मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पूर्वमेघः ५९
याम्, इति विश्वः। मयूरो बर्हिणो बर्ही शुक्लापाङ्गः शिखावलः, इति यादवः। केकावाणी मयूरस्य, इत्यमरः।
टिप्पणी—मत्प्रियार्थ०—यहाँ मम प्रियम् मत्प्रियम् इस प्रकार षष्ठी तत्पुरुष समास हुआ है। "प्रिय" इस उत्तर पद होने के कारण "प्रत्ययोत्तरपदयोश्च" इस सूत्र मे "अस्मद्" शब्द के स्थान पर "मत्" यह आदेश हुआ है।
यियासोः = यातुमिच्छोः यियासोः प्रापणार्थक "या" धातु से इच्छा अर्थ में "सन्" प्रत्यय करके तत् प्रयुक्त द्वित्व; इत्यादि कार्य करके "सनाशंसभिक्ष उः" इस सूत्र से उप्रत्यय करके "यियासुः" ऐसा रूप बनता है। उक्त रूप उसी शब्द के षष्ठी विभक्ति का है ॥ २३ ॥
(पाण्डुच्छायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्नैः—
नींडारम्भैर्गृहबलिभुजामाकुलग्रामचैत्याः ।
त्वय्यासन्ने परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः
सम्पत्स्यन्ते कतिपय-दिनस्थायिहंसा दशार्णाः ॥ )
अन्वयः—( हे मेघ ! ) त्वयि आसन्ने दशार्णाः सूचिभिन्नैः केतकैः पाण्डुच्छायोपवनवृतयः गृहबलिभुजाम् नीडारम्भैः आकुलग्रामचैत्याः परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः कतिपयदिनस्थायिहंसाः सम्पत्स्यन्ते ।
व्याख्या—( हे मेघ ) त्वयि=मेघे, आसन्ने=समीपस्थे, सति, दशार्णाः=एतन्नामकाः देशाः, सूचिभिन्नैः=मुकुलाग्रविकसितैः, केतकैः=केतकीकुसुमैः, पाण्डुच्छायोपवनवृतयः=पाण्डुरवर्णाऽऽरामप्रकाराः, गृहबलिभुजाम्=गेहबलिभोक्तृणाम्, काकादीनामिति भावः, नीडारम्भैः=कुलायरचनाभिः, आकुलग्रामचैत्याः=संकीर्णग्रामवृक्षाः, अश्वत्थादयः परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः=परिपक्वफलकृष्णजम्बुकाननप्रदेशाः, कतिपय-दिनस्थायिहंसाः=किञ्चिद-दिवस-स्थायिहंसाः, संपत्स्यन्ते=भविष्यन्ति ।
शब्दार्थः—( हे मेघ ) त्वयि=तुम्हारे, आसन्ने=आने पर, दशार्णाः=दशार्ण नामक देश, सूचिभिन्नैः=मुकुल के अग्रभाग में खिले हुए, केतकैः=
| ६० | मेघदूतम् |
|---|
केतकी के पुष्पों से, पाण्डुच्छायोपवनवृतयः = जहाँ के उद्यान का घेराव पीला-पीला-सा हो गया। गृहबलिभुजाम् = घर की (विश्वेदेव) बलि को खाने वाले (कौए आदि) पक्षियों के, नीडारम्भैः = घोसलों की रचना से, आकुलग्रामचैत्याः = सङ्कीर्ण हो गये हैं पीपल आदि वृक्ष जहां के गाँवों के, परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः = जहाँ के जामुन के वन पके हुए फलों से काले हो गये हैं, कतिपयदिनस्थायिहंसाः = जहाँ हंस कुछ दिनों तक रह सकते हैं ऐसे, सम्पत्स्यन्ते = हो जायेंगे।
भावार्थः—हे मेघ ! त्वयि समीपस्थे सति दशार्णदेशे गृहाऽऽरामाणां वृत्तयः किञ्चिद्विकसितकेतकी-कुसमानांकान्त्या पीताभा भविष्यन्ति, ग्राम्याः अश्वत्थादयो वृक्षाः बल्यन्नभोजीनां काकादीनां कुलाय-निर्माणैः सङ्कीर्णा भविष्यन्ति। तत्रस्थवनप्रान्तभागाः पक्वजम्बूफलैः कृष्णाः भविष्यन्ति, हंसाश्च कतिपयदिextदिवसं यावत् स्थास्यन्ति।
हिन्दी—हे मेघ ! तुम्हारे समीप आने पर दशार्णदेश के बगीचों का घेराव अधखिले केतकी पुष्प के रंग से पीला हो जायेगा, घर में दी गयी बलि को खाने वाले कौए आदि पक्षियों द्वारा घोंसलों के निर्माण से वहाँ के गाँवों के पीपल आदि वृक्ष सङ्कीर्ण हो जायेंगे, पके हुए फलों की आभा से वहाँ के जामुन के वन-प्रदेश काले हो जायेंगे, हंस भी वहाँ वर्षाऋतु के कारण कुछ दिन ही ठहरेंगे।
समासः—पाण्ड्वी छाया यासां ताः पाण्डुच्छायाः (बहु०)। पाण्डुच्छायाः उपवनानां वृतयः येषु ते = पाण्डुच्छायोपवनवृतयः (बहुव्री०)। आकुलानि ग्रामेषु चैत्यानि येषु ते = आकुलग्रामचैत्याः (बहुव्रीहि०)। परिणतैः फलैः श्यामानि यानि जम्बूवनानि (बहुव्रीहिः) ते अन्ताः—परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ता (तृ० तत्०)। कतिपयेषु दिनेषु स्थायिनो हंसा येषु ते—कतिपयदिनस्थायिहंसाः (बहुव्रीहि०)। सूचीषु भिन्नानि सूचिभिन्नानि (स० तत्०) तैः। नीडानामारम्भः नीडारम्भः (ष० तत्०) तैः। गृहाणां बलयः (ष० तत्०) गृहबलीन् भुञ्जत् इति गृहबलिभुजः तेषाम्।
पूर्वमेघः | ६१
**कोशः—**समीपे निकटासन्नसन्निकृष्टसनीडवत्, इत्यमरः। केतकी मुकुलाग्रे- षुसूचिः, इति शब्दार्णवः। हरितः पाण्डुरः, इत्यमरः। प्रकारो वरणः सालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः इत्यमरः। ध्वाङ्क्षात्मपरभृद्वलिभुग्वायसा अपि, इत्यमरः। चैत्यमायतने बुद्धवन्द्ये चोदद्देशपादपे, इति विश्वः।
**टिप्पणी—दशार्णाः—**यहशब्द अलग-अलग व्युत्पत्ति से अलग-अलग अर्थ को कहता है। जैसे—दश ऋर्णानि (दुर्गभूमयः) येषां ते (बहुव्री०) दशार्णाः = दश + ऋणः, यहाँ “प्रवत्सरकम्बलवसनदशानामृणे” इस सूत्र से “आ” वृद्धि होकर “उरण् रपरः” से रपर हो गया है। प्रस्तुत व्युत्पत्ति के अनुसार “दशार्णाः” शब्द पुरुषवाची है, जिनके दश दुर्ग हों उन राजाओं को “दशार्ण” कहा जाता है। तेषां निवासः ऐसा विग्रह करके “तस्य निवासः” से अण् प्रत्यय होता है। उसका “जनपदे लुप्” से लुप् तो हो जाता है परन्तु “लुपि युक्तवद्व्यक्तिवचने” इस सूत्र से लिङ्ग और वचन के प्रकृतिभाव हो जाने से “दशार्णा” यह बहुवचनान्त रूप निष्पन्न होता है। **दूसरी व्युत्पत्तिः—**ऋण शब्द का दूसरा अर्थ जल भी है तो दश ऋणानि (जलस्रोतसः) यस्यां सा “दशार्णा” यहाँ “दशार्णा” नदी अर्थ का बोधक शब्द है। **चैत्याः—**यहाँ “चैत्य” शब्द अग्निवाचक “चित्य” शब्द से “चित्यस्य इमानि” इस विग्रह में “तस्येदम्” इस सूत्र से “अण्” प्रत्यय करके आदि वृद्धि करने पर निष्पन्न होता है न कि “चिता” या “चित्या” शब्द से ॥ २३ ॥
तेषां दिक्षु प्रथितविदिशालक्षणां राजधानीं
