मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
| अष्टमोऽङ्कः | ४४१ |
|---|
( भाव !
शिरसि मम निलीनो भाव ! सूर्यस्य पादः
शकुनि-खग-विहङ्गा वृक्षशाखासु लीनाः ।
नर-पुरुष-मनुष्या उष्णदीर्घं श्वसन्तो
गृह-शरण-निष्षणा आतपं निर्वहन्ति ॥ १२ ॥ )
भावे अज्ज वि शे चेडो णाअच्छदि । अतणो विणोदणणिमित्तं किं पि गाइश्शं । ( इति गायति ) भावे ! भावे ! शुदं तुए, जं मए गाइदं । ( भाव ! अद्यापि स चेटो नागच्छति । आत्मनो विनोदननिमित्तं किमपि गास्यामि । ) ( भाव ! भाव ! श्रुतं त्वया यन्मया गीतम् ? )
शब्दार्थ—हे भाव !=श्रीमन्, सूर्यस्य=सूर्य की, पादः=किरण, मम=मेरे (शकार के), शिरसि=शिर पर, निलीनः=पड़ी हुई (अस्ति=है), शकुनिखगविहङ्गाः=पक्षी (खग=विहङ्ग), वृक्षशाखासु=पेड़ों की शाखाओं में, निलीनाः=छिपे हुये, (सन्ति=हैं), नरपुरुषमनुष्याः=मनुष्य (=नर=पुरुष), उष्णदीर्घम्=गरम और लम्बी, श्वसन्तः=सांसें लेते हुये, गृहशरणनिष्षणाः=गृह (=शरण) में बैठे हुये, आतपम्=गर्मी को, निर्वहन्ति=बिता रहे हैं ॥ १२ ॥
अर्थ—शकार—भाव !
सूर्य की किरण मेरे शिर पर गिर पड़ी है । (शकुनि, खग,) पक्षी लोग पेड़ों की शाखाओं में छिपे हुये हैं । (नर, पुरुष,) मनुष्य गरम और लम्बी सांसे लेते हुये, घरों में बैठे हुये गर्मी बिता रहे हैं (धूप का समय बिता रहे हैं) ॥ १२ ॥
टीका—शकारोऽपि ग्रीष्मातपस्य प्रभावं वर्णयति-शिरसीति । भाव इति गद्यस्थेन अन्वयो न कार्यः । भाव=श्रीमन्, सूर्यस्य=रवेः, पादः=किरणः, मम=शकारस्य, शिरसि=मूर्ध्नि, निलीनः=निपतितः, अस्ति, शकुनिखगविहङ्गाः=पक्षिणः, त्रयाणामेकत्वेऽपि शकारवचनात् न दोषः, तस्यैतादृशप्रयोगस्वभावात्, वृक्षाणाम्=पादपानाम् शाखासु=शाखास्थितपल्लवादीनां मध्ये इति भावः, लीनाः=ताभिः सह निःशब्दं विद्यमानाः, सुप्ताः वा, सन्ति, नर-पुरुष-मनुष्याः=मनुष्याः, त्रयोऽपि समानार्थाः, उष्णं तप्तं च तत् दीर्घम्=बहुकालव्यापि यथा स्यात् तथा, श्वसन्तः=श्वासं त्यजन्तः, गृहशरणनिष्षणाः = गृहे आसीनाः, गृहस्य शरणस्य च समानार्थता, 'शरणं गृहरक्षित्रो' रिति कोशात्, आतपम् = आतपयुक्तसमयम्, निर्वहन्ति = यापयन्ति । शकारवचनात् पुनरुक्तिदोषः सोढव्यः । मालिनी वृत्तम् ॥ १२ ॥
अर्थ—भाव ! अभी तक वह चेट (नौकर) नहीं आया है । अपना मन बहलाने के लिये कुछ गाऊँगा । (यह कह कर गाने लगता है ।) भाव ! तुमने सुना जो मैंने गाया ।
४४२ | मृच्छकटिकम्
विटः--किमुच्यते, गन्धर्वो भवान् ?
शकारः--कधं गन्धव्वे ण भविश्शं ? ( कथं गन्धर्वो न भविष्यामि ? )
हिङ्गुज्जले जीलक-भद्रमुत्ये बचाह गण्ठो शगुडा अ शुण्ठी ।
एशे मए शेविद गन्धजुत्ती कधं ण हग्गे मधुल-इशलेत्ति ॥ १३ ॥
( हिङ्गूरुज्ज्वला जीरक-भद्रमुस्ता वचाया ग्रन्थिः सगुडा च शुण्ठी ।
एषा मया सेविता गन्धयुक्तिः कथं नाहं मधुरस्वर इति ॥ १३ ॥ )
भावे ! पुणोवि दाव गाइश्शं । ( तथा करोति ) भावे ! भावे ! शुदं तुए, जं मए गाइदं ? ( भाव ! पुनरपि तावत् गास्यामि । ) ( भाव ! भाव ! श्रुतं त्वया यन्मया गीतम् ? )
विटः--क्या कह रहे हो, क्या आप गन्धर्व हैं ?
अन्वयः--हिङ्गूरुज्ज्वला, जीरकभद्रमुस्ता, वचायाः, ग्रन्थिः, सगुडा, शुण्ठी, च, एषा, गन्धयुक्तिः, मया, सेविता, ( तदा ), अहम्, कथम्, न, मधुरस्वरः, ( भविष्यामि ) इति ॥ १३ ॥
शब्दार्थ--हिङ्गूरुज्ज्वला=हींग के मिलाने से उज्ज्वल=सफेद, जीरकभद्र-मुस्ता=जीरा, और नागरमोथा से युक्त, वचायाः=वचनामक औषधि की, ग्रन्थिः=गांठ, सगुडा=गुड़ मिली हुई, शुण्ठिः-सोंठ, एषा=यह, गन्धयुक्तिः=गन्धयुक्त औषधियों का योग, मया=मैंने (=शकार ने ), सेविता=सेवन की है, खायी है, ( तदा=तब ), अहम्=मैं, कथम्=क्यों, न=नहीं, मधुरस्वरः=मीठी आवाजवाला, ( भविष्यामि=होऊँगा ), इति=ऐसा ॥ १३ ॥
अर्थ--शकार--क्यों नहीं गन्धर्व होऊँगा —
हींग को मिलाने के कारण सफेद, जीरा सहित नागरमोथा वाली, वचनामक ओषधि की गांठ और गुड़ मिलाई हुई सोंठ--इस पूर्वोक्त गन्धयुक्त योग का मैंने सेवन किया है, तब मैं मधुर आवाज वाला क्यों नहीं होऊँगा ॥ १३ ॥
टीका--शकार आत्मनो मधुरस्वरवत्त्वस्य साधनमाह-हिङ्गूरुज्ज्वेलेति । हिङ्गूरुज्ज्वला=हिङ्गुभिः=पाकोपयोगिद्रव्यविशेषैः 'हींग' इति भाषायां प्रसिद्धैः, उज्ज्वला=गन्धविशिष्टा, जीरकभद्रमुस्ता=जीरक इति मुस्ता इति च सुकण्ठ-सम्पादनौषधिविशेषः, 'मुस्त' 'नागरमोथा' इति हिन्द्याम्, तद्वतीत्यर्थः, 'अर्श आदिभ्योऽच्' इति मत्वर्थेऽच्प्रत्ययः, वचायाः=तन्नाम्न्याः, ग्रन्थिः=काण्ठः, सगुडा=गुडविशिष्टा, शुण्ठी=हिन्द्यां 'शोंठ' इति ख्याता शुष्कतां प्रापितमार्द्रकमिति भावः, च, एषा पूर्वोक्ता, गन्धयुक्तिः=गन्धयोगः, सुगन्धिद्रव्यविशेषमिश्रिता, सेविता=उपभुक्ता, अतः, अहम्=शकारः, कथम्=केन हेतुना, न=नैव, मधुरस्वरः=मधुरध्वनिः भविष्यामीति भवेयमिति वा शेषः, उपजातिः वृत्तम् ॥ १३ ॥
अर्थ--भाव ! फिर से गाऊँगा । ( ऐसा कह कर गाने लगता है ! ) भाव ! भाव ! आपने सुना जो मैंने गाया ?
