भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रसेन्द्रसारसंग्रह (गोपालकृष्ण - पं. रामप्रसाद वैद्य सविस्तार सान्वय हिन्दी टीका सहित)

Rasendra Sara Sangraha of Gopalakrishna with Commentary

गोपालकृष्ण भट्ट (टीकाकार: पं. रामप्रसाद वैद्य) द्वारा

DevanagariHindipublished584 पृष्ठ

भाषाटीकासहित । ( ४४१ ) इसमेंसे चार रत्ती परिमाण औषधि लेकर चार रत्ती पीपलके चूर्ण और चार रत्ती सहत, अथवा चार रत्ती हरड़का चूर्ण और चार रत्ती गुड़,अथवा चार रत्ती जीरेका चूर्ण और चार रत्ती गुड़के साथ भक्षण करे और ऊपरसे गोमूत्रको पान करे । इस औषधिके सेवन करनेसे यकृत, प्लीहा, प्रवृद्ध उदररोग, शोथ, वाताष्ठीला, कमठी, प्रत्यष्ठीला, कांस्यक्रोड, अग्रमांस, शूल, भगन्दर, मंदाग्नि और कासरोग नष्ट होते हैं । इसको बृहल्लोकनाथ रस कहते हैं ॥ ११-१३ ॥ ताम्रेश्वरवटी । हिंगु त्रिकटुकञ्चैव अपामार्गस्य पत्रकम् । अर्कपत्रन्तथा स्नुहीपत्रञ्च समभागकम् ॥ १४ ॥ सैन्धवं तत्समं ग्राह्यं लौहं ताम्रञ्च तत्समम् । प्लीहानं यकृतं गुल्ममामवातं सुदारुणम् ॥ १५ ॥ अर्शांसि घोरमुदरं मूर्च्छा पाण्डुं हलीमकम् । ग्रहणीमतिसारञ्च यक्ष्माणं शोथमेव च ॥१६॥ हींग, सांठ, पीपल, काली मिरच, चिरचिटेके पत्तोंका खार, मदार और थूहरके पीले पत्ते समान भाग और इन सबके बराबर सेंधानमक, लोहा और तांबाभस्म लेकर खरल करके यथोचित मात्रानुसार भक्षण करनेसे प्लीहा, यकृत, गुल्म, आमवात, अर्श, उदररोग, मूर्च्छा, पांडु, हलीमक, संग्रहणी, अतिसार, राजयक्ष्मा और शोथरोग नष्ट होते हैं । इसको ताम्रेश्वरवटी कहते हैं ॥ १४-१६ ॥ अग्निकुमार लोह । तुत्थरामठटङ्कानि सैन्धवं धान्यजीरकम् । यमानी मरिचं शुण्ठी लवङ्गैला विडङ्गकम् ॥ १७ ॥ प्रत्येकं तोलकं चूर्णं लौहचूर्णन्तु तत्समम् । रसस्य गन्धकस्यापि पलैकं कज्जलीकृतम् ॥ १८ ॥

( ४४२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । घृतेन मधुना खाद्यं लौहमग्निकुमारकम् । यकृत्प्लीहोदरहरं गुल्मञ्चापि हलीकम् ॥ १९ ॥ बलवर्णाग्निजननं कान्तिपुष्टिविवर्द्धनम् । श्रीमद्गहननाथेन निर्मितं विश्वसम्पदे ॥ २० ॥ तूतिया, हींग, सुहागा, सेंधानमक, धनिया, जीरा, अजवायन, काली मिरच, सोंठ, लौंग, इलायची और वायविडंग यह प्रत्येक औषधि एक एक तोला परिमाण और लोहेका चूर्ण सब औषधिकी बराबर लेवे । पारा १ पल और गंधक १ पल लेवे । इन सब औषधि- योंको एकत्र पीसकर घी और शहदमें मिलाकर सेवन करनेसे यकृत, प्लीहा, उदररोग, गुल्म और हलीमक रोग दूर होते हैं । तथा बल, वर्ण, अग्नि, कान्ति और पुष्टिकी वृद्धि होती है । संसारकी रक्षा करनेके लिये इस अग्निकुमार लोहेको श्रीमान् गहनानन्दनाथने कहा है ॥ १७–२० ॥ प्राणवल्लभ रस । लौहं ताम्रं वराटञ्च तुत्थं हिंगु फलत्रिकम् । स्नुहीमूलं यवक्षारं जैपालं टंकणं त्रिकम् ॥ २१ ॥ प्रत्येकञ्च पलं ग्राह्यं छागीदुग्धेन पेषितम् । चतुर्गुञ्जां वटीं खाद्दारिणा मधुनापि वा ॥ २२ ॥ प्राणवल्लभनामायं गहनानन्द-भाषितः । दोषं रोगञ्च संवीक्ष्य युक्त्या वा त्रुटिवर्द्धनम् ॥२३॥ निहन्ति कामलां पाण्डुमानाहं श्लीपदार्बुदम् । गलगण्डं गण्डमालां व्रणानि च हलीमकम् ॥२४॥ अपचीं वातरक्तञ्च कण्डूं विस्फोटकुष्ठकम् । नातः परतरः श्रेष्ठः कामलार्त्तिभयेष्वपि ॥ २५ ॥