गत्वा सद्यः फलमविकलं कामुकत्वस्य लब्धा।
तीरोपान्तस्तनितसुभगं पास्यसि स्वादु यस्मात्
सभ्रूभङ्गं मुखमिव पयो वेत्रवत्याश्चलोर्मि ॥ २४ ॥
**अन्वयः—**दिक्षु प्रथितविदिशालक्षणाम् तेषां राजधानीम् गत्वा सद्यः कामुकत्वस्य अविकलफलं लब्धा यस्मात् स्वादु चलोर्मि वेत्रवत्याः पयः सभ्रू- भङ्गं मुखम् इव तीरोपान्तस्तनितसुभगं पास्यसि।
६२ | मेघदूतम्
व्याख्या—दिक्षु = दिशासु, प्रथितविदिशालक्षणाम् = प्रसिद्धविदिशेति-नाम्नीम्, तेषां = दशार्णानाम्, राजधानीम् = मुख्यनगरीम्, गत्वा = प्राप्य, सद्यः = तत्क्षणम्, कामुकत्वस्य = विलासितायाः, अविकलम् = समग्रम्, फलम् = लाभम्, लब्धा = प्राप्स्यते भवतेति शेषः । यस्मात् = कारणात्, स्वादु = पेयम्, चलोर्मि = तरंगसहितम्, वेत्रवत्याः = वेत्रवतीनद्याः, पयः = जलम्, सभ्रूभंगम् = सकटाक्षम् मुखमिव = आननमिव (अधरमिवेतिभावः) तीरोपान्ते = कूलप्रदेशे, (यत्) स्तनितम् = गर्जितम्, तेन सुभगम् = सुन्दरम् = पास्यसि = पानं करिष्यसि ।
शब्दार्थः—दिक्षु = दिशाओं में, प्रथितविदिशालक्षणाम् = विख्यात विदिशा नाम वाली, तेषाम् = दशार्ण देशवालों की, राजधानीम् = राजधानी में, गत्वा = जाकर, कामुकत्वस्य = कामुकता का, अविकलम् = सम्पूर्ण, फलम् = फल को, लब्धा = प्राप्त करोगे । यस्मात् = क्योंकि, स्वादु = मधुर, चलोर्मि = तरंगयुक्त, वेत्रवत्याः = वेत्रवती नदी के, पयः = जल को, सभ्रूभंगम् = कटाक्ष-युक्त, मुखमिव = मुख की तरह (अधर के समान) तीरोपान्तस्तनितसुभगम् = तट के पास गर्जन से सुन्दर, पास्यसि = पान करोगे ।
भावार्थः-हे मेघ ! विदिशाभिधेयां दशार्णानां राजधानीं गत्वा तत्र त्वं तत्क्षणमेव विलासिताया अशेषं लाभं लप्स्यसे । यतस्तत्र वेत्रवत्याः नद्याः मधुरं तरंगयुक्तञ्च जलं कस्याश्चिन्नायिकायाः कटाक्षयुक्तमधुरमिव तटप्रान्ते गर्जनान्तरं पास्यसि ।
हिन्दी—हे मेघ ! तुम विख्यात विदिशा नामावली दशार्णा देश की राज-धानी में जाकर तुरन्त विलासिता के सम्पूर्ण फल को प्राप्त कर लोगे । क्योंकि वहाँ वेत्रवती के मधुर एवं तरंगयुक्त जल को, किसी नायिका के कटाक्षयुक्त अधर के समान तटप्रान्त में गर्जन के बाद पान करोगे ।
समासः-प्रथितं "विदिशा" इति लक्षणं यस्याः ताम् प्रथितविदिशालक्षणम् (बहुव्रीहि०) । विगता कला यस्य तद्विकलम् (बहुव्रीहि०) । न विकलम् = अविकलम् (नञ् तत्०) । चलाः ऊर्मयो यस्याः तत् = चलोर्मि (बहुव्रीहि०) ।
पूर्वमेघः ६३
भ्रूभङ्गेन सह वर्तमानम् सभ्रूभंगम् (बहुव्रीहि०) । तीरस्य उपान्तः तीरोपान्तः ( ष० तत्० ) तस्मिन् स्तनितम् ( स० तत्० ) तेन सुभगम् तीरोपान्तस्तनित-सुभगम् ( तृ० तम्० )।
कोशः—प्रतीते प्रथितख्यातवित्तविज्ञातविश्रुताः, इत्यमरः । लक्षणं नाम्नि चिह्ने च, इति विश्वः । प्रधाननगरी राज्ञां राजधानीति कथ्यते, इति शब्दार्णवः । विलासी कामुको कामी, इति शब्दार्णवः । स्तनितं गर्जितं मेघ-निर्घोषे रसितादि च, इत्यमरः ।
टिप्पणी—राजधानी—धीयन्ते अस्यामिति धानी, “धा” धातु-से अधिकरण में “करणाधिकरणयोश्च” इस सूत्र से ल्युट् प्रत्यय हुआ है एवं स्त्रीत्व-विवक्षा में ङीप् होकर “धानी” यह शब्द निष्पन्न हुआ है । राज्ञां धानी राजधानी । कामुकत्वस्य—कामयते तच्छीलः इस विग्रह मे “क्रान्ति” अर्थात् “इच्छा” अर्थ वाले “कमु” धातु से “लषपतपदस्थाभूवृषहनकमगम्श्रुभ्य उकञ्” इस सूत्र से “उकञ्” प्रत्यय किया गया है एवं भित्वात् “तद्धितेष्वचामादेः” इस सूत्र से आदिवृद्धि करके “कामुक” ऐसा रूप बना है एवं तस्य ( कामुकस्य ) भावः इस अर्थ में “तस्य भावस्त्वतलौ” से “त्व” प्रत्यय करके “कामुकत्व” ऐसा साधु होता है । लब्धा— “लभ्” धातु के अनद्यतन भविष्यत् अर्थ में “लुट्” लकार के प्रथम पुरुष के एकवचन का रूप । “लब्ध्वा” यह पाठ भी मिलता है जिसका अर्थ होगा “प्राप्त करके” उक्त रूप उसी धातु से “क्त्वा” प्रत्यय करके बनेगा ।
अलङ्कार—इस श्लोक में लिङ्ग साम्य से नायक-नायिक के व्यवहार का समारोप होने से “समासोक्ति” अलङ्कार है एवं “सभ्रूभङ्गं मुखमिव” यहाँ उत्प्रेक्षा अलङ्कार है । इस तरह दोनों अलङ्कारों के अङ्गाङ्गिभाव से रहने के कारण यहाँ “संकर” नामक अलङ्कार है ॥ २४ ॥
नीचैराख्यं गिरिमधिवसेस्तत्र विश्रामहेतो- स्त्वत्संपर्कात् पुलकितमिव प्रौढपुष्पैः कदम्बैः । ५ मे० दू०
| ६४ | मेघदूतम् |
|---|
यः पण्यस्त्री रतिपरिमलोद्गारिभिर्नागराणा-
मुद्दामानि प्रथयति शिलावेश्मभिर्यौ वनानि ॥ २६ ॥
