समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

१०४ समराङ्गणसूत्रधारं तस्याः खमेव बाहल्यं पादोनं विस्तृतिः स्मृता । अन्तरार्वाणकातुल्यो मदलाया विनिर्गमः ॥ १२७ ॥ स्वनिर्गमात् तथा चास्याः सपादः स्यात् समुच्छ्रयः । भूम्युच्छ्रयनवांशस्य पादोऽस्याः पिण्डमिष्यते ॥ १२८ ॥ भूनवांशस्त्रिभागोनो मदलायाश्च विस्तृतिः । †लुमामूलस्य स्तम्भार्धं विस्तारः परिकीर्तितः ॥ १२९ ॥ तत्तत्र्यंशादग्रविस्तीर्णा मूले साष्टांशयुग् भवेत् । तुम्बिनी लम्बिनी हेला शान्ता कोला मनोरमा ॥ १३० ॥ आध्माता चेत्यमूः प्रोक्ता लुमाः सप्त मनीषिभिः । ऋजुः सा लम्बिनी तासामाध्माता कर्णगा स्मृता ॥ १३१ ॥ अन्तराले क्रमेण स्युः पञ्चान्याः परिकीर्तिताः । स्तम्भे निदध्यान्मदलां छाद्यं धर्तुं दृढां शुभाम् ॥ १३२ ॥ स्तम्भाभावे पुनर्न्यस्येत् कुड्यपट्टेऽपि तां सुधीः । सप्त पञ्चाथवा तिस्रो मल्लच्छाद्ये लुमाः स्मृताः ॥ १३३ ॥ कोणेष्वेता इमाभ्योऽन्याः कर्तव्याः प्राञ्जलाः समाः । छाद्ये कर्णात् क्वचित् कार्या मकराननभूषिताः ॥ १३४ ॥ तेऽपि विद्याधरोपेताः क्वचित् सगजतुण्डिकाः । सकुम्भिकस्य स्तम्भस्य प्रविभज्योदयं त्रिधा ॥ १३५ ॥ तत्र भागद्वयं कुर्याद् भागानर्धचतुर्थकान् । तत्र पादोनभागेन राजितासनकं भवेत् ॥ १३६ ॥ ततः सोल्कलका वेदी साङ्घ्रिभागा विधीयते । कूटागारसमांशार्धं कार्योंऽत्रासनपट्टकः ॥ १३७ ॥ स स्यादभीष्टो(ष्ट)विस्तारो भागोच्चं मत्तवारणम् । स्वोदयस्य त्रिभागेन तिर्यक् कार्योंऽस्य निर्गमः ॥ १३८ ॥ १ द. ख. ॰ल्यां । २ द. ख. ॰ना° । ३ द. ख. ॰यमयां सस्या पादोश्या° । ४ द. ख. स्या । ५ द. ख. ॰न्या यः प्र° । ६ द. ख. ॰ले । ७ द. ख. सुना । ८ द. ख. ॰न्यो° । ९ द. ख. ॰द्य । १० द. ख. तातः सोत्कालका वेदी सांहि । ११ द. ख. कूट्राकार समो सार्द्ध कार्यों प्रा° । १२ द. ख. ॰भीष्टे विस्तारा° । † 'लुपा' इति शिल्पशास्त्रे प्रसिद्धिः ।

यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १७५ रूपकैः करणायाभिः(?) सुपुत्रैरपि शोभितम् । वेदिकादिकमप्यस्य रूपपत्राचितं² शुभम् ॥ १३९ ॥ आयसीभिः शलाकाभिः कीलकैश्च दृढीकृतम् । एतानि पञ्चदशराजनिवेशनानि पृथ्वीजयप्रभृति यानि निरूपितानि । यो लक्षणेन सहितं परिमाणमेषां जानाति तस्य नृपतिः परितोषमेति ॥ १४० ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः ।

अथ यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । भ्राम्यद्दिनेशशशिमण्डलचक्रशत्सं⁴ (स्त)- मेतज्जगत्त्रितययन्त्रमलक्ष्यमध्यम् । भूतानि बीजमखिलान्यपि सम्प्रकल्प्य यः सन्ततं भ्रमयति स्मरजित् स वोऽव्यात्³ ॥ १ ॥ यन्त्राध्यायमध ब्रूमो यथावत् प्रक्रमागतम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां यदेकमिह कारणम् ॥ २ ॥ यदृच्छया प्रवृत्तानि भूतानि स्वेन वर्त्मना । नियम्यास्मिन् नयति यत् तद् यन्त्रमिति कीर्तितम् ॥ ३ ॥ स्वरसेन प्रवृत्तानि भूतानि स्वमनीषया । कृतं यस्माद् यमयति तद्वा यन्त्रमिति स्मृतम् ॥ ४ ॥ तस्य बीजं चतुर्धा६ स्यात् क्षितिरापोऽनलोऽनिलः । आश्रयत्वेन चैतेषां वियदप्युपयुज्यते ॥ ५ ॥

१ द. ख. ॰णैरपि च शो॰ । २ द. ख. पात्रान्वितं । ३ ॰श्वि॰ । ४ क. क्र. । ५ द. ख. ॰ध्यात् । ६ द. ख. ॰र्था ।

१७६ समराङ्गणसूत्रधारे भिन्नः सूतैश्चैकै(यै)रुक्तस्ते च सम्यङ् न जानते । *प्रकृत्या पार्थिवैः सूतस्ला(स्त्रा)यात् †तत्र क्रिया भवेत् ॥ ६ ॥ पार्थिवत्वादयम्तो न कदाचिद् विभिद्यते । द्रव्यत्वादग्निजत्वं हि यद्यस्य परिकल्प्यते ॥ ७ ॥ तदा विरोधो नैवास्य पावकेनोपपद्यते । गन्धाद् वंहेरविरोधाच्च स्थिता पार्थिवता बलात् ॥ ८ ॥ आत्मैव बीजं सर्वेषां प्रत्येकम्पराण्यपि । एवं भेदा भवन्त्येषां भूयांसः सङ्करान्मियः ॥ ९ ॥ स्वयंवाहकमेकं स्यात् सकृत्प्रेर्यं तथापरम् । अन्यदन्तरितं वाह्यं वाह्यमन्यत्त्वदूरतः ॥ १० ॥ स्वयंवाह्यमिहोत्कृष्टं हीनं स्यादितरत् त्रयम् । तेषु शंसन्ति दूरस्थमलक्ष्यं निकटस्थितम् ॥ ११ ॥ यद्यु(दु)त्पन्नमलक्ष्यं यदेकं बहुषु साधकम् । तदन्यदपि शंसन्ति यस्माद् विस्मयकृन्नृणाम् ॥ १२ ॥ एका स्वीया गतिश्चित्रे वाह्येऽन्या वाह्यिकाश्रिता । अरघट्टाश्रिते कीटे दृश्यते द्वयमप्यदः ॥ १३ ॥ इत्थं गतिद्वयवशाद् वैचित्र्यं कल्पयेत् स्वयम् । अलक्षता विचित्रत्वं यस्माद् यन्त्रेषु शस्यते ॥ १४ ॥ अन्यत् स्यादन्तरोत्तप्रे(प्रे)र्यं द्वितीयं मध्यमं त्विदम् । द्वयत्रयादियोगेन चतुर्णामपि योगतः ॥ १५ ॥ अंशांशिभावाद् भूतानां सङ्ख्यैर्षामतिरिच्यते । यः सम्यगेतज्जानाति स पुमान् भवति प्रियः ॥ १६ ॥ १ क. ॰तै॰ । २ क. ग. ॰श्व। ३ द. ख. ॰य॰ । ४ क. ॰वस्तत्रापां च तत्र । ५ क. ॰भज्यते । ६ द. ख. द्रवत्वादग्नजात्वं । ७ द. ख. द्रहिवि॰ । ८ द. ख. वयवाहकमेतस्या॰ । ९ द. ख. अभ्यदत्त चित्तं । १० ख. ग. बा॰ । ११ ख. ग. बा॰ । १२ द. ख. ग. ॰त्रदू॰ । १३ क. ॰क्षं । १४ द. ख. ॰धं । १५ द. ख. ॰र्थेत्रे । १६ द. ख. ॰ह्यं॰ । १७ ख. ॰रात्प्रेर्यं । १८ द. ख. ॰का॰ ।