भाषाटीकासहित । ( ४५३ ) लोहा, तांबा, कौड़ी इनकी भस्म, तूतिया, हींग, हरड़, बहेडे, आमले, थूहरकी जड़, जवाखार, जमालगोटे, सुहागा और निसोध यह प्रत्येक औषधि एक एक पल लेवे. इन सब औषधियोंको एकत्र बकरीके दूधमें पीसकर चार चार रत्तीकी गोली बनाकर सहत अथवा जलके साथ सेवन करे । दोषोंका बलाबल और रोगका बलाबल विचारकर; अथवा और किसी युक्तिसे चार रत्ती या अधिक बढाकर देवे । इस औष- धिके सेवन करनेसे कामला, पांडु, आनाह, श्लीपद, अर्बुद, गलगण्ड, गण्डमाला, व्रण, हलीमक, अपची, वातरक्त, कण्डू, विस्फोटक और कुष्ठरोग नष्ट होते हैं । कामला रोगको दूर करनेवाली इससे उत्तम अन्य औषधि नहीं है ॥ २१-२५ ॥ यकृदरि लोह । द्विकर्षं लौहचूर्णस्य चाभ्रकस्य वलार्द्धकम् । कर्षं शुद्धं मृतं ताम्रं लिम्पाकांघ्रित्वचं पलम् ॥२६॥ मृगाजिनभस्मपलं सर्वमेकत्र कारयेत् । नवगुञ्जाप्रमाणेन वटिकां कारयेद्भिषक् ॥ २७ ॥ यकृत्प्लीहोदरञ्चैव कामलाञ्च हलीमकम् । कासं श्वासं ज्वरं हन्याद्वलवर्णाग्निकारकम् ॥ यकृदरि त्विदं लौहं वातगुल्मविनाशकम् ॥ २८ ॥ लोहभस्मका चूर्ण २ कर्ष, अभ्रकभस्म २ तोले, शुद्ध तांबाभस्म १ कर्ष, कागजी नींबूकी छाल १ पल और हिरनके चर्मकी भस्म १पल लेवे, इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर जलमें खरल करके नौ नौ रत्तीकी गोली बना लेवे । इस औषधिके सेवन करनेसे यकृत्, प्लीहो- दर, कामला, हलीमक, खाँसी, श्वास और ज्वर नष्ट होते हैं । यह बल, वर्ण और अग्निको दीपन करता है तथा वातगुल्मनाशक है । इसको यकृदरि लोह कहते हैं ॥ २३-२८ ॥

( ४४४ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । मृत्युञ्जय रस । शुद्धसूतं समं गन्ध जारिताभ्रं समं समम् । गन्धकाद्विगुणं लौहं मृतताम्रञ्चतुर्गुणम् ॥ २९ ॥ द्विक्षारं टङ्गणविडं वराटमथ शंखकम् । चित्रकं कुनटीतालकटुकीरामठन्तथा ॥ ३० ॥ रोहितकं त्रिवृच्चिञ्चा विशालाधवमङ्कोठम् । अपामार्ग तालमूलं मल्लिका च निशायुगम् ॥ ३१ ॥ कानकं तुत्थकञ्चैव यकृन्मर्द रसाञ्जनम् । एतानि समभागानि चूर्णयित्वा विभावयेत् ॥ ३२ ॥ आर्द्रकस्वरसेनेव गुडूच्याः स्वरसेन च । मधुनः कुडवैर्भाव्यं वटिका माषमात्रतः ॥ ३३ ॥ शुद्ध पारा, गन्धक और अभ्रकभस्म यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग, लोहाभस्म २ भाग, तांबाभस्म ४ भाग, जवारखार, सज्जी, सुहागा, विडनमक, कौड़ीकी भस्म, शंखकी भस्म, चित्रककी जड़ मैनशिल, हरिताल, कुटकी, हींग, रोहिड़ा, निसोथकी जड़, इमलीका खार, इन्द्रायनकी जड़, धावेके फूल, अंकोल, चिरचिटेका खार, ताड़की जड़की राख, हल्दी, दारुहल्दी, धतूरेके बीज, तूतिया, जमालगोटे और रसौंत यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग लेने, सबको एकत्र पीस- कर अदरख और गिलोयके रसमें अलग अलग सात सात भावना देकर सुखा लेवे । फिर एक कुडव परिमाण सहतमें भावना देकर एक एक मासेकी गोली बना लेवे ॥ २९-३३ ॥ अनुपानं प्रदातव्यं बुद्ध्या दोषानुसारतः । भक्षयेत्प्रातरुत्थाय सर्वरोगकुलान्तकम् ॥ ३४ ॥ प्लीहानं ज्वरमुग्रञ्च कासञ्च विषमज्वरम् । चिरजं कुलजञ्चैव श्लीपदं हन्ति दारुणम् ॥ ३५ ॥

भाषाटीकासहित । (४५५) रोगानीकविनाशाय धन्वन्तरिकृतं पुरा । मृत्युञ्जयमिदं लोहं सिद्धिदं शुभदं नृणाम् ॥ ३६ ॥ यथादोषानुसार इसके अनुपानकी कल्पना करे । सम्पूर्ण रोग- नाशक इस औषधिको प्रतिदिन प्रातःकाल सेवन करे तो प्लीहा, ज्वर, खाँसी, विषमज्वर, बहुत पुराना और वंशज श्लीपद रोग नष्ट होता है । समस्त रोगोंको दूर करनेके लिये पूर्वकालमें मनुष्योंको सिद्धि देने- वाली और मंगल कामनाओंको देनेवाली यह औषधि धन्वन्तरि भगवान्ने कही है ॥ ३४-३६ ॥ प्लीहार्णव रस । हिंगुलं गन्धकं टङ्कमभ्रकं विषमेव च । प्रत्येकं फलिकं भागं चूर्णयेदतिचिक्कणम् ॥ ३७ ॥ पिप्पली मरिचञ्चैव प्रत्येकञ्च पलार्द्धकम् । मर्दयित्वा वटीं कुर्याद्वल्लमात्रां प्रयत्नतः ॥ ३८ ॥ सेव्या शेफालिदलजैर्वटी माक्षिकसंयुता । प्लीहानं षट्प्रकारञ्च हन्ति शीघ्रं न संशयः ॥ ३९ ॥ ज्वरं मन्दानलञ्चैव कासं श्वासं वमिं भ्रमिम् । प्लीहार्णव इति ख्यातो गहनानन्दभाषितः ॥ ४० ॥ सिंग्रफ, गन्धक, सुहागा, अभ्रकभस्म और विष इन प्रत्येकका बारीक चूर्ण एक २ पल, पीपल और काली मिरचोंका चूर्ण प्रत्येक दो दो तोले, इन सब औषधियोंको एकत्र खरल करके दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । हरसिंगारके पत्तोंके रस और सहतके साथ इस औषधिके सेवन करनेसे छः प्रकारकी प्लीहा, ज्वर, मंदाग्नि, खाँसी, श्वास, वमन और भ्रमरोग नष्ट होते हैं । इस प्लीहार्णव रसको श्रीमान् गहनानन्दनाथने कहा है ॥ ३७-४० ॥