अन्वयः—तत्र विश्रामहेतोः प्रौढपुष्पैः कदम्बैः त्वत्संपर्कात् पुलकितमिव नीचैराख्यम् गिरिम् अधिवसेः । तः पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः शिलावेश्मभिः नागराणाम् उद्दामानि यौवनानि प्रथयति ।
व्याख्या—( हे मेघ ! ) तत्र = विदिशायाम्, विश्रामहेतोः = श्रमापनोदनाय, प्रौढपुष्पैः = सुविकसितकुसुमैः, कदम्बैः = नीपैः, त्वत्संपर्कात् = भवत्साहचर्यात्, पुलकितमिव = सलोमहर्षमिव, रोमाञ्चमिवेत्यर्थः, नीचैराख्यम् = नीचैः नामानम्, गिरिम् = पर्वतम्, अधिवसेः = अधिवासं कुर्याः । यः = नीचैः पर्वतः, पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः = वेश्याकामक्रीडासौरभाविष्कुर्वद्भिः, शिलावेश्मभिः = पाषाणसदनैः कन्दराभिरित्यर्थः, नागराणाम् = चतुरनगरवासिनाम्, उद्दामानि = निर्बन्धानि, उत्कटानीति भावः, यौवनानि = तारुण्यानि, प्रथयति = कथयति ।
शब्दार्थः—तत्र = उस विदिशा में, विश्रामहेतोः = थकावट दूर करने के लिए, प्रौढपुष्पैः = अच्छी तरह खिले हुए फूलों वाले, कदम्बैः = कदम्ब वृक्षों से, त्वत्संपर्कात् = तुम्हारे संपर्क से, पुलकितमिव = रोमाञ्चित हुए की तरह, नीचैराख्यम् = "नीचैः" इस नाम के, गिरिम् = पर्वत, पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः = वेश्यायाओं की काम-क्रीडा में ( उपयुक्त ) सुगन्ध को व्यक्त करने वाले, शिलावेश्मभिः = कन्दराओं के द्वारा, नागराणाम् = नगर निवासियों के, उद्दामानि = निबंध ( उत्कट ), यौवनानि = यौवन ( जवानी ) को, प्रथयति = कहता है ( प्रकट करता है ) ।
भावार्थः—हे मेघ ! विदिशायां श्रमापनोदनाय कुसुमित-कदम्बवृक्षैः, रोमाञ्चयुक्तमिव नीचैर्नामकं पर्वतमधिवासं कुर्याः । यः पर्वतः वेश्यारम्भक्रीडा-प्रयुक्त-सुगन्धिताभिः कन्दराभिर्नागराणामुत्कटयौवनानि व्यनक्ति ।
हिन्दी—हे मेघ ! विदिशा में विश्राम करने के लिए पूर्णविकसितकदम्ब-पुष्पों से मानो तुम्हारे सम्पर्क से रोमाञ्च के समान "नीचैः" नामक पर्वत
पूर्वमेघः ६५
पर-ठहर जाना । जो पर्वत, वेश्याओं द्वारा काम-क्रीडा में प्रयुक्त सुगन्धि वाली कन्दराओं के माध्यम से नगरनिवासियों के उत्कट यौवन (जवानी) को व्यक्त कर रहा है ।
समासः— विश्रामस्य हेतु = विश्रामहेतुः तस्य ( ष० तत् ० ) । प्रौढानि पुष्पाणि येषु तैः प्रौढपुष्पैः ( बहु० ) । तव संपर्कः तस्मात् त्वत्संपर्कात् ( ष० तत् ० ) । नीचैः आख्या अस्य तम् ( बहु० ) । पण्याः स्त्रियः तासां ( बहु० ) रतिषु यः परिमलः ( स० तत् ० ) तमुद्गिरन्ति तैः पण्यस्त्री-रतिपरिमलोद्-गारिभिः, दाम्नः उद्गतानि ( कुगतिप्रा० तत् ० ) । यूनः भावः यौवनम् तानि ।
कोशः— वारस्त्री गणिका वेश्या पण्यस्त्रीरूपजीवनी, इति शब्दार्णवः । विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे, इत्यमरः । पाषाणप्रस्तरग्रावोपलाश्मानः शिलादृषत्, इत्यमरः । उद्दामो बन्धरहिते स्वतन्त्रे च, इति मेदिनी ।
टिप्पणी—विश्रामहेतोः— यद्यपि कई टीकाकार “विश्राम” शब्द को अपाणिनीय कहकर “विश्रान्ति” ऐसा पाठ इस श्लोक में रखते हैं । उनका कहना है कि “श्रमु” धातु से जब “घञ्” प्रत्यय करेंगे तब उपधावृद्धि नहीं हो पायेगी, क्योंकि “नोदात्तोपदेश-मान्तस्याऽनाचामेः” इस सूत्र से उसका निषेध हो जायेगा । सिद्धान्तकौमुदीकार ने भी विश्राम शब्द को अपाणिनीय ही बताया है । परन्तु महाकवि कालिदास को प्रमाद दोष से बचाने के लिए यदि “श्रमु” धातु से स्वार्थ में “णिच्” प्रत्यय लगाकर वृद्धि करके “श्रामि” ऐसा रूप बना-कर उसकी धातु संज्ञा करके वि उपसर्गपूर्वक, “श्रामि” धातु से “एरच्” इस सूत्र से “अच्” प्रत्यय करेंगे (वि + श्रामि + अं) तो “विश्राम” यह रूप सिद्ध हो जायेगा । यदि यह कहें कि पुनःवृद्धि निषेध करेंगे तो नहीं कह सकते क्योंकि उपधावृद्धि निषेध इस सूत्र में “कृति” का अनुवर्तन किया जाता है “णिच्” कृत्प्रत्यय से भिन्न है । हाँ ! णिजन्त बनाकर “विश्राम” सिद्ध होने पर भी एक शङ्का यह आ सकती हैं कि “मितां ह्रस्वः” से वृद्धि को पुनः ह्रस्व होना चाहिए, परन्तु यह सूत्र विकल्प से ह्रस्व करता है, क्योंकि “वा” की अनुवृत्ति जाती है ।
६६ | मेघदूतम्
यहाँ ध्यान रखना चाहिए कि "णिच्" प्रत्यय स्वार्थ में है "प्रेरणा" में नहीं ताकि अर्थभेद को आपत्ति आ सके। कवि को इस दोष से बचाने के लिए मल्लिनाथजी "विश्रामो वा" इस सूत्र को प्रस्तुत करते हैं, उनका कहना है कि यह सूत्र चान्द्र व्याकरण का है। कुछ लोगों का कहना है कि यह सूत्र जैनेन्द्र व्याकरण का है। जो कुछ भी हो, किसी भी व्याकरण से सिद्ध तो है ही, परन्तु पाणिनि नहीं सिद्ध कर सके। महोपाध्याय मल्लिनाथजी ऊपर णिजन्तादि प्रक्रिया की अपेक्षा "श्रमणं श्रमः, भावे घञ्" और श्रम शब्द से स्वार्थेऽण् करके "श्राम" शब्द सिद्ध करके पुनः विगतः श्रामो यस्मिन् इति "विश्रामः" यह प्रक्रिया भी सरल और लघु होते हुए दोष विघातक भी है। पुलकितम्-"पुलकाः सञ्जाता यस्य" इस विग्रह में "तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच्" इस सूत्र से "इतच्" प्रत्यय करके "पुलकित" यह रूप बना है। उक्त रूप इसी शब्द के द्वितीया के एक वचन का है। पण्यस्त्री०—यहाँ "पण्य शब्द" "पणितुं योग्या" इस विग्रह में निन्दा अर्थ में "अवद्यपण्यवर्या गर्ह्यपणितव्याऽनिरोधेषु" इस सूत्र से निपातन किया गया है। उद्गारिभिः—यहाँ उद्गार शब्द का प्रयोग गौणवृत्या होने के कारण जुगुप्साव्यञ्जक अश्लीलता नहीं आ पायी है। क्योंकि दण्डी की "निष्ठ्यूतोद्गोर्ण०" वाली पंक्ति इसका प्रमाण है॥ २५ ॥