अष्टमोऽङ्कः । ४४३
**विटः--**किमुच्यते, गन्धर्वो भवान् ? **शकारः--**कधं गन्धव्वे ण भवामि ? ( कथं गन्धर्वो न भवामि ? )
हिङ्गुज्जले दिण्ण-मरीच-चूण्णे वग्घाल्लिदे तेल्ल-घिएण मिश्शे ।
भुत्ते मए पालहुदीअ-मंशे कधं ण हग्गे मधुलश्शलेत्ति ? ॥ १४ ॥
( हिङ्गज्ज्वलं दत्तमरीचचूर्णं व्याघारितं तैलघृतेन मिश्रम् ।
भुक्तं मया पारभृतीयमांसं कथं नाहं मधुरस्वर इति ॥ १४ ॥ )
भावे ! अज्जवि चेडे णाअच्छदि । ( भाव ! अद्यापि चेटो नागच्छति । )
विटः--स्वस्थो भवतु भवान्, सम्प्रत्येव आगमिष्यति । )
( ततः प्रविशति प्रवहणाधिरूढा वसन्तसेना चेटश्च । )
**विट--**क्या कह रहे हो, क्या आप गन्धर्व हैं ?
**अन्वयः--**हिङ्गूज्ज्वलम्, दत्तमरीच-चूर्णम्, तैलघृतेन, मिश्रम्, व्याघारितम्, पारभृतीयमांसम्, मया, भुक्तम्, अहम्, कथम्, न, मधुरस्वरः, [ भविष्यामि, भवेयं वा ] ॥ १४ ॥
**शब्दार्थ--**हिङ्गूज्ज्वलम्=हींग की गन्ध से युक्त ( शोभित ), दत्तमरीच-चूर्णम्=काली मिरच के चूर्ण से युक्त, तैलघृतेन=तेल तथा घी से मिश्रम्=मिला हुआ, व्याघारितम्=बघारा गया, पारभृतीयमांसम्=कोयल का मांस, मया=मैंने, ( शकार ने ) भुक्तम्=खाया है, अहम्=मैं शकार, कथम्=क्यों, न=नहीं, मधुर-स्वरः=मीठी आवाज वाला, ( भविष्यामि, भवेयम्=होऊँगा ) ॥ १४ ॥
**अर्थ--शकार--**मैं गन्धर्व क्यों नहीं होऊँगा ?
हींग से ( उसकी गन्ध से ) सुवासित, काली मिरच के चूर्ण से युक्त, तेल और घी से मिला हुआ, बघारा गया कोयल का मांस मैंने ( शकार ने ) खाया है मैं क्यों नहीं मधुर आवाज वाला होऊँगा ॥ १४ ॥
**टीका--**पुनरपि मधुर-स्वरवत्त्वे साधनमाह शकारः--हिङ्गूज्ज्वेलेति। हिङ्गु=पाकद्रव्यविशेषः, तेन उज्ज्वलम्=सुवासितम्, दत्तम्=प्रक्षिप्तम्, मरिचानाम्=श्याम-मरिचानां चूर्णम्=पिष्टं रजः, यस्मिन् तत्, तैलघृतेन=तैलेन आज्येन च, मिश्रम्=सम्मिश्रितम्, व्याघारितम्=शुष्कतासम्पादनाय सुपक्वतां प्रापितम्, पारभृतीय-मांसम्=पिकामिषम्, मया=शकारेण, भुक्तम्=उप-सेवितम्, अहम्=शकारः, कथम्=केन हेतुना, न=नैव, मधुरस्वरः=मधुरध्वनिः, भविष्यामि भवेयं वेति शेषः। उपजातिवृत्तम् ॥ १४ ॥
**अर्थ--**भाव ! चेट ( सेवक ) अभी तक नहीं आया।
**विट--**आप घबड़ाइये नहीं, जल्दी ही आयेगा।
( इसके बाद प्रवहण=गाड़ी पर बैठी हुई वसन्तसेना और चेट प्रवेश करते हैं। )
| ४४४ | मृच्छकटिकम् |
|---|
चेटः—भीदे क्खु हग्गे। मज्झणिहके शुज्जे। मा दाणिं कुविदे लाअ-शाल-शण्ठाणे हुविशदि। ता तुलिदं वहामि। जाध, गोणा ! जाध। (भीत: खल्वहम्। माध्याह्निकः सूर्यः। मा इदानीं कुपितो राजश्यालसंस्थानो भविष्यति। तत् त्वरितं वहामि। यातम्, गावो ! यातम्।)
वसन्तसेना—हद्धी ! हद्धी ! ण क्खु वड्ढमाणअस्स अअं सरसंजोगो, किं ण्णेदं ? किं ण क्खु अज्जचारुदत्तेण वाहणपरिस्समं परिहरन्तेण अण्णो मणुश्शो अण्णं पवहणं पेसिदं भविस्सदि ? फुरदि दाहिणं लोअणं, वेवदि मे हिअअं, सुण्णाओ दिसाओ, सव्वं ज्जेव विसंठुलं पेक्खामि। (हा धिक् ! हा धिक् ! न खलु वर्द्धमानकस्यायं स्वरसंयोगः। किन्न्व इदम् ? किं खलु आर्यचारुदत्तेन वाहनपरिश्रमं परिहरता अन्यो मनुष्योऽन्यत् प्रवहणं प्रेषितं भविष्यति ? स्फुरति दक्षिणं लोचनम्, वेपते मे हृदयम्, शून्याः दिशः, सर्वमेव विसंष्ठुलं पश्यामि।)
शकारः—(नेमिघोषमाकर्ण्य) भावे ! भावे ! आगदे पवहणे। (भाव ! भाव ! आगतं प्रवहणम्।)
विटः—कथं जानासि ?
शकारः—किं ण पेक्खदि भावे ? बुद्धशूअले विअ घुलघुलाअमाणं लक्खीअदि। (किं न प्रेक्षते भावः ? वृद्धशूकर इव घुरघुरायमाणं लक्ष्यते।)
विटः—(दृष्ट्वा) साधु लक्षितम्। अयमागतः।
शकारः—पुत्तका थावलका, चेडा ! आगदे शि ? (पुत्रक, स्थावरक, चेट ! आगतोऽसि ?)
चेट—मैं डर रहा हूँ। दोपहर का सूरज है। इस समय राजश्याल संस्थानक नाराज न हो जाय। अतः शीघ्र ही गाड़ी ले चलता हूँ। चलो बैलो, चलो।
वसन्तसेना—हाय, हाय ! निश्चित ही यह वर्धमानक की आवाज नहीं है। यह क्या बात है ? क्या आर्य चारुदत्त गाड़ी और गाड़ीवान दोनों के परिश्रम को बचाते हुये [ अर्थात् उन्हें विश्राम देने के लिये ] दूसरा गाड़ी वाला व्यक्ति और दूसरी गाड़ी भेज दी है ? दाहिनी आँख फड़क रही है, मेरा हृदय कांप रहा है, सारी दिशायें शून्य हैं, सभी कुछ विपरीत दिखाई दे रहा है।
शकार – (गाड़ी के धुरे की आवाज सुनकर) भाव ! भाव ! गाड़ी आ गई।
विट—तुम कैसे जानते हो ?
शकार—श्रीमन् आप नहीं रहें हैं, बूढ़े सुअर के समान घुर घुर आवाज करती हुई मालूम पड़ रही है ?
विट – (देखकर) अच्छा समझा। यह आ गया।
शकार—बेटा, स्थावरक, चेट ! तुम आ गये हो ?
अष्टमोऽङ्कः ४४५
**चेटः—**अध इं । ( अथ किम् । )
**शकारः—**पवहणे वि आगदे ? ( प्रवहणमप्यागतम् ? )
**चेटः—**अध इं । ( अथ किम् । )
**शकारः—**गोणा वि आगदे ? ( गावावपि आगतौ ? )
**चेटः—**अध इं । ( अथ किम् । )
**शकारः—**तुमं पि आगदे ? ( त्वमपि आगतः ? )
चेटः—( सहासं ) भट्टके ! अहंपि आगदे । ( भट्टारक ! अहमप्यागतः । )
**शकारः—**ता पवेशेहि पवहणं । ( तत् प्रवेशय प्रवहणम् । )
**चेटः—**कदलेण मग्गेण ? ( कतरेण मार्गेण ? )
**शकारः—**एदेण ज्जेव पाआलखण्डेण । ( एतेनैव प्राकारखण्डेन । )
**चेटः—**भट्टके ! गोणा मलेन्ति, पवहणे वि भज्जेदि, हग्गे वि चेड़े मलामि । ( भट्टारक ! गावौ म्रियेते, प्रवहणमपि भज्यते, अहमपि चेटो म्रिये । )
**शकारः—**अले लाअशालए हग्गे; गोणा मले, अवले कीणिशं, पवहणे भग्गे अवलं घडाइशं, तुमं मले अप्णे पवहणवाहके हुविशदि । ( अरे ! राजश्यालकोऽहम्; गावौ मृतौ, अपरौ क्रेष्यामि । प्रवहणं भग्नम्, अपरं घटयिष्यामि; त्वं मृतः, अन्यः प्रवहणवाहको भविष्यति । )
**चेटः—**शव्वं उववण्णं हुविशदि, हग्गे अत्तणकेलके ण हुविशं । ( सर्वमुपपन्नं भविष्यति, अहमात्मीयो न भविष्यामि । )
**चेट—**और क्या ?
**शकार—**गाड़ी भी आ गई ?
**चेट—**और क्या ?
शकार — दोनों बैल भी आ गये ?
