परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

३१० परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे- उपपदार्थेन तु यत्किञ्चित्क्रियाकारकभावमूलकः सम्बन्ध इति तन्निमित्ता विभक्तिर्बहिरङ्गेत्यपास्तम् ; 'नमस्यती'त्यत्र नमःपदार्थेऽपि क्रियाकारक- भावेनान्वयात् । अत्र च नमःपदार्थस्यापि क्रियात्वं मुण्डयतो मुण्डस्येव । 'सह युक्ते' इत्यादौ च प्रधाने प्रथमासाधनार्थमियं भाष्य उपन्यस्ते- त्यन्यत्र विस्तरः ॥ १०३ ॥ ननु 'अदमुयडि'त्यादौ पूर्वस्यापि मुत्वापत्तिरत आह— अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य ॥ १०४ ॥ -: ❖ :- अन्त्यसदेशाऽनन्त्यसदेशयोरेकप्रयोगे युगपत्प्राप्तौ अन्त्यसदेशस्यैवेति तदर्थः ; अन्यथा धात्वादेर्नत्वसत्वे 'नेता, सोत्ते'त्यादावेव स्याताम्, न तु 'नमति, सिञ्चती'त्यादौ । अनन्त्यविकार इति च लिङ्गम् । इत्यादौ तन्निमित्त इत्यर्थलाभः । 'तत्र च दीयते' इति सूत्रे कैयटेनैषा भाष्याशयप्रदर्श- नाय दर्शिताऽपि भाष्ये कुत्रापि स्पष्टं नोपलभ्यते इति बोध्यम् । न चैवमपि 'देवा नम- स्क्रियन्त' इत्यादौ कर्मप्रत्यये फलस्यैव प्राधान्येन तत्सम्बन्धनिमित्तकचतुर्थ्यापत्तिर्दुर्वा- रेति वाच्यम् ; कर्मप्रत्यये फलस्य कथञ्चिद्विशेष्यत्वेऽपि व्यापारस्य प्रधानत्वबोधे माना- भावात् । अत एव कर्मसंज्ञोपपत्तिः ; अन्यथाऽत्र व्यापारस्याप्रधानत्वेन प्रधानीभूतव्यापार- प्रयोज्यफलाश्रयत्वप्रयुक्तायाः कर्मसंज्ञाया अप्रवृत्त्यापत्तिः । स्पष्टं चेदं 'सह युक्ते'ति सूत्रे भाष्यकैयटयोरिति वदन्ति ॥ १०३ ॥ मुत्वापत्तिरिति । न च परिभाषासत्त्वेऽपि 'अदस' इति शास्त्रस्य 'अमी'त्यादावन्त्य- वर्णवृत्तिकारप्रयोजकत्वेन एतत्परिभाषाप्रवृत्त्ययोगात् तदापत्तिर्दुर्वारेति वाच्यम् अत्र विधेयभेदेन वाक्यभेदात् मत्वविधायकैतच्छास्त्रस्य अन्त्यवृत्तिकाराप्रयोजकत्वेन अन्त्य- सदेशस्यैव मत्वविधानात् पूर्वपदस्य तत्प्राप्तेरभावात् । एवञ्च 'संनियोगशिष्ट'न्यायेन आकारे उत्वस्याप्यप्रवृत्तिरिति बोध्यम् । युगपत्प्राप्ताविति । क्वचिदिति शेषः, तेन 'अमी'त्यादौ तदसत्त्वेऽपि न क्षतिः । इति चेति । चेन अन्त्यसदेशानन्त्यसदेशयोरिति प्रागुक्तसङ्ग्रहः । तथा च इत्यर्थलाभ इति । 'कर्तृकर्मणोः कृति' इत्यादौ 'कृति सती'त्यर्थलाभ इत्यपि बोध्यम् । विशेष्यत्वेऽपीति । शाब्दप्राधान्यसत्त्वेऽपोत्यर्थः । प्रधानत्वबाध इति । अन्यानधीनत्व-लक्षणार्थ- प्राधान्यस्य बाधे इत्यर्थः ॥ १०३ ॥ परिभाषाप्रवृत्त्ययोगादिति । 'अन्त्यं विकारयति' इति व्युत्पत्त्या अन्त्यवृत्तिकारा- प्रयोजके तत्प्राप्तेरिति भावः ।

'? Wait, could it be: ‘ऋदॄत्’? Wait, look at: "‘उरृत्’त्यनेन" Wait, why would someone write उरृत्? Wait, 'उरत्' (7.4.66) replaces ऋकार of the abhyasa with अत्. Does 'उरत्' apply to the anga? No! Wait, what about the sutra: 'ऋत इद्' ? No. What about 'उदोष्ठ्यपूर्वस्य' (7.1.102)? What about: 'ऋदुपधात्'? Wait, look at: 'अचीक्लृपत्' vs 'अचीकृपत्': Wait! In 'अचीक्लृपत्', the root is कृप् or क्लृप्? If the root is कृप्, then 'कृपो रो लः' makes it क्लृप्! If 'कृपो रो लः' makes 'र्' into 'ल्', what about the ऋकार? 'कृपो रो लः' does NOT replace ऋकार, it replaces र् and ऋ with ल् and ऌ! Wait! "कृपो रो लः" (8.2.18): कृपः रस्य लः स्यात्! तत्र ऋकारस्यापि ऌकारः! ("ऋकारलकारयोः सावर्ण्यम्" इति ऋकारस्यापि ऌकारः). Then: what if anadesha

३१२ परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे- रितराव्यवधानेन बोध्यम् । अत एव ‘विद्ध’ इत्याद्यर्थं ‘न सम्प्रसारणे’ इति चरितार्थम् । ‘अल्लोपोऽन’ इत्यादेः ‘अनस्तक्षणे’त्यादौ आद्याकारादौ अप्रवृत्ति- रप्यस्याः फलम्, यजादिस्वादिपरानन्ताङ्गस्याकारस्य लोप इत्यर्थस्यैव अङ्गांशे प्रत्ययस्य उत्थिताकाङ्क्षतयौचित्यात् अङ्गावयवयजादि-स्वादि- परस्यान इत्यादिक्रमेण अनेकत्र अनेकक्लिष्टकल्पनापेक्षयाऽस्या उचितत्वात् । न चैषा ‘ष्यङः सम्प्रसारणम्’ति सूत्रे भाष्ये प्रत्याख्यातेति भ्रमितव्यम् ; इतराव्यवधानेनेति । इतरपदेनाज् गृह्यते । तथा च अज्‌व्यवधानशून्यत्वमन्त्य- सदेशत्वम्, तेन ‘अदमुमुङि’त्यत्र रेफव्यवधानेऽपि न क्षतिः । एवं ‘हंसशिरांसी’- त्यत्रापि बोध्यम् । चरितार्थमिति । वस्तुतश्चिन्त्यमिदम्—‘ष्यङः सम्प्रसारणम्’ति सूत्रे भाष्ये एनां परिभाषामुक्त्वा “किमेतस्याः प्रयोजनम्”ति प्रश्ने “न सम्प्र- सारणे’ इति सूत्रं न कर्तव्यं भवती”त्युक्त्या ‘न सम्प्रसारणे’ इति सूत्रसाध्यफलाना- मेतत्परिभाषासिद्धत्वबोधनेन तद्विरोधापत्तेः । वस्तुतस्तु—कार्य्यव्यवधानशून्यत्वम् अन्त्यसदेशत्वम् । व्यधादौ अकारव्यवधाने- ऽपि यकारस्य कार्य्यव्यवधानशून्यत्वादन्त्यसदेशत्वसिद्ध्याऽनया वकारस्य सम्प्र- सारणाप्राप्त्या उक्तभाष्यं सङ्गच्छते । न चैवं ‘यून’ इत्यत्र यकारस्य कार्य्यव्यवधान- शून्यत्वेनान्त्यसदेशतया सम्प्रसारणापत्तिरिति वाच्यम् ; साक्षात् स्थानिद्वारा वा कार्यित्वस्यात्र ग्रहणेन ‘यून’ इत्यत्रोकारे स्थानिद्वारा कार्यित्वस्य सत्त्वेनादोषात् । न चैवमपि ‘अनस + आन्, अनआन’ इत्यत्र तपरकरणेन अल्लोप इत्येतत्कार्यित्वस्या- कारेऽभावेन पूर्वानोऽन्त्यसदेशत्वेन लोपापत्तिरिति वाच्यम् ; निरुक्तकार्यिता- वच्छेदकावच्छिन्नबोधकपदाप्रतिपाद्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्न पूर्वभिन्नत्वरूपतत्त्वस्वीकारेण अत्रानस्तादृशान्त्यरूपधर्मावच्छिन्नत्वेन अदोषात् । भाक्षिप्तप्रत्ययेनानो विशेषणेन ‘निर्दिश्यमान’परिभाषया वा उक्तदोषस्य सुनिवारत्वाच्चेति दिक् । एवं हंसशिरांसीति । अन्यथा रेफोत्तरोकारस्य नुमा व्यवधानेन अन्त्यसदेशत्वं न स्यात् । निरुक्तेति । अन्त्यवृत्तिकार्याप्रयोजकशास्त्रीयेत्यर्थः । अन्त्यरूपधर्मावच्छिन्नो य आन् तत्पूर्वत्वमेव पूर्वस्मिन्नन्-शब्दे इति नान्त्यसदेशत्वमित्यर्थः । भाक्षिप्तप्रत्ययेनेति । यत्तु-प्रत्ययस्यांशे उत्थिताकाङ्क्षतया यजादिस्वादिपरान्नन्ताङ्गस्य अकारस्य लोप इत्यर्थ एवोचित इति । तन्न; स्वस्वप्रकृत्यर्थान्यतरप्रत्ययाकत्वरूपप्रत्ययत्वस्य उत्थि- ताकाङ्क्षत्वाभावात्, स्वाव्यवहितपूर्वत्व-स्वनिष्ठविधेयतानिरूपितोद्देश्यताश्रयाद्यवयवकत्वोभय- सम्बन्धेन प्रत्ययविशिष्टरूपस्याङ्गत्वस्य उत्थिताकाङ्क्षत्वेऽपि आकाङ्क्ष्यमाणप्रत्ययत्वस्य अङ्गशरीरे एव पतितत्वेनाऽऽकाङ्क्षाशान्त्या अङ्गत्वस्य प्रत्ययांशे उत्थिताकाङ्क्षत्वादित्यपि वक्तुमशक्यत्वाच्च ।

