भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

एकानविंशस्तरङ्गः ४६७ भा.टी.—एक रत्ती उत्तम सीसकभस्म में हरिद्राचूर्ण और आमलों का चूर्ण दो रत्ती मिलाकर शहद के साथ चटाने से बहुत शीघ्र प्रमेह रोग में आराम आता है । सीसकभस्म को अशोकत्वक्‌कषाय के साथ कुछ दिन सेवन करने से शीघ्र ही पुरातन रक्तप्रदर रोग में आराम आ जाता है । एक रत्ती सीसकभस्म में ४ रत्ती नागकेसरचूर्ण मिला सेवन करने से रक्तार्श रोग नष्ट हो जाता है । गुडूचीसत्त्व में सीसकभस्म मिलाकर शहद के साथ चाटने से कुछ दिनों में वात- प्रकोपजन्य प्रमेह रोग शीघ्र ही नष्ट हो जाता है । सीसकभस्म में स्वर्णभस्म, रससिन्दूर तथा ताम्रभस्म मिलाकर उचित अनुपान के साथ सेवन करने से आन्त्रशोथ (आन्त्रक्षय) में शीघ्र ही आराम आता है । वृक्कों में शोथ के कारण उत्पन्न विष द्वारा होनेवाले आक्षेप में सीसकभस्म का कौंच के बीज, बलामूल तथा जटामांसी कषाय के साथ सेवन करने से अवश्य आराम आता है । सर्वांग में कम्पन के साथ उत्पन्न होनेवाले पक्षाघात (लकवा) में सीसकभस्म को रस- सिन्दूर तथा ताम्रभस्म मिलाकर सेवन करने से आराम आता है । प्रसारिणी बला (करैंटी), रास्ना और कौंच के बीज या मूल के कषाय अनुपान से सीसक- भस्म में रजत तथा यशदभस्म मिलाकर सेवन करने से हस्तपाद आदि अंगों की प्रसारक मांसपेशीगत विकार के कारण उत्पन्न भयानक पक्षाघात में विशेषरूप से आराम आता है ॥ ४७-५५ ॥ अन्त्रशोषान्तकरः शिलया निहतं सीसं तोलकद्वयसंमितम् । कान्तपाषाणमसितं सीसकप्रमितं शुभम् ॥ ५६ ॥ निश्चन्द्रिकं सुवर्णं तु तथा यशदकारणम् । गगनं रविलोहं च पृथक् तोलकसंमितम् ॥ ५७ ॥ सर्वार्द्धं गन्धकं दत्त्वा पेषयेत्कन्यकाम्भसा । त्रिधा वराहाख्यपुटे पुटयेद्भिषजां वरः ॥ ५८ ॥ खल्वे सञ्चूर्ण्य च ततः काचकूप्यां तु विन्यसेत् । समाख्यातो रसोऽयं तु ह्यन्त्रशोषान्तकाभिधः ॥ ५९ ॥ श्रीमद्भिर्गुरुवर्यैस्तु ह्ययमाविष्कृतो रसः । प्रकाशितः खलु मया लोकानुग्रहकाम्यया ॥ ६० ॥ अन्त्रशोषान्तकरसो नवाविष्कृतः—यशदकारणं खर्परम् । रविलोहं ताम्रम् निगदव्याख्यातमन्यत् ॥ ५६-६० ॥

४६८ रसतरङ्गिणी भा.टी.—शुद्ध मैनसिल द्वारा बनायी हुई उत्तम सीसकभस्म दो तोला, कान्तपाषाणभस्म दो तोला, चन्द्रिका रहित स्वर्णभस्म, खर्परभस्म, अभ्रकभस्म, ताम्रभस्म, प्रत्येक एक तोला और सबसे आधा भाग अर्थात् चार तोला शुद्ध- गन्धक लेकर सबको एकत्र खरल में घीकुआर के गूदे से मर्दन कर गोला-सा बना शरावसम्पुट में बन्द करके वराहपुट में फूँक दें। स्वांगशीत होने पर सम्पुट से द्रव को निकाल पुनः घीकुआर के गूदे में घोटकर सम्पुट में बन्द करके वराह- पुट में फूँक दें। पुनः तीसरी बार भी उक्त विधि से वराहपुट में फूँक दें। अन्त में सम्पुट से औषधि को निकाल खरल में पीस कर कांच की शीशी में रख लें। इसको अन्त्रशोषान्तक रस कहा जाता है। इस रस का आविष्कार श्री स्व० गुरुवर कविराज नरेन्द्रनाथ मित्रजी ने किया और यह अत्यन्त उपयोगी रस है ॥ ५६–६० ॥ अस्य गुणाः अन्त्रशोषापहरणो ग्रहणीविनिवारणः । जीर्णाजीर्णप्रहरणो यक्ष्मलक्ष्मनिबर्हणः ॥ ६१ ॥ अरोचकाद्युपगतं दारुणं दीर्घकालजम् । अतीसारं निहन्त्याशु कामं यक्ष्मसमाश्रयम् ॥ ६२ ॥ आध्मानापहमत्यन्तं गुल्मप्लीहनिषूदनम् । जीर्णज्वरप्रशमनं बलसञ्जननं परम् ॥ ६३ ॥ गुञ्जार्द्धतः समारभ्य गुञ्जैकप्रमितं परम् । प्राणाचार्यः प्रयुञ्जीत बलकालाद्यपेक्षया ॥ ६४ ॥ अस्य गुणाः—जीर्णाजीर्णं पुराणमजीर्णम्, तस्य प्रहरणो नाशक इत्यर्थः । यक्ष्मणोक्ष्म लक्षणं तस्य निबर्हणो नाशकः । स्पष्टमन्यत् ॥ ६१–६४ ॥ भा.टी.—उक्त अन्त्रशोषान्तक रस आन्त्रशोथ (क्षय) को नष्ट करता है और ग्रहणी रोग को मिटाता है। इसके कुछ दिन सेवन से पुरातन अजीर्ण रोग मिट जाता है और यह राजयक्ष्मा के लक्षणों को नष्ट करता है। राजयक्ष्मा रोग में होनेवाले दीर्घकालीन अरुचि आदि अनेक उपद्रव युक्त अतीसार में इससे शीघ्र ही आराम आता है। वातप्रकोपजन्य उदराध्मान तथा गुल्म और प्लीहा- रोग को नष्ट करता है। जीर्णज्वरनाशक और शरीरबल वर्धक है। इस रस को रोग तथा रोगी का बल देखकर काल आयु प्रकृति आदि का विचार करके आधी रत्ती से एक रत्ती तक की मात्रा में प्रयोग करना चाहिये ॥ ६१–६४ ॥