**चेट—**और क्या ?
**शकार—**तुम भी आ गये ?
चेट—( हसता हुआ ) मालिक ! मैं भी आ गया ।
**शकार—**तब गाड़ी को लाओ ।
**चेट—**किस रास्ते से ?
**शकार—**इसी चहार दीवारी से ।
**चेट—**मालिक ! बैल मर जायेंगे, गाड़ी टूट जायगी, और मैं चेट भी मर जाऊँगा ।
**शकार—**अरे ! मैं राजा का शाला हूँ, बैल मर गये, दूसरे खरीद लूँगा । गाड़ी टूट गई, दूसरी बनवा लूँगा । तुम मर गये, दूसरा गाड़ीवान बन जायगा ।
**चेट—**सब कुछ ठीक हो जायगा, केवल मैं आपका सेवक ( जीवित ) नहीं रह सकूँगा ।
४४६ मृच्छकटिकम्
शकारः--अले ! शव्वं पि णश्शदु पाआलखण्डेण पवेशेहि पवहणं । ( अरे ! सर्वमपि नश्यतु, प्राकारखण्डेन प्रवेशय प्रवहणम् । )
चेटः--विभज्ज ले पवहण ! शमं शामिणा, विभज्ज, अण्णे पवहणे भोदु । भट्टके शदुअ णिवेदेमि ( प्रविश्य ) कधं ण भग्गे ? भट्टके ! एशे उवत्थिदे पवहणे । ( विभज्यस्व, रे प्रवहण ! समं स्वामिना विभज्यस्व, अन्यत् प्रवहणं भवतु, भट्टारकं गत्वा निवेदयामि । ) ( कथं न भग्नम् ? भट्टारक ! एतदुपस्थितं प्रवहणम् । )
शकारः--ण छिण्णा गोणा ? ण मला लज्जू ? तुमं पि ण मले ? ( न छिन्नौ गावौ ? न मृता रज्जवः ? त्वमपि न मृतः ? )
चेटः--अध इं । ( अथ किम् । )
शकार-अरे ! सभी कुछ नष्ट हो जाने दो, (किन्तु तुम इसी) चहार दीवारी से गाड़ी लाओ ।
चेट-टूट जा गाड़ी, मालिक के साथ टूट जा । दूसरी गाड़ी बन जायगी, मालिक से जाकर कहता हूँ । ( प्रवेश करके ) क्या, नहीं टूटी ? मालिक ! यह गाड़ी उपस्थित है ।
शकार-बैल नहीं टूटे ? गाड़ी नहीं मरी ? और तुम भी नहीं मरे ।
चेट-और क्या ?
टीका--माध्याह्निकः=मध्याह्ने भवः, कुपितः=क्रुद्धः, वहामि=नयामि । स्वरसंयोगः=कण्ठस्वरः, वाहनपरिश्रमम्=वाहनशब्देन वृषभयोश्चालकस्य च ग्रहणं बोध्यम्, उभयोः विश्रामार्थमिति भावः, मनुष्यः=प्रवहणचालकः, विसंष्ठुलम्=विपरीतम्, नेमिघोषम्=चक्राधारध्वनिम् घुरघुरायमाणम्=घुर-घुर-इति ध्वनिम् कुर्वत्, अत्र 'घुर घुर' इत्यव्यक्तशब्दं करोतीत्यर्थे क्यष्-प्रत्ययान्तस्य शानजन्तस्य रूपं बोध्यम् । लक्षितम्=ज्ञातम्, प्राकारखण्डेन=प्राकारभागेन, उपपन्नम्=पुनरपि सम्पन्नम्, विभज्यस्व=विशेषेण भग्नं भव, स्वामिना=शकारेण, समम्=सार्धम् । सहैव द्वावपि म्रियेतामिति तद्भावः ।
शब्दार्थ--पुरस्करणीयः = आगे करने योग्य । वप्रीयम् = पितृसम्बन्धि, प्रवहणस्वामी=गाड़ी का मालिक, अधिरोह=चढ़िये, परिवर्त्त्य=घुमाओ, परावर्त्त्य=घुमा कर, अवतीर्य=उतर कर, अवलम्ब्य=पकड़ कर, मुषितौ=चुरा लिये गये, खादितौ=खा लिये गये । मध्याह्नार्क-ताप-च्छिन्न-दृष्टेः=दोपहर के सूर्य के सन्ताप से चकाचौंध नेत्रोंवाले, प्रतिवसति=बैठी हुई है ।
अष्टमोऽङ्कः ४४७
शकारः—भाव ! आअच्छ, पवहणं पेक्खामो । भावे ! तुमं पि मे गुलु पलगुलु पेक्खिशि शादलके अब्भन्तलके त्ति पुलक्कलणीएत्ति तुमं दाव पवहणं अग्गदो अहिलुह । ( भाव ! आगच्छ, प्रवहणं पश्यावः। भाव ! त्वमपि मे गुरुः परमगुरुः, प्रेक्ष्यसे सादरकः अभ्यन्तरक इति पुरस्कारणीय इति त्वं तावत् प्रवहणमग्रतः अधिरोह । )
विटः— एवं भवतु । ( इत्यारोहति )
शकारः—अधवा चिट्ठ तुमं । तुह वप्पकेलके पवहणे ? जेण तुमं अग्गदो अहिलुहशि । हग्गे पवहणशामी अग्गदो पवहणं अहिलुहामि ! ( अथवा तिष्ठ त्वम् । तव वप्रीयं (पितुः) प्रवहणम् येन त्वमग्रतः अधिरोहसि । अहं प्रवहणस्वामी, अग्रतः प्रवहणमधिरोहामि । )
विटः—भवानेवं ब्रवीति ।
शकारः—जइ वि हग्गे एवं भणामि, तथावि तुह एशे आदले अहिलुह भट्टकेत्ति भणिदूं । ( यद्यपि अहमेवं भणामि, तथापि तव एष आदरः 'अधिरोह भट्टारक' इति भणितुम् । )
विटः—आरोहतु भवान् ।
शकारः— एशे शम्पदं अहिलुहामि । पुत्तका ! थावलका ! चेडा ! पलिवत्तावेहि पवहणं । ( एष साम्प्रतमधिरोहामि । पुत्रक ! स्थावरक ! चेट ! परिवर्तय प्रवहणम् । )
चेटः— ( परावर्त्य ) अहिलुहदु भट्टालके । ( अधिरोहतु भट्टारकः । )
अर्थ—शकार—भाव ! आओ, हम दोनों गाड़ी देखें । भाव ! तुम भी मेरे गुरु हो, परमगुरु हो । तुम्हें मैं आदर से देखता हूँ, तुम मेरे मन की बात जानने वाले हो, इस लिये तुम आगे चलने योग्य हो अतः पहले तुम्हीं गाड़ी पर चढ़ो ।
विट— ऐसा ही हो । ( यह कह कर चढ़ता है । )
शकार— अथवा तुम रुक जाओ । तुम्हारे बाप की गाड़ी है जो तुम आगे ( पहले ) चढ़ रहे हो । मैं गाड़ी का मालिक हूँ, अतः गाड़ी पर पहले मैं चढ़ता हूँ ।
विट— आपने ही ऐसा कहा था ।
शकार— यद्यपि मैंने ऐसा कहा था किन्तु किन्तु तुम्हें यह आदर प्रदर्शित करना चाहिये था 'स्वामी आप गाड़ी पर चढ़ें ।'
विट— आप चढ़िये ।
शकार— अब मैं चढ़ता हूँ । बेटा, स्थावरक, चेट ! गाड़ी घुमाओ ।
चेट— ( गाड़ी घुमाकर ) स्वामिन् ! गाड़ी पर चढ़िये ।
४४८ मृच्छकटिकम्
शकारः—( अधिरुह्यावलोक्य च शङ्कां नाटयित्वा त्वरितमवतीर्य विटं कण्ठेऽवलम्ब्य ) भावे ! भावे ! मलेशि मलेशि । पवहणाधिलूढा लक्खशी चोले वा पडिवशदि । जइ लक्खशी तदा उभे वि मूशे, अध चोले तदा उभे वि खज्जे । ( भाव ! भाव ! म्रियसे म्रियसे । प्रवहणाधिरूढा राक्षसी चौरो वा प्रतिवसति । यदि राक्षसी, तदा उभावपि मुषितौ, अथ चोरः तदा उभावपि खादितौ । )
विटः—न भेतव्यम् । कुतोऽत्र वृषभयाने राक्षस्याः सञ्चारः । मा नाम ते मध्याह्नार्क-ताप-च्छिन्न-दृष्टेः स्थावरकस्य सकञ्चुकां छायां दृष्ट्वा भ्रान्तिरुत्पन्ना ?