विश्रान्तः सन् व्रज वननदीतीरजातानिसिञ्च-
न्नुद्यानानां नवजलकणैर्यू थिका—जालकानि।
गण्डस्वेदापनयनरुजाक्लान्तकर्णोत्पलानाम्
छायादानात् क्षणपरिचितः पुष्पलावीमुखानाम् ॥ २६ ॥
अन्वयः—तत्र विश्रान्तः सन् वननदीतीर-जातानि उद्यानानाम् यूथिका-जालकानि नवजलकणैः सिञ्चन् गण्डस्वेदापनयनरुजाक्लान्तकर्णोत्पलानाम् पुष्पलावीमुखानाम् छायादानात् क्षणपरिचितः ( सन् ) ।
व्याख्या—तत्र = विदिशायां स्थिते नीचैः गिरौ, विश्रान्तः सन् = गतश्रमः सन्, वननदीतीरजातानि = वन्यसरित्कूलोद्भवभावि, उद्यानानाम् = आरामाणाम्,
पूर्वमेघः ६७
यूथिकाजालकानि=मागधीपुष्प-कुड्मलानि, नवजलकणैः=नूतन-सलिलबिन्दुभिः, सिञ्चन्=आर्द्रयन्; गण्डस्वेदापनयन-रुजाक्लान्तकर्णोत्पलानाम्=कपोलस्वेदा-पनयनपीडाक्षामश्रोत्रपद्मानाम्; पुष्पलावीमुखानाम् = पुष्पावचायिकावदनानाम्; छायादानात्=अनातपीकरणात्, क्षणपरिचितः = किञ्चित्कालेन ज्ञातः, (सन्) व्रज = गच्छ ।
शब्दार्थः—तत्र=उस “नीचैः” नामक पर्वत पर; विश्रान्तः सन्=विश्राम करके, वननदीतीरजातानि=जंगली नदियों के किनारे उत्पन्न, उद्यानानाम्=बगीचों के, यूथिकाजालकानि=माधवी की कलियों को, नवजलकणैः=नूतन-जलबूंदों से, सिञ्चन्=सींचता हुआ, गण्डस्वेदापनयनरुजाक्लान्तकर्णोत्पलानाम् = जिसके कानों में ( पहने गये ) कमल गालों पर ( चूते हुए ) पसीने को पोछने के कारण मुरझा गये हैं, ऐसे, पुष्पलावीमुखानाम् = फूल तोड़नेवाली महिलाओं के मुखों का, छायादानात् = छाया देने के कारण, क्षणपरिचितः=कुछ समय के लिए परिचित होकर, व्रज=जाना ।
भावार्थः—( हे मेघ ! ) नीचैरद्रौ विश्रम्य नदीतटोत्पन्नानि आरामाणां मागधीकुसुमकुड्मलानि नूतनजललवैराद्रींकुर्वन् पुष्पावचयनपरायणानां नारीमुखानां गण्डघर्मजलदूरीकरणेन म्लानकर्णाऽऽभरणीभूतपद्मानां छायाप्रदानेन किञ्चित्कालाय परिचितः सन् गच्छ ।
हिन्दी—( हे मेघ ! ) वहां नीचैः नामक पर्वत पर विश्राम करके जंगली नदियों के तट पर विद्यमान बगीचों के जूही पुष्प की कलियों को नवीन जलकणों से सींचता हुआ, जिनके कानों में पहिने गये कमल गालों पर बहते हुए पसीनों को पोछने के कारण मुरझा गये हैं, ऐसी फूल तोड़ने वाली महिलाओं के मुख को छाया प्रदान करने के कारण कुछ समय के लिए परिचित होकर (आगे) जाना ।
समासः—वने या नद्यः तासां तीरेषु जातानि=वननदीतीरजातानि (बहुव्री०)। नवजलानां कणास्तैः (ष०तत्०) नवजलकणैः । गण्डयोःस्वेदः=गण्ड-स्वेदः (स० तत्०) गण्डस्वेदस्य अपनयनम गण्डस्वेदापनयनम् (ष० तत्०), तेन रुजा (तृ० तत्०) तया क्लान्तानि (तृ० तत्०) गण्डस्वेदापनयनरुजाक्लान्तानि,
६८ मेघदूतम्
कर्णयोः उत्पलानि कर्णोत्पलानि ( स० तत्० ) गण्डस्वेदापनयनरुजाक्लान्तानि कर्णोत्पलानि येषां तानि; तेषाम् (बहुव्रीहि०)। पुष्पाणि लुलन्तीति पुष्पलाव्यः तासां मुखानि = पुष्पलावीमुखानि (ष० तत्०) तेषाम् । छायायाः दानं तस्मात् ( ष० तत्० ) । क्षणं परिचितः = क्षणपरिचितः ( द्वि० तत्० ) ।
कोशः—पुमानाक्रीड उद्यानं राज्ञः साधारणं वनम्, इत्यमरः। मागधी, गणिका यूथिकाऽम्बष्ठा, इत्यमरः। कोरकजालककलिकाकुङ्मलमुकुलानि तुल्यानि, इति हलायुधः। रुजा रोगे च भंगे, इति मेदिनी। छाया सूर्यप्रिया-कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः, इत्यमरः। अव्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षणः, इत्यमरः।
टिप्पणी—विश्रान्तः—वि उपसर्गपूर्वक 'श्रम्' धातु से ''क्त'' प्रत्यय करके "विश्रान्त" ऐसा रूप निष्पन्न किया जाता है। सिञ्चन्—"सिच्" धातु जिसका अर्थ है आद्रीकरण, से लट् लकार लाकर उसके स्थान पर "लटः शतृ०" इत्यादि सूत्र से "शतृ" प्रत्यय करके नुमादि लाकर सिञ्चन् ऐसा रूप बनता है। पुष्पलावी—पुष्प उपपदपूर्वक छेदनार्थक "लू" धातु से कर्म में "कर्मण्यण्" इस सूत्र से अण् प्रत्यय करके वृद्धि करके स्त्रीत्व विवक्षा में "टिड्ढाणञ्" इत्यादि सूत्र से "ङीप्" करके पुष्पलावी शब्द बना है। यहाँ "कुगतिप्रादयः" से पुष्प और लावी का समास हुआ है ।। २६ ।।
वक्रः पन्था यदपि भवतः प्रस्थितस्योत्तराशां
सौधोत्सङ्ग-प्रणय-विमुखो मास्म-भूर्दुज्जयिन्याः ।
विद्युद्दाम—स्फुरित—चकितैस्तत्र पौराङ्गनानां
लोलापाङ्गैर्यदि न रमते लोचनैर्वञ्चितोऽसि ॥ २७ ॥
अन्वयः—उत्तराशाम् प्रस्थितस्य भवतः पन्था यदपि वक्रः उज्जयिन्याः सौधोत्सङ्ग-प्रणय-विमुखः मास्मभूः। तत्र विद्युद्दामस्फुरितचकितैः लोलापाङ्गैः पौराङ्गनानाम् लोचनैः यदि न रमसे वञ्चित असि।
पूर्वमेघः ६९
व्याख्या—उत्तराशाम् उदीचीं दिशं प्रति, प्रस्थितस्य = गच्छतः, भवतः = मेघस्य, पन्था = मार्गः, यदपि = यद्यपि, वक्रः = अनृजुः, (तथापि) उज्जयिन्याः = विशालायाः, सौधोत्सङ्ग-प्रणयविमुखः = हर्म्योर्ध्वभागपरिचयपराङ्मुखः, मास्मभूः = मा.भव । तत्र = उज्जयिन्याम्, विद्युद्दामस्फुरितचकितैः = तडिल्लतादीप्तिचञ्चलैः, लोलापाङ्गैः = चञ्चलकटाक्षैः, पौराङ्गनानाम् = नागरिक-वनितानाम्, लोचनैः = नेत्रैः, यदि = चेत्, (त्वम्) न रमसे = न क्रीडसि, (तर्हि) वञ्चितोऽसि = प्रतारितोऽसि ।