एकोनविंशस्तरङ्गः ४६६ अथ आरनालीयसीसकस्य नामानि काञ्जिकाम्‍लीयसीसञ्च त्वारनालीयसीसकम् । तदेव च समाख्यात काञ्जिकाम्‍लीयनागकम् ॥ ६५ ॥ आरनालीयसीसकस्य निर्माणप्रकारः चत्वारिंशद्भागिकन्तु सुतीव्रं काञ्जिकाम्‍लकम् । परिस्रुतञ्च विमलं जलं विंशतिभागिकम् ॥ ६६ ॥ मृदारशृङ्गचूर्णन्तु चतुर्विंशतिभागिकम् । काचपात्रे सुविमले स्थापयेद्भिषजां वरः ॥ ६७ ॥ चुल्लिकायां निधायाथ कामं मन्दाग्निना पचेत् । द्रवीभूतं ततो ज्ञात्वा चुल्लीतस्त्ववतारयेत् ॥ ६८ ॥ ततः सारकपत्रेण स्रावयेदतियत्नतः । पुनर्मन्दानलेनैव स्रावितं सलिलं पचेत् ॥ ६९ ॥ किञ्चिज्जलांशशेषे च पात्रमाश्र्ववतारयेत् । स्वाङ्गशोतं समालोक्य ततः पात्रतलस्थितान् ॥ ७० ॥ आरनालीयसीसस्य हिमकुन्देन्दुसन्निभान् । सूक्ष्मान् कणान् निपतितान् गृह्णीयाद्भिषजांवरः ॥७१ ॥ अथ नवीनपरिभाषित आरनालीयसीसकनिर्माणप्रकारः—तत्रादौ आरना- लीयसीसकनामानि काञ्जिकाम्‍लीयसीसकमित्यादिना। सुतीव्रं काञ्जिकाम्‍लकं अनुपपदं वक्ष्यमाणप्रकारम् । मन्दाग्निना पाको मृद्दारशृंगान्तर्गतनागभागद्रव- सम्पादनार्थः, उक्तमानञ्चित्पजलशेषे हि यथा नागभागद्रुतिर्जायेत, न च प्रागेव नागद्रवात् जलांशशोपः स्यादिति भावः । अतियत्नतः सारणञ्च सारितजल- स्यात्यन्तनिर्मलतातत्पर्य्येणोक्तम् ॥ ६५–७१ ॥ भा.टो.—काञ्जिकाम्‍लीयसीसा, आरनालीयसीसा, काञ्जिकाम्‍लीयनाग, यह आरनालीयसीसक का पर्याय नाम है । चालीस भाग तीव्र सिरकाम्ल में बीस भाग शुद्ध परिस्रुत जल और चौबीस भाग मुरदासंग चूर्ण मिलाकर एक कांच के पात्र में चूल्हे अथवा सुरा प्रदीप पर मन्द-मन्द अग्नि देकर पकायें । जब मुरदासंग जल में घुल जाय तो पात्र को चूल्हे से नीचे उतार लें और इस घोल को सारक पत्र (फिल्टर

४७० रस्तरङ्गिणी पेपर ) से छान लें। अब इस छने हुए जल को एक काँच पात्र में डालकर पुनः अग्नि पर पकायें। जब कुछ जलांश शेष रहे तो पात्र को नीचे उतार ठंडा होने को रख दें। पात्र के शीतल होने पर पात्र के तल प्रदेश में जमे हुए सीसक सिरकित् के चन्द्रमा के समान श्वेत वर्ण के छोटे-छोटे कणों (Cristals) को एकत्र कर लें। यह सीसक सिरकित् बनाने की विधि है॥६५-७१॥ वक्तव्य—उक्त विधि से बनाया हुआ सीसक सिरकित् मधुररस और ग्राही चूर्ण होता है जो ढाई गुने जल में घुल जाता है। इसकी मात्रा १ ग्रेन ( ३/४ रत्ती ) से ५ ग्रेन तक होती है। अथ आरनालीयसीसकद्रवस्य निर्माणप्रकारः आरनालीयसीसकंतु निर्मलं शरभागिकम् । सार्द्धत्रिभागकञ्चैव शुद्धं मृद्दारशृङ्गकम् ॥ ७२ ॥ परिस्रुतञ्च विमलं जलं विंशतिभागिकम् । सम्मेल्य काचपात्रे च चुल्लिकायां निधापयेत् ॥ ७३ ॥ पचेन्मन्दाग्निना तावत् यावदेति द्रुतिं पराम् । यावज्जलं प्रशुष्येत द्रुतिपर्यन्तमग्निना ॥ ७४ ॥ विनिक्षिपेज्जलं तावद्रसतन्त्रविचक्षणः । काचकूप्यां निधायाथ भिषग्रत्नः प्रयोजयेत् ॥ ७५ ॥ अथारनालीयसीसकद्रवस्य निर्माणम्—आरनालीयक इत्यत्र “अल्पार्थे कन्” इत्यल्पार्थे कन्–प्रत्ययो विहितः। तेनांग्लभाषाप्रसिद्ध “Sub” इत्युपसर्गप्रत्या- यक इत्यवनेयम् । आरनालीयसीसं पूर्वोक्तसाधनं पञ्चभागिकम्, मृद्दारशृंगं जलधौतपिष्टं शुद्धं सार्धत्रिभागिकम्, परिस्रुतजलस्य २० भागाः। मन्दाग्नौ द्राव- येत् । द्रुतौ सत्यां परिस्रुतजलस्य यावानंशो वह्निना शुष्कस्तावदेवान्यत् जलं तत्र द्रुतौ क्षेप्यम् इत्याशयः ततः काचकूप्यां निधानमिति ॥ ७२–७५ ॥ भा.टी.—आरनालीय सीसक चूर्ण पाँच भाग, शुद्ध मुरदासँग साढ़े तीन भाग, शुद्धपरिस्रुत जल बीस भाग लेकर सब को एक कांचपात्र में मिला चूल्हे पर रखें और मन्द-मन्द अग्नि से मुरदासँग के घुलने तक पकायें । मुरदासँग के जल में घुलने में जितना जल सूख जाय उतना शुद्ध परिस्रुत जल उसमें फिर मिला दें। और नीचे उतारकर इस द्रव को एक कांच की शीशी में रख लें । इसको Sublead acitate lotion कहते हैं ॥ ७२–७५ ॥

एकोनविंशस्तरङ्गः ४७१ प्रसङ्गात् सुतीव्रकाञ्जिकाम्लस्य निर्माणप्रकारः अत्यम्लं निर्मलं शुक्तं गृहनीरमथापि वा । समाहरेद्भिषग्वर्यो रससेरकसंमितम् ॥ ७६ ॥ काचलिप्ते तु मृत्पात्रे नाडिकायन्त्रयोगतः । पचेन्मन्दांग्निना तावत्पञ्चसेरकसंमितम् ॥ ७७ ॥ यावत्तु गृहनीरस्थं जलांशं न परिस्रवेत् । परिस्रुताम्बुसन्त्यक्तं जायते तीव्रकाञ्जिकम् ॥ ७८ ॥ प्रासंगिकः सुतीव्राम्लकाञ्जिकनिर्माणप्रकारः—गृहनीरं काञ्जिकं रससेरकं षट्- सेरकम्, नाडिकायन्त्रमर्कनिष्कासनयन्त्रम्। ५ सेरकं परिस्रुतं च तस्माज्जलं त्याज्यम्। एवं सति प्रभूतजलभागापनयात् सुतीव्रता भवति काञ्जिकस्येति ॥ ७६-७८ ॥ भा.टी.—छः सेर अत्यन्त खट्टा और साफ सिरका अथवा काञ्जी लें । अब इस काञ्जी या सिरके को एक कांचलिप्त मिट्टी के भभके में डालकर चूल्हे पर चढ़ा दें । इसी भभके में अर्क निकालने की विधि के अनुसार नली भी जोड़ दें । अब इसके नीचे मन्द अग्नि तब तक देते रहें जब तक कि नली से पाँच सेर जल उड़कर निकल आये । पाँच सेर जल उड़कर निकलने के बाद अव- शिष्ट एक सेर काञ्जी या सिरका बहुत तीव्र होता है । इसी को तीव्रकाञ्जिकाम्ल कहते हैं ॥ ७६-७८ ॥ अथ सजलारनालीयक्सीसद्रवस्य निर्माणप्रकारः आरनालीयकाहेस्तु द्रवे शुभ्रांशुभागिके । निक्षिपेद्रसतन्त्रज्ञस्तन्मितां निर्मलां सुराम् ॥ ७९ ॥ परिस्रुतं तु सलिलं शुद्धं वस्वश्वभागिकम् । दत्त्वा सम्मेलयेद्वैद्यः काचकुप्यां निधापयेत् ॥ ८० ॥ अयमेव समाख्यातो रसायनविचक्षणैः । द्रवः खलु ससलिलः काञ्जिकीयकसीसजः ॥ ८१ ॥ शुभ्रांशुभागिके इति शुभ्रांशुश्चंद्रः, तस्मादेकभागिके इति सम्पन्नम्, तन्मिता- मेकभागम्, वसवोऽष्टौ अश्वाश्च सप्त वामतोगतिन्यायात् ७८ भागिकमिति निष्पन्नम् ॥ ७६-८१ ॥ भा.टी.—एक भाग आरनालीय सीसकद्रव में उतनी ही निर्मल सुरा और अठहत्तर ७८ भाग शुद्ध परिस्रुत जल मिलाकर एक काँच की बोतल में रख लें । इसी को सजल आरनालीय सीसक द्रव कहते हैं ॥ ७६-८१ ॥