शकारः—पुत्तकाः ! थावलका ! चेडा । जीवेशि ? ( पुत्रक ! स्थावरक ! चेट ! जीवसि ? )
चेट—अध इं । ( अथ किम् )
शकारः—भावे ! पवहणाधिलूढा इत्थिआ पडिवशदि । ता अवलोएहि । ( भाव ! प्रवहणाधिरूढा स्त्री प्रतिवसति । तदवलोकय । )
विटः—कथं स्त्री ! ।
अवनतशिरसः प्रयाम शीघ्रं पथि वृषभा इव वर्षताडिताक्षाः ।
मम हि सदसि गौरवप्रियस्य कुलजनदर्शनकातरं हि चक्षुः ॥ १५ ॥
शकार—( चढ़ कर और देखकर शंका का अभिनय करके तुरन्त उतर कर विट को गले में पकड़कर ) भाव ! भाव ! तुम मर गये, मर गये । गाड़ी पर चढ़ी हुई राक्षसी अथवा चोर रहता है । यदि राक्षसी है तब तो हम दोनों चुरा लिये गये, और यदि चोर है तो दोनों खा लिये गये ।
विट—मत डरिये । इस बैलगाड़ी में राक्षसी कहाँ से आ सकती है । दोपहर में सूर्य की धूप से चकाचौंध भरी दृष्टि वाले तुम्हें स्थावरक की कुर्तायुक्त परछाईं देख कर भ्रान्ति पैदा हो गई है ।
शकार—बेटा, स्थावरक, चेट ! जीवित हो ।
चेट—और क्या ?
शकार—भाव ! गाड़ी पर चढ़ी हुई स्त्री बैठी है । अतः देखो ।
अन्वयः—पथि, वर्षताडिताक्षाः, वृषभाः, इव, अवनतशिरसः, शीघ्रम्, प्रयामः, हि, सदसि, गौरवप्रियस्य, मम, चक्षुः, कुलजनदर्शनकातरम्, हि ॥ १५ ॥
शब्दार्थ—पथि=रास्ते में, वर्षताडिताक्षाः=वर्षा, जलधारा से प्रताड़ित नेत्रों वाले, वृषभाः=बैलों, इव=के समान, अवनतशिरसः=झुके हुये शिर वाले ( हम लोग ), शीघ्रम्=जल्दी ही, प्रयामः=भाग चलें, हि=क्योंकि, सदसि=सभा में,
अष्टमोऽङ्कः ४४३
वसन्तसेना—(सविस्मयमात्मगतम्) कहं मम णअणाणं आयासअरो ज्जेव राजस्सालो। ता संसइदम्हि मन्दभाआ। एसो दाणि मम मन्दभाइणोए ऊसरक्खेत्तपाडिदो विअ वीअमुट्ठो णिफ्फलो इध आगमगो संवुत्तो। ता किं एत्थ करइस्सम्? (कथं मम नयनयोरायासकर एव राजश्यालः। तत् संशयिताऽस्मि मन्दभाग्या। एतदिदानीं मन्दभाग्याया ऊषरक्षेत्रपतित इव बीजमुष्टिः निष्फलमिहागमनं संवृत्तम्। तत् किमत्र करिष्यामि?)
**शकारः—**कादले क्खू एशे बुड्ढचेड़े पवहणं णावलोएदि। भावे! आलोएहि पवहणं। (कातरः खल्वेषः वृद्धचेटो प्रवहणं नावलोकयति। भाव! आलोकय प्रवहणम्।)
समाज में, गौरवप्रियस्य=प्रतिष्ठा को चाहने वाले, मम=[विट की], चक्षुः= आंख, कुलजनदर्शनकातरम्=कुलीन स्त्री को देखने में डरने वाली है, हि=यह निश्चित है ।। १५ ।।
अर्थ—क्या स्त्री है?
[यदि स्त्री है तो हम लोग] मार्ग में वर्षा की जलधारा से ताड़ित आँखों वाले बैलों की तरह झुके हुये शिर वाले शीघ्र ही भाग चलें। क्योंकि सभा= समाज में प्रतिष्ठा चाहने वाले मेरे नेत्र कुलीन स्त्रियों के दर्शन में डरने वाले हैं ।। १५ ।।
टीका—प्रवहणे यदि नाम स्त्री तदाऽवाभ्यां किं करणीयमित्यत्राह विटः—अवनतेति। यदि स्त्री अस्ति तदा, पथि=मार्गे, गमनकाले इति भावः, वर्षताडिताक्षाः = वर्षाजलधाराप्रताडितनेत्राः, वृषभाः = बलीवर्दाः, इव=यथा, अवनतम्=नम्रीकृतम् शिरः=मूर्धा यैस्ते, वयम्, शीघ्रम्=तत्कालमेव, प्रयामः=पलायामहे, हि=यतः, सदसि=सभायाम् समाजे वा, गौरवम्=प्रतिष्ठा, प्रियम् यस्य तस्य, मम= विटस्य, चक्षुः=नेत्रम्, कुलजनानाम्=कुलीनस्त्रीणाम्, दर्शने = अवलोकने, कातरम्= भीरु, हि=निश्चयेन। एवञ्च कातरोऽहं न स्त्रीं द्रक्ष्यामीति तद्भावः। अत्रार्थान्तरन्यासोऽलंकारः, पुष्पिताग्रा वृत्तम् ।। १५ ।।
शब्दार्थ—सविस्मयम्=आश्चर्यपूर्वक, आयासकरः=कष्ट देने वाला, संशयिता= सन्देह में पड़ी हुई, ऊषर-क्षेत्रपतितः=ऊषर खेत में गिरे हुये, बीजमुष्टिः= बीजों की मुट्ठी, कातरः=डरपोक, उड्डीयन्ते=उड़ रहे हैं।
अर्थ—वसन्तसेना—(आश्चर्यसहित अपने में) क्या मेरी आँखों को खटकने वाला राजश्यालक ही है। इस कारण अभागिन मैं सन्देह में पड़ गई हूँ। इसलिये ऊषर क्षेत्र में गिराये गये बीजों की मुट्ठी के समान मेरा यहाँ आना, इस समय, व्यर्थ हो गया। अतः अब क्या करना चाहिये।
शकार—डरपोक यह बूढ़ा चेट गाड़ी नहीं देख रहा है। भाव! गाड़ी देखो।
२९ मृ०
४५० मृच्छकटिकम्
विटः--को दोषः । भवत्वेवं तावत् ।
शकारः--कधं शिआला उड्डेन्ति वाअशा वच्चेन्ति । ता जाव भावे अक्खीहिं खक्खीअदि, दन्तेहिं पेक्खिअदि, ताव हग्गे पलाइस्सं । ( कथं शृगाला उड्डयन्ते, वायसा व्रजन्ति । तद् यावत् भावः अक्षिभ्यां भक्ष्यते, दन्तैः प्रेक्ष्यते, तावदहं पलायिष्ये । )
विटः-- ( वसन्तसेनां दृष्ट्वा सविषादमात्मगतम् ) कथमये ! मृगी व्याघ्र-मनुसरति । भोः कष्टम् ।
शरच्चन्द्रप्रतीकाशं पुलिनान्तरशायिनम् । हंसी हंसं परित्यज्य वायसं समुपस्थिता ॥ १६ ॥
विट-- क्या बुराई है, ऐसा ही हो ।
शक.र-- क्यों सियार उड़ रहे हैं, कौवे भाग रहे हैं, अतः जब तक भाव को आँखों से खा नहीं लिया जाता, दांतों से देख लिया नहीं जाता, तब तक मैं भाग जाता हूँ ।
अन्वयः-- हंसी, शरच्चन्द्रप्रतीकाशम्, पुलिनान्तरशायिनम्, हंसम्, परित्यज्य, वायसम्, समुपस्थिता ॥ १६ ॥
शब्दार्थ-- हंसी=हंसी, शरच्चन्द्रप्रतीकाशम्=शरत्कालीन [ विमंल ] चन्द्रमा के समान, पुलिनान्तरशायिनम् = नदी के किनारे की जमीन पर लेटे हुये, हंसम्=हंस को, परित्यज्य = छोड़कर, वायसम्=कौवा के पास, समुपस्थिता = आ गयी है ॥ १६ ॥
अर्थ--विट-- ( वसन्तसेना को देखकर खेद-सहित, अपने में ) अरे, मृगी व्याघ्र के पीछे क्यों जा रही ? हाय कष्ट है—
हंसी शरत्कालीन चन्द्रमा के समान [ उज्ज्वल ], नदी के किनारे की जमीन पर लेटे हुये हंस को छोड़कर कौवा के पास आ गयी है ॥ १६ ॥
टीका--चारुदत्तं परित्यज्य वसन्तसेनायाः समागमने आश्चर्यं व्यनक्ति विटः-- शरदिति । हंसी=मराली, शरदः=तन्नामकर्तुविशेषस्य निर्मलस्येति भावः, चन्द्रः=शशी, तस्य प्रतीकाशम्=तुल्यम्, पुलिनस्य=नदीसमीपदेशस्य, अन्तरे=अभ्यन्तरे, शायिनम्=विद्यमानम्, हंसम् = मरालम्, परित्यज्य = त्यक्त्वा, वायसम् = काकम्, समुपस्थिता = समुपागता । यशोराशिचारुदत्तं विहाय काकतुल्यं शकारमुपगमनं वसन्तसेनाया अनुचितमेवेति भावः । अत्राप्रस्तुतप्रशंसालंकारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ १६ ॥