शब्दार्थः—उत्तराशाम् = उत्तर दिशा की ओर, प्रस्थितस्य = प्रस्थान किये हुए, भवतः = आपका, पन्था = मार्ग, यदपि = यद्यपि, वक्रः = टेढ़ा है तथापि, उज्जयिन्याः = उज्जयिनी के, सौधोत्सङ्ग-प्रणयविमुखः = ऊँचे महलों के ऊपरी भाग के परिचय से पराङ्मुख, मास्म भू = मत होइयेगा । तत्र = उज्जयिनी के उन महलों पर, विद्युद्दामस्फुरित-चकितैः = विद्युल्लता की चमक से भौंचक्की, लोलापाङ्गैः = चञ्चल कटाक्षों वाली, पौराङ्गनानाम् = नागरिक रमणियों के, लोचनैः = आँखों से, यदि न रमसे = यदि विहार (रमण) नहीं किया तो अपने को, वञ्चितोऽसि = प्रताड़ित समझो (जीवन-लाभ से ठगा गया समझो) ।
भावार्थः—हे मेघ ! अलकां गन्तु प्रवृत्तस्य ते उज्जयिनी-गमने मार्गः यद्यपि वक्रस्तथापि उज्जयिन्या हर्म्यप्रासादपरिचयाद्विमुखो मा भव। तत्र विद्युल्लतायाः कान्तिभिश्चकितैः चञ्चलकटाक्षयुक्तैः नागरीणां युवतीनां नयनैः यदि न रमणं करोसि तर्हि जीवनफलादात्मानं प्रताडित एव जानीहि।
हिन्दी—हे मेघ ! अलका जाने के लिए प्रवृत्त तुम्हारा मार्ग यद्यपि टेढ़ा होगा, फिर भी उज्जयिनी के ऊँचे महलों की छतों के परिचय करने से विमुख मत होना। विजली की रेखा की चमक से भौंचक्की, चञ्चल कटाक्षों वाली, नगरवासी स्त्रियों की आँखों से यदि तुमने विहार नहीं किया (तो जीवन-लाभ से) अपने को वञ्चित ही समझो।
समासः—उत्तरा चेयमाशा उत्तराशा (कर्म० धा०) ताम्। सौधाना-मुत्सङ्गः सौधोत्सङ्गः (ष० तत्०) तेषु प्रणयः (स० तत्०) तस्मिन् विमुखः
७० मेघदूतम्
( स० तत्० ) सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः । लोला अपाङ्गा येषु तानि लोला-पाङ्गानि ( बहुव्री० ) तैः विद्युत: दामानीव विद्युद्दामानि ( उपमित० तत्० ) विद्युद्दाम्नां स्फुरितानि तैः = विद्युद्दामस्फुरितैः ( ष० तत्० ) चकितस्तैः । पौराश्च ताः अङ्गनाः ( कर्म० धा० ) तासाम् अथवा पौराणाम् अङ्गनाः ( ष० तत्० ) तासाम् ।
कोशः—उत्तरा दिगुदीची स्यात्, इत्यमरः । अयनं वर्त्ममार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः, इत्यमरः । आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि, इत्यमरः । विशालोज्जयिनी समाः, इत्यमरः । उत्पलः प्रणयः स्यात्परिचये याच्ञायां सौहृदेऽपि च, यादवः । तडित्सौदामिनी विद्युच्चञ्चला चपला अपि, इत्यमरः । अप ग-स्त्वंगहीनेस्यान्नेत्रान्ते तिलकेऽपि च, इति मेदिनी । लोचनं नयनं नेत्रमित्यमरः ।
टिप्पणी—उत्तराशाम्—यहाँ प्रपूर्वक "स्था" ( प्रस्थितस्य के ) धातु के अकर्मक होने के कारण उसके योग में उत्तराशा शब्द की "सकर्मक धातुभिर्योगे देशः कालो भावो गन्तव्योऽध्वा च कर्मसंज्ञक इति वाच्यम्" से कर्म संज्ञा हो जाती है और "कर्मणि द्वितीया" इस सूत्र से द्वितीया विभक्ति हुई है।
वक्रः पन्था०—निर्विन्ध्या नदी विन्ध्याचल पर्वत से उत्तर की ओर बहती है और "उज्जयिनी "निर्विन्ध्या" नदी से पूरव की ओर है जिसे आजकल उज्जैन कहते हैं एवं उत्तरापथ जिधर अलका है निर्विन्ध्या से पश्चिम में है अतः अलका जाने वाले के लिए उज्जयिनी जाने का मार्ग टेढ़ा पड़ेगा । उज्जयिनी पहले कभी "मालव" देश की राजधानी थी । यहाँ शिप्रा नदी बहती हैं एवं महाकालेश्वर का मन्दिर है । आज भी यहाँ दूर-दूर से लोग दर्शन करने जाते हैं । इसे ही विशाला नगरी भी कहते हैं । प्रातःस्मरणीय सात पुण्य पुरियों में उज्जयिनी भी अन्यतम है :—
"अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची ह्यवन्तिका ।
पुरी द्वारावती चैव सप्तैता मोक्षदायिकाः ॥
मास्मः—यहाँ आशीर्वाद अर्थ से "भू" धातु से मा और स्म के योग में "स्मोत्तरे लङ् च" इस सूत्र में चकार पाठ होने से लुङ् लकार आता है एवं
पूर्वमेघः ७१
"लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः" इस सूत्र से प्राप्त अडागम का "न माङ्योगे" इस सूत्र से निषेध हो गया है ॥ २७ ॥
वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः
संसर्पन्त्याः स्खलितसुभगं दर्शितावर्तनाभेः ।
निर्विन्ध्यायाः पथि भवरसाम्यन्तरः सन्निपत्य
स्त्रीणामाद्यं प्रणयवचनं विभ्रमो हि प्रियेषु ॥ २८ ॥
अन्वयः—पथि वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः स्खलितसुभगं संसर्पन्त्याः दर्शितावर्तनाभेः निर्विन्ध्यायाः सन्निपत्य रसाभ्यन्तरः भव ! हि स्त्रीणाम् प्रियेषु विभ्रमः आद्यम् प्रणयवचनम् ।
व्याख्या—पथि=मार्गे, वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणि-काञ्चीगुणायाः=तरङ्गसचलनशब्दायितपक्षिपङ्क्तिकटिबन्धदोरकः यस्याः तस्याः, स्खलितेन=मदस्खलितेन, सुभगम्=रमणीयम्, यथास्यात्तथा संसर्पन्त्याः=प्रवाहितायाः, वा निर्विन्ध्यायाः=एतन्नामिकायाः नद्याः अथवा कस्याश्चिन्नायिकायाः, सन्निपत्य=संयत्य, रसाभ्यन्तरः=जलमध्यगतः अन्तःस्थितशृंगारो वा, भव, हि=यतः, स्त्रीणाम्=कामिनीनाम्, प्रियेषु=कान्तेषु, (विषये) विभ्रमः=विलास एव, आद्यम्=प्रथमम्, प्रणयवचनम्=प्रेमवाक्यम् भवति । कामिन्यः रतिप्रसंगे स्वकीयामिच्छां हाव-भाव-प्रदर्शनेनैव प्रकटयन्ति, न तु शब्दतः कथयन्ति लज्जाधिक्यात् । अत्र विलासप्रदर्शनम् आवर्तरूपं नाभिप्रदर्शनमेव ।