( ४४६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । प्लीहशार्दूल रस । सूतकं गन्धकं व्योषं समभागं पृथक्पृथक् । एभिः समं ताम्रभस्म योजयेद्वैद्यबुद्धिमान् ॥ ४१ ॥ मनःशिला वराटञ्च तुत्थं रामठलौहकम् । जयन्ती रोहितञ्चैव क्षारटङ्कणसैन्धवम् ॥ ४२ ॥ विडं चित्रं कनकञ्च रसतुल्यं पृथक्पृथक् । भावयेत्रिदिनं यावत्त्रिवृच्चित्रकणार्द्रकैः ॥ ४३ ॥ गुञ्जामात्रां वटीं खादेत्सद्यः प्लीहविनाशनम् । मधुपिप्पलिसंयुक्तां द्विगुञ्जां वा प्रयोजयेत् ॥ ४४ ॥ प्लीहानमग्रमांसञ्च यकृद्गुल्मं सुदुस्तरम् । आमाशयेषु सर्वेषु चोदरे शोथविद्रधौ ॥ ४५ ॥ अग्निमान्द्ये ज्वरे चैव प्लीह्नि सर्वज्वरेषु च । रसोऽयं प्लीहशार्दूलो गहनानन्दभाषितः ॥ ४६ ॥ शुद्ध पारा, गन्धक, सोंठ, मिरच, पीपल यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग, तांबेकी भस्म ५ भाग, मैनशिल, कौड़ीकी भस्म, शुद्ध तूतिया, हींग, लोहभस्म, जयंतीके पत्ते, रोहिड़ेकी छाल, जवाखार, सुहागा, सेंधानमक, विडनमक, चित्रककी जड़ और जमालगोटे यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग लेवे । इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर निसोधकी जड़के रस, चित्रक रस, पीपलका क्वाथ और अदरखके रसके साथ अलग अलग तीन तीन भावना देकर एक रत्ती अथवा दो रत्ती भरकी गोली बना लेवे । पीपलके चूर्ण और सहतके साथ इस औषधिका सेवन करे । प्लीहा, अग्रमांस, यकृत् और गुल्मरोग, आमाशयके रोग, उदररोग,शोथरोग,विद्रधि, मन्दाग्नि,ज्वर, प्लीहा और सर्व प्रकारके ज्वरोंको हरनेवाली यह औषधि गहनानन्द- नाथने कही है । इसको प्लीहशार्दूल रस कहते हैं ॥ ४१-४६ ॥

भाषाटीकासहित । (४४७) प्लीहारि रस । द्विकर्षं लौहभस्मापि कर्षं ताम्रं प्रदापयेत् । शुद्धसूतं तथा गन्धं कर्षमानं भिषग्वरः ॥ ४७ ॥ मृगाजिनं पलं भस्म लिम्पाकांघ्रित्वचः पलम् । एवं भागक्रमेणैव कुर्यात्प्लीहारिकां वटीम् ॥ ४८ ॥ नवगुञ्जामितां खादेच्चाथ नित्यं हि पूतवान् । प्लीहानं यकृतं गुल्मं हन्त्यवश्यं न संशयः ॥ ४९ ॥ लोहकी भस्म २ कर्ष, तांबा, शुद्ध पारा और गन्धक प्रत्येक औषधि एक एक कर्ष परिमाण लेवे, हिरनके चमड़ेकी भस्म और कागजी नींबूकी जड़की छाल प्रत्येक चार चार तोले लेवे, इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर नौ नौ रत्तीकी गोली बना लेवे । प्रतिदिन इन गोलियोंमेंसे एक एक गोली सेवन करनेसे प्लीहा, यकृत् और गुल्मरोग नष्ट होते हैं ॥ ४७-४९ ॥ अपर प्लीहारि रस । कर्षैकं तालचूर्णस्य तत्पादांशं सुवर्णकम् । पलार्द्धं मृतताम्रञ्च तत्समं शुद्धमभ्रकम् ॥ ५० ॥ मृगाजिनस्य भस्मापि कर्षमत्र प्रदापयेत् । लिम्पाकांघ्रित्वचस्तद्वत्सर्वमेकत्र कारयेत् ॥ ५१ ॥ रसगुञ्जाप्रमाणेन वटिकां कारयेत्ततः । मधुना वह्निचूर्णेन खादेन्नित्यं यथाबलम् ॥ ५२ ॥ असाध्यमपि प्लीहानं हन्त्यवश्यं न संशयः । यकृतं पाण्डुरोगं च गुल्मादिकभगन्दरान् ॥ ५३ ॥ हरिताल १ तोला, सोना ३ मासे, तांबा और अभ्रक प्रत्येक दो दो तोले, हिरनके चमड़ेकी भस्म और कागजी नींबूकी जड़की छाल प्रत्येक एक एक कर्ष परिमाण लेवे । इन सब औषधियोंको एकत्र