४७२ | रसतरङ्गिणी अथ सजलारनालीयणसीसकद्रवस्य प्रयोगक्रमः आरनालीयकाह्वत्थं द्रवन्तु सकलं भिषक् । सलिले सप्तगुणिते सम्मेल्य विनियोजयेत् ॥ ८२ ॥ अस्य च प्रयोगसमये भूयः सप्तगुणं जलमेलनं विधेयमिति ॥ ८२ ॥ भा.टी.-जब उक्त सजल आरनालीयका सीसकद्रव का प्रयोग करना हो तो इसे सातगुणा शुद्ध जल मिश्रित करके प्रयोग करना चाहिये ॥ ८२ ॥ अस्य आमयिकः प्रयोगः जलाभस्राविणां दाहवतां पूयवतामपि । व्रणानां धावनार्थन्तु विधानज्ञः प्रयोजयेत् ॥ ८३ ॥ मेढ्रमार्गेण चेन्नॄणां व्रणमेहस्य हेतुना । स्रावो जायेत मतिमान् बस्तिकर्मविचक्षणः ॥ ८४ ॥ आरनालीयकाह्वत्थं द्रवन्तु सजलं तदा । जलेनोद्दिष्टमानेन युञ्जीतोत्तरबस्तिना ॥ ८५ ॥ रक्तिद्वयमितं सारं त्वहिफेनसमुद्भवम् । षष्टिबिन्दुमितञ्चैव काञ्जिकाम्लीयकाहिजम् ॥ ८६ ॥ द्रवन्तु सजलञ्चाथ सार्द्धकोलद्वयं जलम् । सम्मेल्य भिषजां वर्यस्त्वक्शोफे तु विसर्पजे ॥ ८७ ॥ अभिघातोत्थशोथे च घृष्टसंपिष्टितास्थिषु । धावनार्थं प्रयुञ्जीत सर्वथैव विधानतः ॥ ८८ ॥ अभिघातोत्थितं दाहं कण्डूतिञ्च हरेद् ध्रुवम् । योनिपायुप्रदेशोत्थां कण्डूतिञ्च विनाशयेत् ॥ ८६ ॥ नागद्रवं त्वन्तराले मणिशिश्नाग्रचर्मणोः । काचबस्तिप्रयोगेण शल्यवित्त्तु प्रदापयेत् ॥ ६० ॥ फिरङ्गजं महाघोरं शोथदाहरुजान्वितम् । नाशयेदाशु योगोऽयं निरुद्धप्रकशामयम् ॥ ६१ ॥ अस्य रोगयोग्यः प्रयोगः-फिरंगोपद्रवे निरुद्धप्रकशे छेदनेन नव्या रुग्णास्य महतीं व्यापदमापादयन्ति इति तत्रापि उक्तनागद्रवस्यैव काचबस्तिद्वारा निवेशात् लघीयसी भवति सिद्धिरित्यभिनव एवाय प्रभूतफलः प्रयोगप्रकारं उद्भावित आचार्यैरिति तदेतदाह नागद्रवन्वन्तराले इति ॥ ८३-६१ ॥ भा.टी.-उक्त सजल आरनालीयका सीसकद्रव को सातगुणा जल में मिला-

कर, अत्यन्त पतला जल के समान स्राववाले, दाहयुक्त और पीत्रवाले व्रणों को धोने के लिए इस द्रव को काम में लाया जाता है । यदि सुजाक के कारण मूत्रे- न्द्रिय में व्रण से स्राव होता हो तो उत्तरवस्ति विधान से इस द्रव में सातगुणा जल मिलाकर पिचकारी देनी चाहिये । वीसर्परोग की त्वचा के शोथ, अभिघात- जन्य शोथ, अस्थियों में रगड़े लगने या बुरी तरह दब जाने से होनेवाले शोथ और व्रणों में साठ बूँद सजल आरनालीयक सीसकद्रव में दो रत्ती अफीम और पाँच तोला शुद्ध जल मिलाकर व्रणों और शोथ को धोने के काम लाया जाता है । इस अहिफेनयुक्त आरनालीय सजल सीसकद्रव से धोने पर अभिघातजन्य दाह और कण्डू तथा योनि प्रदेश और गुद प्रदेश में होनेवाली कण्डू में शीघ्र आराम आता है । फिरंग रोग के उपद्रव स्वरूप उत्पन्न होनेवाले निरुद्धप्रकश- रोग में उक्त सीसकद्रव को काचवस्ति द्वारा मणि (शिश्नमुण्ड) और शिश्न के अग्र चर्म में प्रवेश करने से शोथ दाह तथा अत्यन्त पीड़ा में शीघ्र ही आराम आता है ॥ ८३-६१ ॥ अस्य प्रयोगनिषेधः अक्ष्णोर्नाञ्जीत मतिमान् खलु द्रवमिमं भिषग् । अञ्जनेन भवेदान्ध्यं व्रणशुक्रमथापि वा ॥ ६२ ॥ अस्य च द्रवस्य भ्रान्त्यापि चक्षुषोर्नोपयोग इत्याह-अक्ष्णोर्नाञ्जीतेति ॥६२॥ भा.टी.-उक्त सजल आरनालीयक सीसकद्रव को नेत्रों के व्रणों में कभी प्रयोग नहीं करना चाहिये, अन्यथा इससे आँखें अंधी हो जायेंगी अथवा उनमें व्रणशुक्र हो जायेगा ॥ ६२ ॥ अथ अशुद्धामृतसीसकसेवनविकृतौ विधानम् अविशुद्धामृताह्वोत्थविकारपरिशान्तये । विशुद्धगन्धं चूर्णन्तु योजयेद् भिषजां वरः ॥ ६३ ॥ अशुद्धसीसकभक्षणदोषश्च शुद्धगन्धकसेवनादपनेयः ॥ ६३ ॥ भा.टी.-अशुद्ध और ठीक विधि से भस्म न किये गये नाग के सेवन से उत्पन्न विकारों को शान्त करने के लिए कुछ दिन शुद्धगन्धक का सेवन करना चाहिये ॥६३ अथ यशदस्य नामानि यशदं यसदश्चैव जशदं जसद्ं तथा । रीतिहेतुः खर्परजं समाख्यातं भिषग्वरैः ॥ ६४ ॥ भा.टी.-यशद, यसद, जशद, जसद्, रीतिहेतु, खर्परज, ये सब नाम जस्त ( Zinc ) के हैं ॥ ६४ ॥