१०४ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३१३ वार्तिकोक्तफलानामनेकक्लिष्टकल्पनाभिरन्यथासिद्धिं प्रदर्शापि यान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि तदर्थमेषा कर्तव्या प्रतिविधेयं दोषेषु, प्रतिविधानं चोदात्तनिर्देशात्सिद्धमित्युपसंहारात् । मिमार्जिषतीत्यर्थं चैषा । तत्र वृद्धेः पूर्वमन्तरङ्गत्वाद् द्वित्वे परत्वादभ्यासकार्ये ततोऽभ्यासेकारस्य वृद्धिवारणाय आवश्यकी । न च वृद्धौ पुनरभ्यासह्रस्वत्वेन सिद्धिः, लक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायेन पुनरप्रवृत्तेः । यत्तु 'न सम्प्रसारण' इति सूत्रे भाष्ये नैतस्याः परिभाषायाः प्रयोज- नानीत्युक्तं तस्यायमर्थः—एतत्सूत्रे प्रयोजनान्येतस्याः परिभाषाया न भवन्ति, व्यधादौ अन्त्यसमानदेशयणोऽभावादिति । नैतान्येतस्याः प्रयोजना- नीति पाठोऽपि क्वचिद् दृश्यते । वाचन

३१४ परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे- ननु 'अव्यक्तानुकरणस्यात' इति पररूपं 'पटत्' इति 'पटीती'त्यादौ 'अलोऽन्त्यस्ये'त्यन्त्यस्य प्राप्नोतीत्यत आह— नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारे ॥ १०५ ॥ —: ✤ :— अनभ्यासेत्युक्ते 'बिभर्ती'त्यादौ 'भृञामिदि'त्याद्यन्त्यस्यैवाभ्यासोऽन- र्थकोऽर्थावृत्त्यभावात्, किन्तु उत्तरखण्ड एवार्थवानित्यन्यत्र निरूपितम् । एषा 'अलोऽन्त्यात्' सूत्रे भाष्ये स्पष्टा । फलानामन्यथासिद्धिकरणेन प्रत्याख्याता चेति तत एवावधार्यताम् ॥ १०५ ॥ ननु 'ब्राह्मणवत्सा च ब्राह्मणीवत्सश्चे'त्यादौ 'पुमान् स्त्रिया' इत्येक- शेषापत्तिः, स्त्रोत्वपुंस्त्वव्यतिरिक्तकृतविशेषाभावादत आह— प्रधानाप्रधानयोः प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययः ॥ १०६ ॥ —: ✤ :— तेन प्रधानस्त्रीत्वपुंस्त्वव्यतिरिक्ताऽप्रधानस्त्रीत्वपुंस्त्वकृतविशेषस्यापि सत्त्वेन न दोषः । प्राप्नोतीति । तथा च 'नाम्रेडितस्ये'ति सूत्रेऽन्त्यग्रहणं व्यर्थं स्यादिति भावः । अनभ्यासविकार इति । अत्र ज्ञापकसाजात्याद् विकारपदेन भावादेश एव गृह्यते, तेनात्र 'लोपोऽभ्यासस्य', 'ध्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्चे'ति सर्वस्यैवाभ्यासस्य भवतीति— केचित् । अत्र ज्ञापकं च पूर्वोक्तमन्त्यग्रहणम्, अनभ्यासेत्यंशे च 'अतिपिपर्योरि'ति निर्देशो ज्ञापक इति बोध्यम् । भाष्ये स्पष्टेति । तत्र वचनरूपेणोक्तेत्यर्थः । प्रत्याख्याता चेति । 'हलि लोप' इत्य- नेनान् एव लोपः । वाम्रेडितस्येत्येव सिद्धे नाम्रेडितस्यान्त्यस्य तु वेति सूत्रकरणेनात्र 'अलोऽन्त्य'परिभाषा न प्रवर्तते इति स्वीकारान्न दोषः । मीनादीनामनुवृत्त्यैव सिद्धेरत्र- ग्रहणादत्र लोपोऽभ्यासेति सर्वादेशः । 'ध्वसोरि'ति सूत्रे पुनर्लोपग्रहणाद् 'लोपशिति शिक्करणाद्वा सर्वादेशः । श्वेतादीनां लोप इत्येव सिद्धे 'श्वेताश्वाश्वतरे'त्यत्र पुनरश्व- तरादीनां ग्रहणेन 'चतुरश्छयतावि'त्यत्र आदेरित्येव सिद्धेरक्षरग्रहणेन 'विभाषाभवदि'ति वार्तिके वस्येत्येव सिद्धेर्वग्रहणेन तत्सामर्थ्यात् अलोऽन्त्यपरिभाषाया अप्रवृत्तिरिति भावः ॥ १०५ ॥ अप्रधानेति । अत्राप्राधान्यं च तत्पदप्रयोज्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारतावच्छेदकत्व- रूपमिति भावः । एतद्बलादेव 'तस्माच्छसः, अतोऽम्'त्यादौ प्रधानपुन्नपुंसकार्थे वर्त- मानादित्यर्थेन 'राजभार्याः कुलपुत्र' इत्यत्र नत्वामोरभावः सिद्ध्यति । इयं च लोकसिद्धा, प्रधानानुसरणस्यागोपालाङ्गनां प्रसिद्धेरिति बोध्यम् ।