( ४४६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । पीसकर छः छः रत्तीकी गोली बना लेवे । चित्रककी जड़के चूर्ण और सहतके साथ प्रतिदिन इस औषधिके सेवन करनेसे असाध्य प्लीहारोग, यकृत्, पाण्डु, गुल्म और भगन्दररोग नष्ट होते हैं ॥ ५०-५३ ॥ लोहमृत्युञ्जय रस । रसगन्धकलौहाभ्रं कुनटी मृतताम्रकम् । विषमुष्टिवराटञ्च तुत्थं शङ्खरसाञ्जनम् ॥ ५४ ॥ जातीफलञ्च कटुकी द्विक्षारं कानकन्तथा । व्योषं हिङ्गु सैन्धवञ्च प्रत्येकं सूततुल्यकम् ॥ ५५ ॥ श्लक्ष्णचूर्णीकृतं सर्वमेकत्र भावयेत्ततः । सूर्यावर्त्तरसेनैव बिल्वपत्ररसेन च ॥ ५६ ॥ सूर्यावर्तेन मतिमान्वटिकां कारयेत्ततः । प्लीहानं यकृतं गुल्ममष्ठीलाञ्च विनाशयेत् ॥ ५७ ॥ अग्रमांसं तथा शोथं तथा सर्वोदराणि च । वातरक्तञ्च कमठं चान्तर्विद्रधिमेव च ॥ ५८ ॥ पारा, गंधक, लोहभस्म, अभ्रकभस्म, मैनशिल, तांवाभस्म, कुचला, कौड़ीकी भस्म, तूतिया, शंखकी भस्म, रसौत, जायफल, कुटकी, जवाखार, सज्जी, जमालगोटे, सोंठ, मिरच, पीपल, हींग और सेंधानमक यह सब औषधि समान भाग लेकर सबका एकत्र बारीक चूर्ण करके हुलहुलके रसमें सात भावना देवे; फिर बेलके पत्तोंके रसमें सात भावना देवे । फिर हुलहुलके पत्तोंके रसमें खरल करके गोली बना लेवे । इस औषधिके सेवन करनेसे प्लीहा, यकृत्, गुल्म, अष्ठीला, अग्रमांस, शोथ, सर्व प्रकारके उदररोग, वातरक्त, कमठी और अन्त- र्विद्रधि रोग नष्ट होते हैं । इसको लोहमृत्युञ्जय रस कहते हैं५४-५८॥ महामृत्युञ्जय रस । रसगन्धकलोहाभ्रं कुनटीतुत्थताम्रकम् । सैन्धवञ्च वराटञ्च वागुजीविडशङ्ककम् ॥ ५९ ॥

भाषाटीकासहित । ( ४४९ ) चित्रकं हिंगु कटुकी द्विक्षारं कट्फलन्तथा । रसाञ्जनं जयन्ती च टङ्कणं समभागिकम् ॥ ६० ॥... एतत्सर्वं विचूर्ण्याथ दिनमेकं विभावयेत् । आर्द्रकस्वरसेनैव गुडूच्याः स्वरसेन च ॥ ६१ ॥ गुञ्जामात्रां वटीं कृत्वा भक्षयेन्मधुना सह । नानारोगप्रशमनो यकृद्गुल्मोदराणि च ॥ ६२ ॥ अग्रमांसं तथा प्लीहमग्निमान्द्यमरोचकम् । एतान्सर्वान्निहन्त्याशु भास्करस्तिमिरं यथा ॥ महामृत्युञ्जयो नाम महेशेन प्रकाशितः ॥ ६३ ॥ शुद्ध पारा, गंधक, लोहभस्म, अभ्रकभस्म, मैनासिल, तूतिया, तांबाभस्म, सेंधानमक, कौड़ीकी भस्म, बावचीके बीज, विडनमक, शंखकी भस्म, चित्रककी जड़, हींग, कुटकी, जवाखार, सज्जी, काय- फल, रसौत, जयंती और सुहागा इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर गिलोयके रस और अदरखके रसमें एक दिनतक भावना देकर एक एक रत्तीकी गोली बना लेवे । सहतके साथ इस औषधिके सेवन करनेसे यकृत्, गुल्म, उदररोग, अग्रमांस, प्लीहा, मंदाग्नि और अरुचि आदि समस्त रोग नष्ट होते हैं । इस महामृत्युञ्जय रसको स्वयं महादेवने कहा है ॥ ५९-६३ ॥ बृहद् गुडपिप्पली । विडङ्गं त्र्यूषणं हिंगु कुष्ठं लवणपञ्चकम् । त्रिक्षारं फेनकं चव्यं श्रेयसी कृष्णजीरकम् ॥ ६४ ॥ तालपुष्पोद्भवं क्षारं नाड्याः कूष्माण्डकस्य च । अपामार्गोद्भवं क्षारं चित्रायाश्चित्रकं तथा ॥ ६५ ॥ एतानि समभागानि पुराणो द्विगुणो गुडः । गुडतुल्यं प्रदातव्यं चूर्णञ्चैव कणोद्भवम् ॥ ६६ ॥

( ४५० ) रसेन्द्रसारसंग्रह । मर्दयित्वा दृढे पात्रे मोदकानुपकल्पयेत् । भक्षयेद्वर्द्धयेन्नित्यं प्लीहानं हन्ति दुस्तरम् ॥ ६७ ॥ प्रमेहं पाण्डुरोगं च कामलां वह्निमान्द्यकम् । यकृतं पञ्चगुल्मं च तूदरं सर्वरूपकम् ॥ ६८ ॥ जीर्णज्वरं तथा शोथं कासं पञ्चविधं तथा । अश्विभ्यां निर्मिता ह्येषा सुबृहद्गुडपिप्पली ॥ ६९ ॥ वायविडंग, त्रिकुटा, हींग, कूठ, पांचों लवण, जवाखार, सज्जी, सुहागा, समुद्रफेन, चव्य, हरड़, कालाजीरा, ताड़की जड़का खार, पेठेका खार, चिरचिटेका खार, इमलीका खार और चित्रककी जड़ यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग और सबसे दुगुना पुराना गुड़ लेवे तथा पीपलका चूर्ण गुड़ की बराबर लेवे, इन सब पदार्थोंको एकत्र मर्दन करके मोदक बना लेवे । इनमेंसे प्रतिदिन एक मोदक बढ़ाकर सेवन करनेसे प्लीहा, प्रमेह, पांडु, कामला, मंदाग्नि, यकृत्, पांच प्रकारका गुल्म, सर्व उपद्रवयुक्त उदररोग, जीर्णज्वर, शोथ और पांचों प्रकारकी खाँसी दूर होती है । यह बृहद्गुडपिप्पली महात्मा अश्विनीकुमारोंने कही है ॥ ६४-६९ ॥ ताम्रकल्प । अक्षपारदगन्धं च कर्षद्वयमितं पृथक् । सर्वैः समं भवेत्ताम्रं जम्बीराम्लेन मर्दयेत् ॥ ७० ॥ सूर्यावर्त्तरसैः पश्चात्कणामोचरसेन च । योजयेत्तीव्रघर्मे तु यावत्सर्वन्तु जीर्यति ॥ ७१ ॥ जम्बीरस्य रसैर्भूयो रसं दण्डेन चालयेत् । दृढे शिलामये पात्रे चूर्णयेदतिशोभनम् ॥ ७२ ॥