४७४ रसतरङ्गिणी वक्तव्य—खर्पर ( खपरिया ) जो यशद का कार्बोनेत् ( Zinc carbo- nate ) होता है, स्वभावतः खानों से प्राप्त होता है। इसमें से यशद प्राप्त करने के लिए खर्पर को जल और तैलों के घोलों में अच्छी तरह मिला दिया जाता है जिससे मिट्टी और पत्थर नीचे बैठ जाते हैं और धात्वीय तेल के साथ ऊपर के भाग में आ जाता है। फिर इसे भूनने से यशदओषित् बन जाता है। इस यशदओषित् को चारकोल के साथ ऊर्ध्वपातन यन्त्र में डाल १३०० डिग्री का ताप देने से यशद ऊर्ध्वपातित होकर जम जाता है। स्वरूप—यशद एक नीली श्वेत सी धातु है। १०० से १५० डिग्री तक गरम करने से वह मृदु और चमकीली हो जाती है तब इनके पत्र बनाये जा सकते हैं। २०० डिग्री के ताप पर फिर यह भंगुर हो जाता है। जिससे फिर इसका चूर्ण कर सकते हैं। ४०६ डिग्री के ताप पर यशद पिघलने लगती है और ४१६ डिग्री ताप पर उबलने लगती है। खुली हवा में गरम करने से यह चमकीली नीली ज्वाला से जलती और श्वेत चूर्ण के रूप में हो जाती है, यही यशद का ओषित् होता है। इसे ताम्र के साथ मिला पित्तल नामक धातु बनायी जाती है। ग्राह्ययशदस्य स्वरूपम् छेदे समुज्ज्वलं स्निग्धं मृदुलं निर्मलं तथा। द्रुतद्रावं महाभारं यशदं ग्राह्यमुच्यते ॥ ६५ ॥ महाभारं भारवत्तरम्, मूर्त्तिलघुत्वेऽपि बहुभारमित्यर्थः ॥ ६५ ॥ भा.टी.—जो यशद काटने पर चमकीली चिकनी दिखती हो, मोड़ने में कोमल और साफ हो, अग्नि में शीघ्र ही पिघल जाती और गुरुभार युक्त हो तो उसे उत्तम यशद समझना चाहिये ॥ ६५ ॥ अग्राह्ययशदस्य स्वरूपम् कठिनं कठिनद्रावं रूक्षं रूक्षप्रभं लघु। मलिनं यशदं यत्तु तदग्राह्यं प्रकीर्तितम् ॥ ६६ ॥ भा.टी. —मोड़ने में कठिन, अग्नि में देर से पिघलनेवाला, बाहर से रूक्ष तथा खुश्क चमकवाला, लघुभार, मैला यशद औषधि कार्य के लिये अग्राह्य समझना चाहिये ॥ ६६ ॥ अथं यशदशोधनस्य प्रयोजनम् विशुद्धिहीनं यशदं मृतञ्चेद् विशोधितं वाप्यमृतं त्वविज्ञैः। निषेवितं वै जनयेद् विकारान् गुल्मप्रमेह क्षयकुष्ठकादीन् ॥ ६७ ॥

एकोनविंशस्तरङ्गः ४७५ अशुद्धं यशदं गुल्मादीन् जनयतीति तस्माच्छोध्यम् ॥ ६७ ॥ भा.टी.—बिना शुद्ध किये यशदभस्म का सेवन किया जाय अथवा शुद्ध करके पूर्ण रूप से उसकी भस्म किये बिना ही सेवन किया जाय तो उससे गुल्म, प्रमेह, क्षय, कुष्ठ आदि विकार उत्पन्न हो जाते हैं ॥ ६७ ॥ यशदस्य प्रथमः शोधनप्रकारः जात्यं यशदमादाय लोहदर्व्यान्तु विन्यसेत् । तीव्राग्निना तु विद्राव्य चूर्णवारिप्रपूरिते ॥ ६८ ॥ सच्छिद्रेण पिधानेन पिहितास्ये घटे क्षिपेत् । सप्तवारं प्रयत्नेन यशद् शुद्धिमाप्नुयात् ॥ ६९ ॥ यशदशोधनं चूर्णवारिणि सप्तधा निर्वापणाद् भवति प्रथमम् ॥ ६८, ६९॥ भा.टी.—उत्तम यशद को लोहे की करछी में डाल तीव्र अग्नि के ऊपर रखकर पिघलायें। जब यशद अच्छी तरह पिघल जाय तो उसे चूने के जल से भरे हुए और मुख पर एक छिद्रयुक्त शराव रखे हुए पात्र में शराव छिद्र से चूने के जल में बुझा दें। इस प्रकार सात बार गरम करके चूने के जल में बुझाने से यशद शुद्ध हो जाता है ॥ ६८, ६९ ॥ द्वितीयः शोधनप्रकारः यशदं द्रावितं यत्नात् सप्तवारं विधानतः । सिन्दुवारशिफाद्रावे स्नपयेद्भिषजां वरः ॥ १०० ॥ रीत्यानया तु यशदं शुद्धिमायात्यनुत्तमाम् । एवं शुद्धन्तु यशदं मारणाय प्रयोजयेत् ॥ १०१ ॥ अथवा सप्तवारं निर्गुण्डीमूलरसे निर्वापणेन शुद्धिः ॥ १००, १०१॥ भा.टी.—यशद को करछी में पिघलाकर सावधनी के साथ उक्तविधि से निर्गुण्डीमूलस्वरस में सात बार बुझा दें। इस प्रकार यशद उत्तम रूप से शुद्ध हो जाता है और इसको भस्म करने के काम में लाना चाहिये ॥१००, १०१॥ वक्तव्य—प्राचीन ग्रन्थों में यशद का शोधन-मारण वंग के सदृश ही लिखा है, परन्तु यहाँ पर लिखी हुई विधि से शोधन करने पर इसमें किसी प्रकार का दोष रहने का सन्देह नहीं रहता है। तृतीयः शोधनप्रकारः यशदं द्रावितं यत्नाद् गोदुग्धे स्नपयेद्भिषक् । त्रिसप्तवारं यत्नेन यशदं शुद्धिमाप्नुयात् ॥ १०२ ॥

यद्वा एकविंशतिधा गोदुग्धेन निर्वापणात् ॥ १०२ ॥ भा.टी.—यशद को करछी में पिघला कर गाय के दूध में इक्कीस बार बुझाने से भी यह उत्तम रूप से शुद्ध हो जाता है ॥ १०२ ॥ चतुर्थः शोधनप्रकारः प्रद्राव्य यशदं वैद्यः सुधादुग्धे निषेचयेत् । सप्तवारं प्रयत्नेन शुद्धिमायात्यनुत्तमाम् ॥ १०३ ॥ स्नुहीदुग्धे सप्तधा निर्वापणात् । प्राचीनैस्तु यशदशोधनमारणं वङ्गस्येवेति परिभाषितम् । तन्तु विस्तरप्रियैराचार्यैर्नादृतम् । अनुभूतं निर्णीतञ्चेति ॥१०३॥ भा.टी.—यशद को करछी में पिघलाकर थोहर के दूध में सात बार बुझा देने से भी वह उत्तम प्रकार से शुद्ध हो जाता है ॥ १०३ ॥ अथ यशदस्य प्रथमो मारणप्रकारः शुद्धं यशदमादाय कटाहे तीव्रवह्निना । प्रद्राव्य भिषजां वर्यः समपारदगर्भके ॥ १०४ ॥ खल्वे विनििक्षिपेद्यत्नात्ततः सम्पेपयेद् द्रुतम् । पिष्टिं विधाय यत्नेन क्षालयेन्निम्बुवारिणा ॥ १०५ ॥ यशदप्रमितं गन्धं दत्त्वा सञ्चूर्णयेत्ततः । शरावसम्पुटस्थन्तु पुटयेदथ यत्नतः ॥ १०६ ॥ रीत्यानया तु यशदं मृतिमायात्यनुत्तमाम् । इत्थं मृतन्तु यशदं सर्वयोगेषु योजयेत् ॥ १०७ ॥ अथास्य मारणप्रकारः प्रथमः सूतगन्धकयोगजातः । निम्बुवारिभिः क्षालनं पिष्टिनैर्मल्यार्थम् । व्याख्यातप्रायपाठमन्यत् ॥ १०४-१०७ ॥ भा.टी.—शुद्ध यशद को एक लोहे की कड़ाही में डाल चूल्हे पर तीव्र अग्नि से पिघलायें। जब पिघल जाय तो इसमें समभाग शुद्ध पारद डालकर शीघ्र ही नीचे उतार खरल में डालें और तुरन्त ही मूसली से खूब रगड़कर इसकी पीठी बना लें। अब इस पिष्टी को नींबू के स्वरस से घोंटकर अच्छी तरह धो डालें । अब इस पिष्टी में यशद के समभाग शुद्ध गन्धक मिला अच्छी तरह घोटकर चूर्ण को शरावसम्पुट में बन्द करके पुट में फूँक देवें। इस प्रकार यशद को पुट देने से उसकी उत्तम भस्म बन जाती है ॥ १०४-१०७ ॥