१०६-१०७ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३१५ स्पष्टा चेयं ‘पुमान् स्त्रिया, नपुंसकमनपुंसकेने’त्यनयोर्भाष्ये । अन्तरङ्गो- पजीव्यादपि प्रधानं प्रबलमिति 'हेतुमति चे'त्यत्र भाष्यकैयटयोः ।। १०६ ।। ननु स्वस्त्रादित्वप्रयुक्तो मातृशब्दस्य ङीबन्निषेधः परिच्छेत्तृवाचकमातृ- शब्देऽपि स्यादत आह— अवयवप्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसी ॥ १०७ ॥ —: ✤ :— तेन शुद्धरूढस्य जननीवाचकस्यैव ग्रहणं न परिच्छेत्तृवाचकस्य । योगजबोधे तदनालिङ्गितशुद्धरूढिजोपस्थितिः प्रतिबन्धिकेति व्युत्पत्तिरेव तद्बीजम् । रथकाराधिकरणन्यायसिद्धोऽयमर्थः । कश्चित्तु 'दीधीवेवीटामि'त्यत्र अनया परिभाषया दीधीङ्-वेवीङोरेव ग्रहणं न दोङ्-धीङ्-वेञ्-वीनामिति । तन्न ; तथा सति दीवेधीवीटामित्येव वदेदित्यन्ये ।। १०७ ।। भाष्यकैयटयोरिति । तत्र हि “अन्तरङ्गमुपजीव्यं च प्रयोज्यक्रियानिरूपितं कर्तृत्वं बाधित्वा प्रधानीभूतप्रयोजकक्रियापेक्षं कर्मत्वं प्रवर्तते इति गत्यादिसूत्रं नियामक- मित्युकतं"त्यन्यत्र विस्तरः ॥ १०६ ॥ अवयवप्रसिद्धेरिति । अवयवशक्तिग्रहाधीनतदुपस्थित्यपेक्षया तद्घटितनिष्ठशक्ति- ग्रहाधीनविशिष्टार्थोपस्थितिः प्रबला, अतो वाक्यार्थबोधे सैव प्रयोजिकेति परिभाषार्थः । तदनालिङ्गितशुद्धेति । तेन योगरूढस्थले तदुपस्थितेर्योगार्थविषयकबोधे प्रति- बन्धकत्वं नेति बोध्यम् । रथकारेति । 'वर्षासु रथकारोऽग्नीनादधीते'त्यत्र उक्तयुक्त्या रथकारपदेन समुदायनिष्ठशक्तिग्रहाधीनोपस्थितिविषयरूढ्यर्थजातिविशेषविशिष्टस्य शूद्र- स्यैव ग्रहणम्, न तु रथनिर्मातृस्त्रैवर्णिकस्य अवयवशक्तिग्रहाधीनशक्तिग्रहप्रयोज्योपस्थिति- विषयस्येत्युक्तं तत्रेति भावः । वस्तुतः—इदं व्याख्यानं चिन्त्यम् ; लोके योगजबोधे वक्तुस्तात्पर्येऽपि तदनापत्तेः । परे तु—स्वस्रादिगणे 'अर्थवद्ग्रहण'परिभाषयाऽर्थवन्मातृशब्दस्य ग्रहणात् केनार्थेन अर्थवतो ग्रहणमिति तात्पर्यसन्देहे योगार्थस्यावयवशक्तिग्रहाधीनशक्तिग्रहप्रयोज्यो- पस्थितिविषयत्वेन विलम्बोपस्थितिकतया शीघ्रोपस्थितिकस्य अवयवशक्तिग्रहानधीन- शक्तिग्रहप्रयोज्योपस्थितिविषयस्य जननीरुपार्थस्य तत्र सम्बन्धेन पश्चादुपस्थित- योगार्थस्य निराकाङ्क्षतया तत्र सम्बन्धाभाव इति तर्कमूलेयम् । 'रथकाराधिकरण'- न्यायेनापि रूढ्यर्थे तात्पर्यमेव बोध्यते, न तु रूढिजोपस्थितेर्योगार्थबोधे प्रतिबन्धकत्वम्, मानाभावादुक्तदूषणग्रासाच्चेति दिक् ॥ १०७ ॥

३१६ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- ननु वातायनार्थे गवाक्षेऽवडो वैकल्पिकत्वाद् 'गोक्ष' इत्याद्यपि स्यादत आह— व्यवस्थितविभाषयाऽपि कार्याणि क्रियन्ते ॥ १०८ ॥ —: ꕤ :— लक्ष्यानुरोधाद्व्यवस्था बोध्या । 'शाच्छोरि'ति सूत्रे 'लटः शत्रि'- त्यादिसूत्रेषु च भाष्ये स्पष्टा ॥ १०८ ॥ विधिनियमसम्भवे विधिरेव ज्यायान् ॥ १०९ ॥ — ꕤ — नियमे ह्यश्रुताया अन्यनिवृत्तेः सामर्थ्यात् परिकल्पनमुक्तानुवाददोष- श्चेति लाघवाद्विधिरेवेति बोध्यम् । 'यस्य हल' इत्यत्र 'इजादेः सनुम' इत्यादौ च भाष्ये स्पष्टेयम् ॥ १०९ ॥ ननु 'आशंसायां भूतवच्चे'त्यनेन लुङ् इव लङ्‌लिटोरप्यतिदेशः स्यादत आह— सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः ॥ ११० ॥ —: ꕤ :— व्यवस्थितविभाषाऽपीति । क्वचिदिति शेषः । विकल्पविषये सर्वत्र भावाभावयोः पर्यायेण प्रवृत्तिर्युक्ता, द्वयोरप्युद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन विधानात् । क्वचित्तु तयोरन्यतरस्य लक्ष्यानुरोधात् सङ्कोचः क्रियते इति परिभाषार्थः ; तदाह—लक्ष्यानुरोधादिति । तानि च भाष्याभिमतानि लक्ष्याणि ‘देवत्रातो गलो ग्राह’ इत्यादिना 'अवङ्'सूत्रे शब्देन्दुशेखरे स्पष्टानीत्यन्यत्र विस्तरः ॥ १०८ ॥ विधिनियमसम्भव इति । अपूर्वविधि-नियमविधित्वयोः सम्भवेऽपूर्वविधित्वकल्पन- मेव युक्तमिति परिभाषार्थः । अत्र शास्त्रे नियमविधिपदेन “तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परि- सङ्ख्येति गीयते” इति जैमिनीयपरिभाषितपरिसङ्ख्याविधिर्गृह्यते । अश्रुताया अन्यनिवृत्तेरिति । इदं च विधिमुखेन प्रवृत्तौ बोध्यम् । निषेधमुखेन प्रवृत्तौ तु 'भवती'त्यस्य न भवतीत्यर्थकल्पनेन इतोऽपि गौरवमिति भावः । यस्य हल इत्यत्र ⋯ भाष्य इति । तत्र हि 'अत इत्यस्य सम्बन्धान्नियामकत्वमुत तदसम्बन्धात् सर्वस्य लोपविधायकत्वम्'ति सन्दिह्य ‘अपूर्वे विधिर्भविष्यति न नियम’ इत्युक्तम् । एवं 'हेतावि'ति सूत्रस्य लौकिकहेतुग्रहणेन विध्यर्थत्वमेव, न तु तत्प्रयोजको हेतुश्चेति कर्तृसंज्ञकहेतोर्ग्रहणेन हेतोश्चेत्तृतीया तर्हि कर्तृसंज्ञकादेवेति नियमार्थत्वमिति दिक् ॥ १०९ ॥ सामान्यातिदेश इति । सर्वातिदेशविषय इदम् । तथा च सादृश्यप्रतियोगिता- वच्छेदकधर्म-तद्व्यापकधर्म-तद्धर्मप्रयुक्तकार्याणामतिदेशे सम्भवति न तद्व्याप्य-

११० ॥ - matches)

Line 6: ननु ‘तित्स्वरितम्’ति स्वरितत्वं ‘चिकीर्षती’त्यादौ स्यादत आह— (Check: ननु 'तित्स्वरितम्'ति स्वरितत्वं 'चिकीर्षती'त्यादौ स्यादत आह— with single quotes and em-dash - matches)

Line 7: प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्य ग्रहणम् ॥ १११ ॥ (Check: प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्य ग्रहणम् ॥ १११ ॥ - matches)

Line 8: —: ❃ :— (A floral symbol flanked by dashes/colons: —: ❃ :— or —: ✤ :—)

Line 9: इयं च ‘अङ्गस्ये’ति सूत्रे भाष्ये पठिता । वर्णग्रहणे च न प्रवर्तते (Check: इयं च 'अङ्गस्ये'ति सूत्रे भाष्ये पठिता । वर्णग्रहणे च न प्रवर्तते - matches)

Line 10: इति तत्रैव कैयटे स्पष्टम् । अत एव ‘सनाशंसभिक्ष उः, वले’ इत्यत्र सन्- (Check: इति तत्रैव कैयटे स्पष्टम् । अत एव 'सनाशंसभिक्ष उः, वले' इत्यत्र सन्- - matches)