भाषाटीकासहित । ( ४५१ ) रक्तिद्वयक्रमेणैव योज्यं माषद्वयावधि । ह्रासयेच्च क्रमेणैव तथा चैव विवर्द्धयेत् ॥ ७३ ॥ काला नमक, पारा और गंधक यह प्रत्येक औषधि दो दो कर्ष और तांबेकी भस्म ६ कर्ष इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर जम्भीरी नींबूके रसमें खरल करके हुलहुलके रस, पीपलके क्वाथ और मोचरसके क्वाथमें मर्दन करे । फिर इसको सूर्यकी तीक्ष्ण धूपमें सुखाकर फिर जम्भीरी नींबूके रसमें खरल करे । जबतक यह औषधि अच्छे प्रकारसे जीर्ण न होजाय तबतक मर्दन करे । पश्चात् सूख जाय तब उत्तम शुभ्र खरलमें पीसकर बारीक चूर्ण कर लेवे । प्रथम दिन दो रत्ती, दूसरे दिन चार रत्ती, इस प्रकार प्रतिदिन दो दो रत्ती बढ़ाकर सेवन करे । जब बढ़ते बढ़ते दो मासे पर्यंत होजाय तब घटाने लगे ॥ ७०-७३ ॥ जीर्णे भुञ्जीत शाल्यन्नं क्षीरं घृतसमन्वितम् । हन्त्यम्लपित्तं विविधं ग्रहणीं विषमज्वरम् ॥ ७४ ॥ चिरज्वरं प्लीहगदं यकृद्रोगं सुदुस्तरम् । अग्रमांसं तथा शोथं कांस्यक्रोडं सुदुर्जयम् ॥ ७५ ॥ कमठं च तथा शोथमुदरं च सुदारुणम् । धातुवृद्धिकरं वृष्यं बलवर्णकरं शुभम् ॥ ७६ ॥ सद्यो वह्निकरं चैव सर्वरोगहरं परम् । मुखशुद्धिर्विधातव्या पर्णैश्चूर्णसमन्वितैः ॥ ताम्रकल्पमिदं नाम्ना सर्वरोगप्रशान्तये ॥ ७७ ॥ इस औषधिके सेवन करनेके अंतमें औषधिके जीर्ण होनेपर शालि चावलोंका भात, दूध और घृत भक्षण करे । इस औषधिके सेवन करनेसे विविध प्रकारका अम्लपित्त, संग्रहणी, विषमज्वर, चिरज्वर, प्लीहा, यकृत्, अग्रमांस, शोथ, कांस्यक्रोड, कमठ, शोथ और

( ४५२ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । उदररोग नष्ट होते हैं । यह अत्यंत धातुको बढ़ानेवाली, वृष्यकारक, बल और वर्णको बढ़ानेवाली, अग्निजनक और सर्वरोगनाशक है । इस औषधिके सेवन करनेके अंतमें चूनेके साथ पानको भक्षण करके मुखको शुद्ध करे । सर्व रोगोंको हरनेके लिये यह औषधि सेवन करानी चाहिये । इसको ताम्रकल्प कहते हैं ॥ ७४-७७ ॥ दारुभस्म । दारुसैन्धवगन्धं च भस्मीकृत्य प्रयत्नतः । प्लीहानमग्रमांसं च यकृतं च विनाशयेत् ॥ ७८ ॥ दारुमूंष, सेंधानमक और गंधक इन तीनों औषधियोंको समान भाग लेकर एकत्र खरलकर मूषामें रखकर पुटमें पकाकर सेवन करे तो प्लीहा, अग्रमांस और यकृतरोग दूर होते हैं । ( दारुमूंषसे कुछ वैद्य संखिया लेते हैं ) ॥ ७८ ॥ वज्रक्षार । सामुद्रं सैन्धवं काचं यवक्षारं सुवर्चलम् । टंकणं स्वर्जिकाक्षारस्तुल्यं सर्वं विचूर्णयेत् ॥ ७९ ॥ अर्कक्षीरैः स्नुहीक्षीरैरातपे भावयेत् त्र्यहम् । तेन लिप्तार्कपत्रं च रुद्धा चान्तःपुटे पचेत् ॥ ८० ॥ तत्क्षारं चूर्णयेत्पश्चात् त्र्यूषणं त्रिफलारजः । जीरकं रजनीवह्निनवभागं समं समम् ॥ ८१ ॥ क्षाराद्धमेव सर्वं च एकीकृत्य प्रयोजयेत् । वज्रक्षारमिदं सिद्धं स्वयं प्रोक्तं पिनाकिना ॥ ८२ ॥ सर्वोदरेषु गुल्मेषु शूलदोषेषु योजयेत् । अग्निमान्द्येऽप्यजीर्णेऽपि भक्ष्यं निष्कद्वयं द्वयम्८३॥

An accurate, line-by-line transcription of the text from the image into pure Unicode Devanagari:

भाषाटीकासहित । ( ४५३ ) वाताधिके जलं कोष्णं घृतं वा पैत्तिके हितम् । कफे गोमूत्रसंयुक्तमारनालं त्रिदोषजे ॥ ८४ ॥ सामुद्रिक लवण, सेंधानमक, काचलवण, जवाखार, काला नमक, सुहागा और सज्जी इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर आकके दूध और थूहरके दूधमें धूपमें रखकर अलग अलग तीन तीन भावना देकर गोला बनाकर उस गोलेको आकके पत्तोंमें लपेटकर एक हाण्डी में रख संधि बन्द करके गजपुट में फूंकदे; फिर आकके भस्म हुए पत्तों सहित चूर्ण करके उसमें सोंठ, मिरच, पीपल, हरड़, बहेड़ा, आमला, जीरा, हल्दी और चित्रककी जड़ इन सबका चूर्ण उपरोक्त चूर्णसे आधा भाग लेवे । सबको एकत्र मिलाकर एक उत्तम चिकने बासनमें भरकर रख देवे । प्रतिदिन इस औषधिमेंसे आठ मासे लेकर वाताधिक रोगमें किंचित् गरम जलके साथ, पित्तरोगमें घृत, कफज रोगमें

४५४) रसेन्द्रसारसंग्रह । औद्भिदलवण, सामुद्रिक लवण, अजवायन और हींग सब यह औषधि समान भाग लेकर जामुनकी छालके क्वाथमें या रसके द्वारा सूर्यकी प्रचण्ड धूपमें सात भावना देकर एक एक मासेकी गोली बना लेवे । प्रतिदिन एक गोली खावे । इस औषधिके सेवन करनेके पश्चात मदिरा और जलको पान करे । इसके सेवन करनेसे व्रणज रोग, यकृत, क्रिमि, अग्रमांस, कमठ, प्लीहा, जलोदर, मन्दाग्नि, गुल्म, अत्यंत आमदोष और अम्लपित्त रोग नष्ट होते हैं । इसको उदरामय कुम्भिकेसरी रस कहते हैं ॥ ८५-८७ ॥ वारिशोषण रस । चतुर्विंशतिभागाः स्युर्गन्धादङ्गं तदर्द्धकम् । वङ्गभागाङ्गवेदार्द्धः पारदः कृष्णमभ्रकम् ॥ ८८ ॥ चतुर्दशविभागं स्यान्मृतं तद्दीयते पुनः । मृतलौहमष्टभागं मृतताम्रं नवात्र तत् ॥ ८९ ॥ मृतहेमद्वयं तेषां मृतरूप्यं च सप्तकम् । अतिशुद्धमतिस्थूलं मृतं हीरं त्रयोदश ॥ ९० ॥ भागा ग्राह्या माक्षिकस्य विशुद्धस्यात्र षोडश । अष्टादशमितं ग्राह्यं नव काशीशकं पुनः ॥ ९१ ॥ तुत्थकञ्च षडेवात्र नवीनं ग्राह्यमेव च । तालकञ्च चतुर्भागं शिला योज्यात्रयो बुधैः ॥९२॥ शैलेयं पञ्च दातव्यं सर्वमेकत्र नूतनम् । मृतमौक्तिकभागैकं सौभाग्यं द्वयमेव च ॥ ९३ ॥ कुट्टयित्वा विचूर्ण्याथ जम्बीरस्य रसेन वै । भावयेत्सप्तधा गाढं गुटिकां तस्य कारयेत् ॥ ९४ ॥

भाषाटीकासहित । (४५५) गन्धक २४ भाग, वंगभस्म १२ भाग, पारा ६ भाग, कृष्णाभ्रक भस्म १४ भाग, लोहाभस्म ८ भाग, तांबाभस्म ९ भाग, सोनाभस्म २ भाग, रूपाभस्म ७ भाग, हीराभस्म १३ भाग, सोनामाखीभस्म १६ भाग, हीराकसीस १८ भाग, तूतिया ६ भाग, हरिताल ४ भाग, मैनशिल ३ भाग, शिलाजीत (शिलारस) ५ भाग, मोती १ भाग और सुहागा २ भाग लेवे, इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर जम्भीरी नींबूके रसमें सात भावना देकर पश्चात् खरल करके गोली बना लेवे ॥ ८८-९४ ॥ पानकद्वितये कृत्वा मुद्रयेत्पानकद्वयम् । घटमध्ये निवेश्याथ दत्त्वा पूर्वञ्च वालुकाम् ॥९५॥ ऊर्ध्वञ्च तां पुनर्द्दत्त्वा वालुकां मुद्रयेन्मुखम् । अहोरात्रं दहेदग्नौ स्वांगशीतं समुद्धरेत् ॥ ९६ ॥ बकुलस्य च बीजेन कण्टकारिद्वयेन च । गुडूचीत्रिफलावारा भावयेत्सप्तसप्ततः ॥ ९७ ॥ वृद्धदाररसेनापि तथा देयास्तु भावनाः । गिरिकर्ण्या रसेनापि रोहितमत्स्यपित्ततः ॥ ९८ ॥ एवं सिद्धो भवेत्सम्यक् रसोऽसौ वारिशोषणः । देवान्गुरून्समभ्यर्च्य यतिनो ब्राह्मणांस्तथा ॥९९॥ रक्तिकाद्वितयं देयं सन्निपाते समुच्छ्रये । मरिचेन समं देयं तेन जागर्ति मानवः ॥ १०० ॥ श्लैष्मिके च गदे देयं ग्रहण्यामग्निमान्द्यके । प्लीह्नि पाण्डौ प्रयोक्तव्यं त्रिकटुत्रिफलाम्भसा १०१॥ शूलरोगे प्रयोक्तव्यमुदावर्त्ते विशेषतः । कुष्ठे सुदुष्टे देयोऽयं काकोडुम्बरिकाम्भसा ॥१०२॥