• ‘प्रकृत्या स्वभावेन पार्थिवो भागः बहुलः’ इति, † ‘तत्र उदकतेजोवायूनां क्रिया कार्यं भवेन्’ इति च टिप्पणमस्ति क. पुस्तके ।

यंत्रविधानं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः । १७७ प्रमदानां नृपाणां च प्रज्ञानां च मतस्य च । लाभं ख्यातिं च पूजां च यशो मानं धनानि च ॥ १७ ॥ प्राप्नोति किं किं न पुमान् य इदं वेत्ति तत्त्वतः । १गृहमेकं विलासानामाश्रर्यस्य परं पदम् ॥ १८ ॥ २तैरावासभवनं विस्मयस्यैकमास्पदम् । यथावद् देवतादीनां रूपचेष्टादिदर्शनात् ॥ १९ ॥ तास्तुष्यन्त्यथ तत्तुष्टिः३ पूर्वैर्धर्मः प्रकीर्तितः । नृपादितोषादर्थः स्यादर्थे कामः प्रतिष्ठितः ॥ २० ॥ वित्तैक्यादस्य निष्पत्तिर्मोक्षश्चास्मान्न दुर्लभः । पार्थिवं पार्थिवैर्बीजैः पार्थिवं जलजन्मभिः ॥ २१ ॥ तदेव तेजोजनितैस्तँदैव४ मरुदुद्भवैः५ । आप्यमाप्यैस्तथा बीजैरानँलै६रानिलैरपि ॥ २२ ॥ वह्निजैश्च मरुज्जातैः पार्थिवैर्वारुणैरपि । मारुतं मारुतैराप्यैः पार्थिवैरानलैस्तथा ॥ २३ ॥ वह्निजातेऽपि९ बीजं स्यात् सूतः सोऽपि च वान(नि)ले८ । पार्थिवानां भवेद् बीजमाप्यानामपि वारणे(रुणम्) ॥ २४ ॥ इति बीजानि सर्वेषां कीर्तितान्यखिलान्यपि । १०कुँड्यंकरणसूत्राणि भारगोलकपीडनम् ॥ २५ ॥ लम्बनं लम्बकारे च चक्राणि विविधान्यपि । ११अयँस्ताम्रं च तारं च त्रपु संवित्प्रमर्दने ॥ २६ ॥ काष्ठं च चर्म वस्त्रं च स्वबीजेषु प्रयुज्यते । उर्दकः कर्तरो यष्टिश्चक्रं अभ्रकस्तथा ॥ २७ ॥ शृङ्गावली च नाराचः स्वबीजान्यौर्वरे१२ विदुः । ताप उत्तेजनं स्तोभः क्षोभश्च जलसङ्गजः ॥ २८ ॥ १ द. ख. विशालामा० । २ द. ख. ए० । ३ क. ०ष्टेः । ४ द. ख. ०स्त्वैष त सद्भवेः । ५ क. मारुतोद्भू० । ६ क. ०नि० ७ द. ख. ग. ०षु । ८ द. ख. वालने । ९ द. ख. ग. भा० । १० द. ख. कुरुंव्यरकसू० । ग. उरुंव्यक । ११ द. ख. आप० । १२ क. ०र्व्य० । वा. २३

१७८ समराङ्गणसूत्रधारे

एवमाद्यग्निबीजानि पार्थिवस्य प्रचक्षते । धारा च जलभारश्च पयसो¹ भ्रमणं तथा ॥ २९ ॥

एवमादीनि भूजस्य जलजानि प्रचक्षते । यथोच्छ्रायो यथाधिक्यं यथा नीरन्ध्रतापि च ॥ ३० ॥

अत्यन्तमुर्ध्वगामित्वं स्वबीजान्ययसस्तथा । मरुत् स्वभावजो गाढैर्ग्राहकैश्च प्रतीप्सितः ॥ ३१ ॥

हत्याद्यैर्वर्जनाद्यैश्च³ गजकर्णादिभिः कृतः । (छा)चाणितो गालितश्चायं बीजं भवति भूमँवे⁶ ॥ ३२ ॥

काष्ठंभै(कृ)²त्तिश्च लोहं च जलजे⁵ पार्थिवं⁴ भवेत् । अन्यदम्भस्तदप्यस्तु निर्गूध्व⁷मधस्तथा ॥ ३३ ॥

बीजं स्वकीयं भवति यन्त्रेषु जलजन्मसु । तापाद्यं पूर्वकथितं वह्निजं जलजे भवेत् ॥ ३४ ॥

सङ्गृहीतश्च दत्तश्च पूरितः प्रतिनोदितः । मरुद् बीजत्वमायाति यन्त्रेषु जलजन्मसु ॥ ३५ ॥

वह्निजातेषु मृत्ताम्रलोहरुक्मादि तद्ग्रहे । पार्थिवं कथयन्तीह बीजं बीजविचक्षणाः ॥ ३६ ॥

वह्नेर्वह्निर्भवेद् बीजमाप आपस्तथा भवेत् । आद्यैर्हत्यादिभिः प्रोक्तैर्मरुद् गच्छति बीजताम् ॥ ३७ ॥

प्रत्येषकं¹⁰ च जनकं¹¹ प्रेरकं ग्राहकं तथा । सङ्ग्राहकं च⁸ भूजातं बीजं स्यादनिलोद्भवैः ॥ ३८ ॥

प्रेरणं चाभिघातश्च विवर्त्तो⁹ भ्रमणं तथा । जलजं मारुतोत्थेषु बीजं स्यादिति सम्मतम् ॥ ३९ ॥

सङ्गृहीतस्य तापाद्यैर्यानि पावकजन्मनि । प्रकीर्तितानि तान्येव भवन्ति पवनोद्भवैः ॥ ४० ॥

१ द. ख. पा° । २ क. °स्थिता । ३ द. ख. हत्याद्यैर्जननाभैश्च । ४ द. ख. °तले । ५ द. ख. वृ° । ६ द. ख. °ले । ७ द. ख. °दंतस्तदपाच्च ति° । ८ ख. °ना° । ९ क. °दृग्° । १० द. ख. प्रत्येकं । ११ द. ख. °हक्त्वं ।

यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १७९ प्रेरितः सङ्गृहीतश्च जनितश्च समीरणः । आत्मनो बीजतां गच्छत्येवमन्यत् प्रकल्पयेत् ॥ ४१ ॥ भूतमेकमिहोद्रिक्तमन्यद्धीनं¹ ततोऽधिकम् । अन्यद्धीनतरं चान्यदेवंप्रायै²र्विकल्पितैः ॥ ४२ ॥ नाना भेदा भवन्त्येषां कस्तान् कात्स्न्येन वक्ष्यति । निष्क्रिया भूः क्रिया त्वंशे शेषेषु सहजा³ त्रिषु ॥ ४३ ॥ अतः प्रायेण सा जन्या⁴ क्षितावेवं प्रयत्नतः । साध्यस्य रूपवशतः सन्निवेशो यतो भवेत् ॥ ४४ ॥ यन्त्राणामाकृतिस्तेन निर्णेतुं नैव शक्यते । यथावद्बीजसंयोगः सौश्लिष्टयं श्लक्ष्णतापि च ॥ ४५ ॥ अलक्षता निर्वहणं लघुत्वं शब्दहीनता । शब्दे साध्ये तदाधिक्यमशैथिल्यमगाढता ॥ ४६ ॥ वहनीषु समस्तासु सौश्लिष्टयं चास्खलद्द्रुतिः । यथाभीष्टार्थकारित्वं लयताला³नुगामिता ॥ ४७ ॥ इष्टकालेऽर्थदर्शित्वं पुनः सम्यक्त्व संवृतिः । अनुल्बणत्वं ताद्रूप्यं दाढर्ये मसृणता तथा ॥ ४८ ॥ चिरकालसहत्वं च यन्त्रस्यैते गुणाः स्मृताः । एकं बहूनि चालयेद् बहुभिश्चाल्यतेऽपरम् ॥ ४९ ॥ सुश्लिष्टत्वमलक्षत्वं यन्त्राणां परमो गुणः । अथ कर्माणि यैन्त्राणां विचित्राणि यथाविधि ॥ ५० ॥ न विस्तरान्न सङ्क्षेपात् साम्प्रतं संप्रचक्ष्महे । कस्यचित् सा क्रिया साध्या कालः कस्यापि कस्यचित् ॥ ५१ ॥ शब्दः कस्यापि चोच्छ्रायो रूपस्पर्शौ च कस्यचित् । क्रियास्तु¹³ कार्यस्य वशादनन्ताः परिकीर्तिताः ॥ ५२ ॥

१ द. ख. ॰मन्यब्दीजं । २ क. ॰यो विक॰ । ३ द. ख. ॰यं॰ । ४ द. ख. जान्याक्षिण चेव । ५ ग. ॰ल्या । ६ ग. ॰तत् । ७ द. ख. ॰न्या॰ । ८ क. ॰नं॰ । ९ द. ख. च तद्रूपं दाढर्यं । १० द. ख. विकराल॰ । ११ द. ग॰ । १२ द. ख. ग. तथाविधिः । १३ द. ख. ॰नु ।

१८० समराङ्गणसूत्रधारे तीर्यग्दूर्ध्वमधः पृष्ठे पुरतः पार्श्वयोरपि । गमनं सरणं पात इति भेदाः क्रियोद्भवाः ॥ ५३ ॥ कालो मुहूर्तकाष्ठाद्यैर्भिन्नो भेदैरनेकधा । शब्दो विचित्रः सुखदो रतिकृद् भीषणस्तथा ॥ ५४ ॥ उच्छ्रायस्तु जलस्य स्यात् क्वचिद् भूजेऽपि शस्यते । गीतं नृत्यं च वाद्यं च पटहो वंश एव च ॥ ५५ ॥ वीणा च कांस्यतालश्च तृमिला करटापि च । यत्किञ्चिदन्यदप्यत्र वादित्रादि विभाव्यते ॥ ५६ ॥ समस्तमपि तद् यन्त्राज्जायते कल्पनावशात् । नृत्ये तु नाटकं चोक्ष¹स्ताण्डवं लास्यमेव च ॥ ५७ ॥ राजमार्गश्च देशी च यन्त्रात् सर्वं प्रसिध्यति । तथा ²जात्यनुगाश्चेष्टा विरुद्धा यास्तु³ जातितः ॥ ५८ ॥ ताः सर्वा अपि सिध्यन्ति सम्यग्यन्त्रस्य साधनात् । भूचराणां गतिर्व्योम्नि भूमौ व्योमचरागमः ॥ ५९ ॥ चेष्टितान्यपि मर्त्यानां तथा भूमिस्पृशामिव । जायन्ते यन्त्रनिर्माणाद् विविधानीप्सितानि च ॥ ६० ॥ यथासुरा जिता देवैर्यथा निर्मथितोऽम्बुधिः । हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नृसिंहेन हतो⁴ यथा ॥ ६१ ॥ धावनं हस्तियुद्धं च गैजानामगडोऽपि च । नानाप्रकार(रा) या चेष्टा नानाधारागृहाणि च ॥ ६२ ॥ दोलाकेल्यो विचित्राश्च तथा रतिगृहाणि च । चित्रा सेन(ना) च कुथ्यश्च स्वयंवाहकसेवकाः ॥ ६३ ॥ सभाश्च विविधाकाराः सत्या मायाः प्रकल्पिताः । एवंप्रायाणि चान्यानि यन्त्रात् सिध्यन्ति कल्पनात् ॥ ६४ ॥ १ क. ॰क्ष्यं । २ द. ख. यां । ३ द. ख. ग. ॰श्च । ४ द. ख. कृतो । ५ द. ख. राजनां । ६ क. त्रासने च ।

यन्त्रविधानं नामैकात्रिंशोऽध्यायः । १८१ विधाय भूमिकाः पञ्च शय्यां त्वादिसुवि स्थितां । प्रतिप्रहरमन्यासु सर्पन्ती याति पञ्चमीम् ॥ ६५ ॥ एवंप्रायाणि चित्राणि सम्यक् सिध्यन्ति यन्त्रतः । क्रमेण त्रिंशतावर्त्तं स्थाले दन्ता भ्रमन्त्यसौ ॥ ६६ ॥ तन्मध्ये पुत्रिका क्लृप्ता प्रति नाडिं प्रबोधयेत् । वह्नेश्च दर्शनं तोये वह्निमध्याज्जलोद्गतिः ॥ ६७ ॥ अवस्तुनोऽपि वस्तुत्वं वस्तुतोऽपि तथान्यथा । निःश्वासेन वियद् याति श्वासेनायाति मेदिनीम् ॥ ६८ ॥ क्षीरोदमध्यगा शय्या प्रतीष्ठाधः फणाभृता । गोलश्च सूति(चि)विहितः सूर्यादीनां प्रदक्षिणम् ॥ ६९ ॥ परिभ्राम्यत्यहोरात्रं ग्रहाणां दर्शयन् गतिम् । गजादिरूपे रथिकरूपतां गमितः पुमान् ॥ ७० ॥ भ्रान्त्वा नाडिकया तस्याः पर्यन्ते हन्ति भो(यो)जनम् । दीपिकापुत्रिका क्लृप्ता क्षीणं क्षीणं प्रयच्छति ॥ ७१ ॥ दीपे तैलं प्रनृत्यन्ती तालगत्या प्रदक्षिणम् । यावत् प्रदीयते वारि तावत् पिबति सन्ततम् ॥ ७२ ॥ यन्त्रेण कल्पितो हस्ती न तद् गच्छत् प्रतीयते । शुकाद्याः पक्षिणः क्लृप्तास्तालस्यानुगमान्मुहुः ॥ ७३ ॥ जनस्य विस्मयकृतो नृत्यन्ति च पठन्ति च । पुत्रिका वा गजेन्द्रो वा तुरगो मर्कटोऽपि वा ॥ ७४ ॥ वलनैर्वर्तनैर्नृत्यंस्तालेन हरते मनः । येनैव वर्त्मना क्षेत्रं ध्रियते तेन तत्पयः ॥ ७५ ॥ यात्यायाति पुनस्तद्वद् गर्तान् पुष्करिणीष्वपि । फलके कानि(?)तिष्ठन्ति धावन्त्यनुमतानि च ॥ ७६ ॥