Line 11: वलयोः प्रत्यययोर्ग्रहणम् । (Check: वलय

३१८ परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे— कृतोक्तम् । उक्तसूत्रयोर्व्याख्यानात्प्रत्यययोरेव ग्रहणमित्याहुः ॥ १११ ॥ ननु 'विपराभ्यां जेरि'त्यात्मनेपदं परा सेना जयतीत्यर्थके 'परा- जयति सेने'त्यत्र प्राप्नोतीत्यत आह— सहचरितासहचरितयोः सहचरितस्यैव ग्रहणम् ॥ ११२ ॥ —: ❖ :— तेन विशब्दसाहचर्यात् उपसर्गस्यैव पराशब्दस्य ग्रहणमिति तत्रैव भाष्ये स्पष्टम् । सहचरणं सदृशयोरेवेति सहचरितशब्देन सादृश्यवानुच्यते । 'राम- लक्ष्मणावि'त्यादावपि सादृश्यमेव नियामकम्; सदृशयोरेव सहविवक्षा, तयोरेव सहप्रयोग इत्युत्सर्गाच्च । आहुरिति । केचित्तु—'वसुस्रंसिवि'त्यत्र परसाहचर्याद् वसुधातोर्ग्रहणवारणायैषा अवश्यमाश्रयणीया । अत एव 'वनो र च, वसोः सम्प्रसारणमि'त्यादि-वनुवसोः प्रत्ययस्यैव ग्रहणम् । दिव उदि'त्यादौ तकारविशिष्टस्य उशब्दस्य तत्काले शक्ति- रित्यभिप्रायेण तकारस्येत्संज्ञायां तित्स्वरप्राप्तौ "तितिप्रत्यये"ति वार्तिकोपन्यसनम् । सिद्धान्ते तपरसूत्रेण तकाररहिते एव शक्तिबोधने तु तस्यानवयवत्वात् 'तित्स्वर- रितमि'त्यस्याप्राप्तिरिति न तद्विरोधः । किञ्च "तिती"ति वार्तिकं "लुग्विकरण- परिभाषया पिबतेर्ग्रहणं कर्तव्यम्"ति वार्तिकमिव प्रकृतपरिभाषाया अव्युत्पा- नुवादः । तत्प्रत्याख्यानपरं भाष्यं च तत्सूत्रेऽस्याः प्रयोजनं नास्तीत्यभिप्रायकमिति न कश्चिद्दोष इत्याहुः ॥ १११ ॥ विशब्दसाहचर्यादिति । ननु विशब्दस्य पक्षिवाचकस्यापि सत्त्वेन कथमुपसर्ग- ग्रहणमिति चेन्न । पराशब्दसाहचर्याद्विशब्दोऽपक्षिवाचि गृह्यते, स चोपसर्ग एव, तथाभूतविशब्दसाहचर्याच्च पराशब्द उपसर्गो गृह्यते इति परस्परसाहचर्याश्रयणेन अदोषात् । एवं 'रामलक्ष्मणावि'त्यत्रापि रामसाहचर्याद् दुर्योधनापत्यभिन्नो लक्ष्मणो गृह्यते, स च दशरथापत्य एव प्रसिद्धः, तत्साहचर्याच्च जामदग्न्य-बलरामभिन्नो रामो गृह्यते इति बोध्यम् । साहचर्यस्य लोकेऽभिधानियामकत्वमित्येतन्मूलकेयम् । तदुक्तमभियुक्तैः— “संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्यं विरोधिता । अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सन्निधिः ॥ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥” —इति । अत्रापि साहचर्यं सादृश्यमेवेत्याह—सादृश्यमेव नियामकमिति ।

११२-११३ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३१९ ध्वनितं चेदं ‘कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीये’ति सूत्रे भाष्ये । तत्र हि ‘पञ्चम्यपाङ्परिभिरि’ति सूत्रेण लक्षणाद्योतकपरियोगे पञ्चमी- माशङ्क्य, ‘यद्यप्ययं परिर्दृष्टापचारो वर्जने चावर्जने च, अयं खल्वपशब्दो- ऽदृष्टापचारो वर्जनार्थ एव कर्मप्रवचनीयस्तस्य कोऽन्यः सहायो भवितुमर्ह- त्यन्यो वर्जनार्थात्, यथाऽस्य गोः सहायेनार्थ इति गौरेवाऽऽनीयते नाश्वो न गर्दभ’ इत्युक्तम् । तेन हि सदृशानामेव प्रयोगे सहायभावो बोधितः । ‘द्विस्त्रिश्चतुरि’ति सूत्रे साहचर्येणैव कृत्वोऽर्थस्य ग्रहणे सिद्धे कृत्वो- ऽर्थग्रहणादेषाऽनित्या, तेन ‘दीधीवेवीटामि’त्यत्र धातुसाहचर्येऽपि आगम- स्येटो ग्रहणमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ११२ ॥ ननु ‘अस्थि’त्यनङ् ‘प्रियसक्थ्ना ब्राह्मणेने’त्यत्र न स्यात्, अङ्गस्य नपुंसकत्वाभावादत आह-- श्रुतानुमितयोः श्रुतसम्बन्धो बलवान् ॥ ११३ ॥ -: ❀ :- श्रुतेनैव सम्बन्धो नानुमितेन प्रकरणादिप्राप्तेनेत्यर्थः, प्रकरणादितः श्रुतेर्बलवत्त्वादिति भावः । एवञ्च तत्र लिङ्गमस्थ्यादीनामेव विशेषणं नाङ्गस्य । शिशोलुङ्नुम्विधिषु तु गृह्यमाणस्याभावात् प्रकरणप्राप्ताङ्गस्यैव विशेषणम् । एतदर्थकरणे प्रमाणमाह—ध्वनितमिति । दृष्टापचार इति । परिशब्दो वर्जनतद- भावयोर्लोके दृष्टव्यवहारः, अपशब्दः पुनर्लोके वर्जन एव दृष्टव्यवहार इत्यर्थः । अनित्येति । वस्तुतस्तु—अनित्यत्वकल्पनापेक्षया यत्राप्रवृत्तिरिष्टा तत्रान्यधर्मेण सादृश्यं ग्राह्यम् , ‘द्विस्त्रिरि’त्यत्र सुजन्तत्वेन साहचर्यग्रहणापत्त्या चतुष्पञ्चाशदित्यादि- सुजर्थबहुव्रीहौ षत्वानापत्तिरतः कृत्वोऽर्थग्रहणमिति भावः । ‘दीधीवेवीटामि’त्यत्र हलनुबन्धकसाहचर्यादागमस्यैवेटो ग्रहणम्, न तु धातोरिति बोध्यम् ॥ ११२ ॥ बलवानिति । “श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्” इत्यनेन श्रुत्यपेक्षया लिङ्गस्य दुर्बलत्वबोधनात् अस्थ्यादीनां श्रुतत्वेन प्रथममुपस्थित्या नपुंसकपदार्थस्य तेन सहान्वये स्वरितत्वादिना लिङ्गेन पश्चादुपस्थितस्याङ्गस्य तदन्तस्य च निराकाङ्क्षत्वान्नन्वय इति न्यायमूलेयम् । अनुमितेनेति । लैङ्गिकेनेत्यर्थः । प्रकरणादिप्राप्तेनेत्यर्थस्तु न युक्तः, प्रयाजादा- विव उभयाकाङ्क्षारूपपारिभाषिकप्रकरणस्यात्र असम्भवात् । गृह्यमाणस्याभावादिति । श्रुतानुमितयोः सम्बन्धप्राप्तौ श्रुतसम्बन्धस्य बलवत्त्वमिति परिभाषायाश्च श्रुतसम्बन्धा- सम्भवादेव अश्रुतेन अङ्गेन तदन्तेन सह तत्सम्बन्ध इति भावः ।

अत एव ‘वा नपुंसकस्ये’ति सूत्रे वा शाविति न कृतम् । तत्र नपुंसक- ग्रहणं हि गृह्यमाणस्य शत्रन्तस्यैव नपुंसकत्वे यथा स्याद् ‘बहवो ददतो येषु तानि कुलानि, बहुददती’त्यत्र मा भूत्, ‘बहूनि ददन्ति येषु ते बहु- ददन्त’ इत्यत्र यथा स्यादित्येवमर्थम् । स्पष्टं चेदं ‘स्वमोर्नपुंसकादि’त्यत्र भाष्ये । केचित्तु ‘अचो रहाभ्यां द्वे’ इत्यत्र श्रुतेन रेफस्य निमित्तत्वेन यरन्त- र्भावादनुमितेन कार्यित्वं बाध्यत इत्येतदुदाहरणमाहुः । तन्न ; तक्रकौण्डिन्य- न्यायेन सिद्धेरित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ११३ ॥ ननु ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थ’ इति स्वरः ‘परमेण कारकेण, परमकारकेणे’- त्यादौ स्यात्, तथा ‘गातिस्थाघुपाभूभ्य’ इति लुक् ‘वै ओवै शोषण’ इत्यतः कृतात्त्वात् परस्यापि स्यादत आह-- लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् ॥ ११४ ॥ -: ❀ :- लक्षणं लाक्षणिकमुपचारात् । न्यायसिद्धेऽर्थे ज्ञापकमप्याह—अत एवेति । शत्रन्तस्येति । शतृरूपस्याङ्गा- न्त्यस्येत्यर्थः । तथा च अनुवर्तमानेन शतृपदेन श्रुतत्वात् पूर्वं नपुंसकस्य सम्बन्धः, पश्चादश्रुतेनानुवर्तमानेन अङ्गेन सह शत्रभिन्ननपुंसकस्य सम्बन्धः । एतेन शत्रङ्गयो- रुभयोरपि प्रकरणप्राप्तत्वाविशेषान्न प्रकृतपरिभाषाविषयः, शत्रन्तान्तोपस्थित्यपेक्षया शत्रन्तस्य पूर्वमुपस्थितिरिति त्वन्यदित्यपास्तम् । तक्रकौण्डिन्यन्यायेनेति । वस्तुतस्तु—अत्र न तक्रन्यायस्य विषयः, किन्तु ‘माठरपरिवेषण’न्यायस्येति तत्रैव विस्तरेण निरूपितम् ॥ ११३ ॥ उपचारादिति । लक्षणया अर्शआद्यजन्तत्वकल्पनया वा लक्षणपदं लाक्षणिके- त्यर्थबोधकमित्यर्थः । प्रतिपदोक्तत्वं च स्वीयोद्देश्यतावच्छेदकज्ञानाय उपयुज्य- मानानुपूर्वीमत्पदघटितशास्त्रविधेयत्वम् (‘तत्पुरुषे तुल्यार्थे’ति शास्त्रीयोद्देश्यता- वच्छेदक-तृतीयान्तत्वज्ञानाय उपयुज्यमाना आनुपूर्वी तृतीयात्वरूपा, तद्वत् तृतीया- पदघटित-‘तृतीया तत्कृतार्थे’ति-शास्त्रविधेयत्वं तृतीयातत्पुरुषस्यैव, न तु ‘विशेषणं विशेष्ये’ति कर्मधारयादेरिति समन्वयः । एवं ‘गातिस्थे’ति शास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदक- ज्ञानाय उपयुज्यमानानुपूर्वी पात्वरूपा, तद्वत्पापदघटितशास्त्रं ‘पा पाने’ इति, तद्विधेयस्य मूले—परमेण कारकेणेति । अत्र परिनिष्ठितविभक्त्या कर्मधारयसमासो बोध्यः ।