शब्दार्थः—पथि=मार्ग में, वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः=लहरों के चलने से शब्द करते हुए पक्षियों (हंसादि) की पङ्क्ति ही जिसकी करधनी है, स्खलित-सुभगं संसर्पन्त्याः=पत्थरों से टकराते हुए (जवानी के मद से फिसलती हुई जो) बड़ी अच्छी चाल से बह रही है या चल रही है, दर्शितावर्तनाभेः=जिसने भँवररूपी अपनी नाभि को दिखा दिया है; (ऐसी) निर्विन्ध्यायाः=निर्विन्ध्या नदी के, सन्निपत्य=संपर्क में आकर;
७२ मेघदूतम्
रसाभ्यन्तरः = भीतर जल धारण करने वाला या शृङ्गार रस का आनन्द लेने वाला, भव = हो जाओ, हि = क्योंकि, स्त्रीणाम् = कामिनियों की, प्रियेषु = प्रिय के प्रति, विभ्रमः = हाव-भाव विलास प्रदर्शन ही, आद्यम् = पहली, प्रणय-वचनम् = प्रेमप्रार्थना होती है।
भावार्थः— (हे मेघ !) यस्यास्तरङ्ग-सञ्चलनेन शब्दायमानाः हंसादि-पक्षिणो रसनादोरका इव भवन्ति। उपस्खलने रमणीयं यथास्यात्तथा प्रवहन्त्या जलभ्रमिरूपां नाभि दर्शयन्त्या वनिताया इव निर्विन्ध्याया अन्तः प्रविश्य तद्रसास्वादं विधेहि, यतो हि वनितानां प्रियेषु विलास-प्रदर्शनमेव रतिप्रसंगे प्राथमिकं प्रेमप्रार्थनावाक्यं भवति।
हिन्दी— (हे मेघ !) मार्ग में लहरों के चलने से शब्द करते हुए पक्षि-गण ही जिनकी करधनी के समान हैं, पत्थरों पर गिरती हुई मानो मद से गिरती हुई मनोहरता के साथ बहने वाली तथा जल-भँवररूपी नाभि को दिखाने वाली निर्विन्ध्या नदी के पास पहुँच कर उसका रसास्वादन करो। क्योंकि स्त्रियों का अपने प्रिय के प्रति पहली प्रेम-प्रार्थना विलास प्रदर्शन ही होता है।
समासः— वीचीनां क्षोभः = वीचिक्षोभस्तेन (ष० तत्०)। स्तनिताश्च ते विहगाः सैव काञ्चीगुणो यस्याः, तस्याः (बहु०) स्खलितेन सुभगं यथा स्यात्तथा क्रियाविशेषणं (तृ० तत्०)। आवर्तं एव नाभिः = आवर्तनाभिः “मयूरव्यंसकादयश्च (रूपक-समास०)। रसः अभ्यन्तरे यस्य स रसाभ्यन्तरः (बहुव्रीहि०)।
कोशः— स्त्रियां वीचिरयोर्मिपु, इत्यमरः। खगे विहङ्गः विहगः विहङ्गम विहायसः, इत्यमरः, स्त्रीकट्यां मेखलाकाञ्चीसप्तकीरशना तथा, इत्यमरः। स्यादावर्तोम्भसां भ्रमः, इत्यमरः। शृङ्गारादौ छले वीर्ये सुवर्णे विषशुक्रयोः। तित्तादावमृते चैव निर्यासे पारदे ध्वनौ, आस्वादे च रसं प्राहुः, इति शब्दार्णवः। आवर्तश्चिन्तने वारिभ्रमे चावर्तने पुमान्, इति मेदिनी।
टिप्पणी— दर्शितः— “दृश्” धातु से क्त प्रत्यय लाकर उक्तरूप निष्पन्न किया जाता है। निर्विन्ध्याः— विन्ध्यात् निष्क्रान्ता = निर्विन्ध्या। यहाँ उक्त
पूर्वमेघः | ७३
विग्रह करके "निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या" से समास किया गया है। यहाँ समास कर चुकने के बाद "परवल्लिङ्गं द्वन्द्व-तत्पुरुषयोः" इस सूत्र से उक्त समास के तत्पुरुष होने के कारण "पर" पद "विन्ध्य" की तरह पुंल्लिङ्गता होनी चाहिए थी, परन्तु उसका निषेध "द्विगुप्राप्ताऽऽपन्नाऽलं पूर्वगति समासेषु प्रति-षेधो वाच्यः" इस वार्तिक से हो जाता है।
अलंकारः—यहाँ विहगश्रेणी जो उपमेय है उसमें उपमानकाञ्चीगुण का, एवं आवर्त में नाभि का आरोप होने से शाब्द हुआ एवं निर्विन्ध्या में नायिका का आरोप आर्थ होने से यहाँ "एक देश विवर्ति सांगरूपक" है। इस शब्द में "श्लेष" अलङ्कार है। एवं चतुर्थ चरण के द्वारा पूर्वकथित तीनों चरणों के वाक्यों का समर्थन होने से "अर्थान्तरन्यास" नामक अलंकार है। इस प्रकार यहाँ तीनों अलङ्कारों का अङ्गाङ्गिभाव से रहने के कारण "संकर" नामक अलंकार हो गया ॥ २८ ॥
वेणी-भूतप्रतनु-सलिलाऽसावतीतस्य सिन्धुः
पाण्डुच्छाया तटरुहतरु-भ्रंशिभिर्जीर्णपर्णैः ।
सौभाग्यं ते सुभग विरहावस्थया व्यञ्जयन्ती
कार्श्यं येन त्यजति विधिना स त्वयैवोपपाद्यः ॥ २९ ॥
अन्वयः—वेणीभूत-प्रतनु-सलिला तटरुह-तरु-भ्रंशिभिः जीर्णपर्णैः पाण्डुच्छाया असौ सिन्धुः विरहावस्थया अतीतस्य ते सौभाग्यं व्यञ्जयन्ती येन विधिना कार्श्यं त्यजति, सुभग ! सः त्वया एवं उपपाद्यः ।
व्याख्या—वेणी-भूतप्रतनुसलिला = केशपाशीभूतस्वल्पजला, तटरुहतरु-भ्रंशिभिः = तीरोत्पन्न-वृक्ष-भ्रंशिभिः, जीर्णपर्णैः = शुष्कपत्रैः, पाण्डुच्छाया = पीतवर्णा, असौ = एषा, सिन्धुः = एतन्नामिका नदी निर्विन्ध्या वा, विरहावस्थया = वियोगावस्थया, अतीतस्य = प्रोषितस्य, ते = मेघस्य, सौभाग्यम् = सुभगत्वम्, व्यञ्जयन्ती = प्रकाशयन्ती, येन = तादृशेन, विधिना = प्रकारेण, कार्श्यम् = कृशतां, स्वल्पजलताम्, त्यजति = जहाति, हे सुभग = हे मेघ ! सः = तादृशः व्यापारः, त्वयैव = मेघेनैवः, उपपाद्यः = सम्पादनीयः ।
| ७४ | मेघदूतम् |
|---|