१ क. ॰व्याकृत्वा॰ । २ क. ॰ता एवं॰ । ३ द. त्रिंशतोवर्त्ती; ख. ग. त्रिंशते वर्ती । ४ क. ॰तिं॰ । ५ क. ॰तिं॰ । ६ द. ख. ग. ॰ल्ले । ७ क. ॰मृज्यन्ती । ८ द. ख. प्रतिक्षणं । ९ क. ॰र्नं॰ । १० द. ख. वल॑नैर्वर्तनैर्नृत्यंतां । ११ द. ख. ॰र्तां पुं॰ ।

१८२ समराङ्गणसूत्रधारं घातां(तं) ददति युध्यन्ते निर्यान्त्यशमनावृतम् । नृत्यन्ति गायन्ति तथा वंशादीन् वादयन्ति च ॥ ७७ ॥ निरुद्धमुक्तस्य वशान्मरुतो यन्त्रभङ्गिभिः । याश्चेष्टा दिव्यमानुष्यस्ता एवात्र न केवलम् ॥ ७८ ॥ दुष्करं यद्यदन्यच्च तत्तद् यन्त्रात् प्रसिध्यति । यन्त्राणां घटना नोक्ता गुप्त्यर्थं नाज्ञतावशात् ॥ ७९ ॥ तत्र हेतुरयं ज्ञेयो व्यक्ता नैते फलप्रदाः । कथितान्यत्र बीजानि यन्त्राणां घटनो न यत् ॥ ८० ॥ तस्माद् व्यक्तीकृतेष्वेषु न स्यात् स्वार्थो न कौतुकम् । वस्तुतः कथितं सर्वं बीजानामिह कीर्तनात् ॥ ८१ ॥ अभ्यूह्यं स्वधिया प्राज्ञैर्यन्त्राणां कर्म यद् यथा । यन्त्राणि यानि दृष्टानि कीर्तितान्यत्र तान्यपि ॥ ८२ ॥ नन्यानि यस्मात् तान्यर्तो विज्ञेयान्युपदेशतः । एतत् स्वबुद्धयैवास्माभिः समग्रमपि कल्पितम् ॥ ८३ ॥ अग्रतश्च पुनब्रूमः कथितं यत् पुरातनैः । बीजं चतुर्विधमिह प्रवदन्ति यन्त्रे- ष्वाम्भोऽग्निभूमिपवनैर्निहितैर्यथावत् । प्रत्येकतो बहुविधं हि विभागBlock: स्या- न्मिश्रैर्गुणैः पुनरिदं गणनामपास्येत् ॥ ८४ ॥ किमेतस्मादन्यद् भवति भुवने चित्रमपरं किमन्यद् वा तुष्ट्यै भवति किमु वा कौतुककरम् । किमन्यद् वा कीर्तेर्भवनमपरं कामसदनं किमस्मात् पुण्यं वा किमिव च परीतापशमनम् ॥ ८५ ॥

१ द. ख. न्ददामि । २ द. ख. ॰दीच्छादं । ३ द. ख. ॰त्मा॰ । ४ द. ख. ॰चे॰ । ५ द. ख. टनेनत् । ६ क. ख. ॰नु । ७ द. ख. तानि च । ८ द. ख. तन्यतो । ९ क. ॰दितोऽस्मा॰ । १० द ख. ॰तः परं । ११ द. ख. ॰ग्निमूर्य्य॰ । १२ क. ॰हं॰ ।

यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १८३ एतेऽत्यर्थं प्रीतिदा बीजयोगाः संजायन्ते योजिताः सूत्रधारैः । भ्रान्त्या नान्यश्चित्रकृद् दारुक्लृप्तं चक्रं दोलाद्यं पुनः पञ्चमं तत् ॥८६॥ पारम्पर्यं कौशलं सोपदेशं शास्त्राभ्यासो वास्तुकर्मोद्यमो धीः । सामग्रीयं निर्मला यस्य सोऽस्मिंश्चित्राण्येवं वेत्ति यन्त्राणि कर्तुम् ॥८७॥ चित्रैर्युक्तं ये गुणैः पञ्चरूपं जानन्त्येनं यन्त्रशास्त्राधिकारम् । ये वा कृत्स्नं योजयन्तेऽत्र सम्यक् तेषां कीर्त्तिर्व्या भुवं चावृणोति ॥८८॥ अङ्गुलेन मितमङ्गलपादेनोच्छ्रितं द्विपुटंकं तनुवृत्तम् । संविधेयमृजु मध्यगरन्ध्रं श्लिष्टसन्धि दृढताम्रमयं तत् ॥ ८९ ॥ दारवेषु विहङ्गेषु तदन्तः क्षिप्तमुद्गतसमीरवशेन । आतनोति विचसन्मृदुशब्दं शृण्वतां भवति चित्रकरं च ॥ ९० ॥ सुश्लिष्टखण्डद्वितयेन कृत्वा सरन्ध्रमन्तर्मुरजानुकारम् । ग्रस्तं तथा कुण्डलयोर्युगेन मध्ये पुटं तस्य मृदु प्रदेयम् ॥ ९१ ॥ पूर्वोक्तयन्त्रे विधिनोदरेऽस्य क्षिप्तेऽथ शय्यातलसंस्थमेतत् । ध्वनिं ततः सञ्चलनादनङ्गक्रीडारसोल्लासकरं करोति ॥ ९२ ॥ अस्मिञ् शय्यातलविनिहिते मुञ्चति व्यक्तरागं चित्राञ् शब्दान् मृगशिशुदृशां यान्ति(ति) भीत्येव मानः । किञ्चैतासां दयितमभितो निर्भरप्रेमभाजां प्रौढिं गच्छन्त्यधिकमधिकं मन्मथक्रीडितानि ॥ ९३ ॥ पटहमुरजे वेणुः शङ्खो विपञ्च्यथ काहला डमरुटिविले वाद्यातोद्यान्यमून्यखिलान्यपि । मधुरमधिकं यच्चित्रं च ध्वनिं विदधात्यलं तदिह विधिना रुद्धोन्मुक्तानिलस्य विजृम्भितम् ॥ ९४ ॥ लघुदारुमयं महाविहङ्गं दृढसुश्लिष्टतनुं विधाय तस्य । उदरे रसयन्त्रमादधीतं ज्वलनाधारमधोऽस्य चाति(ग्नि)पूर्णम् ॥९५॥ १ क. °कृ°। २ द. ख. °मे°। ३ द. ख. °हं°। ४ द. ख. ग. °प्र°। ५ द. ख. ग. °खेऽद्वि°। ६ क. स्फु°। ७ क. मे°। ८ द. ख. °नं°। ९ द. ख. रसयंत्र दधीत।