अष्टमोऽङ्कः ४५१
( जनान्तिकम् ) वसन्तसेने ! न युक्तमिदं नापि सदृशमिदम् ।
पूर्वं मानादवज्ञाय द्रव्यार्थे जननीवशात् ।
वसन्तसेना— ण । ( इति शिरश्चालयति ) ( ण । )
विटः—
अशौण्डीर्यस्वभावेन वेशभावेन मन्यते ॥ १७ ॥
ननूक्तमेव मया भवतीं प्रति—'सममुपचर भद्रे ! सुप्रियञ्चाप्रियञ्च' ।
अन्वयः— पूर्वम्, मानात्, अवज्ञाय, [ इदानीम् ] जननीवशात्, द्रव्यार्थे, [ आगतासि, अथवा ] अशौण्डीर्यस्वभावेन, वेशभावेन, [ वा आगतासीति मया ] मन्यते ॥ १७ ॥
शब्दार्थ— पूर्वम् = इससे पहले, मानात् = घमण्ड के कारण, अवज्ञाय = तिरस्कार करके, [ इदानीम् = इस समय ], जननीवशात् = माता के कारण, द्रव्यार्थे = धन के उद्देश्य से [ आगतासि = आई हो, अथवा ] अशौण्डीर्यस्वभावेन = अनुदार स्वभाव वाले, वेशभावेन = वेश्यापन के कारण [ आगतासि = आई हो, इति = ऐसा, मया = मेरे द्वारा ] मन्यते = माना जा रहा है ॥ १७ ॥
अर्थ— ( जनान्तिक ) यह [ यहाँ आना ] तुम्हारे लिये उचित नहीं है, योग्य नहीं है –
इससे पहले घमण्ड के कारण तिरस्कार करके [ इस समय ] माता के कारण [ भेजी गई ] धन के लिये [ आई हुई हो । ]
वसन्तसेना— नहीं । [ ऐसा कह कर सिर हिलाती है । ]
विट-- ( तब ) अनुदार स्वभाव वाले [ = स्वाभिमानशून्य ] वेश्यापन के कारण [ आई हुई हो, ऐसा मैं ] समझता हूँ ॥ १७ ॥
टीका— वसन्तसेनाया निन्दां कुर्वन् तस्या वेश्यात्वं साधयति विटः- वंमिति । पूर्वम् = इतः पूर्वम्, यदा शकारो धनादिना वशीकर्तुमैच्छत् तदा, मानात् = दर्पात्, अवज्ञाय = तिरस्कृत्य, इदानीम्, जननीवशात् = पालनकर्याः समादेशेन, द्रव्यार्थे = धनार्थम्, आगतासीति । वसन्तसेना इदं निषेधति-न = नैव, अहं धनार्थमत्र नैवा-गतास्मि । पुनरपि विटस्तस्या आगमनहेतुं प्रतिपादयति-अशौण्डीर्यम् = गर्वराहित्यम्, अनौदार्यं वा स्वभावः = प्रकृतिः यस्य, तादृशेन वेशभावेन = वेश्यात्वेन, हेतुना आगतासीति मया, मन्यते = स्वीक्रियते ॥ १७ ॥
अर्थ – मैंने आपसे पहले ही कहा था –
'हे भद्रे ! प्रिय अथवा अप्रिय दोनों की समान रूप से सेवा करो ( क्योंकि तुम वेश्या हो ।' ( इस पद्यांश की व्याख्या प्रथम अंक के ३१वें श्लोक में देखनी चाहिये ।)
४५२ मृच्छकटिकम्
वसन्तसेना--पवहणबिवज्जासेण आगदा सरणागदम्हि । ( प्रवहण-विपर्यसिनागता शरणागताऽस्मि । )
विटः--न भेतव्यं न भेतव्यम् । भवत्वेनं वञ्चयामि । ( शकारमुपगम्य ) काणेलीमातः ! सत्यं राक्षस्येवात्र प्रतिवसति ।
शकारः--भावे ! भावे ! जइ लक्खशी पड़िवशदि, ता कीश ण तुमं मूशेदि ? अध चोले, ता किं ण तुमं भक्खिदे ? ( भाव ! भाव ! यदि राक्षसी प्रतिवसति, तत् केन न त्वां मुष्णाति ? अथ चौरः तत् किं न त्वं भक्षितः ? )
विटः--किमनेन निरूपितेन । यदि पुनरुद्यानपरम्परया पद्भ्यामेव नगरीमुज्जयिनीं प्रविशावः, तदा को दोषः स्यात् ?
शकारः--एव्वं किदे किं भोदि ? ( एवं कृते किं भवति ? )
विटः--एवं कृते व्यायामः सेवितो धुर्याणाञ्च परिश्रमः परिहृतो भवति ।
शकारः--एवं भोदु । थावलआ ! चेडा । गेह पवहणं । अथवा चिट्ठ चिट्ठ, देवदाणं वम्हणाणं च अग्गदो चलणेण गच्छामि । णहि णहि,
शब्दार्थ--प्रवहण-विपर्यसिन=गाड़ी की अदला-बदली के कारण, काणेली माता है जिस की ऐसा अर्थात् काणेली का बेटा, उद्यानपरम्परया= एक बगीचे से दूसरे में, दूसरे से तीसरे में--इसी प्रकार से आगे तक, धुर्याणाम् = बैलों का, परिहृतः=बचत, ओषधीकर्तुम्=औषधि बनाना, दुष्करम्=अति कठिन, अभिसारयि-तुम्=अभिसार करने के लिये। रोषिता = नाराज करा दी गई थी, प्रसादयामि=प्रसन्न करता हूँ। विज्ञप्तिम्=निवेदन।
अर्थ--वसन्तसेना--गाड़ी की अदला बदली के कारण आ गई हूँ, शरण में आई हूँ।
विट - मत डरो, मत डरो। अच्छा, इसको धोखा देता हूँ। ( शकार के पास जाकर ) काणेली के बेटे ! इस गाड़ी में तो सचमुच राक्षसी बैठी है।
शकार--भाव ! भाव ! यदि राक्षसी बैठी है तो तुम्हें क्यों नहीं चुराती है ? अगर चोर है तो तुम्हें क्यों नहीं खा लिया ?
विट--इस विवाद से क्या लाभ ? यदि हम दोनों बगीचे-बगीचे होकर पैदल ही उज्जैन शहर में चलें तो क्या बुराई है ?
शकार--ऐसा करने से क्या लाभ होगा ?
विट--ऐसा करने पर व्यायाम कर लिया जायगा ? और बैलों का परिश्रम बच जायगा।
शकार--ऐसा ही हो। स्थावरक चेट ! गाड़ी ले जाओ। अथवा रुको, रुको, देवताओं और ब्राह्मणों के आगे पैदल ही चलता हूँ। नहीं, नहीं, गाड़ी पर चढ़कर
अष्टमोऽङ्कः ४५३
पवहणं अहिलुहिअ गच्छामि । जेण दूरदो मं पेक्खिअ भणिश्शन्ति, 'एशे शे लट्टिशले भट्ठालके गच्छदि ।' ( एवं भवतु । स्थावरक ! चेट ! नय प्रवहणम् । अथवा तिष्ठ, देवतानां ब्राह्मणानाञ्चाग्रतः चरणेन गच्छामि । नहि, नहि, प्रवहणमधिरुह्य गच्छामि । येन दूरतो मां प्रेक्ष्य भणिष्यन्ति —'एष स राष्ट्रि- यस्यालो भट्टारको गच्छति ।' )
विटः- ( स्वगतम् ) दुष्करं विषमौषधीकर्तुम् । भवतु, एवं तावत् । ( प्रकाशम् ) काणेलीमातः ! एषा वसन्तसेना भवन्तमभिसारयितुमागता ।
वसन्तसेना- सन्तं पावं सन्तं पावं । ( शान्तं पापं शान्तं पापम् । )
शकारः- ( सहर्षम् ) भावे ! भावे ! मं पवलपुलिशं मणुश्शं वाशु- देवकं ? ( भाव ! भाव ! मां प्रवरपुरुषं मनुष्यं वासुदेवकम् ? )
विटः- अथ किम् ।
शकारः- तेण हि अपुव्वा शिली शमाशादिदा, तश्शि काले मए लोशाइदा, शम्पदं पादेशुं पडिअ पशादेमि । ( तेन ही अपूर्वा श्रीः समासा- दिता, तस्मिन् काले मया रोषिता, साम्प्रतं पादयोः पतित्वा प्रसादयामि । )
विटः- साधु अभिहितम् ।
शकारः- एशे पादेशुं पडेमि । ( इति वसन्तसेनामुपसृत्य ) अत्तिके । अम्बिके ! शृणु मम विष्णत्तिं । ( हे मात: ! अम्बिके ! शृणु मम विज्ञप्तिम् । ) ( एष पादयोः पतामि । )
एशे पडेमि चलणेशु विशालणेत्ते ! हत्थञ्जलिं दशणहे तव शुद्धदन्ति !