Here is the complete and accurate transcription of the provided image line by line in Devanagari script:

११४ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३२१ तत्तद्विभक्तिविशेषाद्यनुवादेन विहितो हि समासादिः प्रतिपदोक्तस्तस्यैव ग्रहणम्, शीघ्रोपस्थितिकत्वात् । द्वितीयो हि विलम्बोपस्थितिकः । 'पै' इत्यस्य यस्य पाशब्दस्यैव ग्रहणम्, न तु 'आदेच' इति शास्त्रविहितस्य पेधातुनिष्पन्नपाशब्द- स्येति बोध्यम् । नन्वेवं प्रतिपदोक्तत्वस्वीकारे 'त्यदादीनाम' इत्यादौ इक्पदानुपस्थितये 'इको गुणे'ति सूत्रे पूर्वसूत्रतो गुणादिपदानुवृत्तिकरणं भाष्योक्तमसङ्गतं स्यात् ; 'लक्षणप्रति- पदोक्त'परिभाषया तु नात्र निर्वाह' इति शेखरग्रन्थविरोधश्च ( 'इको गुणे'ति शास्त्रीयो- द्देश्यतावच्छेदकज्ञानाय उपयुज्यमाना आनुपूर्वी गुणादिशब्दत्वरूपा, तद्बद्गुणादिपदघटितं सार्वैत्यादिशास्त्रम्, तद्विधेयगुणादेरेव प्रतिपदोक्तत्वात् ग्रहणेन त्यदादीत्यादिविहित- गुणादेरग्रहणादेव तत्र वारणसम्भवात् ) इति चेन्न । स्वीयोद्देश्यतावच्छेदकं रूपं यत्र साक्षादन्यशास्त्रविधेयवृत्ति तत्रैतत्परिभाषाप्रवृत्तिस्वीकारेण 'इको गुणे'ति शास्त्रीयो- द्देश्यतावच्छेदकगुणशब्दत्वादेः सार्वैत्याद्यन्यशास्त्रीयविधेये साक्षादवृत्तित्वेन तत्रैतत्परि- भाषाप्रवृत्तेरभावेनादोषात् । अत एव च 'गतिकारकपूर्वपदस्ये'त्यत्र प्रतिपदोक्तपरि- भाषाया अप्रवृत्त्या बहुव्रीहेरपि ग्रहणेन 'आध्यै, प्रध्यै' इति भाष्योक्तबहुव्रीहौ यण्सिद्धि- रिति—केचित् । परे तु—स्वविशिष्टं स्वघटकपदेन प्रतिपदोक्ततया गृह्यते ; वैशिष्ट्यं च स्वीयो- द्देश्यतावच्छेदकरूपावच्छिन्नविधेयताश्रयत्व-स्वीयोद्देश्यतावच्छेदकसमर्पकज्ञानविषयी - भूतानुपूर्वीविशिष्टविधेयताश्रयत्वैतदुभयसम्बन्धेन ! अत्र वैशिष्ट्यं च—स्वावच्छिन्नत्व- स्वावच्छिन्नपदप्रयोज्योद्देश्यता निरूपितत्वैतदन्यतरसम्बन्धेन । आद्यसम्बन्धदानेन 'गति- कारके'त्यत्र प्रतिपदोक्तग्रहणासम्भवेन अविशेषाद् द्वयोर्ग्रहणम् । द्वितीयसम्बन्धदानेन स्वीयोद्देश्येति । यत्र शास्त्रे परिभाषा सञ्चारणीया, तत् स्वपदेन ग्राह्यम् । स्वीयोद्देश्यतावच्छेदकं रूपमिति । अत्रावच्छेदकता साक्षात्परम्परासाधारणी ग्राह्या । साक्षादन्यशास्त्रविधेयवृत्तीति । अत्र लाक्षणिकत्वेन प्रतिपदोक्तत्वेन वा अभिमतविधायकमेव अन्यशास्त्रेण ग्राह्यम्, न तु उदासीनशास्त्रम् ; अन्यथा 'अदेङ् गुणः' इति शास्त्रीयविधेये गुणपदे गुणपदत्वस्य साक्षाद्वृत्तितया दोष एव स्यात् । प्रतिपदोक्तत्वेन अभिमतवृत्तिविधेयतावच्छेदक- रूपावच्छिन्नोद्देश्यताकशास्त्रत्वं परिभाषालिङ्गमिति यावत् । परिभाषाप्रवृत्तिप्रयोजकप्रागुक्तलिङ्गकल्पनायां गौरवात्, मानाभावात् , गुणपदत्वरूपोद्दे- श्यतावच्छेदकस्य साक्षाद्विधेयवृत्तितया दोषतादवस्थ्याच्च । गुणवृद्धिपदानुवृत्त्यभावे 'इको गुणवृद्धी' इत्यस्य 'सङ्केतेन गुणवृद्धिपदवन्निष्ठविधेयताप्रयोजकपदघटितशास्त्रे इक् इति पदमुपतिष्ठते' इति तदर्थात् परम्परया गुणपदवत्त्वस्य तदीयोद्देश्यतावच्छेदकत्वादतः प्रकारान्तरेणाऽऽह— परे त्विति । स्वावच्छिन्नत्वेति । अवच्छिन्नत्वं साक्षाद् ग्राह्यम् । गतिकारकेत्यत्रेति । अत्र समासपदाभावेन समासत्वावच्छिन्नोद्देश्यताकत्वस्य अप्रसिद्धेरिति भावः । पूर्वपदेन समासा- क्षेपस्तु न, 'गतिकारकपूर्वे'त्येव पाठादित्यादि शेखरे स्पष्टम् । ४१

३२२ परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे- 'पा' इति रूपं लक्षणानुसन्धानपूर्वकं विलम्बोपस्थितिकम् ; पिबतेस्तु तच्छीघ्रोपस्थितिकम् । इदमेव ह्येतत्परिभाषाबीजम् । इयं च वर्णग्रहणेऽपि, 'ओत्' सूत्रे भाष्ये सञ्चारितत्वात् । यत्तु वर्णग्रहणे नैषा, 'आदेच' इत्यत्र उपदेशग्रहणादिति; तत्तु तस्मि- न्नेव सूत्रे शब्देन्दुशेखरे दूषितमिति तत एव द्रष्टव्यम् । अनित्या चेयम्, 'भुवञ्च महाव्याहृतेरि'ति महाव्याहृतिग्रहणादित्य- न्यत्र विस्तरः ॥ ११४ ॥ स्वघटकपदवृत्त्यानुपूर्वीमत्पदघटितशास्त्रविधेयस्य ग्रहणात् 'विभाषा दिक्समास' इत्यत्र दिङ्नामानीति बहुव्रीहेरेव ग्रहणम् । अत्र उद्देश्यतावच्छेदकसम्पर्कज्ञानविषयीभूतेति विशेषणदानेन 'तृतीया समासे' इति शास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकसर्वादित्वज्ञानाय उपयुज्य- मानाऽऽनुपूर्वी पूर्वत्वादिरूपा, तदवच्छिन्नोद्देश्यता 'पूर्वसदृशे'ति शास्त्रीया, तन्निरूपित- विधेयताश्रयसमासस्यैव प्रतिपदोक्तत्वात्तत्र ग्रहणम् । स्वावच्छिन्नत्वनिवेशाद् 'गातिस्थे'- त्यादौ पिबतेर्ग्रहणम् । सञ्चारितत्वादिति । अदोभवदि'त्यत्र प्रगृह्यत्वमाशङ्क्य 'ओतश्चिश्चप्रतिषेध' इति वार्तिकप्रत्याख्यानाय एषा तत्रोपन्यस्तेति बोध्यम् । दूषितमिति । केचित्तु-फलाभावाद्द्वर्णग्रहणे एतदप्रवृत्तिः । 'अदोभवदि'त्यादौ गौणमुख्यन्यायेन तद्वारणपरभाष्येण पूर्वभाष्यस्यैकदेशित्वबोधनादिति प्राहुः । अनित्येति । तेन 'भोभगो' इति सूत्रे लाक्षणिकानामपि वार्तिकनिष्पन्नानां ग्रहणं सिद्धम् । केचित्तु-धाग्रहणेन धेटो ग्रहणमिति प्राहुः ॥ ११४ ॥ पिबतेर्ग्रहणमिति । एवम् 'इको गुणवृद्धी' इत्यत्र आद्यसम्बन्धसत्त्वेऽपि द्वितीय- सम्बन्धाभावान्न दोषः, सार्वधातुकेत्यादिशास्त्रीयविधेयतायाः साक्षाद् गुणपदत्वेन अवच्छिन्नत्वा- भावात् गुणपदप्रयोज्योद्देश्यतानिरूपितत्वाभावाच्च । दूषितमितीति । प्राचीनाः खलु : 'आदेच' इति सूत्रे धातुग्रहणमनुवर्त्य एजन्तस्य धातोरित्यर्थेन 'गोभ्याम्, नौभ्याम्' इत्यत्र आत्त्ववारणात् उपदेशग्रहणं 'चेता, स्तोता' इत्यत्र आत्त्व- वारणाय । लाक्षणिकत्वेन तत्रापि वारणे उपदेशग्रहणं व्यर्थं सत् वर्णग्रहणे लक्षणप्रतिपदोक्तपरि- भाषानित्यत्वबोधनाय, अनित्यत्वफलञ्च 'क्रापयति' इत्यादौ पुक्सिद्धिरित्युपवर्णयन्ति स्म । तत्र धातुग्रहणानुवृत्तौ अनुबन्धविनिर्मुक्तस्य धातुसंज्ञा माङो व्यतिहारे इति निर्देशानुपपत्त्या तत्र तदनुवृत्तेरेकदेश्युक्तित्वं परिकल्प्य उपदेशग्रहणस्य 'गोभ्याम्, नौभ्याम्' इत्यत्र आत्त्ववारणाय आवश्यकत्वात् तदनित्यत्वज्ञापकत्वस्य अनुपपत्तेस्तन्मतं नव्यैर्दूषितमिति भावः । 'क्रापयति' इत्यादौ पुग्विधिस्तु महाव्याहृतिग्रहणेन परिभाषाऽनित्यत्वेन साधनीयः । एवञ्च वर्णग्रहणे न प्रवर्तत इत्यनुगतानित्यत्वं तु कल्पनीयमिति तत्त्वम् ॥ ११४ ॥