एकोनविंशस्तरङ्गः ४७७ द्वितीयो मारणप्रकारः [ गीतिका ] यशदं विशुद्धमादौ विनिधाय वै कटाहे । अतितीव्रवह्नियोगात् खलु गालयेन्निकामम् ॥ १०८ ॥ दृढनिम्बदण्डदर्व्या परिचालयेत्प्रयत्नात् । सुमृतं ततो विलोक्य त्ववतारयेत्कटाहम् ॥ १०९ ॥ विमलं प्रदाय तालं चरणांशिकं रसज्ञः । खलु पेषयेत्प्रयत्नात् पुटवित् पुटेत् पुटस्थम् ॥ ११० ॥ रीत्यानया तु यशदं मृतिमेति निर्विशेषाम् । विविधानुपानयोगात् वितरेत्तु वीतशङ्कः ॥ १११ ॥ द्वितीयः प्रकारः तालकयोगसाध्यो निगदव्याख्यातश्च ॥ १०८-१११ ॥ भा.टी.—शुद्ध यशद को लोहे की कड़ाही में डाल चूल्हे पर रखकर अत्यन्त तेज अग्नि से अच्छी तरह पिघलायें और एक मजबूत कच्चे नीम के दण्डे से तब तक रगड़ते जायें और पकाते जायँ जब तक कि यशद की भस्म न हो जाय । जब भस्म हो जाय तो कड़ाही को नीचे उतार भस्म को खरल में डालें और उसमें यशद से चतुर्थांश शुद्ध हरतालचूर्ण मिला खूब घोट करके एक शरावसम्पुट में बन्द करके धूप में सुखा लें । अच्छी तरह पुट के सूखने पर इसे पुट में फूँक दें । इस विधि से यशद की उत्तमभस्म हो जाती है । इसको विविध अनुपान योग से निःशंक होकर प्रयोग में लायें ॥ १०८-१११ ॥ तृतीयो मारणप्रकारः यशदं विमलं न्यस्य कटाहे गालयेद्भिषक् । अपामार्गस्य चूर्णञ्च स्वल्पं स्वल्पं मुहुर्मुहुः ॥ ११२ ॥ विनिक्षिपेत् भिषग्वर्यो लोहदर्व्याथ चालयेत् । भस्म यावद् भवेत्सम्यक् चूर्णं तावत् समापयेत् ॥ ११३ ॥ राशीकृत्य ततो भस्म शरावेण पिधापयेत् । ज्वलदङ्गारवर्णं स्याद्यशदं तु यथा चिरम् ॥ ११४ ॥ तथा प्रदीपयेदग्निं दिनमेकं भिषक्तमः । स्वतः शीतं ततो ज्ञात्वा यशदं मृतमाहरेत् ॥ ११५ ॥ तृतीयः प्रकारस्त्वपामार्गचूर्णक्षेपसाध्यो वंगस्येवाल्पव्ययो बहुफलश्चेति॥११२॥ भा.टी.--शुद्ध यशद को लोहे की कड़ाही में डालकर उसको आग पर

४७८ रसतरङ्गिणी रख गरम करें। जब यशद पिघल जाय तो उसमें थोड़ा-थोड़ा करके अपामार्ग का चूर्ण तब तक डालते जायँ और लोहे की करछी से चलाते जायँ जब तक कि यशद की अच्छी तरह से भस्म न हो जाय। अच्छी तरह भस्म होने पर इसको कड़ाही के बीच में एकत्र करके एक मिट्टी के सिकोरे से अच्छी तरह ढक दें। और कड़ाही के नीचे अति तीव्र आग देते जायँ। जब देखें कि शराव से ढकी हुई भस्म जलते हुए अंगारों के समान लाल हो गयी है तो अग्नि देना बन्द कर दें। इस तरह एक दिन भर अग्नि देने के बाद स्वतःशीत यशद्भस्म को कड़ाही से निकाल लें ॥ ११२-११५ ॥ वक्तव्य--यद्यपि उक्त मारण प्रकार में भस्म को क्षारशून्य करने का कोई उल्लेख नहीं है, तथापि वंग या नाग की भाँति इसको क्षारशून्य कर लेना चाहिये। अन्यथा इसको बाह्यप्रयोग में काम लाना चाहिये। चतुर्थो मारणप्रकारः कटाहसंस्थं यशदं विमलन्तु शनैः शनैः। विघट्टयँल्लोहदर्य्या पचेत्तीव्राग्निना भिषक् ॥ ११६ ॥ यशदं चूर्णतां यातं वस्त्रपूतन्तु कारयेत् । स्थूलांशञ्च पुनः कामं कटाहस्थं विपाचयेत् ॥ ११७॥ एवं नातिचिरादेव यशदं मृतिमाप्नुयात् । कुन्देन्दुधवलं भस्म जायते चातिशोभनम् ॥ ११८ ॥ रीत्यानया खलु मृतं यशदन्तु विधानतः । नावनाञ्जनकार्यादौ योजयेद्भिषजां वरः ॥ ११९ ॥ चतुर्थः प्रकारः केवलं बाह्यप्रयोगयोग्यो भक्षणायऽनुपयुक्तः। अत्र अति- तीव्राग्निना यशदं पाच्यमित्यवधेयम् ॥ ११६-११९ ॥ भा. टी.-एक लोहे की कड़ाही में शुद्ध यशद डालकर उसको चूल्हे की अग्नि पर रखें और तीव्र अग्नि देते हुए पिघलायें। पिघलाने पर इसको केवल लोहे की चम्मच से चलाते जायँ और तीव्र अग्नि देते जायँ। जब यशद का चूर्ण बन जाय तो उसे नीचे उतार ठंडा करके कपड़े में छान लें। छानने में जो यशद के मोटे-मोटे कण रह जायँ उनको पुनः कड़ाही में डाल तीव्र अग्नि से पकायें। फिर ठंडा करके कपड़े से छान लें। इस तरह यशद की चाँदनी- पुष्प या चन्द्रमा के समान श्वेत उत्तम भस्म हो जाती है। इसी विधि से बनायी हुई यशद की भस्म को नस्य तथा अञ्जन आदि बाह्य प्रयोग में काम लायें ॥ ११६-११९ ॥

एकोनविंशस्तरङ्गः ४७६ अथ सुमृतयशदस्य गुणाः यशदं तुवरं शिशिरं कटुकं परमं नयनामयनाशकरम् । कफपित्तसमुत्थितरोगहरं बलवीर्यविवेकसमृद्धिकरम् ॥१२०॥ यशदं पाण्डुशमनं बहुमेहनिषूदनम् । कासश्वासप्रशमनं निशास्वेदनिबर्हणम् ॥ १२१ ॥ यशदं परमं श्लेष्मकलासंकोचकृन्मतम् । समाख्यातं विशेषेण व्रणस्रावरोधनम् ॥ १२२ ॥ श्रमावसादशमनं रजःस्रावनिषूदनम् । कम्पवातपहं चैव विशेषात्परिकीर्तितम् ॥ १२३ ॥ मृतयशदगुणाः—यशदं शीतलम् । प्राञ्चोऽप्याहुः—"यशदं तुवरं तिक्तं शीतलं कफपित्तनुत् । चक्षुष्यं परमं मेहान् पाण्डुं श्वासञ्च नाशयेत् ॥” इति । बहुविधो मेहो बहुमेहस्तस्य बहुमेहस्य नाशकम्, निशास्वेदनिबर्हणमित्यारभ्य गुणानां नवानुभवः । श्लेष्मकलासंकोचनं नस्यद्वारा वक्ष्यति हि 'नासिकाश्लैष्मि- ककलादौर्बल्यं विनिहन्त्यलम् ।' इति ॥ १२०-१२३ ॥ भा.टी.—उत्तम प्रकार से बनायी हुई यशद की भस्म कषाय और कटुरस, और शीत गुण युक्त होती है । बाह्य प्रयोग में यह नेत्ररोग को नष्ट करती है । इसके अन्तःप्रयोग कफपित्तप्रकोपजन्य रोग नष्ट होते हैं और शरीर में बल वीर्य तथा बुद्धि की वृद्धि होती है। यशदभस्म पाण्डुरोगशामक, बहुमूत्ररोगनाशक, कास श्वासरोगशामक, राजयक्ष्मा या जीर्णज्वर में होनेवाले रात्रिस्वेद को दूर करती है। इसके अतिरिक्त यशदभस्म उत्तम श्लैष्मिककलासंकोचक और विशेष रूप में व्रणस्रावरोधक है। अति-परिश्रमजन्य थकावट को मिटाती है और ऋतुकाल में अधिक मात्रा में होनेवाले मासिकस्राव को नियमित करती है । इसके सेवन से हाथ-पैरों में होनेवाला कम्पवात रोग दूर हो जाता है ॥१२०-१२३॥ यशदस्य विशिष्टो गुणः संशीलितं वै यशदं मृतन्तु विनाशयेदाशु भृशं विशेषात् । प्रसादसंज्ञं पवनं प्रवृद्धमेकाङ्गगं वै सकलाङ्गगं वा ॥ १२४ ॥ भा.टी.—उत्तम प्रकार से बनी हुई यशद की भस्म सेवन करने से शीघ्र ही एकांग अथवा सर्वांग में प्रकुपित प्रसाद संज्ञक वायु का शमन हो जाता है । अर्थात् यह उत्तम वातशामक द्रव्य है ॥ १२ ॥ वक्तव्य—यशदभस्म बाह्याभ्यन्तर प्रयोग में स्रावशोषक और ग्राही होती