चलता हूँ । जिससे लोग दूर से ही मुझको देख कर यह कहेंगे—'यह राजा का शाला संस्थानक स्वामी जा रहा है ।
विट- ( अपने में ) विष को औषधि बनाना बहुत कठिन है । अच्छा, ऐसा हो । ( प्रकट रूप में ) कणेली के पुत्र ! वह वसन्तसेना आपके साथ अभिसार करने के लिये आई है ।
वसन्तसेना- ऐसा मत कहो, मत कहो ।
शकार- ( हर्षसहित ) भाव ! भाव ! मुझ प्रवर पुरुष, मनुष्य वासुदेव के साथ ( अभिसार के लिये आयी है ) ?
विट- और क्या ?
शकार- तब तो अपूर्व लक्ष्मी प्राप्त कर ली । उस समय मैंने नाराज कर दी थी, इस समय पैरों पर गिर कर मनाता हूँ ।
विट- बहुत ठीक कहा ।
| ४५४ | मृच्छकटिकम् |
|---|
जं तं मए अवकिदं मदणातुलेण तं खम्मिदाशि बलगत्ति ! तव म्हि दाशे ॥ १८ ॥
( एष पतामि चरणयोर्विशालनेत्रे !, हस्ताञ्जलि दशनखे ! तव शुद्धदन्ति ! यत्तन्मयाऽपकृतं मदनातुरेण, तत् क्षामितासि वरगात्रि ! तवास्मि दासः ॥१८॥)
अन्वयः---( हे ) विशालनेत्रे ! एषः, अहम् ( तव ), पादयोः, पतामि, ( हे ) शुद्धदन्ति ! तव, ( पादयोः ), दशनखे, हस्ताञ्जलिम्, ( करोमि ), ( हे ) वरगात्रि ! मदनातुरेण, मया, तव, यत्, अपकृतम्, तत्, क्षामिता, असि, ( अहम् ) तव, दासः, अस्मि ॥ १८ ॥
शब्दार्थ---( हे ) विशालनेत्रे !=बड़ी-बड़ी आँखों वाली !, एषः = यह, मैं, ( तव = तुम्हारे ) चरणयोः=पैरों पर, पतामि=गिरता हूँ, ( हे ) शुद्धदन्ति=शुद्ध=उज्ज्वल दाँतों वाली ! तव= तुम्हारे ( पादयोः = पैरों के ) दशनखे=दश नाखूनों में, हस्ताञ्जलिम्=हाथों की अञ्जलि, ( करोमि = रख रहा हूँ ), हे वरगात्रि ! = सुन्दर अङ्गों वाली, मदनातुरेण=कामवासना से व्याकुल, मया=मैंने ( शकार ने ), तव=तुम्हारा, वसन्तसेना का, यत्=जो, अपकृतम् = अपकार, बुरा किया है, तत्=उसे, क्षामिता=क्षमा करायी गयी, असि=हो, ( अहम्=मैं, शकार ) तव=तुम्हारा, वसन्तसेना का, दासः=सेवक, अस्मि=हूँ ॥ १८ ॥
अर्थ--शकार--यह मैं तुम्हारे पैरों पर गिरता हूँ । ( ऐसा कह कर, वसन्तसेना के पास जाकर ) हे माता ! अम्बिके ! मेरी प्रार्थना सुनो--
हे बड़ी-बड़ी आँखोंवाली ! यह मैं ( तुम्हारे ) पैरों पर गिरता हूँ । हे उज्ज्वल दाँतों वाली ! तुम्हारे ( पैरों के ) दश नाखूनों में अपने हाथों की अंजलि रखता हूँ । हे सुन्दर शरीर वाली ! कामवासना से व्याकुल मैंने ( शकार ने ) उस समय तुम्हारे साथ जो बुरा किया था उसको क्षमा करता हूँ, मैं तुम्हारा दास=सेवक हूँ । [ अतः क्षमा कर दो । ] ॥ १८ ॥
टीका--शकारः पूर्वं विहितमपराधं क्षन्तुं वसन्तसेनां निवेदयति । एष इति । हे विशालनेत्रे ! = हेदीर्घाक्षि, एषः = पुरो वर्तमानः, अहम् = शकारः, तव, चरणयोः = पादयोः, पतामि = नमामि, हे शुद्धदन्ति = शुद्धाः = उज्ज्वलाः दन्ताः यस्यास्तत्-सम्बुद्धौ, उज्ज्वलदशने, तव = वसन्तसेनायाः, ( पादयोः ), दशनखे=दशानां नखानां समाहारः दशनखम्, तस्मिन्, दशकररुहे, हस्तयोः=करयोः अञ्जलिम्=सम्पुटम्, करोमि, हे वरगात्रि ! = वरम् उत्कृष्टं गात्रम् = शरीरं यस्यास्तत्सम्बुद्धौ, हे उत्कृष्टशरीरे !, मदनेन=कामवासनया, आतुरेण=व्याकुलेन,
अष्टमोऽङ्कः ४५५
वसन्तसेना—( सक्रोधम् ) अवेहि, अणज्जं मन्तेशि । ( इति पादेन ताडयति ) ( अपेहि, अनार्यं मन्त्रयसि )
शकारः—( सक्रोधम् )
जे चुम्बिदे अम्बिकामानुकेहिं गदे ण देवाणं वि जे पणामं ।
शे पाडिदे पादतलेन मुण्डे वणे शिआलेण जधा मुदङ्गे ॥१६॥
( यच्चुम्बितमम्बिकामातृकाभिर्गतं न देवानापि यत् प्रणामम् ।
तत् पतितं पादतलेन मुण्डं वने शृगालेन यथा मृताङ्गम् ॥१६॥ )
मया=शकारेण, तव=वसन्तसेनायाः, यत्=यत्किञ्चिदपि, अपकृतम्=अप्रियमाचरितम्, तत्=तत्सर्वम्, क्षामिता=क्षमां याचितासि, अहम्=शकारः, तव=वसन्तसेनायाः, दासः=सेवकः, अस्मि=वर्ते । अतस्त्वयाऽवश्यं क्षन्तव्य इति भावः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ १८ ॥
अर्थ वसन्तसेना ( क्रोधपूर्वक ) दूर हट जाओ, अनुचित बोल रहे हो । ( ऐसा कह कर पैर से मारती है । )
अन्वयः—यत्, अम्बिकामातृकाभिः, चुम्बितम्, यत्, देवानाम्, अपि, प्रणामम्, न, गतम्, तत्, मुण्डम्, वने, शृगालेन, मृताङ्गम्, यथा, ( त्वया ), पादतलेन, पातितम् ॥ १९ ॥
शब्दार्थ—यत्=जो, अम्बिकामातृकाभिः=माताओं के द्वारा, चुम्बितम्=चूमा गया था, यत्=जो, देवानाम्=देवताओं के, अपि=भी, प्रणामम्=प्रणाम को, न=नहीं, गतम्=गया था, उनके सामने भी नहीं झुका था, तत्=उस, मुण्डम्=शिर को, वने=वन में, शृगालेन=सियार के द्वारा, मृताङ्गम्=मरे शरीर, यथा=के समान, (त्वया=तुम वसन्तसेना ने ), पादतलेन=पैर के तलवे से, पातितम्=गिरा दिया, तिरस्कृत कर दिया ॥ १९ ॥
अर्थ—शकार—( क्रोध के साथ )
जिस शिर को माताओं ने चूमा था, जो शिर देवताओं के सामने भी नहीं झुका था उस शिर को वन में शियार द्वारा मरे हुये शरीर के समान तुमने पैर के तलवे से गिरा दिया, तिरस्कृत कर दिया ॥ १६ ॥
टीका—वसन्तसेनया कृतं शरीरपातं दृष्ट्वा शकारः स्वशरीरस्योत्कृष्टत्वं ब्रवीति—यदिति । यत्=पुरो वर्तमानम्, अम्बिकामातृकाभिः=जननीभिः, शकारवचनात् पुनरुक्तिः सोढव्या, चुम्बितम्=स्नेहेन मुखादिना चुम्बितम्, यत्=पूर्वोक्तम्, देवानाम् अपि=सुराणामपि, प्रणामम्=प्रणम्रताम्, प्रणतिम्, न=नैव, गतम्=प्रापितम्, तत् मुण्डम्=मम शिरः, वने=अरण्ये, शृगालेन=जम्बूकेन, मृताङ्गम्=मृतदेहम्, यथा=इव, त्वया=वसन्तसेनया, पादतलेन=चरणतलेन, पातितम्=पतनावस्थां प्रापितम्,
४५६ | मृच्छकटिकम्
अले थावलआ, चेडा ! कहिं तुए एशा शमाशादिदा ? ( अरे स्थावरक ! चेट ! कस्मिन् त्वया एषा समासादिता । )
चेटः--भट्टके ! गाम-शअलएहिं लुद्धे लाअमग्गे, तदो चालुदत्तश्श लुक्खवाडिआए पवहणं थाविअ, तहिं ओदलिअ, जाव चक्कपलिबट्टिं कलेमि, ताव एशा पवहणविपज्जाशेण इह आलूढेत्ति तक्केमि । ( भट्टक ! ग्रामशकटैः रुद्धो राजमार्गः, तदा चारुदत्तस्य वृक्षवाटिकायां प्रवहण स्थापयित्वा तस्मिन्नवतीर्य, यावत् चक्रपरिवृत्तिं करोमि, तावदेषा प्रवहणविपर्ययेन इह आरूढेति तर्कयामि ।)
शकारः--कधं पवहण-विपज्जाशेण आगदा, ण मं अहिशालिदुं ? ता ओदल, ओदल मम केलकादो पवहणादो । तुमं तं दलिद्दशत्थवाहपुत्तकं अहिशा- लेशि, मम केलकाईं गोणाई वाहेशि ; ता ओदल ओदल गब्भदाशि ! ओदल ओदल । ( कथं प्रवहणविपर्ययेनागता, न मामभिसारयितुम् । तदवतर अवतर मदीयात् प्रवहणात् । त्वं तं दरिद्रसार्थवाह-पुत्रकमभिसारयसि, मदीयौ गावौ वाह- यसि; तदवतर अवतर गर्भदासि ! अवतर अवतर । )