( ४५६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । अतिवह्निकरः श्रीदो बलवर्णाग्निवर्द्धनः । धन्वन्तरिकृतः सद्यो रसः परमदुर्लभः । सर्वरोगे प्रयोक्तव्यो निःसंदेहं भिषग्वरैः ॥ १०३ ॥ फिर इन गोलियोंको शराव सम्पुटमें रखकर कपरमिट्टी कर देवे । फिर इस सम्पुटको एक हांडीमें रख बालूसे भर देवे । फिर इस हांडीके मुखको कपरमिट्टीसे बंद करके एक दिनरात पकावे । शीतल होनेपर उतारकर उसका चूर्ण कर लेवे, फिर इस चूर्णको मौलसिरीके बीजोंके क्वाथ, कटेरीके क्वाथ, बड़ीकटेरीके क्वाथ, गिलोयके क्वाथ, त्रिफलेके क्वाथ, बिधारेके बीजोंके क्वाथ, अपराजिताकी जड़के रस और मछलीके पित्तमें अलग अलग सात सात भावना देकर दो दो रत्तीकी गोली बना लेवे । पश्चात् देवता, गुरु, साधु और ब्राह्मणोंकी पूजा करके इस औषधिका सेवन करना आरम्भ करे । संज्ञाहीन सन्निपातग्रसित रोगीको मारिचोंके चूर्णके साथ इस औषधिका सेवन करावे तो संज्ञा प्राप्त होजाती है । कफज रोग, संग्रहणी, मंदाग्नि, प्लीहा, पाण्डु, शूल और उदावर्त रोगमें इस औषधिको त्रिकुटे और त्रिफलेके क्वाथके साथ और कुष्ठरोगमें कठूमरके रसके साथ इसका प्रयोग करे । यह अत्यंत अग्निको दीपन करनेवाली, लक्ष्मीजनक, बल, वर्ण और अग्निको बढ़ानेवाली है । भिषक्गण निश्चय चित्तसे सब रोगोंमें इस औषधिका प्रयोग करें । इस वारिशोषण रसको स्वयं धन्वन्तरि भगवान्ने कहा है ॥ ९५-१०३ ॥ सर्वतोभद्र रस । सूतं गन्धं तपनगगनं कान्तलौहस्य चूर्णं, कृत्वैकस्मिन्दृषदि पिषितं शृङ्गवेरस्य वारा । युञ्ज्याद्रोगे यकृति गुदजे प्लीह्नि सर्वज्वरेषु, शोथे पाण्डौ क्रिमिकृतगदे सर्वतः कामलायाम् ॥ १०४ ॥

भाषाटीकासहित । ( ४५७ ) कासे श्वासे च मेहे जठरजलगदे सर्वदोषप्रभूते,ख्यातो योगःसुराणामधिपतिविहितःसर्वतोभद्र एषः १०५॥ इति रसेन्द्रसारसंग्रहे प्लीहाधिकारः । शुद्ध पारा, गंधक, तांवाभस्म, अभ्रकभस्म और कान्तलोहभस्म इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर अदरकके रसमें खरल करके यकृत, अर्श, प्लीहा, सब प्रकारके ज्वर, शोथ, पांडु, क्रिमिजन्य रोग, कामला, खांसी, श्वास, प्रमेह और त्रिदोषज जलोदररोगमें यथोचित मात्रानुसार सेवन करे । इस सर्वतोभद्र रसको महात्मा इन्द्रदेवने कहा है ॥ १०४ ॥ १०५ ॥ इति प्लीहरोगचिकित्सा समाप्त । अथ शोथरोगचिकित्सा । त्रिकट्वाद्यलोह । त्रिकटु त्रिफला दन्ती मार्गत्रिमदशुण्ठकैः । पुनर्नवासमायुक्तं शोथं हन्ति सुदुस्तरम् ॥ लौहं शोथोदरस्थौल्यं जलोदरनिवारणम् ॥ १ ॥ सोंठ, पीपल, काली मिरच, हरड, बहेडा, आमला, दंतीकी जड़, चिरचिटेकी जड़, चित्रक, नागरमोथा, वायविडंग, सोंठ और पुनर्नवा यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग और लोहा १३ भाग लेवे इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर यथोचित मात्रानुसार यथोक्त अनु- पानके साथ सेवन करनेसे दुर्निवार शोथरोग, उदररोग, मेदरोग और जलोदररोग नष्ट होते हैं । इसको त्रिकट्वाद्यलोह कहते हैं ॥ १ ॥ कटुकाद्यलोह । कटुकी त्र्यूषणं दंती विडंगं त्रिफला तथा । चित्रको देवकाष्ठञ्च त्रिवृद्धारणपिप्पली ॥ २ ॥ तुल्यान्येतानि चूर्णानि द्विगुणं स्यादयोरजः । क्षीरेण पीतमेतत्तु श्रेष्ठं श्वयथुनाशनम् ॥ ३ ॥

( ४५८ ) रसेन्द्रसारसंग्रह । कुटकी, सोंठ, मिरच, पीपल, दंती, वायविडंग, हरड, बहेडा, आमला, चित्रककी जड, देवदारु, निसोथकी जड और गज- पीपल इन सब औषधियोंका चूर्ण प्रत्येक एक एक भाग और लोह- भस्मका चूर्ण सब औषधिसे दुगुना लेवे, इन सब औषधियोंको एकत्र करके यथोचित मात्रासे दूधके साथ सेवन करनेसे शोथरोग नष्ट होता है । इसको कटुकाद्यलोह कहते हैं ॥ २ ॥ ३ ॥ त्र्यूषणाद्यलोह । अयोरजस्त्र्यूषणयावशूकं चूर्णञ्च पीतं त्रिफला- रसेन । शोथं निहन्यात्सहसा नरस्य यथाऽशनि- र्वृक्षमुदीर्णवेगः ॥ ४ ॥ सोंठ, मिरच, पीपल और जवाखार यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग, लोहभस्मका चूर्ण ४ भाग लेवे, इन सब औषधियोंको एकत्र करके त्रिफलेके क्वाथके साथ यथोचित मात्रानुसार सेवन करनेसे शोथरोग नष्ट होता है । इसको त्र्यूषणाद्यलोह कहते हैं ॥ ४ ॥ सुवर्चलाद्यलोह । सुवर्चला व्याघ्रनखं चित्रकं कटुरोहिणी । चव्यञ्च देवकाष्ठञ्च दीप्यकं लोहमेव च ॥ शोथं पाण्डुं तथा कासमुदराणि निहन्ति च ॥ ५ ॥ काला नमक, नखी, चित्रककी जड, कुटकी, देवदारु और अजवायन यह प्रत्येक औषधि एक एक भाग और लोहभस्म ७ भाग लेवे, इन सब औषधियोंको एकत्र पीसकर यथोचित मात्रानु- सार सेवन करनेसे शोथ, पाण्डु, खांसी और सब प्रकारके उदररोग नष्ट होते हैं । इसको सुवर्चलाद्यलोह कहते हैं ॥ ५ ॥ क्षारगुटिका । क्षारद्वयं स्याल्लवणानि पञ्च अयश्चतुष्कं त्रिफला च व्योषम् । सपिप्पलीमूलविडङ्गसारं मुस्ताजमोदा-