३१ एकोनविंशत्तरङ्गः ४८१ मृतगगनसमेतं शीलितं क्षौद्रयुक्तं सुमृतयशदचूर्णं रक्तिकैकप्रमाणम् । हरति झटिति कासं श्वासकृच्छ्रोग्रवेगं व्यपनयति विशेषाद् राजरोगोत्थकासम् ॥ १३३ ॥ आर्द्रकस्वरसोपेतं सक्षौद्रं यशदं मृतम् । शीलितं नाशयत्याशु श्वासं परमदारुणम् ॥ १३४ ॥ आत्मगुप्ताशिफारास्नाबल्लैरण्डकषायतः । कम्पयुक्तं पक्षवधं यशदं हन्ति शीलितम् ॥ १३५ ॥ लौहाभ्रकसमायुक्तं यशदं परिशीलितम् । कणाक्षौद्रेण हन्त्याशु श्वासं प्रतमकाभिधम् ॥ १३६ ॥ स्वर्णवङ्कसमायुक्तं यशदं परिशीलितम् । चित्तावसादसंयुक्तं स्वप्नमेहं व्यपोहांत ॥ १३७ ॥ अशोकत्वक्कषायेण यशदं परिशीलितम् । त्रिचतुर्माससम्भूतरजरोधसमुत्थितम् ॥ १३८ ॥ अति-बलवेगेन जायमानं सुदारुणम् । तीव्रवेदनयोपेतं रजःस्रावं निवारयेत् ॥ १३९ ॥ लोहसर्जैरसोपेतं यशदं परिशीलितम् । निहन्ति शुक्लप्रदरं रजोरोधसमुत्थितम् ॥ १४० ॥ यशदं रससिन्दूरयुतं कर्पूरसंयुतम् । सःलापं कम्पवातं हन्ति वै सान्निपातिकम् ॥ १४१ ॥ टङ्काभ्रवंशजायुक्तं यशदं परिशीलितम् । श्वासं निवारयत्याशु संकष्टं कफनिगमम् ॥ १४२ ॥ यशदं रससिन्दूस्त्युतं क्षौद्रेण शीलितम् । हन्ति मस्तिष्कदौर्बल्यं विषादश्रमसंयुक्तम् ॥ १४३ ॥ सुवर्णभस्मसंयुक्तं यशदं परिशीलितम् । समाख्यातं विशेषेण योषापस्मारनाशनम् ॥ १४४ ॥ सतारताप्यं यशदं चित्रककाथयोग-: । अर्धावभेदकं सूर्यावर्तं संनाशयत्यलम् ॥ १४५ ॥ अथास्य रोगांयोग्यः प्रयोगः प्राचीनतन्त्रानुक्तोऽपि अल्पायासो बहुफलश्चेति । पत्रं तेजपत्रम्, पुराणं नेति विशेषः । न चात्रात्यन्तं पुराणं कुम्भाह्वयं सर्पिर्ग्राह्यमिति

४८२ रसतरङ्गिणी तस्योन्मादौपयिकत्वेऽपि सर्वत्र भक्षणानर्हत्वात् इत्याचक्षीरन् नव्याः, तस्मात् वार्षिकं द्वित्रिवार्षिकं वा पुराणमादेयं स्यादिति, पुराणं हि स्वल्पश्लेष्मलं भवति, तदेतत् ध्वनितं यत्नादित्यनेन पदेन इति, तन्न सम्यक् । तथाहि यद्यपि “योजयेन्नवमेवाज्यं भोजने तर्पणे श्रमे । बलक्षये पाण्डुरोगे कामलानेत्ररोगयोः ॥” इति प्राचीनसंवादात् नेत्ररोगे नवीनघृतप्रयोगः साधुः तथापि पुराणघृतस्यैव तिमिरापहत्वम्, नवीनस्य तु सामान्यतो नेत्ररोगनाशकत्वम्, पुरा- णत्वं च घृतस्य वर्षादूर्ध्वं भवत्येव उक्तं हि—“वर्षादूर्ध्वं भवेदाज्यं पुराणं तत् त्रि- दोषनुत् । मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादापस्मारतिमिरापहम् ॥” इति । अपि च “यथा यथाऽ- खिलं सर्पिः पुराणमधिकं भवेत् । तथा तथा गुणैः स्वैः स्वैरधिकं तदुदाहृतम् ॥” इत्यप्याहुः । तस्मात् प्रकृते तिमिररोगे पुराणस्यैव घृतस्योपयोग इति सिद्धम् । प्रवालभस्मसहितमिति प्रवालभस्म गुञ्जार्धं गुञ्जैकं वा मृतं यशदं गुञ्जैकमेतद्वयं सम्मेल्य मधुना प्राशयेदिति सम्प्रदायः । राजरोगो यक्ष्मा, तत्समुत्पन्नं कासम् । आत्म- गुप्ताशिफा मर्कटीमूलम् । कषायत इति सार्वविभक्तिकस्तसिः, तेन कषायेण सहे- त्यर्थः । चित्तावसादः आलस्यं, खेदः । टङ्कः टङ्कणम्, वंशजा वंशरोचना ॥१४५॥ भा.टी.-इलायचीबीजचूर्ण, दालचीनीचूर्ण, तेजपत्रचूर्ण के साथ यशदभस्म मिलाकर सेवन करने से त्रिदोषप्रकोप शान्त हो जाता है । जाठराग्नि को दीप्त करने के लिये यशदभस्म को अरणीमूलत्वक्चूर्ण के साथ कुछ दिन प्रयोग करना चाहिये । दृष्टिशक्ति की दुर्बलता में यशदभस्म को एक वर्ष के पुराने घी के साथ सेवन करने से शीघ्र ही नेत्रों की ज्योति बढ़ने लगती है बार-बार प्रतिश्याय हो जाने के कारण उत्पन्न होनेवाली नासिका की श्लैष्मिक कला की दुर्बलता में एक मास तक आधी रत्ती यशदपुष्प को घी में मिलाकर नस्य लेने से शीघ्र आराम आता है । क्षय रोग में होनेवाले रात्रिखेद में यशदभस्म को प्रवालभस्म के साथ सेवन करने से शीघ्र ही रात्रिस्वेद बन्द हो जाता है । विचर्चिका रोग में यशदभस्म या पुष्प को गोघृत में मिलाकर सात दिन तक प्रतिदिन लेप करने से शीघ्र ही विच- र्चिका में आराम आता है। एक रत्ती यशदभस्म को अभ्रकभस्म में मिलाकर शहद के साथ चटाने से शीघ्र ही उग्रवेग श्वास तथा कास में विशेषतः क्षयजन्य कास में आराम आता है। यशदभस्म को अदरखरस और शहद में मिला दिन में दो बार सेवन करने से भयंकर श्वास रोग में शीघ्र ही आराम आ जाता है। यशदभस्म को कौंच की जड़, रास्ना, बला तथा एरण्डमूल कषाय के साथ सेवन करने से कंपयुक्त पक्षाघात में आराम आ जाता है। प्रतमक श्वास में यशदभस्म को लोह-