१८४ समराङ्गणसूत्रधारे तत्रारूढः पूरुषस्तस्य पक्षद्वन्द्वोचालप्रोज्झितेनानिलेन । सुप्तैस्वान्तः पारदस्यास्यै शक्त्या चित्रं कुर्वन्नम्बरे याति दूरम् ॥९६॥ इत्थमेव सुरमन्दिरतुल्यं सञ्चलत्यल्लघु दारुविमानम् । आदधीत विधिना चतुरोऽन्तस्तस्य पारदभृतान् दृढकुम्भान् ॥९७॥ अयःकपालाहितमन्दवह्निप्रतप्तकुम्भभुवा गुणेन । व्योम्नो झगित्याभरणत्वमेति सन्तप्तगर्जद्रसराजशक्त्या ॥ ९८ ॥ वृत्तंसन्धितमथायसयन्त्रं तद् विधाय रसपूरितमन्तः । उच्चदेशविनिधापिततप्तं सिंहनादमुरजं विदधाति ॥ ९९ ॥ स कोऽप्यस्य स्फारः स्फुरति नरसिंहस्य महिमा पुरस्ताद् यस्यैता मदजलमुचोऽपि द्विपघटाः । मुहुः श्रुत्वा श्रुत्वा निनदमपि गम्भीरविषमं पलायन्ते भीतास्त्वरितमवधूयाङ्कुशमपि ॥ १०० ॥ दृग्ग्रीवातलहस्तप्रकोष्ठबाहूरुहस्तशाखादि । सचिच्छिद्रं वपुरखिलं तत्सन्धिषु खण्डशो घटयेत् ॥ १०१ ॥ श्लिष्टं कीलकविधिना दारुमयं सृष्टचर्मणा गुप्तम् । पुंसोऽथवा युवत्या रूपं कृत्वोतिरमणीयम् ॥ १०२ ॥ रन्ध्रगतैः प्रत्यङ्गं विधिना नाराचसङ्गतैः सूत्रैः । ग्रीवाचलनप्रसरणविकुञ्चनादीनि विदधाति ॥ १०३ ॥ करग्रहणताम्बूलप्रदानजलसेचनप्रमाणा(णामा)दि । आदर्शप्रतिलोकनवीणावाद्यादि च करोति ॥ १०४ ॥ एवमन्यदपि चेदृशमेतत् कर्म विस्मयविधायि विधत्ते । जृम्भितेन विधिना निजबुद्धेः कृष्टमुक्तगुणचक्रवशेन ॥ १०५ ॥ १ द. ख. ॰क्षि॰ । २ द. ख. ससं॰ । ३ द. ख. दः सास्य । ४ द. ख. संवरयं लं । ५. द. ख. ॰तं । ६ द. ख. ग॰ । ७ द. ख. ग. ॰म॰ । ८ क. ॰प॰ । ९ द. ख. ॰नवमति॰ । १० द. ख. दृढग्री॰ । ११ द. ख. ॰बाहुबा॰ । १२ क. शोऽथ घ॰ । १३ द. ख. कीलकीलक- पित्रान। १४ द. ख. ॰त्वे॰ । १५ द. ख. ॰वावलय॰ । १६ क. ॰नि । १७ क. ॰ध ।

यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १८९ पुंसो दारुजमूर्ध्वं^१ रूपं कृत्वा निकेतनद्वारि । तत्करयोजितदण्डं निरुणद्धि प्रविशतां वर्त्म ॥ १०६ ॥ खड्गहस्तमथ मुद्गरहस्तं कुन्तहस्त^२मथवा यदि तत् स्यात् । तन्निहन्ति विशतो निशि चौरान् द्वारि संवृतमुखं प्रसभेन ॥१०७॥ ये चापाद्या ये शतघ्न्यादयोऽस्मिन्नुष्ट्रग्रीवाद्याश्च दुर्गस्य गुप्त्यै । ये क्रीडाद्याः क्रीडनार्थं च राज्ञां सर्वेऽपि स्युर्योगतस्ते गुणानाम्॥१०८॥ इदानीं प्रक्रमायातं वारियन्त्रं प्रचक्ष्महे । क्रीडार्थं कार्यसिद्धयै च चतुर्धा तद्गतिं विदुः ॥ १०९ ॥ निम्नगं भवति द्रोणी^३देशादूर्ध्वस्थिताज्जलम् । यन्त्र तत् पातयन्त्रः^४ स्याद् वाटिका^५दिप्रयोजनम् ॥ ११० ॥ उच्च्छ्रायसमपाताख्यं यत्रोर्ध्वा नाडिका पयः । जलाधारगुणान्मुञ्चेदधस्तात् समनाडिका(कम्) ॥ १११ ॥ यन्त्रं^६ पातसमुच्छ्रायं पतित्वोच्छ्रायतो^७ जलम् । तिर्यग् गत्वा प्रयात्यूर्ध्वं सचिच्छ्रद्रस्तम्भयोगतः ॥ ११२ ॥ पतित्वोच्छ्रायतस्तोयं तिर्यगूर्ध्वोर्ध्वमेत्यथ । सचिच्छ्रद्रस्तम्भयोगेन तत् स्यात् पातसमोच्छ्रयम् ॥ ११३ ॥ वाप्यां वापि च कूपे विधानतो दीर्घिकादिका^८ विहिता । यत्रोर्ध्वमम्बु गमयति तदिहोच्छ्रयसंज्ञितं कथितम् ॥ ११४ ॥ दारुजमिभस्य रूपं यत् सलिलं पात्रसंस्थितं पिबति^१० । तन्माहात्म्यं निगदितमेतस्योच्छ्रायतुल्यस्य^९ ॥ ११५ ॥ सलिलं सुरङ्गे^११देशानीतं निम्नेन^१२ वर्त्मना दूरे । अद्भुतमम्भस्थानं तदिह समोच्छ्रायतः^१३ कुरुते ॥ ११६ ॥ धारागृहमेकं^१४ स्यात् प्रवर्षणाख्यं ततो द्वितीयं च । प्राणालं जलमग्नं^१५ नन्द्यावर्तं तथान्यदपि^१६ ॥ ११७ ॥ १ क. मूर्ध्नं । २ द. ख. कुम्भहं । ३ द. ख. ॰प्यां । ४ क. ॰दं । ५ ग. घा° । ६ द. ख. ग. ॰न्त्र । ७ द. ख. पतितोच्च्छ्रयतोऽज्वलं । ८ द. ख. ॰प्यां वा कूपे वा पिधानतो दीर्घिका । ९. द. ख. यं । १० द. ख. प्रियति । ११ द. ख. सुरंगं । १२ द. ख. ॰व । १३ क. ॰तं । १४ क. ॰वं । १५ क. ॰लनिमग्नं । १६ द. ख. ग. ॰वथान्य° । वा २४

१८६ समराङ्गणसूत्रधारे प्राकृतजनार्थमेतन्न विधेयं योग्यमेतदवनिभुजाम् । मङ्गल्यानां सदनं दिव्यमिदं तुष्टिपुष्टिकारम् ॥ ११८ ॥ सलिलाशयस्य सविधे कस्याप्याश्रित्य शोभनं¹ देशम् । यन्त्रोत्सेधाद् द्विगुणा त्रिगुणा वा नाडिका कार्या ॥ ११९ ॥ जलनिर्वाहसहासावन्तर्मसृणा बहिश्च नीरन्ध्रा । निर्²व्यूहाम्भसि तस्यां शुभे मुहूर्ते गृहं कार्यम् ॥ १२० ॥ सर्वाभिरोषधीभिर्युक्तं सहिरणयपूर्णकुम्भैश्च । सुविचित्रगन्धमाल्यं विनादितं ब्रह्मघोषेण ॥ १२१ ॥ रत्नोद्भवैर्विचित्रैः स्तम्भैर्युक्तं हिरण्यघटितैर्वा³ । रजतोद्भवैः कदाचित् सुरदारुसमुद्भवैरथवा⁴ ॥ १२२ ॥ श्रीखण्डोत्थैरथवा सालकमुख्यप्रशस्तवृक्षोत्थैः । शतसङ्ख्यैर्द्वात्रिंशत्सङ्ख्यैैर्यदि वापि षोडशभिः ॥ १२३ ॥ अथवा चतुस्समन्वितविंशतिसङ्ख्यैर्दिनेशसङ्ख्यैर्वा । भूषितमतिरमणीयैश्चतुर्भिरपि वा विधातव्यम् ॥ १२४ ॥ प्राग्ग्रीवै⁵रतिचित्रैः शैलैर्जालैर्विभूषितं विविधैः । वेदीभिः परिकरितं कपोतपालीभिरभिरामम् ॥ १२५ ॥ रमणीयसालभञ्जिकमनेकविधयन्त्रशकुनिकृतशोभम् । मिथुनैश्च वानराणां जम्भकनिवहैश्च नैकविधैः ॥ १२६ ॥ विद्याधरसिद्धभुजङ्गकिन्नरैश्चारणैश्च रमणीयम् । नृत्यद्भिः परमग(गु)णैः शिखण्डिभिर्मण्डितोद्देशम् ॥ १२७ ॥ कल्पतरुभिर्विचित्रैश्चित्रलतावल्लिगुल्मसंछन्नम् । परपुष्टषट्पदालिमरालमालामनोहारि ॥ १२८ ॥ प्रवहत्सङ्कलस्रोतःसुश्लिष्टनिविष्टनाडिकं मध्ये । सच्छिद्रनाडिकयुतं नानाविधरूपरमणीयम् ॥ १२९ ॥ १ द. ख. शासनं । २ क. ॰गृहं । ३ द. ख. ॰गदितै° । ४ द. ख. स्व° । ५ द. ख. प्राग्जीवै° । ६ द. ख. ग. मरालयाली° । ७ द. ख. ॰हदाकं ।

यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १८४ सुश्लिष्टनाडिकाग्रे स्तम्भतुलाभित्तिसंश्रिते परितः । सम्यक् कृत्वा दृढतरविलेपनं वज्रलेपाद्यैः ॥ १३० ॥ लाक्षासर्जरसहषन्मेषविषाणोत्थचूर्णसंमिश्रम् । अतसीकरञ्जतैलप्रविगाढो वज्रलेपः स्यात् ॥ १३१ ॥ दृढसन्धिवन्धहेतोः स तत्र देयो द्विशः कदाचिद् वा । शणवल्क्लश्लेष्मातकसिक्थकतैलैः प्रलेपश्च ॥ १३२ ॥ उच्च्छ्रययन्त्रेणैतद् भ्रान्तजलेनाथ तदभितः कृत्वा । चित्रानुपायुक्तं प्रदर्शयेन्नृपतये स्थपतिः ॥ १३३ ॥ कार्याण्यस्मिन् करिणां मिथुनान्यभिनोऽम्बुकेलियुक्तानि । अन्योन्यपुष्करोज्झितसीकरभयपिहितनयनानि ॥ १३४ ॥ वर्षानुकृतं चास्मिन् प्रीतिमति प्रतिमङ्कजो वीक्ष्य । दृक्कटमेहनहस्तैर्मदमिव मुञ्चज् जलं कार्यः ॥ १३५ ॥ स्तनयोर्युगेन सृजती जलधारे तत्र कापि कार्या स्त्री । आनन्दाश्रुलवानिव सलिलकणान् पक्ष्मभिः काचित् ॥ १३६ ॥ नाभिहृदनदिकामिव विनिर्गतां क्वापि बिभ्रती धाराम् । काप्यङ्गुलिनखांशुभिरिव योषित् सिञ्चती कार्या ॥ १३७ ॥ एवम्प्रायांश्चित्रान् स्वभावचेष्टान् बहूश्च रमणीयान् । क्षोभान् विधाय कुर्यादाश्चर्यं नरपतेः स्थपतिः ॥ १३८ ॥ मध्ये तस्य विधेयं सिंहासनममलहेममणिघटितम् । तत्रासीदेन्नरपतिरवनिपतिः श्रीपतिर्देवः ॥ १३९ ॥ स्नायात् कदाचिदस्मिन् मङ्गलगीतैर्विवर्धितानन्दः । वादित्रनाट्यनिपुणैर्निषेव्यमाणः सुरेन्द्र इव ॥ १४० ॥ य एतस्मिन् गाढग्लपितघनघर्मव्यतिकरे ९शुचौ धाराधाम्नि स्फुटसलिलधारे नरपतिः ।

१ द. सम्यग्दृढतर सवि°; ख. सम्यग्दृढतरतस्यरसवि° । २ द. ख. क. ग. ट्कः । ३ द. ख. एतदुच्छ्रययंत्रेण; क. यतदुच्छ्रयसतत्रयन्त्रिण । ४ द. ख. ग. °प्ति°; क. °च्छि° । ५ द. ख. यश्चितान् ; क. °यश्चित्रान् । ६ क. °ष्टा बह्वश्च । ७ क. °न् । ८ द. म्व. °दाचार्य । ९ द. म्व. °मर्म° । १० सुरैः ।

१८८ समराङ्गणसूत्रधारे सुखेनास्ते पश्यन् विविधजलशिल्पानि स भवे- न्न मर्त्यः किन्त्वेष क्षितिकृतनिवासः सुरपतिः ॥ १४१ ॥ जलदकुलाष्टकयुक्तं पूर्ववदन्यद् गृहं समारचयेत् । वर्षद्वारानिकरैः प्रवर्षणाख्यां तदाप्नोति ॥ १४२ ॥ प्रतिकुलमस्मिन् कार्या दिव्यलङ्कारधारिणः पुरुषाः । विधिना त्रयः सुरूपाश्चत्वारः सप्त वा सुदृढाः ॥ १४३ ॥ यन्त्रेण समोच्छ्रायेण तांश्चतुर्थेन वा ततः पुरुषान् । कृत्वा सवक्रनालानम्भोभिः पूरयेद् विमलैः ॥ १४४ ॥ सलिलप्रवेशरन्ध्राण्यखिलानि विधाय तत्र पुरुषाणाम् । अङ्गानि वारिमोक्षणयखिलान्यथ मोचयेत् तेषाम् ॥ १४५ ॥ सलिलं सवक्रनालं द्वारप्रतिरोधमोचनैः पुरुषाः । मुञ्चन्ति स्वेच्छममी विचित्रपातेन चित्रकरम् ॥ १४६ ॥ इत्थमिमान् वारिधरान् सामस्या(स्त्या)द् द्वयन्तरेण वा सलिलम् । त्र्यन्तरतो वा स्वेच्छं प्रवर्षयेदतिमहच्चित्रम् ॥ १४७ ॥ इदं नानाकारं कुलभवनमाद्यं रतिपते- र्निवासाँश्चित्राणामनुकरणमेकं जलमुचाम् । पयःपातैर्ग्रीष्मे रविकरपरीतापशमनं न केषामत्यर्थं भवति नयनानन्दजननम् ॥ १४८ ॥ एकेनाथ चतुर्भिः स्तम्भैरष्टभिरथार्कसङ्ख्यैर्वा । षोडशभिर्वा कुर्यान्मनोहरं गृहमिह द्वितलम् ॥ १४९ ॥ भद्रैर्युक्तं चतुर्भिश्चतुरश्रं सर्वभित्तिसंयुक्तम् । ईलीतोरणयुक्तं कर्तव्यं पुष्पकाकारम् ॥ १५० ॥ तस्योपरि मध्यगता प्राङ्गणवापी दृढा विधातव्या । शतपत्रविहितभूषा तन्मध्ये कर्णिका कार्या ॥ १५१ ॥

१ क. ॰नं॰ । २ द. ख. मत्यर्थः । ३ क. ॰र्षाधा॰ ४ द. ख. स्व॰ । ५ द. ख. मंत्रेण । ६ द. ख. ॰चिरं॰ । ७ द. ख. निर्वांस्य । ८ द. ख. पयः पाते ग्रीष्मं रति॰ । ९ द. ख. ॰त्ति निर्युक्तं ।

यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १८९ तत्कोणेषु चतुर्ष्वपि रमणीया दारुशारिकाः कार्याः । मध्याम्बुजनिहितदृशः सालङ्काराः सशृङ्गाराः ॥ १५२ ॥ पूर्वोक्तयन्त्रयोगात् पद्मासीने वसुन्धराधिपतौ । भृङ्गारामलं¹वारिभिरङ्गणवापीं२ श्रियाञ्च ततः ॥ १५३ ॥ तामिति३ भृत्वा वापीं तत्सलिलं तदनुपट्टगर्भगतम् । छाद्यस्तु गन्धरोध्रेष्वति रोहति(?)सर्वतो नियतम् ॥ १५४ ॥ मुखपट्टसमुत्कीर्णै रूपैश्चित्रैर्मनोरमैरखिलैः । अङ्गैर्वारि विमुञ्चति नासास्यश्रवणनेत्राद्यैः ॥ १५५ ॥ प्रणालाख्यं धाराभवनमिदमत्यद्भुततरं स्थितिं धत्ते यस्य क्षितिपतितिलकस्याङ्गणभुवि । करोत्येतद् वेत्थं स्थपतिरपि बुद्ध्या चतुरया जगत्येतौ द्वावप्यधिकमहनीयौ कृतधियाम् ॥ १५६ ॥ चतुरश्रातिगभीरा वापी कार्या मनोरमा सुदृढा । गर्भगतं गृहमस्याः कर्तव्यं लिप्तसन्धि ततः ॥ १५७ ॥ विहितप्रवेशनिर्गति सुरङ्गयाधो निवेशितद्वारम् । विदधीत चारुरूपैः प्रवर्षकै४र्याप्तमुपरिष्टात् ॥ १५८ ॥ चित्राध्यायोदितवर्त्मना ततोऽलङ्कृतं च चित्रेण । तस्य विधेयं मध्यं सलिलाधिपवाससङ्काशम् ॥ १५९ ॥ ऊर्ध्वविनिर्गमिताब्जैर्नालैस्तत्पट्टकन्दकोद्भूतैः । सच्छिद्रकर्णिकागतदिन५करकरनिर्गतोद्योतम् ॥ १६० ॥ आपूरयेत् ततोऽनु च पाताम्बुभिरमलकमलपर्यन्तम् । विधिनामुनैव सम्यक् प्रविधाय मनोरमं भवनम् ॥ १६१ ॥ नानारूपकयुक्त्या६उ(व्यु)परचिततमङ्गतोरणद्वारम् । शालाभिरायताभिश्चतसृष्वपि दिक्षु कृतशोभम् ॥ १६२ ॥ १ द. ख. ॰रमालं । २ द. ख. ॰पी भूयेश्च । ३ क. ॰मं । ४ द. ख. ॰नीं । ५ ॰दिनकरविनि॰ । ६ द. ख. ॰युक्तासु ।

१९० समराङ्गणसूत्रधारे कृत्रिमशफरीमकरीपक्षिभिरपि चाम्बुसम्भवैर्युक्ताम् । कुर्यादम्भोजवतीं वापीमाहार्ययोगेन ॥ १६३ ॥ सामन्तमुख्यपुरुषा राजाज्ञालब्धसंश्रयास्तत्र । परराष्ट्रागतदूतास्तिष्ठेयुर्नि¹हितमिह निभृताः ॥ १६४ ॥ अथ स यथाविधि सलिलक्रीडां पूर्वोक्तमार्गरूपाणाम् । दृष्ट्वा मुदितः कुर्यात् पर्यङ्कारोहणं नृपतिः ॥ १६५ ॥ तत्र स्थितस्य नृपतेः परिवारितस्य वाराङ्गनाभिरभितो जलमग्नधाम्नि । पातालसद्मनि यथा भुजगेश्वरस्य निस्सीमसम्भृतरतिर्भवति प्रमोदः ॥ १६६ ॥ पूर्वोक्तवापिकायां मध्ये स्तम्भैश्चतुर्भिरूपे²रचितम् । मुक्ताप्रवालयुक्तं पुष्पकम्थ कारयेल्लटभम् ॥ १६७ ॥ वापीं परितः पुष्पकमापूर्य सुनिर्गमाभिरथ सुदृढम् । गर्भस्वस्तिकभित्ति³भिरूपहितशोभं समन्ततः कुर्यार्तै⁴ ॥ १६८ ॥ पूर्वोक्तवारियोगात्⁵ पूर्णमाकर्णतो विधायैताम् । जलकेलिषु सोत्कण्ठो महीपतिः पुष्पकं यायात् ॥ १६९ ॥ कुर्वीत नर्मसचिवैर्विलासिनीभिश्च सार्धमवनिपतिः । तद्विच्च्यन्तरवर्ती निमज्जनोन्मज्जनैः क्रीडाम् ॥ १७० ॥ एकत्र मग्नैरपर६र् दृष्टैरन्यत्र हत्वा सलिलेन नष्टैः । क्रीडँ⁷त्यलं केलिकरैः सहायैर्नृपः सुखं मज्जनपुष्करिण्याम् ॥ १७१ ॥ वापीतलस्थितमथ त्रपयावनम्र- माच्छादितस्तनभरं करपल्लवेन । गाढावसक्तवसनं जलरोधमुक्ता- वालोकते प्रणयिनीजनमत्र धन्यः ॥ १७२ ॥ १ ग. ॰र्हं॰ । २ द. ख. ॰पचरितं । ३ द. ख. ॰त्तिरूप॰ । ४ द. ख. समन्तात् । ५ द. ख. ॰र्यागा । ६ द. ख. ॰रपरत्र । ७ द. ख. ॰डेँ॰ । ८ द. ख. सं॰ ।

यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १९१ रथदोलादिविधानं दारवमभिदध्महे वयं सम्यक् । यन्त्रभ्रमणककर्म प्रकीर्तितं पञ्चमं यत् तत् ॥ १७३ ॥ तत्र वसन्तः प्रथमो मदननिवासो वसन्ततिलकश्च । विभ्रमकस्त्रिपुराख्यः पञ्चैते दोलकाः कथिताः ॥ १७४ ॥ निखनेच्चतुरः स्तम्भान् समैकसूत्रोपगान् ऋजून् सुदृढान् । सदृशान्तरान् धरित्रीवशतः सुश्लक्ष्ण(ष्ट)पीठगतान् ॥ १७५ ॥ प्रासादस्योक्तदिशि प्रविदध्याद् विरचिताष्टकरदैर्घ्यम् । भूमिगृहं रमणीयं तदर्धतो विहितगाम्भीर्यम् ॥ १७६ ॥ तद्गर्भतले स्तम्भो लोहमयाधारसंस्थितः कार्यः । भ्रमसहितः पीठयुतो ग्रस्तश्चच्छादकतुलाभिः ॥ १७७ ॥ संस्थाप्योपरि पीठस्य कुम्भिकामतिदृढां विभक्तां च । धनुरुच्छ्रितैस्ततोऽमूंमष्टभिरावेष्टयेद् भद्रैः ॥ १७८ ॥ स्वेच्छैमथ भूमिकोच्छ्रयमसयोर्ध्वं कल्पयेन्नितान्तमृजुम् । निदधीत वेष्टनोर्ध्वं पट्टयुतं स्तम्भशीर्षं च ॥ १७९ ॥ हीरग्रह(ण ?)पर्यन्तं मंडला गजशीर्षिका विधातव्या । सुदृढा प्रयत्न रचिता मनोभिरामा यथाशोभम् ॥ १८० ॥ पट्टस्योपरि कार्या चतुष्किका क्षेत्रमानतोऽभीष्टात् । तस्यामुपरि विधेयस्तलबन्धो दृढतरन्यासः ॥ १८१ ॥ स्तम्भैर्द्वादशभिरथ क्षेत्रे युक्त्या समुच्छ्रितैर्भव्यैः । रूपवतीकोणस्थितिरधिका भूः प्रथमिका कार्या ॥ १८२ ॥ मध्ये भ्रमश्च तस्या गर्भस्तम्भप्रतिष्ठितः कार्यः । क्षेत्रप्रमाणवशत्तस्तां पश्चाच्छादयेत् पट्टैः ॥ १८३ ॥ रथिकाशिखाग्रकेषु च फलकाम(व)रणस्य तद्वदुपcategory भ्रमचक्राणि न्यस्येन्मध्ये स्तम्भे च पञ्चैव ॥ १८४ ॥