भाषाटीकासहित । ( ४५९ ) ऽमरदारु बिल्वम् ॥ ६ ॥ कलिङ्गकश्चित्रकमूल- पाठा यष्ट्याह्वयं सातिविषं पलाशम् । सहिंगुकर्षं त्वतिसूक्ष्मचूर्णं द्रोणं तथा मूलकशुण्ठिकानाम् ॥ ७ ॥ स्याद्भस्मनस्तत्सलिलेन साध्यमालोक्य यावद्धनमप्यदग्धम् । स्त्यानं ततः कोलसमां च मात्रां कृत्वा तु शुष्कां विधिना प्रयुंज्यात् ॥ ८ ॥ प्लीहोदरं श्वित्रहलीमकार्शःपाण्ड्वामयारोचकशोथ- शोषान् । विषूचिकागुल्मगराश्मरीश्च सश्वास- कासान् प्रणुदेत् सकुष्ठान् ॥ ९ ॥ जवारखार, सज्जी, *पांचों लवण, कान्तलोह, तीक्ष्णलोह, मुण्डलोह, मण्डूर, हरड़, बहेड़ा, आमला, सोंठ, मिरच, पीपल, पीपलामूल, वायविडंग, नागरमोथा, अजवायन, देवदारु, बेलकी जड़की छाल, इन्द्रजौ, चित्रककी जड़, पाठ, मुलैठी, अतीस, ढाकके बीज और हींग इन प्रत्येक औषधियोंका चूर्ण एक एक कर्ष परिमाण लेकर सबको एकत्र पीसकर एक उत्तम बासनमें भरकर रख देवे । फिर सूखी मूलीकी भस्म एक द्रोण परिमाण लेकर आठगुने जलमें पकावे; जब पककर आधा जल बाकी रह जाय तब उतारकर छान लेवे । फिर इसको २१ वार टपकावे और जो क्षार इकट्ठा होय उसको उतारकर एक बर्त्तनमें करलेवे । फिर इस क्षारजलमें उपरोक्त यवक्षारादिके चूर्णसे चौगुना जल डालकर पकावे । जब पकते पकते गाढा होजाय तब उसमें उक्त जवारखारादिका चूर्ण डालकर खूब करछीसे घोटकर एक एक तोलेकी गोली बना लेवे । जब यह सूख जाय तब विधि

  • “सौवर्चलं सैन्धवञ्च विडमौद्भिदमेव च । सामुद्रलवणञ्चात्र जलमष्टगुणं भवेत् ॥”

( ४६० ) रसेंद्रसारसंग्रह । पूर्वक इसका सेवन करे । इससे प्लीहोदर, श्वित्र, हलीमक, बवासीर, पाण्डुरोग, अरुचि, शोथ, शोष, विसूचिका, गुल्म, विषदोष, अश्मरी, श्वास, खाँसी और कुष्ठरोग नष्ट होते हैं ॥ ६-९ ॥ वंगेश्वर रस । सूतभस्म वंगभस्म भागैकैकं प्रकल्पयेत् । गन्धकं मृतताम्रञ्च प्रत्येकञ्च चतुर्गुणम् ॥ १० ॥ अर्कक्षीरैर्द्दिनं मर्द्यं सर्वं तद्गोलकीकृतम् । रुद्ध्वा तु भूधरे पक्त्वा पुटकेन समुद्धरेत् ॥ ११ ॥ एष वंगेश्वरो नाम्ना प्लीहगुल्मोदराञ्जयेत् । घृतैर्गुञ्जाद्वयं लिह्यान्निष्कां श्वेतपुनर्नवाम् ॥ गवां मूत्रैः पिबेच्चानु रजनीं वा गवां जलैः ॥ १२ ॥ इति रसेन्द्रसारसंग्रहे शोथाधिकारः । रससिन्दूर और वंगभस्म यह प्रत्येक दोनों एक एक भाग लेवे, गन्धक और तांबाभस्म यह प्रत्येक चार चार भाग इन सब औषधि- योंको एकत्र पीसकर आकके दूधमें खरल करके गोला बना लेवे । फिर इस गोलेको मूषामें रखकर और उस मूषाको बन्द करके भूधर- यन्त्रमें पकावे । जब पाक समाप्त होजाय तब उतारकर चूर्ण कर लेवे । इसमेंसे दो रत्ती परिमाण औषधि लेकर घृतमें मिलाकर चाटनेसे प्लीहा, गुल्म और उदररोग नष्ट होते हैं । इस औषधिके सेवन करनेसे अन्तमें चार मासे परिमाण श्वेतपुनर्नवाके चूर्ण अथवा चार मासे हल्दीके चूर्णको गोमूत्रके साथ पान करे । इसको वंगेश्वर रस कहते हैं ॥ १०-१२ ॥ इति शोथरोगचिकित्सा समाप्त ।