भस्म, अभ्रकभस्म और पिप्पलीचूर्ण मिला शहद के साथ चटाने से शीघ्र ही आराम आने लगता है। यशदभस्म को पूर्वोक्त स्वर्णवङ्ग में मिलाकर कुछ दिन सेवन करने से मानसिक खिन्नतायुक्त स्वप्नप्रमेह में आराम आता है। अशोक- त्वक्कषाय अनुपान से यशदभस्म सेवन करने से तीन चार मास रुकने के बाद अतिप्रबलरूप से होनेवाले और तीव्र वेदनायुक्त भयंकर मासिकस्राव में शीघ्र ही आराम आ जाता है। मासिकस्राव रुकने के कारण होनेवाले श्वेतप्रदर रोग में यशदभस्म को लोहभस्म और रालचूर्ण के साथ सेवन करने से श्वेतप्रदर में आराम आता है। सान्निपातिक ज्वर में, जिसमें रोगी के हाथ-पैर काँपने लगे हों और वह प्रलाप करता हो, यशदभस्म में रससिन्दूर और भीमसेनी कपूर मिलाकर सेवन कराने से आराम आता है। बड़ी कठिनाई से कफ निकलनेवाले श्वास में यशदभस्म को सुहागा, अभ्रकभस्म और वंशलोचनचूर्ण के साथ मिलाकर देने से शीघ्र आराम आने लगता है। यशदभस्म में रससिन्दूर मिलाकर शहद के साथ कुछ दिन सेवन करने से बेचैनी या थकावट युक्त मस्तिष्क की दुर्बलता में लाभ होता है। हिस्टीरिया-रोग को दूर करने के लिये यशदभस्म का स्वर्णभस्म के साथ मिलाकर सेवन करने से शीघ्र लाभ होता है। आधासीसी के दर्द तथा सूर्यावर्त शिरोरोग में यशदभस्म को रजतभस्म तथा स्वर्णमाक्षिकभस्म मिलाकर चित्रकमूलत्वक्- अनुपान से सेवन करने पर शीघ्र आराम आता है ॥ १२६-१४५ ॥ अथ यशदामृतमलहरः त्रिकर्षं सिक्थतैलन्तु पूर्वोक्तविधिसोधितम् । तोलकैकमितं दद्यात् यशदं वह्निजारितम् ॥ १४६ ॥ खल्वेऽतिमसृणे क्षुद्रे मर्दयेदतियत्नतः । समाख्यातो मलहरो यशदामृतसंज्ञकः ॥ १४७ ॥ यशदामृतमलहरः—वह्निजारितमिति चतुर्थमारणप्रकारेण साधितम् ॥ १४७॥ भा.टी.—तीन कर्ष सिक्थतैल ( मोम और तैल ) एक तोला अग्निजारित यशद अर्थात् जस्त का फूला लेकर दोनों को एकत्र खरल में अच्छी तरह मर्दन करके मलहम बना लें। इसको यशदामृतमलहम कहते हैं ॥ १४६, १४७ ॥ अस्य गुणाः मतो मलहरोऽयं तु विविधव्रणरोपणः । विचर्चिकाहरः काममग्निदग्धव्रणापहः ॥ १४८ ॥

४८४ रसततरङ्गिणी भा.टी.—यह यशद मलहर विविध प्रकार के व्रणों को रोपण करता और विचर्चिका में लाभदायक है तथा अग्निदग्ध व्रणों के लिये विशेष रूप से लाभदायक है ॥ १४८ ॥ अथ गन्धकाम्लीययशदस्य निर्माणप्रकारः विमलयशदचूर्णं काचपात्रे तु पूर्वं विशदविपुलबुद्धिः स्थापयेद्वैद्यवर्यः । तदनु खलु सनीरं गन्धकाम्लं क्षिपेद्वै द्रवति यशदचूर्णं यावता द्रावकेण ॥ १४६ ॥ ततः सारकपत्रेण सारयेत्तु विधानतः । काचपत्रे निधायाथ पचेन्मन्दाग्निना भिषक् ॥ १५० ॥ द्रवांशं शोषयेद्यत्नाद्रसकर्मविचक्षणः । किञ्चिद्द्रवाविशेषे च पात्रं भूमौ निधापयेत् ॥ १५१ ॥ समुज्ज्वलं सुधवलं काचपात्रतलस्थितम् । गन्धकाम्लीययशदचूर्णं शुद्धं समाहरेत् ॥ १५२ ॥ गन्धकाम्लीययशदः—अस्य च द्रुतस्यैव प्रायः प्रयोग इत्युक्तं रसवेदिभिः नव्यरासायनिकैः ॥ १४६–१५२ ॥ भा.टी —एक काँच के पात्र में पहिले शुद्ध यशदचूर्ण डालें, अब उसमें सजल (हल्का) गन्धकाम्ल थोड़ा-थोड़ा करके डालते जायँ, जब सम्पूर्ण यशद- चूर्ण इस गन्धकाम्ल से गल जाय तो इस द्रव को सारकपत्र (Filler Paper) से छानकर छने हुए द्रव को फिर एक काँचपत्र में डालें और मन्द-मन्द अग्नि से पकायें । जब उसमें से द्रवांश सूख जाय और यह किञ्चित् गीला-सा रहे, तो इस पात्र को नीचे उतार ठंडा कर लें । ठंडा होने पर पात्रतल में श्वेत वर्ण का शुद्ध गन्धकाम्ल यशदचूर्ण प्राप्त होता है । इसको यशदगन्धित् अथवा Zinc Sulphate) कहते हैं ॥ १४६–१५२ ॥ गन्धकाम्लीययशदस्य गुणाः गन्धकाम्लीययशदचूर्णं पूयघ्नमुत्तमम् । व्रणसंस्त्रावशमनं नेत्राभिष्यन्दनाशनम् ॥ १५३ ॥ व्रणमेहहरं चैव श्वेतप्रदरकप्रणुत् । सङ्कोचकृद्विशेषेण कीर्तितं रसवेदिभिः ॥ १५४ ॥ शुष्कं गन्धाम्लयशदं क्षारकर्मकरं परम् । क्षारकर्मप्रयोगाथेमतस्तद् विनियुज्यते ॥ १५५ ॥