१ द. °ष्ट्रि° । २ द. ख. °प्यमुमष्टशं° ; क. °थ मुष्टिभिरा° । ३ द. ख. °च्छा° । ४ द. ख. °रग्रहण। ५ क. ख. द. सं° । ६ द. ख. °र्धै° । ७ क. °चरिता । ८ द. ख. °ल° । ९ क. ख. द. °त्थि° । १० द. ख. भूद्भूमिं° ; ग. तद्भूमिं° । ११ द. र्भस्तंप्र° ; क. °र्भस्तम्मः प्र° । १२ क. °कांतर° । १३ °से° ।

१९२ समराङ्गणसूत्रधारे। अत उपरि यथाशोभं हि भूमिका पुष्पकाकृतिः कार्या । मध्यस्तम्भाधारा कृतकलशविभूषणा शिरसि ॥ १८५ ॥ स्तम्भेऽव(ध)स्ताद् भ्रमिं१ भृशं भ्रमत्यर्थभूमिका तत्र । रथिकाभ्रमरकयुक्ता परस्परं चक्रयन्त्रेण ॥ १८६ ॥ वसन्तरथिकाभ्रमे समधिरूढवाराङ्गना- परिश्रमणसम्भृताभ्यधिकविभ्रमं भूपतिः । करोति नयनोत्सवस्त्रि(वं त्रि)दशधात्रि यत्कीर्तनं वसन्तसमये भवत्यमलकीर्त्तिधामैव सः ॥ १८७ ॥ आरोप्य स्थिरमेकं स्तम्भं भूमिगृहादिरहितमँथ । हस्तचतुष्कोच्छ्राया कार्योपरि भूमिका चास्य ॥ १८८ ॥ मध्ये भ्रमरकयुक्तं शेषं पूर्ववदिहाचरेदखिलम् । पुष्पकमपि च स्तम्भे शिथिलं कलशोच्छ्रितं कुर्यात् ॥ १८९ ॥ तस्योपरि च ग्रीवा चतुरासनसंयुता विधातव्या । घण्टास्तम्भौ कार्यौ स्तम्भेन महाबलौ तत्र ॥ १९० ॥ एवं पुष्पकभूमिकान्तरलस्थायी निगूढो जनो यावद् भ्रामकयन्त्रचक्रनिकरं सम्यक् क्रमाचालयेत् । तावत् ता रथिकासँना मृगदृशस्तत्र स्थिताः पुष्पके कामावासकुतूहलार्पितदृशो भ्राम्यन्ति सर्वा अपि ॥ १९१ ॥ अथ कोणगतान् स्तम्भांश्चतुरो विनिवेशयेद् ऋजून् सुदृढान् । सुश्लिँष्टपीठसंस्थान् समान्तरान् मेदिनीवशतः ॥ १९२ ॥ तेषामुपरि लता(तला)न्तरसंयुक्ता भूमिका विधातव्या । रथिकास्तत्र चतस्रो जायन्ते पूर्ववँदू दिक्स्थाः ॥ १९३ ॥ तदुपरि तथार्धभूमिः कार्या सुश्लिष्टदारुसन्धाना । मध्यभ्रमरकयुक्ता सरूपका मत्तवारणयुता च ॥ १९४ ॥ १ द. ॰वस्ताप्रमिं ; ख. ॰वस्ताप्रभिं । २ ग. ॰मयं च । ३ द. ख. ॰कासमा . . राडिशस्तत्र । ४ द. ख. ॰म्लक्ष्ण॰; क. ॰श्लक्ष्ण॰ । ५ द. ख. ॰न्तरो॰ । ६ द. ख. ॰ता । ७ द. ख. ग, वद्दिक्संस्था ।; क. पूर्वयुक्ताभिः ।

यन्त्रविधानं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः । १९३ †नानाविधकर्मवती वसन्ततो बाह्यरेखा स्यात् । अन्योन्ययन्त्रपरिघट्टनदोल्यमान- निःशेषचक्ररथिकाभ्रमणाभिरामम् । दृष्ट्वा वसन्ततिलकं सुरमन्दिराणां भूषायमाणमुपयाति न विस्मयत्वं(यं कः)॥ १९५ ॥ प्रविधाय रङ्गभूमिं प्रथमां शास्त्रान्तराध्रस्यार्थे(?) । चतुरश्रा रूपवती सचतुर्भद्रा विधेया भूः ॥ १९६ ॥ प्रतिकोणमागत(ता)स्या भद्रेषु भवन्ति संयता भ्रमराः । अत उपरिष्टाद् भूम्या भ्रमराश्चाष्टासनाः कार्याः ॥ १९७ ॥ रेखाः शुद्धाः कार्या बहिरन्तश्चित्रिताश्चान्याः । पीठेषु मध्यग(सं)स्थास्ततोऽपरा भूमिकाः कार्याः ॥ १९८ ॥ पीठस्य मध्यसंस्थैरन्योन्यारालियोजितैश्चक्रैः । सर्वे वेगाद् भ्राम्यन्ति सान्तनाँ(रा) विभ्रमे भ्रमराः ॥ १९९ ॥ दोलासनो विहितैवारवधूंकृ(भू)ताति- चित्रेण यन्त्रिदशधामसु विभ्रमेण । पृथ्वीपतिमुदमुपैति समुल्लसन्ती कीर्त्तिर्न माति भुवनत्रितयेऽपि तस्य ॥ २०० ॥ चतुरश्रमथ क्षेत्रं कृत्वांशैर्भाजितं ततोऽष्टाभिः । कौणैः शेषैस्तस्मिंश्चतुरश्रं कल्पयेद् भद्रम् ॥ २०१ ॥ तद्द्विगुणमूर्ध्वमेतस्य भूमिकाभागसङ्ख्यया कार्यम् । तत्राद्यंशचतुष्केण भूमिका स्यात् समुच्छ्रयतः ॥ २०२ ॥ तत्राष्टषट्चतुर्भागवर्जिता भूमिका उपर्युपरि । क्रमशॊ भवन्त्यथैवं ताः स्युस्तिस्रोऽर्धसंयुक्ताः ॥ २०३ ॥

† इह किञ्चिदधं मातृकासु गलितमिव भाति । १ द. ख. ॰खा वा स्यां । २ क. रिम्य भूँ । ३ द. ख. सातनावितमे भ्रं । ४ ग. ॰नाविवमे भ्रं । ५ द. ख. ॰हूँ । ६ क. धू+तानि चि । ७ द. ख. क्षोँ । वा. २५