वसन्तसेना--तं अज्जचारुदत्तं अहिसारेसि त्ति जं सच्चं अलङ्किदम्हि इमिणा वअणेण । सम्पदं जं भोदु, तं भोदु । ( तमार्थचारुदत्तमभिसारयसि इति यत् सत्यम् अलङ्कृतास्मि अनेन वचनेन । साम्प्रतं यद्भवतु तद्भवतु । )
ताडितमिति यावत् । एवञ्च तव कृत्यमतीवानुचितमिति बोध्यम् । उपमालङ्कारः, उपजातिवृत्तम् ॥ १६ ॥
**अर्थ—**अरे स्थावरक चेट ! यह तुम्हें कहाँ मिल गयी ।
**चेट—**स्वामिन् ! गाँव की गाड़ियों से जब रास्ता अवरुद्ध ( जाम ) हो गया था, तब चारुदत्त की वृक्षवाटिका ( बगीचा ) में गाड़ी खड़ी करके, वहाँ उतर कर जब तक पहिया बदलने लग गया, तब तक गाड़ी की अदला-बदली के कारण यह इस गाड़ी में बैठ गयी-ऐसा सोचता हूँ ।
**शकार—**क्या गाड़ी की अदलाबदली से यहाँ आ गई है, मेरे साथ अभिसार के लिये नहीं आई ? तो मेरी गाड़ी से उतर जा, उतर जा । तुम इस दरिद्र सार्थवाहपुत्र चारुदत्त के साथ अभिसार करती हो और मेरे बैलों को ( गाड़ी में अपने ले जाने के लिये ) जोतती हो । तो उतर जा, उतर जा, गर्भकाल से ही दासी ! उतर जा, उतर जा ।
वसन्तसेना—'उन चारुदत्त के साथ अभिसार करती हो' यह सच है तो इस कथन से अपने को विभूषित मानती हूँ । अब जो हो, सो हो ।
अष्टमोऽङ्कः ४५७
शकारः—एदेहिं दे दशणहुप्पलमण्डलेहिं
हत्थेहिं चाडुशद-ताडण-लम्पडेहिं ।
कड्ढामि दे वलतणुं णिअ-जाणकादो
केशेशु वालि-दइदं वि जहा जड़ाऊ ॥ २० ॥
( एताभ्यां ते दशनखोत्पलमण्डलाभ्यां हस्ताभ्यां चाटुशतताडनलम्पटाभ्याम् ।
कर्षामि ते वरतनुं निजयानकात् केशेषु वालिदयितामिव यथा जटायुः ॥२०॥
**अन्वयः—**दशनखोत्पलमण्डलाभ्याम्, चाटुशतताडनलम्पटाभ्याम्, एताभ्याम्, ते, हस्ताभ्याम्, जटायुः, बालिदयिताम्, इव, यथा, केशेषु, (गृहीत्वा) ते, वरतनुम्, निजयानकात्, कर्षामि ॥ २० ॥
**शब्दार्थ—**दशनखोत्पलमण्डलाभ्याम् = दश नाखून रूपी कमलों के मण्डल (घेरा) वाले, चाटुशतताडनलम्पटाभ्याम् = सैकड़ों चापलूसी की बातों की तरह पीटने के लालची, एताभ्याम् = इन, ते = तेरे, हस्ताभ्याम् = दोनों हाथों से, जटायुः = जटायु, बालि-दयिताम् = बालि की पत्नी तारा के, इव, यथा = समान, केशेषु = बालों को, (गृहीत्वा पकड़ कर) ते = तुम्हारे, वसन्तसेना के, वरतनुम् = सुन्दर शरीर को, निजयानकात् = अपनी गाड़ी से, कर्षामि = बाहर खींचता हूँ ॥ २० ॥
अर्थ—शकार—
दश नाखनरूपी कमलों के घेरे वाले, चापलूसी के सैकड़ों वचनों के समान पीटने के लालची इन दोनों, तेरे हाथों से अपनी गाड़ी से तुम्हारे सुन्दर शरीर को उसी प्रकार बाहर खींच लेता हूँ जिस प्रकार जटायु ने बालि की पत्नी तारा को खींचा था ॥ २० ॥
**टीका—**स्वोपहासमसह्मानः शकारः स्वप्रतिक्रियां प्रकटयति—एताभ्यामिति। दश = दशसंख्याकाः, नखाः = कररुहाः, उत्पलमण्डलानि इव = कमलसमूह इव, मण्डल-शब्दः समूहार्थे प्रसिद्ध स्वार्थे वा बोध्यः तथा चाटुशतानि = प्रियवचनशतानि इव ताडनानि = प्रहाराः, तेषु लम्पटाभ्याम् = लुब्धाभ्याम्, कुशलाभ्यामित्यर्थः, एताभ्याम् = पुरो वर्तमानाभ्याम्, ते = तव, वसन्तसेनाया इत्यर्थः, हस्ताभ्याम् = कराभ्याम्, जटायुः = गरुडपुत्रः, रामायणे प्रसिद्धः पक्षिविशेषः, बालिदयिताम् = बालिपत्नीम्, ताराम्, इव, यथा = यद्वत्, केशेषु = कचेषु गृहीत्वा, ते = तव, वसन्तसेनायाः, वरतनुम् = सुन्दरशरीरम्, निजयानमात् = स्वकीयशकटात्, कर्षामि = अवतार्य बहिष्करोमि। अत्र शकारवचनात् प्रसिद्धकथाविरोधः परिहरणीयः उपमालंकारः, वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ २० ॥
विमर्श—'मण्डल' का अर्थ 'घेरा' और 'समूह' दोनों हो सकते हैं। पञ्जों का घेरा बनाकर उसी से खींचकर बाहर कर देगा अथवा कमलसमूहतुल्य नाखूनों से बाहर कर देगा। यहाँ 'कठोरता' अभिव्यक्त करना अभीष्ट है।
४५८ मृच्छकटिकम्
विटः—
अग्रा ह्य मूर्द्धजेष्वेताः स्त्रियो गुणसमन्विताः ।
न लताः पल्लवच्छेदर्महंन्त्युपवनोद्भवाः ॥२१॥
तदुत्तिष्ठ त्वम्। अहमेनामवतारयामि। वसन्तसेने ! अवतीर्यताम्।
( वसन्तसेना अवतीर्य एकान्ते स्थिता । )
शकारः—( स्वगतम् ) जे शे मम वअणावमाणेण तदा लोशग्गी शन्धुक्खिदे, अज्ज एदाए पादप्पहालेण अणेण पज्जलिदे, त शम्पदं माले-
जटायु ने बालि की पत्नी को कहीं से नहीं खींचा था। किन्तु शकार की बातें यों ही अनर्गल होती हैं, इसलिये यह दोष नहीं है। ते, ते, इव, यथा इनकी पुनरुक्ति और असम्बद्धार्थता भी दोष नहीं है ॥ २० ॥
**अन्वयः—**गुणसमन्विताः, एताः, स्त्रियः, मूर्धजेषु, अग्रा ह्याः, उपवनोद्भवाः, लताः, पल्लवच्छेदम्, न, अर्हन्ति ॥ २१ ॥
**शब्दार्थ—**गुणसमन्विताः=विविध गुणों से युक्त, एताः=ये, स्त्रियः=स्त्रियां, मूर्धजेषु=बालों को, पकड़ कर, अग्राह्याः=खीचने योग्य नहीं, होती हैं, उपवनोद्भवाः=बगीचे में होने वाली, लताः=लतायें, पल्लवच्छेदम्=पत्तों को तोड़ने, न=नहीं, अर्हन्ति=योग्य होती हैं ॥ २१ ॥
अर्थ--विट-- गुणवती, इन स्त्रियों के बालों को पकड़ कर नहीं खींचना चाहिये। बगीचे में लगने वाली लता पत्ते तोड़ने लायक नहीं होती हैं ॥ २१ ॥
**टीका—**केशग्रहणायोद्यतं शकारं निषेधन् विटस्तत्र हेतुमाह —अग्राह्या इति । गुणैः=सौन्दर्यादिभिः विविधकलादिभिश्च, समन्विताः=युक्ताः, एताः=वसन्तसेना-सदृश्यः, स्त्रियः=नार्यः, कामिन्यः, मूर्धजेषु=केषेषु, केशावच्छेदेनेत्यर्थः, अवच्छेदार्थे सप्तमीति केचित्, अग्राह्याः = ग्रहीतुमयोग्याः, भवन्ति। इमाः हि सम्मानमर्हन्ति नतु तिरस्कारम् । यतो हि, उपवनोद्भवाः=उपवनेषु समुद्भूताः, लताः=व्रततयः, पल्लवच्छेदम्=किसलयभङ्गम्, न=नैव, अर्हन्ति=योग्याः भवन्तीति भावः । एवञ्च यथा गुणवतीनां सम्यक् परिपालितानां लतानां पत्राणि न छिद्यन्ते तथैव वसन्तसेना-तुल्यानां गुणवतीनां स्त्रीणां केषादिकर्षणं सर्वथाऽनुचितमिति भावः । सादृश्ये पर्यवसानात् दृष्टान्तालकारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ २१ ॥
**अर्थ—**इसलिये तुम रहो। मैं इसको उतारता हूँ। वसन्तसेना जी ! उतर जाइये।
( वसन्तसेना उतर कर एकान्त में खड़ी हो जाती है । )
शकार— ( अपने में ) उस समय इसके वचनों के कारण अपमान से जो क्रोधाग्नि पहले लगी थी, आज इसके पैर के प्रहार से वह प्रज्वलित हो उठी है ।
अष्टमोऽङ्कः ४५९
मि णं। भोदु, एव्वं दाव (प्रकाशम्) भावे! भावे! (योऽसौ मम वचना- नापमानेन तदा रोषाग्निः सन्धुक्षितः, अद्य एतस्याः पादप्रहारेणानेन प्रज्वलितः, तत् साम्प्रतं मारयाम्येनाम्। भवतु, एवं तावत्।) (भाव! भाव!)
