समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १७९ प्रेरितः सङ्गृहीतश्च जनितश्च समीरणः । आत्मनो बीजतां गच्छत्येवमन्यत् प्रकल्पयेत् ॥ ४१ ॥ भूतमेकमिहोद्रिक्तमन्यद्धीनं¹ ततोऽधिकम् । अन्यद्धीनतरं चान्यदेवंप्रायै²र्विकल्पितैः ॥ ४२ ॥ नाना भेदा भवन्त्येषां कस्तान् कात्स्न्येन वक्ष्यति । निष्क्रिया भूः क्रिया त्वंशे शेषेषु सहजा³ त्रिषु ॥ ४३ ॥ अतः प्रायेण सा जन्या⁴ क्षितावेवं प्रयत्नतः । साध्यस्य रूपवशतः सन्निवेशो यतो भवेत् ॥ ४४ ॥ यन्त्राणामाकृतिस्तेन निर्णेतुं नैव शक्यते । यथावद्बीजसंयोगः सौश्लिष्टयं श्लक्ष्णतापि च ॥ ४५ ॥ अलक्षता निर्वहणं लघुत्वं शब्दहीनता । शब्दे साध्ये तदाधिक्यमशैथिल्यमगाढता ॥ ४६ ॥ वहनीषु समस्तासु सौश्लिष्टयं चास्खलद्द्रुतिः । यथाभीष्टार्थकारित्वं लयताला³नुगामिता ॥ ४७ ॥ इष्टकालेऽर्थदर्शित्वं पुनः सम्यक्त्व संवृतिः । अनुल्बणत्वं ताद्रूप्यं दाढर्ये मसृणता तथा ॥ ४८ ॥ चिरकालसहत्वं च यन्त्रस्यैते गुणाः स्मृताः । एकं बहूनि चालयेद् बहुभिश्चाल्यतेऽपरम् ॥ ४९ ॥ सुश्लिष्टत्वमलक्षत्वं यन्त्राणां परमो गुणः । अथ कर्माणि यैन्त्राणां विचित्राणि यथाविधि ॥ ५० ॥ न विस्तरान्न सङ्क्षेपात् साम्प्रतं संप्रचक्ष्महे । कस्यचित् सा क्रिया साध्या कालः कस्यापि कस्यचित् ॥ ५१ ॥ शब्दः कस्यापि चोच्छ्रायो रूपस्पर्शौ च कस्यचित् । क्रियास्तु¹³ कार्यस्य वशादनन्ताः परिकीर्तिताः ॥ ५२ ॥

१ द. ख. ॰मन्यब्दीजं । २ क. ॰यो विक॰ । ३ द. ख. ॰यं॰ । ४ द. ख. जान्याक्षिण चेव । ५ ग. ॰ल्या । ६ ग. ॰तत् । ७ द. ख. ॰न्या॰ । ८ क. ॰नं॰ । ९ द. ख. च तद्रूपं दाढर्यं । १० द. ख. विकराल॰ । ११ द. ग॰ । १२ द. ख. ग. तथाविधिः । १३ द. ख. ॰नु ।

१८० समराङ्गणसूत्रधारे तीर्यग्दूर्ध्वमधः पृष्ठे पुरतः पार्श्वयोरपि । गमनं सरणं पात इति भेदाः क्रियोद्भवाः ॥ ५३ ॥ कालो मुहूर्तकाष्ठाद्यैर्भिन्नो भेदैरनेकधा । शब्दो विचित्रः सुखदो रतिकृद् भीषणस्तथा ॥ ५४ ॥ उच्छ्रायस्तु जलस्य स्यात् क्वचिद् भूजेऽपि शस्यते । गीतं नृत्यं च वाद्यं च पटहो वंश एव च ॥ ५५ ॥ वीणा च कांस्यतालश्च तृमिला करटापि च । यत्किञ्चिदन्यदप्यत्र वादित्रादि विभाव्यते ॥ ५६ ॥ समस्तमपि तद् यन्त्राज्जायते कल्पनावशात् । नृत्ये तु नाटकं चोक्ष¹स्ताण्डवं लास्यमेव च ॥ ५७ ॥ राजमार्गश्च देशी च यन्त्रात् सर्वं प्रसिध्यति । तथा ²जात्यनुगाश्चेष्टा विरुद्धा यास्तु³ जातितः ॥ ५८ ॥ ताः सर्वा अपि सिध्यन्ति सम्यग्यन्त्रस्य साधनात् । भूचराणां गतिर्व्योम्नि भूमौ व्योमचरागमः ॥ ५९ ॥ चेष्टितान्यपि मर्त्यानां तथा भूमिस्पृशामिव । जायन्ते यन्त्रनिर्माणाद् विविधानीप्सितानि च ॥ ६० ॥ यथासुरा जिता देवैर्यथा निर्मथितोऽम्बुधिः । हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नृसिंहेन हतो⁴ यथा ॥ ६१ ॥ धावनं हस्तियुद्धं च गैजानामगडोऽपि च । नानाप्रकार(रा) या चेष्टा नानाधारागृहाणि च ॥ ६२ ॥ दोलाकेल्यो विचित्राश्च तथा रतिगृहाणि च । चित्रा सेन(ना) च कुथ्यश्च स्वयंवाहकसेवकाः ॥ ६३ ॥ सभाश्च विविधाकाराः सत्या मायाः प्रकल्पिताः । एवंप्रायाणि चान्यानि यन्त्रात् सिध्यन्ति कल्पनात् ॥ ६४ ॥ १ क. ॰क्ष्यं । २ द. ख. यां । ३ द. ख. ग. ॰श्च । ४ द. ख. कृतो । ५ द. ख. राजनां । ६ क. त्रासने च ।

यन्त्रविधानं नामैकात्रिंशोऽध्यायः । १८१ विधाय भूमिकाः पञ्च शय्यां त्वादिसुवि स्थितां । प्रतिप्रहरमन्यासु सर्पन्ती याति पञ्चमीम् ॥ ६५ ॥ एवंप्रायाणि चित्राणि सम्यक् सिध्यन्ति यन्त्रतः । क्रमेण त्रिंशतावर्त्तं स्थाले दन्ता भ्रमन्त्यसौ ॥ ६६ ॥ तन्मध्ये पुत्रिका क्लृप्ता प्रति नाडिं प्रबोधयेत् । वह्नेश्च दर्शनं तोये वह्निमध्याज्जलोद्गतिः ॥ ६७ ॥ अवस्तुनोऽपि वस्तुत्वं वस्तुतोऽपि तथान्यथा । निःश्वासेन वियद् याति श्वासेनायाति मेदिनीम् ॥ ६८ ॥ क्षीरोदमध्यगा शय्या प्रतीष्ठाधः फणाभृता । गोलश्च सूति(चि)विहितः सूर्यादीनां प्रदक्षिणम् ॥ ६९ ॥ परिभ्राम्यत्यहोरात्रं ग्रहाणां दर्शयन् गतिम् । गजादिरूपे रथिकरूपतां गमितः पुमान् ॥ ७० ॥ भ्रान्त्वा नाडिकया तस्याः पर्यन्ते हन्ति भो(यो)जनम् । दीपिकापुत्रिका क्लृप्ता क्षीणं क्षीणं प्रयच्छति ॥ ७१ ॥ दीपे तैलं प्रनृत्यन्ती तालगत्या प्रदक्षिणम् । यावत् प्रदीयते वारि तावत् पिबति सन्ततम् ॥ ७२ ॥ यन्त्रेण कल्पितो हस्ती न तद् गच्छत् प्रतीयते । शुकाद्याः पक्षिणः क्लृप्तास्तालस्यानुगमान्मुहुः ॥ ७३ ॥ जनस्य विस्मयकृतो नृत्यन्ति च पठन्ति च । पुत्रिका वा गजेन्द्रो वा तुरगो मर्कटोऽपि वा ॥ ७४ ॥ वलनैर्वर्तनैर्नृत्यंस्तालेन हरते मनः । येनैव वर्त्मना क्षेत्रं ध्रियते तेन तत्पयः ॥ ७५ ॥ यात्यायाति पुनस्तद्वद् गर्तान् पुष्करिणीष्वपि । फलके कानि(?)तिष्ठन्ति धावन्त्यनुमतानि च ॥ ७६ ॥

१ क. ॰व्याकृत्वा॰ । २ क. ॰ता एवं॰ । ३ द. त्रिंशतोवर्त्ती; ख. ग. त्रिंशते वर्ती । ४ क. ॰तिं॰ । ५ क. ॰तिं॰ । ६ द. ख. ग. ॰ल्ले । ७ क. ॰मृज्यन्ती । ८ द. ख. प्रतिक्षणं । ९ क. ॰र्नं॰ । १० द. ख. वल॑नैर्वर्तनैर्नृत्यंतां । ११ द. ख. ॰र्तां पुं॰ ।

१८२ समराङ्गणसूत्रधारं घातां(तं) ददति युध्यन्ते निर्यान्त्यशमनावृतम् । नृत्यन्ति गायन्ति तथा वंशादीन् वादयन्ति च ॥ ७७ ॥ निरुद्धमुक्तस्य वशान्मरुतो यन्त्रभङ्गिभिः । याश्चेष्टा दिव्यमानुष्यस्ता एवात्र न केवलम् ॥ ७८ ॥ दुष्करं यद्यदन्यच्च तत्तद् यन्त्रात् प्रसिध्यति । यन्त्राणां घटना नोक्ता गुप्त्यर्थं नाज्ञतावशात् ॥ ७९ ॥ तत्र हेतुरयं ज्ञेयो व्यक्ता नैते फलप्रदाः । कथितान्यत्र बीजानि यन्त्राणां घटनो न यत् ॥ ८० ॥ तस्माद् व्यक्तीकृतेष्वेषु न स्यात् स्वार्थो न कौतुकम् । वस्तुतः कथितं सर्वं बीजानामिह कीर्तनात् ॥ ८१ ॥ अभ्यूह्यं स्वधिया प्राज्ञैर्यन्त्राणां कर्म यद् यथा । यन्त्राणि यानि दृष्टानि कीर्तितान्यत्र तान्यपि ॥ ८२ ॥ नन्यानि यस्मात् तान्यर्तो विज्ञेयान्युपदेशतः । एतत् स्वबुद्धयैवास्माभिः समग्रमपि कल्पितम् ॥ ८३ ॥ अग्रतश्च पुनब्रूमः कथितं यत् पुरातनैः । बीजं चतुर्विधमिह प्रवदन्ति यन्त्रे- ष्वाम्भोऽग्निभूमिपवनैर्निहितैर्यथावत् । प्रत्येकतो बहुविधं हि विभागBlock: स्या- न्मिश्रैर्गुणैः पुनरिदं गणनामपास्येत् ॥ ८४ ॥ किमेतस्मादन्यद् भवति भुवने चित्रमपरं किमन्यद् वा तुष्ट्यै भवति किमु वा कौतुककरम् । किमन्यद् वा कीर्तेर्भवनमपरं कामसदनं किमस्मात् पुण्यं वा किमिव च परीतापशमनम् ॥ ८५ ॥

१ द. ख. न्ददामि । २ द. ख. ॰दीच्छादं । ३ द. ख. ॰त्मा॰ । ४ द. ख. ॰चे॰ । ५ द. ख. टनेनत् । ६ क. ख. ॰नु । ७ द. ख. तानि च । ८ द. ख. तन्यतो । ९ क. ॰दितोऽस्मा॰ । १० द ख. ॰तः परं । ११ द. ख. ॰ग्निमूर्य्य॰ । १२ क. ॰हं॰ ।

यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १८३ एतेऽत्यर्थं प्रीतिदा बीजयोगाः संजायन्ते योजिताः सूत्रधारैः । भ्रान्त्या नान्यश्चित्रकृद् दारुक्लृप्तं चक्रं दोलाद्यं पुनः पञ्चमं तत् ॥८६॥ पारम्पर्यं कौशलं सोपदेशं शास्त्राभ्यासो वास्तुकर्मोद्यमो धीः । सामग्रीयं निर्मला यस्य सोऽस्मिंश्चित्राण्येवं वेत्ति यन्त्राणि कर्तुम् ॥८७॥ चित्रैर्युक्तं ये गुणैः पञ्चरूपं जानन्त्येनं यन्त्रशास्त्राधिकारम् । ये वा कृत्स्नं योजयन्तेऽत्र सम्यक् तेषां कीर्त्तिर्व्या भुवं चावृणोति ॥८८॥ अङ्गुलेन मितमङ्गलपादेनोच्छ्रितं द्विपुटंकं तनुवृत्तम् । संविधेयमृजु मध्यगरन्ध्रं श्लिष्टसन्धि दृढताम्रमयं तत् ॥ ८९ ॥ दारवेषु विहङ्गेषु तदन्तः क्षिप्तमुद्गतसमीरवशेन । आतनोति विचसन्मृदुशब्दं शृण्वतां भवति चित्रकरं च ॥ ९० ॥ सुश्लिष्टखण्डद्वितयेन कृत्वा सरन्ध्रमन्तर्मुरजानुकारम् । ग्रस्तं तथा कुण्डलयोर्युगेन मध्ये पुटं तस्य मृदु प्रदेयम् ॥ ९१ ॥ पूर्वोक्तयन्त्रे विधिनोदरेऽस्य क्षिप्तेऽथ शय्यातलसंस्थमेतत् । ध्वनिं ततः सञ्चलनादनङ्गक्रीडारसोल्लासकरं करोति ॥ ९२ ॥ अस्मिञ् शय्यातलविनिहिते मुञ्चति व्यक्तरागं चित्राञ् शब्दान् मृगशिशुदृशां यान्ति(ति) भीत्येव मानः । किञ्चैतासां दयितमभितो निर्भरप्रेमभाजां प्रौढिं गच्छन्त्यधिकमधिकं मन्मथक्रीडितानि ॥ ९३ ॥ पटहमुरजे वेणुः शङ्खो विपञ्च्यथ काहला डमरुटिविले वाद्यातोद्यान्यमून्यखिलान्यपि । मधुरमधिकं यच्चित्रं च ध्वनिं विदधात्यलं तदिह विधिना रुद्धोन्मुक्तानिलस्य विजृम्भितम् ॥ ९४ ॥ लघुदारुमयं महाविहङ्गं दृढसुश्लिष्टतनुं विधाय तस्य । उदरे रसयन्त्रमादधीतं ज्वलनाधारमधोऽस्य चाति(ग्नि)पूर्णम् ॥९५॥ १ क. °कृ°। २ द. ख. °मे°। ३ द. ख. °हं°। ४ द. ख. ग. °प्र°। ५ द. ख. ग. °खेऽद्वि°। ६ क. स्फु°। ७ क. मे°। ८ द. ख. °नं°। ९ द. ख. रसयंत्र दधीत।