११५-११६ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३२३ नन्वेवं देङो दोधातोश्च कृतात्त्वस्य घुसंज्ञा न स्यात्, तथा मेङ आत्त्वे ‘प्रणिमाते’त्यादौ ‘नेर्गदनदे’ति णत्वं न स्यात्, तथा ‘गै’ इत्यस्यात्त्वे ‘घुमास्थे’तीत्वं न स्यादत आह— गामादाग्रहणेष्वविशेषः ॥ ११५ ॥ —: ✤ :— अत्र च ज्ञापकं दैपः पित्वम् । तद्धि ‘अदाबि’ति सामान्यग्रहणार्थम् ; अन्यथा लाक्षणिकत्वादेव विधौ तद्ग्रहणे सिद्धे किं निषेधे सामान्यग्रहणा- र्थेन पित्वेन, तेन चैकदेशानुमतिद्वारा सम्पूर्णा परिभाषा ज्ञाप्यते । इयं च ‘लक्षणप्रतिपदोक्त’परिभाषा-‘निरनुबन्धक’परिभाषा-‘लुग्विक- रण’-परिभाषाणां बाधिका । ‘दा धा घ्वि’ति सूत्रे भाष्ये स्पष्टा । ‘गातिस्थे’ति सूत्रे इणादेशगाग्रहणमेवेष्यत इति

३२४ परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे- नन्वेवं संयोगसंज्ञासमाससंज्ञाऽभ्यस्तसंज्ञा अपि प्रत्येकं स्युरत आह— क्वचित्समुदायेऽपि ॥ ११७ ॥ —: ॐ :— ‘गर्गाः शतं दण्ड्यन्ताम्, अर्थिनश्च राजानो हिरण्येन भवन्ती’त्यादौ दण्डनवत् । लक्ष्यानुरोधेन च व्यवस्था ॥ ११७ ॥ ननु ‘यू स्त्र्याख्यावावि’त्यत्र व्यक्तिपक्षे दीर्घनिर्देशादनण्त्वेन ग्राहकसूत्रा- प्राप्त्या उदात्ताद्यन्यतमोच्चारणेऽन्यस्वरकस्य संज्ञा न स्यादत आह— अभेदका गुणाः ॥ ११८ ॥ —: ॐ :— असति यत्ने स्वरूपेणोच्चारितो गुणो न भेदको न विवक्षित इत्यर्थः । अत्र च ‘अस्थिदधी’त्यादौ अनङादेरुदात्तस्यैव उच्चारणेन सिद्धे उदात्तग्रहणं ज्ञापकम् । ‘स्वरूपेणोच्चारित’ इत्युक्तेरनुदात्तादेरन्तोदात्तादिति उदात्तादिशब्दो- च्चारणे विवक्षैव । ‘उञ्, ॐ’ इत्यत्राननुनासिके एवोच्चारणीये यत्नाधिक्येन समुदायेऽपीति । अभ्यस्तसंज्ञायामुभेग्रहणात् द्वित्वम्, समाससंज्ञायां सहग्रहणात् संयोगसंज्ञायामनन्तरेति पर्युदासाच्चानयोः साहित्यमुद्देश्यतावच्छेदकतया विवक्षित- मिति न प्रत्येकं ताः संज्ञा इति भावः । अर्थिन इति । वाक्यशेषबोधितप्राधान्यवतः शतस्याप्रधानगर्गानुरोधेन न आवृत्ति- रिति भावः । व्यवस्थेति । साहित्यस्य उपलक्षणत्वविशेषणत्वाभ्यामेतन्न्याययोर्व्यवस्थे- त्यर्थः ॥ ११७ ॥ अन्यस्वरकस्येति । अनुनासिकादेरुपलक्षणमिदम् । संज्ञा न स्यादिति । विरूपत्वेन ‘स्वं रूपमि’त्यनेन ग्रहणासम्भवादिति भावः । परिभाषासत्त्वे तु गुणातिरिक्तवैरूप्यप्रयो- जकधर्माभाववत एव ‘स्वं रूपमि’त्यनेन ग्रहणमिति बोध्यम् । स्वरूपेणेति । ‘असति यत्न’ इत्यस्यैवाव्युत्त्या अनुवादोऽयम् । ‘अनुदात्तादेरि’त्यत्र अजादेरित्येवानुदात्तादेः सिद्ध्या तत्रानुदात्तादिपदस्यैव यत्नरूपत्वात् । ज्ञापकमिति । न च ज्ञापितेति तद्ध्यर्थम्, भाव्यमानत्वेनान्यगुणकस्य अप्राप्तेरिति वाच्यम् ; भाव्यमान’परिभाषायाः स्वरत्वव्याप्यधर्मविषयेऽप्रवृत्तेः पूर्वमुपपादितत्वात् । अत एव ‘बहुवचने झल्येदि’त्यनेन उदात्तादिगुणकेकारविधानसिद्धिरित्यन्यत्र विस्तरः । अनुनासिके एवोच्चारणीय इति । न च पथीयेतेः क्विपि ‘पन्था’ इत्यादौ स्थानिनो निरनुनासिकस्यापि सम्भवादिदमसङ्गतमिति वाच्यम् ; तस्यानभिधानेन

An exact line-by-line transcription of the text from the image:

११८ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३२५ अनुनासिकोच्चारणाद्विवक्षा बोध्या । ‘पथिमथ्यृभुक्षामि’त्यादौ स्थान्यनु- रूपतया अनुनासिक एवोच्चारणीये निरनुनासिकोच्चारणात्तद्विवक्षा । एतदर्थमेव ‘असति यत्न’ इत्युक्तम् । न चैवमस्थ्यादीनां ‘नब्विषयस्ये’त्याद्युदात्ततया अन्त्यादेशस्यानङः स्थान्यनुरूपेऽनुदात्त एवोच्चारणीये उदात्तोच्चारणं विवक्षार्थं भविष्यतीति कथमस्य ज्ञापकत्वमिति वाच्यम्; परमास्थिशब्दादाम्वन्तोदात्त उदात्तगुण- कस्यापि स्थानित्वेन विवक्षायां मानाभावात् । "चतस्रर्याद्युदात्तनिपातनं करिष्यते, वधादेशे आद्युदात्तनिपातनं करिष्यते, पदादयोऽन्तोदात्ता निपात्यन्ते, सहस्य स उदात्तो निपात्यत" इत्यादिभाष्यं तु एकश्रुत्याऽष्टाध्यायीपाठे क्वचिदुदात्ताद्युच्चारणं विवक्षार्थ- मित्याशयेन । 'त्रैस्वर्येण पाठ इति पक्षे तु ज्ञापकपरं भाष्यमिति कैयटादयः । परे तु निपातनं नाम अन्यादृशे प्रयोगे प्राप्तेऽन्यादृशप्रयोगकरणम्, तत्तद्रूपाद्यत्नात्तत्र तत्रोदात्तादिविवक्षा । ‘तिसृचतस्रि’त्यत्र द्वन्द्वप्रयुक्तेऽन्तो- दात्ते उच्चारणीये आद्युदात्तोच्चारणमन्यत्र स्थान्यनुरूपे स्वर उच्चारणीये तत्तदुच्चारणं विवक्षार्थम् । सम्पूर्णष्टाध्यायी आचार्येणैकश्रुत्या पठितेत्यत्र न मानम् । क्वचित्पद- स्यैकश्रुत्याऽपि पाठः, यथा ‘दाण्डिनायनादि’सूत्रे ‘ऐक्ष्वाके’ति । यद्यप्य- ध्येतार एकश्रुत्यैव अङ्गानि पठन्ति ब्राह्मणवत् ; तथापि व्याख्यानतोऽनु- नासिकत्वादिवत् उदात्तनिपातनादिज्ञानमित्याहुः । विधेयाण्विषये त्वप्रत्यय इति निषेधान्न गुणाभेदकत्वेन सवर्णग्रहणम् । अत एव ‘घटवदि’त्यादौ मतोर्मस्य नानुनासिको वकारः । अत एव तद्भानासा- अदोषात् । स्पष्टं चैतत्तत्रैव सूत्रे शेखरशब्दरत्नयोरिति बोध्यम् । स्थान्यनुरूप इति । यथा वधादौ हन्त्यनुरूपेऽन्तोदात्ते उच्चारणीये आद्युदात्तोच्चारणं विवक्षार्थमिति भावः । न च हन्धातुरेकाच्त्वाद्दन्तोदात्त आयुदात्तश्चेति आद्युदात्तवधादेशोच्चारणमपि तदनुरूपमेवेत्येतदसङ्गतमिति वाच्यम् ; वधादेशस्य स्थानिवत्त्वेन धातुत्वात् ‘धातोरि’- त्यन्तोदात्तस्योचिततया आद्युदात्तोच्चारणस्य तदनुरूपत्वाभावात् । हन्धातोर्वस्तुत आदेरुदात्तत्वेऽपि ‘धातोरि’त्यनेन अन्तोदात्तत्वेनैव साधुत्वविधानात् तेन रूपेणैव तस्या- भिव्यक्तेस्तादृशे वधादेशे कर्तव्ये आद्युदात्तोच्चारणं विवक्षार्थमित्याशयादिति दिक् । तद्भानासामिति । नन्वत्र तसौ मत्वर्थ इत्यत्र दकारप्रश्लेषेण भत्वान्न दोष

मिति सूत्रनिर्देशः ; अन्यथा “प्रत्यये भाषायामि”ति नित्यमनुनासिकः स्यात् । जातिपक्षे तु नास्योपयोग इति बोध्यम् । 'यू' इत्यादौ दीर्घमात्र- वृत्तिजातिनिर्देशान्न क्षतिरित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ११८ ॥ ननु 'सर्वनामानी'त्यत्र णत्वाभावनिपातनेऽपि लोके सणत्वप्रयोगस्य साधुत्वं स्यादत आह— बाधकान्येव निपातनानि ॥ ११९ ॥ —: ❖ :— तत्तत्कार्ये नाप्राप्ते निपातनारम्भात् । 'पुराणप्रोक्तेष्वि'ति निपातित- पुराणशब्देन पुरातनशब्दस्य बाधः प्राप्तोऽपि पृषोदरादित्वान्नेति बोध्यम् । पुराणेति पृषोदरादिः पुरातनेति चेत्यन्ये । इयं सर्वादिसूत्रे भाष्ये स्पष्टा । अबाधकान्यपि निपातनानीति तु भाष्यविरुद्धम् ॥ ११९ ॥ इति चेन्न । 'असुब्बत' इति भाष्योदाहृतस्य उपलक्षणत्वेनादोषात् । ननु जातिपक्षे 'यू स्त्र्याख्यावि'त्यत्र ह्रस्वस्यापि ग्रहणं स्यात्, इत्त्वादिजातेस्तत्र सत्त्वादित्यत आह— दीर्घमात्रवृत्तीति । दीर्घनिर्देशसामर्थ्याद्दीर्घमात्रवृत्तिजातिरेव विवक्षितेति भावः ॥ ११८ ॥ णत्वाभावनिपातनेऽपीति । न च णकारघटिता यत्र संज्ञा लोके प्रसिद्धा, तत्रैव णत्वस्य साधुत्वम्, अत एव रघुनाथादिशब्दे णत्वं न, तथा च प्रकृतेऽपि णत्व- घटितस्य तस्य लोकेऽभावान्न णकारघटितस्य साधुत्वमिति वाच्यम् ; सर्वनामसंज्ञायाः पाणिनिकल्पितत्वेन शास्त्रानुसारिसंज्ञाकरणस्यौचित्यात्, णत्वघटितसंज्ञाकरणे तु तेनैव लोकेऽपि संज्ञिबोधसम्भवात् णघटितस्य साधुतापत्तेरित्याशयात् । पृषोदरादित्वादिति । पुरातनशब्देन निपातनात् प्राप्तस्तकारलोपः पृषोदरादिषु पाठसामर्थ्यात् पक्षे न भवतीत्यर्थः । अन्य इति । पृषोदरादिषु पुराणपुरातनयोर्द्वयोरपि पाठेन उभयसिद्ध्या निपादन- क्लेशो नेत्यस्मिन् पक्षे लाघवं बोध्यम् । अबाधकान्यपीति । पुरातनशब्दस्य लोके साधुत्वार्थं वृत्तिकृतैतदुक्तम् । अत एव 'श्रावणी'त्यपि सिद्ध्यति । भाष्यविरुद्धमिति । सर्वादिसूत्रस्थभाष्यविरुद्धमित्यर्थः । तत्र हि बाधकानि निपातनानीति स्वीकारे 'अपरम्पराः क्रियासातत्ये" इति निपात- नात् समो मस्य लोपेन सततशब्दस्य लोके साधुत्वेऽपि सन्ततशब्दस्य असाधुत्वापत्ति- रित्युक्त्वा "समो वा हिततयोरि"ति यत्नान्तरस्वीकाराभिप्रायेण समाहितम् । 'अबाधकानी'त्यस्य सत्त्वे तु तेनैव सन्ततशब्दस्यापि साधुत्वसिद्धौ समो वेति वचनारम्भेण समाधानासङ्गत्यापत्त्या तद्विरोधः स्पष्ट एव । 'श्रावणी'ति तु पृषोदरा- दित्वात् साध्विति तदाशयः ।

११९-१२० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३२७ ननु ‘ऊख’धातोर्द्वित्वे स्वत एव ह्रस्वत्वात् पूर्वमभ्यासह्रस्वाप्रवृत्तौ हलादिःशेषे सवर्णदीर्घे ह्रस्वांपत्तिरत आह— पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिः ॥ १२० ॥ —: ✤ :— एवञ्च ह्रस्वस्यापि ह्रस्वे कृते ‘लक्ष्ये लक्षणस्ये’ति न्यायेन न पुन- र्ह्रस्वः । तदुक्तम् ‘इको झलि’ति सूत्रे भाष्ये—‘‘कृतकारि खल्वपि शास्त्रं पर्जन्यवद्दि’’ति । सिद्धेऽपि ह्रस्वाधिकारीत्यर्थः । न च लक्ष्ये लक्षणस्य सकृदेव प्रवृत्तिरित्यत्र न मानमिति वाच्यम् ; ‘‘समो वा लोपमेक’’ इति लोपेनैकसकारस्य द्वित्वेन द्विसकारस्य पुन- र्द्वित्वेन च त्रिसकारस्य सिद्धौ ‘समः सुटी’ति सूत्रस्यैव मानत्वात्, ‘सम्प- सारणाच्च, वृद्धिरे’त्यादौ भाष्ये स्पष्टमुक्तत्वाच्च । अत्र विकारकृतो लक्ष्यभेदो नेति ‘सिचि वृद्धिर्’ति भाष्यत् प्रतीयत इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ १२० ॥ केचित्तु—‘‘विभाषा फाल्गुनी’ति निर्देशज्ञापितस्य ‘पौर्णमास्यामयं लुब् ने’ति निषेधस्य तत्रैव सूत्रे श्रवणेति निर्देशनानित्यत्वज्ञापनात् ‘श्रावणी’ति सिद्धयतीति वदन्ति । ‘अतिशयने’ इति दीर्घनिपातनाल्लोके अतिशयनशब्दोऽसाधुरेवेति दिक् ॥ ११९ ॥ ह्रस्वे कृत इति । दीर्घात् पूर्वमाङ्गतत्वादिति भावः । कृतकारीति । उद्देश्यतावच्छेद- कावच्छेदेन विधेयान्वयस्य वाक्यमर्यादासिद्धत्वेन तन्मूलषेति भावः । ननु पर्जन्यदृष्टान्ते तस्य तात्कालिकफलाजनकत्वेऽपि पूर्णजलाशयस्य परिरक्षणादिरूपभाविफलजनकत्वस्य सत्त्वेनात्र तत्प्रवृत्तिरनुचिता । अत एव भाष्ये ‘अकृतकारि खल्वपि शास्त्रमग्निवत्, यथाऽग्निर्दग्धं न दहति तथा शास्त्रमपि कृतं न करोती’’त्युक्तमिति चेन्न । ‘ऊख- तुरि’त्यत्रापि ह्रस्वस्य ह्रस्वविधाने ‘लक्ष्ये लक्षण’न्यायेन दीर्घोत्तरं पुनर्ह्रस्वाप्रवृत्ति- रूपफलस्य सत्त्वेन पर्जन्यदृष्टान्तस्य सूपपादत्वात् । अत एव ‘मो राजौ’त्यनेन अनु- स्वारनिवृत्तिरूपफलसत्त्वात् सिद्धस्यापि मकारस्य पुनर्मकारविधानमुपपद्यते । यत्र तु सर्वथा फलाभावो यथा ‘रमाणामि’त्यत्र ‘नामी’ति दीर्घप्रवृत्तेः, तत्राग्निदृष्टान्ते- नास्तु तदप्रवृत्तिः । प्रकृते तु उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन अन्वयस्य क्लृप्तस्य त्यागे मानाभाव इति दिक् । विकारकृत इति । तेन ‘उदवोढा’मित्यत्र वृद्धौ कृतायां तल्लक्ष्यत्वेन पुनः सा नेति भावः । इदमागमकृतस्याप्युपलक्षणम् । अत एव ‘सर्वेषामि’त्यत्र पुनः सुडा- गमो नेति बोध्यम् ।