शब्दार्थः—वेणीभूत-प्रतनु-सलिला = पतली चोटी ( वेणी ) के समान जिसका जल स्वल्प है, तटरुहतरुभ्रंशिभिः = तीरों पर उत्पन्न वृक्षों से गिरे हुए, जीर्णपर्णैः = पुराने पत्तों से, पाण्डुच्छाया = पीले रंग की; असौ सिन्धुः = सिन्धुनाम की नदी ( या निर्विन्ध्या ), विरहावस्थया = वियोगावस्था के द्वारा, अतीतस्य = प्रोषित, ते = तेरे, सौभाग्यम् = सौभाग्य को, व्यञ्जयन्ती = प्रकाशित करती हुई, येन = जिस, विधिना = प्रकार से, कार्श्यम् = दुर्बलता को, त्यजति = छोड़े, हे सुभग ! = हे मेघ ! सः = वह उपाय, त्वया एव = तुम्हें ही, उपपाद्यः = करना चाहिए ।
भावार्थः—हे मेघ ! कामिन्याः स्वल्पा वेणीव स्वल्पजलवती सिन्धुः नाम्नी नदी, त्वद्वियोगेन स्वतटोत्पन्नवृक्षात् पतितैः पुराणपत्रैः पीता या तव सौभाग्यशालित्वं सूचयति । अतः येनोपायेन सा कृशतां त्यजेत् तादृशः उपायः त्वया कर्तव्यः ।
हिन्दी—हे मेघ स्त्रियों की चोटी की तरह कम जलवाली, तेरे वियोग के द्वारा, तीर पर उत्पन्न वृक्षों से गिरे पुराने पत्तों के कारण पीली कान्तिवाली सिन्धुनदी तुम्हारे सौभाग्य को सूचित कर रही है । अतः जिस उपाय से उसकी दुर्बलता दूर हो, ऐसा उपाय तुम्हें करना चाहिए ।
समासः—वेणीभूतप्रतनु-सलिला = न वेणी अवेणी (नञ्० तत्०), अवेणी वेणी सम्पद्यते यथा, तथाभूतं वेणीभूतम् ( अभूततद्भावे च्विः ) वेणीभूतं प्रतनु सलिलं यस्याः सा वेणीभूतप्रतनुसलिला ( बहुव्रीहि० ) तटयोः रुहा तटरुहा ( स० तत्० ) तटरुहाश्च ते तरवः = तटरुहतरवः ( कर्मधारयः ) तेभ्यो भ्रंशिभिः तटरुहतरुभ्रंशिभिः ( पञ्चमी तत्० ) । जीर्णानि च तानि पर्णानि जीर्णपर्णानि ( कर्म० धा० ) तैः जीर्णपर्णैः । विरहस्य अवस्था विरहावस्था ( ष० तत्० ) तया । शोभनं भगं ( भाग्यम् ) यस्य स तत्सम्बुद्धौ सुभग ! ( बहुव्री० ) ।
कोशः—वेणी प्रवेणी, इत्यमरः । स्त्री नद्यां ना नदे सिन्धुर्देशभेदेऽम्बुधौ गजे, इति वैजयन्ती । विधिर्ना नियमे काले विधाने परमेष्ठिनी, इति मेदिनी । तनुः काये त्वचि स्त्री स्यात् त्रिष्वल्पे विरले कृशे, इति मेदिनी ।
पूर्वमेघः ७५
टिप्पणी-वेणीभूतप्रतनुसलिला—अवेणी वेणी यथा सम्पद्यते तथाभूतं वेणीभूतम्; यहाँ अभूत तद्भाव अर्थ में "वेणी" शब्द से "कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः" प्रत्यय होकर एवं "भू" धातु से "क्त" प्रत्यय लाकर "वेणीभूत" ऐसा रूप सम्पन्न होता है (वेणी + च्वि + भू + क्त) । रुहाः—रोहन्तीति रुहाः, "रुह" धातु से "इगुपधज्ञाप्रीकिर कः" इस सूत्र से "क" प्रत्यय होकर बहुवचन की विवक्षा में "रुहाः" ऐसा रूप बना है। सिन्धुः—कुछ टीकाकार "सिन्धु" को स्वतन्त्र मालवदेश में बहनेवाली "काला सिन्धु" नदी ही मानते हैं। परन्तु महोपाध्याय मल्लिनाथजी "सिन्धु" का अर्थ सामान्यतया निर्विन्ध्या ही करते हैं। जो भी हो, हमने अपनी व्याख्या में "वा" करके दोनों का उल्लेख कर दिया है।
अलङ्कारः—इस श्लोक में लिङ्गसाम्य के द्वारा सिन्धु से नायिका का एवं मेघ से नायक का व्यवहार किया गया है, अतः यहाँ "समासोक्ति" नामक अलङ्कार है ॥ २९ ॥
प्राप्यावन्तीनुदयनकथा—कोविदग्रामवृद्धान्-
पूर्वोद्दिष्टामनुसर पुरीं श्रीविशालां विशालाम् ।
स्वल्पीभूते सुचरितफले स्वर्गिणां गां गतानां
शेषैः पुण्यैर्हृतमिव दिवः कान्तिमत् खण्डमेकम् ॥३०॥
अन्वयः—उदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् अवन्तीन् प्राप्य सुचरितफले स्वल्पीभूते गां गतानां स्वर्गिणां शेषैः पुण्यैः हृतं कान्तिमत् एकं दिवः खण्डम् इव पूर्वोद्दिष्टाम् श्रीविशालाम् विशालाम् पुरीम् अनुसर ।
व्याख्या—उदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् = वत्सराजकथाविज्ञजनपदवृद्धान्, अवन्तीन् = मालवदेशान्, प्राप्य = गत्वा, सुचरितफले = पुण्यफले, स्वल्पीभूते = क्षीणे सति, "क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति" इति भगवद्वाक्यानुसारम्, गाम् = पृथ्वीम्, गतानाम् = प्राप्तानाम्, स्वर्गिणाम् = देवलोकनिवासिनाम्, शेषैः =
७६ | मेघदूतम्
अवशिष्टैः, पुण्यैः=धर्मैः, सुकृतैरिति भावः, हृतम् =अवतारितम्, कान्तिमत् = उज्ज्वलम्, एकम् =अन्यतमम्, दिवः=स्वर्गलोकस्य, खण्डमिव = शकलमिव, पूर्वोद्दिष्टाम् =पूर्वकथिताम्, श्रीविशालाम्=सम्पत्तिपूर्णाम (शोभाशालिनीम् ), विशालाम् =उज्जयिनीम्, पुरीम् =नगरीम्, अनुसर =गच्छ।
शब्दार्थः—उदयन० = जहाँ के गाँवों के वृद्धलोग उदयन राजा की कथाओं के पण्डित हैं, (ऐसे) अवन्तीन् =अवन्ती देश में, प्राप्य = जाकर, सुचरित-फले =पुण्यफल के, स्वल्पीभूते = क्षीण हो जाने पर, गाम् = पृथ्वी पर, गतानाम् =आए हुए, स्वर्गिणाम् = देवलोक में रहनेवालों के, शेषैः पुण्यैः= अवशिष्ट पुण्यों के द्वारा, हृतम् = लाया गया, कान्तिमत् =उज्ज्वल, एकम् = एक, दिवः = स्वर्ग के, शकलमिव = टुकड़े की तरह, पूर्वोद्दिष्टाम्=पहले कही गयी, श्रीविशालाम् = सम्पत्ति से परिपूर्ण, विशालाम् = उज्जयिनी, पुरीम् = नगरी को, अनुसर =जाना।
भावार्थः—हे मेघ ! यत्रत्याः ग्रामवृद्धाः वत्सराजोपाख्यानज्ञातारः सन्ति, तामवन्ति नगरीं प्राप्य, पुण्यफले क्षीणे सति पृथिव्यामागतानां स्वर्गनिवासिनामवशिष्टैः पुण्यफलैराहृतं स्वर्गस्यैकं दिव्यं शकलमिवं सम्पत्तिपूर्णां पूर्वकथितामुज्जयिनीं गच्छ।