एकोनविंशस्तरङ्गः ४८५ गन्धकाम्लीययशदं शुष्कं प्रायो न युज्यते । योजयेद्विधिना वैद्यो द्रवीकृत्य विधानतः ॥१५६॥ भा.टी.—गन्धकाम्लीय यशदचूर्ण (Zinc Sulphate) उत्तम पूय- नाशक और व्रणस्रावशोषक द्रव्य है । इसके प्रयोग से नेत्राभिष्यन्द रोग दूर हो जाता है । व्रणमेह (सुजाक) तथा श्वेतप्रदर में उसको उत्तरबस्ति विधान से देने पर शीघ्र लाभ होता है । इसमें संकोचक शक्ति विशेष रूप से होती है । अर्थात् जिंकसल्फेट के द्रव को उक्त रोगों में प्रयोग किया जाता है । इसका शुष्क चूर्ण उत्तम क्षारकर्म ( दाह ) करनेवाला होता है। अतः इसे क्षारकर्म प्रयोगार्थ काम में लिया जाता है । परन्तु गन्धकाम्लीय यशदचूर्ण शुष्क चूर्णा- वस्था में बहुत कम ही प्रयोग में लिया जाता है । अतः इसको द्रवरूप में उक्तरोगों में प्रयोग करना चाहिये ॥ १५३-१५६ ॥ वक्तव्य—यद्यपि यहाँ पर गन्धकाम्लीय यशदचूर्ण को दाहक माना है, परन्तु इसकी अपेक्षा यशदहरिद् (Zinc Chloride) अधिक दाहक होता है, उसे दाहकयशद भी कहते हैं । यह तीव्रदाहक और प्रबल जीवाणुहर होता है । अथ गन्धकाम्लीययशदद्रवस्य प्रथमो निर्माणप्रकारः गन्धकाम्लीययशदं रक्तिकैकमितं शुभम् । सार्द्धद्वितोलकमिते सलिले तु परिश्रुते ॥१५७॥ संद्राव्य खलु यत्नेन काचकुप्यां निधापयेत् । गन्धकाम्लीययशदद्रवोऽयं नामतो मतः ॥१५८॥ भा.टी.—एक रत्ती शुद्ध गन्धकाम्लीय यशदचूर्ण को ढाई तोले शुद्ध परिश्रुत जल (Distilled water) में घोलकर छान लें । अब इसे एक काँच की शीशी में रख लें । इसी को गन्धकाम्लीय यशद द्रव कहा जाता है ॥ १५७, १५८ ॥ अस्य गुणाः गन्धकाम्लीययशदद्रवोऽयं व्रणमेहहृत् । नेत्राभिष्यन्दशमनो रोपणो भूतनाशनः ॥१५६॥ भा.टी.—उक्त प्रकार से बनाया हुआ गन्धकाम्लीय यशदद्रव व्रणमेह (सुजाक) में उत्तरबस्ति के रूप में देने से शीघ्र लाभ करता है । यह नेत्राभि- ष्यन्दरोगनाशक, व्रणरोपक और कृमिनाशक है ॥ १५६ ॥

४. तरंग १६-२०: रत्न, उपरत्न, क्षार व द्रावक वर्ग निर्माण

४८६ रसतरङ्गिणी अस्य आमयिकः प्रयोगः बिन्दुत्क्षेपकयन्त्रेण द्रवोऽयं लोचनार्पितः । विनिहन्त्यचिरादेव नेत्राभिष्यन्दजां रुजम् ॥ १६० ॥ मेढ्रमूलं दृढं बध्वा स्फीतकेन विधानतः । यत्नादुत्तरबस्त्युक्तविधानेन ह्यनारतम् ॥ १६१ ॥ गन्धकाम्लीययशदद्रवोऽयं विनियोजितः । सप्ताहद्वितयेनैव व्रणमेहं व्यपोहति ॥ १६२ ॥ भा.टी.—उक्त द्रव को बिन्दुत्क्षेपक यन्त्र (Dropper) से नेत्रों में डालने से शीघ्र ही नेत्राभिष्यन्द रोग में लाभ होता है। सुजाक में जब मूत्रेन्द्रिय से पूय आता हो तो मूत्रेन्द्रिय के मूल प्रदेश को स्फीतक (पट्टी) से बाँध कर सावधानी से उत्तरबस्ति द्वारा यदि इस द्रव को मूत्रेन्द्रिय में निरन्तर दो सप्ताह तक डाला जाय अर्थात् दिन में दो-तीन बार इस द्रव की उत्तरबस्ति दी जाय तो सुजाक का व्रण अच्छा हो जाता है ॥ १६०-१६२ ॥ गन्धकाम्लीययशदद्रवस्य द्वितीयो निर्माणप्रकारः गन्धकाम्लोययशदं षट्त्रिंशद्रक्तिकोन्मितम् । परिस्रुते तु सलिले षष्टितोलकसंमिते ॥ १६३ ॥ संद्राव्य खलु यत्नेन काचकुप्यां निधापयेत् । गन्धकाम्लीययशदद्रवोऽयं भाषितो बुधैः ॥ १६४ ॥ भा.टी.—छत्तीस रत्ती शुद्ध गन्धकाम्लीय यशदचूर्ण को साठ तोला शुद्ध परिस्रुत जल में घोलकर एक स्वच्छ काँच की शीशी में रख लें। इसको भी गन्धकाम्लीय यशदद्रव (Zinc Sulphate lotion) कहते हैं ॥ १६३, १६४॥ अस्य गुणाः गन्धकाम्लीययशदद्रवोऽयं व्रणरोपणः । संकोचकृद्विशेषेण श्वेतप्रदरमुल्बणम् ॥ १६५ ॥ भा. टी.—यह द्वितीय प्रकार का गन्धकाम्लीय यशदद्रव, व्रणरोपक (भरनेवाला) संकोचक और विशेष रूप से श्वेतप्रदरनाशक होता है ॥ १६५ ॥ अस्य प्रयोगविधिः यत्नादुत्तरबस्त्युक्तरीत्या तु विनियोजितः । द्रवोऽयं नाशयत्याशु श्वेतप्रदरमुल्बणम् ॥ १६६ ॥

विंशस्तरङ्गः ४८७ भा.टी.—इसे सावधानी के साथ उत्तरबस्ति विधान (डूस) से प्रयोग में लाया जाय तो इससे श्वेतप्रदर में शीघ्र आराम आता है ॥ १६६ ॥ अथ यशदामृतद्रवस्य निर्माणप्रकारः गन्धकाम्लं ययशदं युगरक्तिकसंमितम् । टङ्कणाम्लद्रवे रम्ये पञ्चतोलकसंमिते ॥१६७॥ निक्षिप्य खलु यत्नेन काचकुप्यां तु विन्यसेत् । समाख्यातो द्रवोऽयं तु यशदामृतसंज्ञकः ॥१६८॥ गन्धकाम्लीययशदद्रवः भूतनाशनः जीवाणुध्वंसी। अस्य च द्वितीयः प्रकारो व्रणरोपणादिगुणः सुगमपाठः । युगरक्तिसम्मितमिति द्विरक्तिप्रमाणमित्यर्थः ॥१६८॥ भा.टी.—चार रत्ती शुद्ध गन्धकाम्लीय यशदचूर्ण को पाँच तोला शुद्ध टंकणाम्ल द्रव में मिलाकर एक स्वच्छ काँच की शीशी में रख लें । इसी को यशदामृत द्रव नाम से कहा जाता है ॥ १६७, १६८ ॥ अस्य गुणाः यशदामृतसंज्ञोऽयं द्रवः शोथप्रणाशनः । शिशिरश्चैव रक्तार्माभिष्यन्दादिनिपूदनः ॥१६६॥ अस्य आमयिकः प्रयोगः बिन्दुक्षेपकयन्त्रेण द्रवोऽयं नेत्रयोजितः । विनिहन्त्याशु रक्तार्माभिष्यन्दाद्यक्षिगामयान् ॥१७०॥ इति सीसकादिविज्ञानीयो नाम एकोनविंशस्तरङ्गः । भा.टी.—उक्त यशदामृत द्रव व्रण आदि के शोथ को शान्त करता है और शीत गुण होता है । अतएव यह रक्तार्म तथा रक्तप्रकोपजन्य नेत्राभिष्यन्द आदि रोगों को नष्ट करता है । यशदामृत द्रव को विन्दुक्षेपकयन्त्र से नेत्रों में दो-तीन बार डालने से शीघ्र ही रक्तार्म नेत्राभिष्यन्द आदि नेत्ररोगों में लाभ होने लगता है ॥ १६६, १७० ॥ यह सीसकादिविज्ञानीय नाम एकोनविंश तरङ्ग समाप्त हुआ । अथ लोहादिविज्ञानीयो नाम विंशस्तरङ्गः अथ लौहस्य भेदास्तेषां वैशिष्टयञ्च मुण्डं तीक्ष्णं तथा कान्तं लौहं त्रिविधमुच्यते । मुण्डात्तीक्ष्णं ततः कान्तं प्रशस्तं परिकीर्तितम् ॥१॥