ननु 'स्यन्दू'धातोः 'स्यन्त्स्यती'त्यादौ आत्मनेपदनिमित्तत्वाभाव- तल्लक्ष्यत्वं च स्वीयप्राथमिकप्रवृत्तौ उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन आश्रीयमाणो यावान् शब्दसमुदायस्तद्विशिष्टाघटितत्वे सति स्वीयप्राथमिकप्रवृत्तिपूर्वकालिकप्राप्ति- विषयाघटितत्वम्। वैशिष्ट्यञ्च—स्वाघटकत्व-स्वघटकमात्रोद्देश्यकविकारागमाति- रिक्तत्वैतदुभयसम्बन्धेन। ( 'सुध्युपास्ये'त्यत्र 'अनचि चे'ति शास्त्रप्रवृत्तौ पदत्वरूप- स्वीयोद्देश्यतावच्छेदकरूपेण आश्रीयमानसमुदायः 'सुध् य्' इति, तद्घटकत्वं यद्यपि द्वित्वनिष्पन्ने द्वितीयधकारेऽस्ति; तथापि द्वितीयसम्बन्धाभावात् तदुभयसम्बन्धेन तादृशसमुदायविशिष्टः उदासीनः, तद्घटितत्वं 'सुध्य्' इत्यस्येति तल्लक्ष्यत्वान्न पुनर्द्वित्वं धस्येति समन्वयः।) 'यून' इत्यत्र 'श्वयुवे'ति शास्त्रीयवकारनिष्ठप्राथमिक- प्रवृत्तिपूर्वकालिकप्राप्तिर्यकारनिष्ठा, तद्विषयाघटितत्वाभावेन तल्लक्ष्यत्वाभावात् पुनः सम्प्रसारणप्राप्तौ 'न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणमि'ति निषेधश्चरितार्थः। एतत्सूत्रमेवात्र लक्षणे तन्निवेशे मानम्। अत एव 'भूयादि'त्यत्र सकारद्वयस्य लोपः सिद्धयति। मात्रपदन्निवेशात् 'काण्डे' इत्यादौ तल्लक्ष्यत्वाभावेन पुनः प्राप्तस्य ह्रस्वस्य प्रकारान्तरेण वारणपरं भाष्यं सङ्गच्छते। 'षड्धु+सन्त' इत्यत्र 'खरि चे'त्यस्य प्राथमिकी धकारनिष्ठा प्रवृत्तिः, तत्पूर्वकालिकप्राप्तिर्डकारनिष्ठा, धुट्प्रवृत्तेः पूर्वं डकारे 'खरि चे'त्यस्य प्राप्तिसत्त्वात्, तादृशप्राप्तिविषयडकारघटितत्वेन तल्लक्ष्यत्वाभावात् डकारे चर्त्वं सिद्ध्यति। न चैवमपि 'या से'त्यादौ टापा सह एकादेशोत्तरं पुनस्त्यदायत्वा- पत्तिः, 'काण्डे' इत्यनेन तुल्यत्वादिति वाच्यम्; 'न यासयोरि'ति निर्देशेन टापा सह एकादेशस्थले तल्लक्ष्यत्वज्ञापनेनादोषात्। मात्रपदघटितनिवेशेन स्वोद्देश्यकविभक्त्य- नुद्देश्यकत्वस्य ग्रहणेन टाबैकादेशस्य स्वघटकमात्रोद्देश्यकविकारत्वेन तदितराघटितत्व- रूपतल्लक्ष्यत्वसत्त्वेन अदोषाच्च। न च 'दीव्यती'त्यत्र श्यन्प्रवृत्त्युत्तरं दीव्येति समुदायस्य तल्लक्ष्यत्वाभावेन पुनः श्यनापत्तिः, श्यनः स्वीयप्राथमिकप्रवृत्तौ आश्रीयमाण'दिव्ती'ति समुदायाघटकत्वेन तत्समुदायघटकमात्रोद्देश्यकविकारेतरत्वेन च स्वविशिष्टत्वात्। न च विकारपदेन प्रत्ययस्यापि ग्रहणेनादोष इति वाच्यम्, हेतुमण्ण्यन्तस्य तल्लक्ष्यत्वापत्त्या पुनस्तत्तो हेतुमण्णिचोऽनुत्पत्तिप्रसङ्गादिति वाच्यम्; विशिष्टपदेनैतल्लक्षणे विकरणेतरस्य ग्रहणेना- दोषात्। श्यनादीनां प्रत्ययत्वेन स्वप्रकृतिभूतधात्वर्थप्रत्यायकतया कर्त्रर्थत्वाभावेन पुनस्तत्प्राप्तेर्दुर्वचत्वाच्च। भाष्यगूढार्थविदस्तु-तच्छास्त्रस्य प्रथमप्रवृत्तौ यद्घटकस्य स्वघटकेन येन पदेन ग्रहणम्, पुनः प्रवृत्तौ तेन पदेन तद्घटकस्य तदर्थकविकारस्य त

१२०-१२१ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३२९ निमित्तत्वाच्च ‘न वृद्भूद्भ्यश्चतुर्भ्य’ इति निषेधस्य बहिरङ्गत्वेन अन्तरङ्ग- त्वाद् उदित्त्वलक्षणस्येड्विकल्पस्याऽऽपत्तिरत आह— निषेधाश्च बलीयांसः ॥ १२१ ॥ —: ✤ :— अन्तरङ्गादुपजीव्यादपि बलीयांस इत्यर्थः । चतुर्भ्य इति तु स्पष्टार्थमेव । अत एव तत्प्रत्याख्यानं भाष्योक्तं सङ्गच्छते । अत एव सवर्णसंज्ञादेर्निषेधविषये न विकल्पः ; अन्यथा मीमांसक- रीत्या विधेरुपजीव्यत्वेन प्राबल्यात् तस्य सर्वथा बाधानुपपत्त्या दुर्वारः स इति मञ्जूषायां विस्तरः । अत एव ‘द्वन्द्वे च, विभाषा जसी’ति चरितार्थम् । न न्यायविषयः । नन्वेवं ‘भूयादि’त्यत्र ‘स्कोरि’ति ‘भवेदि’त्यत्र ‘लिङः सलोपे’ति च सकारद्वयलोपानापत्तिः। आद्ये प्रथमप्रवृत्तौ पदपदेन यस्य समुदायस्य ग्रहणं द्वितीयप्रवृत्ता- वपि तेनैव पदपदेन तस्य ग्रहणात् । द्वितीयेऽपि लिङ्पदेनैव तस्य समुदायस्य प्रवृत्ति- द्वयेऽपि ग्रहणादिति चेन्न । अत्र प्रथमप्रवृत्तौ यद्घटकेत्यत्र यत्पदेन तच्छास्त्रीयैककालिक- प्राप्तिविषयानेकार्थघटितस्य ग्रहणेन आद्ये ‘भूयास्स्त्’ इति समुदायस्य पदपदेन गृहीतस्य ‘स्कोरि’ति शास्त्री