हिन्दी—हे मेघ ! जहाँ के गाँवों के वृद्ध लोग राजा उदयन की कथा को जानने वाले हैं ऐसे अवन्तिनगरी में जाकर पुण्यफल के कम हो जाने पर पृथ्वीपर आये हुए स्वर्गवासियों के बचे हुए पुण्यफलों के द्वारा लाये गये स्वर्ग के एक उज्ज्वल टुकड़े की तरह सम्पत्ति से परिपूर्ण पूर्वोक्त उज्जयिनीनगरी को जाना।
समासः—उदयनस्यकथा=उदयनकथा (ष० तत्०), उदयनकथायां कोविदाः=उदयनकथा-कोविदाः (स० तत्०)। ग्रामे वृद्धाः=ग्रामवृद्धाः (स० तत्०), उदयन-कथा-कोविद-ग्रामवृद्धाः येषु तान् उदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् (बहु०)। श्रिया विशालाम् = श्रीविशालाम् (तृ० तत्०)। पूर्वम् उद्दिष्टाम् =पूर्वोद्दिष्टाम् (सुप्सुपेति समासः)। विविधाः शालाः यस्यां सा विशाला (बहुव्री०) ताम्।
पूर्वमेघः ७७
**कोशः—**विद्वान् विपश्चित् दोषज्ञः सन् सुधीः कोविदो बुधः, इत्यमरः। स्याद्धर्ममस्त्रियां पुण्यं श्रेयसी सुकृतं वृषः, इत्यमरः। द्यो दिवो द्वे स्त्रियामभ्रं व्योमपुष्करमम्बरम्, इत्यमरः। शोभा सम्पत्ति पद्मासु लक्ष्मीः श्रीरिव दृश्यते, इति शाश्वतः। विशालात्विन्द्रवारुण्यामुज्जयिन्यां तु योषिति, इति मेदिनी।
**टिप्पणी—उदयनकथा—**विदन्तीति विदाः—ज्ञानार्थक विद् धातु से "इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः" इस सूत्र से क प्रत्यय लाकर "विदाः" यह रूप बना है। ओकसः (वेद्यस्थान के) विदाः = कोविदाः यहाँ महोपाध्याय मल्लिनाथजी ने "ओकस" शब्द के ओकार का "पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्" इस नियमानुसार लोप करके "कोविद" शब्द की साधुता निष्पन्न करते हैं। अर्थात् "कोविद" शब्द का अर्थ हुआ "वेद्य" स्थान के जानकार। वत्सराज उदयन की कथा पैशाची भाषा में लिखित सम्प्रति अनुपलब्ध वृहतकथा में, वृहतकथामञ्जरी, कथासरित्सागर, भास लिखित "स्वप्नवासवदत्तम्", रत्नावली, आदि ग्रन्थों में पायी जाती है। **सुचरितफले—**शोभनं चरितं सुचरितम् "कुगतिप्रादयः" से समास हुआ है। **स्वल्पीभूतम्—**अस्वल्पं स्वल्पं सम्पद्यते यथा तथाभूतम्। इस विग्रह में "स्वल्प" शब्द से अभूततद्भाव अर्थ में "च्वि" प्रत्यय एवं "भू" धातु से, "क्त" प्रत्यय लाकर स्वल्पीभूत शब्द की निष्पत्ति होती है। **स्वर्गिणाम्—**स्वर्गमस्त्यस्य इति स्वर्गी। स्वर्ग से "अतः इनठनौ" से इन् प्रत्यय लाकर "स्वर्गी" यह रूप बनता है। तेषां स्वर्गिणाम्।
**अलंकारः—**यहाँ "विशालाम्" में "दिवः खण्डमिव" इस वाक्य के द्वारा स्वर्ग के एक खण्ड की सम्भावना की गयी है अतः "उत्प्रेक्षा" अलंकार हुआ, एवं "श्रीविशालां विशालाम्" यहाँ "यमक" अलंकार हुआ इसलिए दोनों का "संसृष्टि" अलंकार है ॥ ३० ॥
दीर्घीकुर्वन् पटु मदकलं कूजितं सारसानां
प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः ।
यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमङ्गानुकूलः
शिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थना चाटुकारः ॥ ३१ ॥
७८ मेघदूतम्
अन्वयः—यत्र प्रत्यूषेषु पटु मदकलम् सारसानाम् कूजितम् दीर्घीकुर्वन् स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः अङ्गानुकूलः शिप्रावातः प्रार्थनाचाटुकारः प्रियतमः इव स्त्रीणाम् सुरतग्लानिम् हरति ।
व्याख्या—यत्र = विशालायाम्, प्रत्यूषेषु = प्रातःसमयेषु, पटु = स्फुटम्, मदकलम् = मदेनाव्यक्तमधुरम्, सारसानाम् = पक्षिविशेषाणाम्, कूजितम् = शब्दम्, दीर्घीकुर्वन् = वर्द्धयन्, स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः = विकसितपद्मसुगन्धिसंसर्गसुरभिः, अङ्गानुकूलः = अवयवानुरूपः, शरीरसुखद इति भावः, शिप्रावातः = शिप्रानदीपवनः; प्रार्थनाचाटुकारः = रतिरचनाय मधुरभाषी, प्रियतमः = वल्लभः, इव = यथा, स्त्रीणाम् = कामिनीनाम्, सुरतग्लानिम् = सम्भोगपरिश्रमम्, हरति = दूरीकरोति ।
शब्दार्थः—यत्र = जहाँ अर्थात् ( विशाला में ) प्रत्यूषेषु = प्रातःकाल, पटु = प्रस्फुट, मदकलम् = मद से मधुर, सारसानाम् = सारस पक्षियों के, कूजितम् = शब्द को, दीर्घीकुर्वन् = विस्तृत करता हुआ, स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः = विकसित कमलों के सुगन्ध के संसर्ग से सुगन्धित, अङ्गानुकूलः = शरीर को सुख देने वाला, शिप्रावातः = शिप्रा नदी का वायु, प्रार्थनाचाटुकारः = रतिक्रिया में ( पुनः प्रवृत्त्यर्थ ) मधुर-मधुर बोलने वाले, प्रियतम इव = प्रेमी के समान, सुरतग्लानिम् = संभोग के परिश्रम को, हरति = दूर करता है ।
भावार्थः—हे मेघ ! यस्यां विशालायां प्रातःकाले सारस-पक्षिविशेषाणां प्रस्फुटं मदेनाव्यक्तमधुरं कलरवं वर्द्धयन् विकसितकमलसुगन्धिसंस्पर्शसुगन्धितः सुखदः शिप्रानदीपवनः रतिक्रीडायां पुनः प्रवृत्त्यर्थं मधुरभाषणशीलः वल्लभ इव कामिनीनां सम्भोगजन्यपरिश्रमं दूरीकरोति ।
हिन्दी—हे मेघ ! जिस विशाला नगरी में प्रातःकाल सारस पक्षियों के तीक्ष्ण एवं मद से मधुर कलरव को विस्तृत करता हुआ पूर्ण विकसित कमल की सुगन्धि के सम्पर्क से सुगन्धित शरीर के अंगों को सुख देने वाला शिप्रा नदी का वायु रतिक्रीड़ा में (पुनः प्रवृत्ति के लिए) मीठी-मीठी बातें करने वाले प्रेमी के समान कामिनियों के सम्भोग के परिश्रम को दूर करता है ।