जदिच्छशे लम्बदशा-विशालं पावालअं शुत्तशदेहि जुत्तम्। मंशं च खादुं तह तुट्ठिं अ कादुं चूहू चूहू चुक्कु चूहू चूहू त्ति ॥ २२ ॥
(यदीच्छसि लम्बदशाविशालं प्रावारकं सूत्रशतैर्युक्तम्।) मांसञ्च खादितुं तथा तुष्टिञ्च कर्तुं चूहू चूहू चुक्कु चूहू चूहू इति ॥ २२ ॥
[ भभक कर जलने लगी है।) अतः अब इसको मार डालूँगा। अच्छा ऐसा हो। (प्रकट में) भाव! भाव!
**टीका—**त्वम्=शकारः, उत्तिष्ठ=दूरं तिष्ठ, एकान्ते=एकस्मिन् भागे, वचनाव- मानेन=वचनानां वचनैर्वा अवमानः तिरस्कारः, तेन, तदा=पूर्वस्मिन् काले, रोषाग्निः=क्रोधाग्निः, सन्धुक्षितः=ज्वलनार्थं प्रदीप्तः, पादप्रहारेण=चरणतलताडनेन, प्रज्वलितः=प्रकृष्टरूपेण ज्वलितः, मारयामि=हन्मि।
**अन्वयः—**यदि, सूत्रशतैः, युक्तम्, लम्बदशाविशालम्, प्रावरकम्, तथा, चूहू, चूहू, चुक्कु, चूहू, चूहू' इति (ध्वनिं कुर्वन्), मांसम्, खादितुम्, तुष्टिम्, च, कर्तुम्, इच्छसि—॥ २२ ॥
**शब्दार्थ—**यदि=अगर, सूत्रशतैः=सैकड़ों सूतों-धागों से, युक्तम्=बना हुआ, लम्बदशाविशालम्=लम्बी किनारी होने से विशाल, प्रावरकम्=दुपट्टा को, तथा= और 'चूहू चूहू, चुक्कु चूहू, चूहू'—इस प्रकार की आवाज करते हुये, मांसम्=मांस को, खादितुम्=खाना, च=और तुष्टिम्=मन के सन्तोष को, कर्तुम्=करना, इच्छसि=चाहते हो—॥ २२ ॥
**अर्थ—**यदि सैकड़ों धागों से युक्त (बने हुये), लम्बी किनारी वाले विशाल दुपट्टे को (चाहते हो) तथा 'चूहू, चूहू, चुक्कु चूहू, चूहू' ऐसी आवाज करते हुये मांस खाना और (मन की) सन्तुष्टि करना चाहते हो तो—॥ २२ ॥
**टीका—**शकारः विटं प्रलोभयितुमाह-यदीति। यदि=चेत्, सूत्रशतैः= सूत्राणाम्=तन्तूनाम्, शतैः, युक्तम्=विशिष्टम्, निर्मितमिति भावः, प्रावरकम्= उत्तरीयम्, प्राप्तुमिच्छसि, तथा, 'चूहू चूहू चुक्कु, चूहू चूहू' इत्याकारकं ध्वनिं कुर्वन्, मांसम्=आमिषम्, खादितुम्=भोक्तुम्, च=तथा, तुष्टिम्=मनसः सन्तोषम्, कर्तुम्=विधातुम्, इच्छसि=अभिलषसि, अत्राग्रिमवाक्ये-अन्वयं कृत्वा निरपेक्षता सम्पादनीया। उपजातिवृत्तम् ॥ २२ ॥
४६० मृच्छकटिकम्
विटः--ततः किम् ? शकारः--मम पिअं कलेहि । ( मम प्रियं कुरु । ) विटः--वाढं करोमि, वर्जयित्वा त्वकार्यम् । शकारः--भावे ! अकज्जाह गन्धे वि णत्थि, लक्खशो कावि णत्थि । ( भावः ! अकार्यस्य गन्धोऽपि नास्ति, राक्षसी कापि नास्ति ! ) विटः--उच्यतां तर्हि । शकारः--मालेहि वसन्तशेणिअं । ( मारय वसन्तसेनाम् । ) विटः-- ( कर्णौ पिधाय )
बालां स्त्रियञ्च नगरस्य विभूषणञ्च वेश्यामवेश-सदृश-प्रणयोपचाराम् । एनामनागसमहं यदि मारयामि केन डुपेन परलोकनदीं तरिष्ये ॥ २३ ॥
**अर्थ--विट--**तो क्या करना होगा ? **शकार--**मेरा प्रिय करो । **विट--**हाँ करूँगा, लेकिन अनुचित काम को छोड़ कर । **शकार--**अनुचित कार्य की गन्ध ( लेश ) भी नहीं है, कोई राक्षसी भी नहीं है । **विट--**तब कहिये ( क्या करना है ) ? **शकार--**वसन्तसेना को मार डालो ।
**अन्वयः--**यदि, अहम्, बालाम्, स्त्रियम्, च, नगरस्य, विभूषणम्, च, अवेश्यसदृशप्रणयोपचाराम्, अनागसम्, एनाम्, वेश्याम्, घातयामि, ( तर्हि ) केन, उडुपेन, परलोकनदीम्, तरिष्ये ॥ २३ ॥
शब्दार्थ —यदि = अगर, अहम् = विट, बालाम् = युवावस्था को प्राप्त करने वाली, च = और, स्त्रियम् = स्त्री, च = और, नगरस्य = उज्जैन नगर की, विभूषणम् = आभूषणस्वरूप, अवेशसदृशप्रणयोपचाराम् = वेश्याओं के अयोग्य प्रेम करने वाली अर्थात् वास्तविक सच्चा प्रेम करने वाली, अनागसम् = निरपराध, एनाम् = इस, वेश्याम् = वेश्या वसन्तसेना को, हन्मि = मार डालता हूँ, ( तर्हि = तो ) केन = किस, उडुपेन = नौका से, परलोकनदीम् = दूसरे लोक की नदी ( वैतरणी नदी ) को, तरिष्ये = पार कर सकूँगा ॥ २३ ॥
अर्थ--विट-- ( कानों को बन्द करके ) यदि मैं, बाला ( अल्प अवस्था वाली ) स्त्री और इस नगर की आभूषण, वेश्याओं के अयोग्य प्रेम अर्थात् वास्तविक प्रेम करने वाली निरपराध इस वेश्या ( वसन्तसेना ) को मार डालता हूँ तो किस नौका से परलोक नदी ( वैतरणी ) को पार कर सकूँगा ॥ २३ ॥