१८४ समराङ्गणसूत्रधारे तत्रारूढः पूरुषस्तस्य पक्षद्वन्द्वोचालप्रोज्झितेनानिलेन । सुप्तैस्वान्तः पारदस्यास्यै शक्त्या चित्रं कुर्वन्नम्बरे याति दूरम् ॥९६॥ इत्थमेव सुरमन्दिरतुल्यं सञ्चलत्यल्लघु दारुविमानम् । आदधीत विधिना चतुरोऽन्तस्तस्य पारदभृतान् दृढकुम्भान् ॥९७॥ अयःकपालाहितमन्दवह्निप्रतप्तकुम्भभुवा गुणेन । व्योम्नो झगित्याभरणत्वमेति सन्तप्तगर्जद्रसराजशक्त्या ॥ ९८ ॥ वृत्तंसन्धितमथायसयन्त्रं तद् विधाय रसपूरितमन्तः । उच्चदेशविनिधापिततप्तं सिंहनादमुरजं विदधाति ॥ ९९ ॥ स कोऽप्यस्य स्फारः स्फुरति नरसिंहस्य महिमा पुरस्ताद् यस्यैता मदजलमुचोऽपि द्विपघटाः । मुहुः श्रुत्वा श्रुत्वा निनदमपि गम्भीरविषमं पलायन्ते भीतास्त्वरितमवधूयाङ्कुशमपि ॥ १०० ॥ दृग्ग्रीवातलहस्तप्रकोष्ठबाहूरुहस्तशाखादि । सचिच्छिद्रं वपुरखिलं तत्सन्धिषु खण्डशो घटयेत् ॥ १०१ ॥ श्लिष्टं कीलकविधिना दारुमयं सृष्टचर्मणा गुप्तम् । पुंसोऽथवा युवत्या रूपं कृत्वोतिरमणीयम् ॥ १०२ ॥ रन्ध्रगतैः प्रत्यङ्गं विधिना नाराचसङ्गतैः सूत्रैः । ग्रीवाचलनप्रसरणविकुञ्चनादीनि विदधाति ॥ १०३ ॥ करग्रहणताम्बूलप्रदानजलसेचनप्रमाणा(णामा)दि । आदर्शप्रतिलोकनवीणावाद्यादि च करोति ॥ १०४ ॥ एवमन्यदपि चेदृशमेतत् कर्म विस्मयविधायि विधत्ते । जृम्भितेन विधिना निजबुद्धेः कृष्टमुक्तगुणचक्रवशेन ॥ १०५ ॥ १ द. ख. ॰क्षि॰ । २ द. ख. ससं॰ । ३ द. ख. दः सास्य । ४ द. ख. संवरयं लं । ५. द. ख. ॰तं । ६ द. ख. ग॰ । ७ द. ख. ग. ॰म॰ । ८ क. ॰प॰ । ९ द. ख. ॰नवमति॰ । १० द. ख. दृढग्री॰ । ११ द. ख. ॰बाहुबा॰ । १२ क. शोऽथ घ॰ । १३ द. ख. कीलकीलक- पित्रान। १४ द. ख. ॰त्वे॰ । १५ द. ख. ॰वावलय॰ । १६ क. ॰नि । १७ क. ॰ध ।

यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १८९ पुंसो दारुजमूर्ध्वं^१ रूपं कृत्वा निकेतनद्वारि । तत्करयोजितदण्डं निरुणद्धि प्रविशतां वर्त्म ॥ १०६ ॥ खड्गहस्तमथ मुद्गरहस्तं कुन्तहस्त^२मथवा यदि तत् स्यात् । तन्निहन्ति विशतो निशि चौरान् द्वारि संवृतमुखं प्रसभेन ॥१०७॥ ये चापाद्या ये शतघ्न्यादयोऽस्मिन्नुष्ट्रग्रीवाद्याश्च दुर्गस्य गुप्त्यै । ये क्रीडाद्याः क्रीडनार्थं च राज्ञां सर्वेऽपि स्युर्योगतस्ते गुणानाम्॥१०८॥ इदानीं प्रक्रमायातं वारियन्त्रं प्रचक्ष्महे । क्रीडार्थं कार्यसिद्धयै च चतुर्धा तद्गतिं विदुः ॥ १०९ ॥ निम्नगं भवति द्रोणी^३देशादूर्ध्वस्थिताज्जलम् । यन्त्र तत् पातयन्त्रः^४ स्याद् वाटिका^५दिप्रयोजनम् ॥ ११० ॥ उच्च्छ्रायसमपाताख्यं यत्रोर्ध्वा नाडिका पयः । जलाधारगुणान्मुञ्चेदधस्तात् समनाडिका(कम्) ॥ १११ ॥ यन्त्रं^६ पातसमुच्छ्रायं पतित्वोच्छ्रायतो^७ जलम् । तिर्यग् गत्वा प्रयात्यूर्ध्वं सचिच्छ्रद्रस्तम्भयोगतः ॥ ११२ ॥ पतित्वोच्छ्रायतस्तोयं तिर्यगूर्ध्वोर्ध्वमेत्यथ । सचिच्छ्रद्रस्तम्भयोगेन तत् स्यात् पातसमोच्छ्रयम् ॥ ११३ ॥ वाप्यां वापि च कूपे विधानतो दीर्घिकादिका^८ विहिता । यत्रोर्ध्वमम्बु गमयति तदिहोच्छ्रयसंज्ञितं कथितम् ॥ ११४ ॥ दारुजमिभस्य रूपं यत् सलिलं पात्रसंस्थितं पिबति^१० । तन्माहात्म्यं निगदितमेतस्योच्छ्रायतुल्यस्य^९ ॥ ११५ ॥ सलिलं सुरङ्गे^११देशानीतं निम्नेन^१२ वर्त्मना दूरे । अद्भुतमम्भस्थानं तदिह समोच्छ्रायतः^१३ कुरुते ॥ ११६ ॥ धारागृहमेकं^१४ स्यात् प्रवर्षणाख्यं ततो द्वितीयं च । प्राणालं जलमग्नं^१५ नन्द्यावर्तं तथान्यदपि^१६ ॥ ११७ ॥ १ क. मूर्ध्नं । २ द. ख. कुम्भहं । ३ द. ख. ॰प्यां । ४ क. ॰दं । ५ ग. घा° । ६ द. ख. ग. ॰न्त्र । ७ द. ख. पतितोच्च्छ्रयतोऽज्वलं । ८ द. ख. ॰प्यां वा कूपे वा पिधानतो दीर्घिका । ९. द. ख. यं । १० द. ख. प्रियति । ११ द. ख. सुरंगं । १२ द. ख. ॰व । १३ क. ॰तं । १४ क. ॰वं । १५ क. ॰लनिमग्नं । १६ द. ख. ग. ॰वथान्य° । वा २४

१८६ समराङ्गणसूत्रधारे प्राकृतजनार्थमेतन्न विधेयं योग्यमेतदवनिभुजाम् । मङ्गल्यानां सदनं दिव्यमिदं तुष्टिपुष्टिकारम् ॥ ११८ ॥ सलिलाशयस्य सविधे कस्याप्याश्रित्य शोभनं¹ देशम् । यन्त्रोत्सेधाद् द्विगुणा त्रिगुणा वा नाडिका कार्या ॥ ११९ ॥ जलनिर्वाहसहासावन्तर्मसृणा बहिश्च नीरन्ध्रा । निर्²व्यूहाम्भसि तस्यां शुभे मुहूर्ते गृहं कार्यम् ॥ १२० ॥ सर्वाभिरोषधीभिर्युक्तं सहिरणयपूर्णकुम्भैश्च । सुविचित्रगन्धमाल्यं विनादितं ब्रह्मघोषेण ॥ १२१ ॥ रत्नोद्भवैर्विचित्रैः स्तम्भैर्युक्तं हिरण्यघटितैर्वा³ । रजतोद्भवैः कदाचित् सुरदारुसमुद्भवैरथवा⁴ ॥ १२२ ॥ श्रीखण्डोत्थैरथवा सालकमुख्यप्रशस्तवृक्षोत्थैः । शतसङ्ख्यैर्द्वात्रिंशत्सङ्ख्यैैर्यदि वापि षोडशभिः ॥ १२३ ॥ अथवा चतुस्समन्वितविंशतिसङ्ख्यैर्दिनेशसङ्ख्यैर्वा । भूषितमतिरमणीयैश्चतुर्भिरपि वा विधातव्यम् ॥ १२४ ॥ प्राग्ग्रीवै⁵रतिचित्रैः शैलैर्जालैर्विभूषितं विविधैः । वेदीभिः परिकरितं कपोतपालीभिरभिरामम् ॥ १२५ ॥ रमणीयसालभञ्जिकमनेकविधयन्त्रशकुनिकृतशोभम् । मिथुनैश्च वानराणां जम्भकनिवहैश्च नैकविधैः ॥ १२६ ॥ विद्याधरसिद्धभुजङ्गकिन्नरैश्चारणैश्च रमणीयम् । नृत्यद्भिः परमग(गु)णैः शिखण्डिभिर्मण्डितोद्देशम् ॥ १२७ ॥ कल्पतरुभिर्विचित्रैश्चित्रलतावल्लिगुल्मसंछन्नम् । परपुष्टषट्पदालिमरालमालामनोहारि ॥ १२८ ॥ प्रवहत्सङ्कलस्रोतःसुश्लिष्टनिविष्टनाडिकं मध्ये । सच्छिद्रनाडिकयुतं नानाविधरूपरमणीयम् ॥ १२९ ॥ १ द. ख. शासनं । २ क. ॰गृहं । ३ द. ख. ॰गदितै° । ४ द. ख. स्व° । ५ द. ख. प्राग्जीवै° । ६ द. ख. ग. मरालयाली° । ७ द. ख. ॰हदाकं ।

यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १८४ सुश्लिष्टनाडिकाग्रे स्तम्भतुलाभित्तिसंश्रिते परितः । सम्यक् कृत्वा दृढतरविलेपनं वज्रलेपाद्यैः ॥ १३० ॥ लाक्षासर्जरसहषन्मेषविषाणोत्थचूर्णसंमिश्रम् । अतसीकरञ्जतैलप्रविगाढो वज्रलेपः स्यात् ॥ १३१ ॥ दृढसन्धिवन्धहेतोः स तत्र देयो द्विशः कदाचिद् वा । शणवल्क्लश्लेष्मातकसिक्थकतैलैः प्रलेपश्च ॥ १३२ ॥ उच्च्छ्रययन्त्रेणैतद् भ्रान्तजलेनाथ तदभितः कृत्वा । चित्रानुपायुक्तं प्रदर्शयेन्नृपतये स्थपतिः ॥ १३३ ॥ कार्याण्यस्मिन् करिणां मिथुनान्यभिनोऽम्बुकेलियुक्तानि । अन्योन्यपुष्करोज्झितसीकरभयपिहितनयनानि ॥ १३४ ॥ वर्षानुकृतं चास्मिन् प्रीतिमति प्रतिमङ्कजो वीक्ष्य । दृक्कटमेहनहस्तैर्मदमिव मुञ्चज् जलं कार्यः ॥ १३५ ॥ स्तनयोर्युगेन सृजती जलधारे तत्र कापि कार्या स्त्री । आनन्दाश्रुलवानिव सलिलकणान् पक्ष्मभिः काचित् ॥ १३६ ॥ नाभिहृदनदिकामिव विनिर्गतां क्वापि बिभ्रती धाराम् । काप्यङ्गुलिनखांशुभिरिव योषित् सिञ्चती कार्या ॥ १३७ ॥ एवम्प्रायांश्चित्रान् स्वभावचेष्टान् बहूश्च रमणीयान् । क्षोभान् विधाय कुर्यादाश्चर्यं नरपतेः स्थपतिः ॥ १३८ ॥ मध्ये तस्य विधेयं सिंहासनममलहेममणिघटितम् । तत्रासीदेन्नरपतिरवनिपतिः श्रीपतिर्देवः ॥ १३९ ॥ स्नायात् कदाचिदस्मिन् मङ्गलगीतैर्विवर्धितानन्दः । वादित्रनाट्यनिपुणैर्निषेव्यमाणः सुरेन्द्र इव ॥ १४० ॥ य एतस्मिन् गाढग्लपितघनघर्मव्यतिकरे ९शुचौ धाराधाम्नि स्फुटसलिलधारे नरपतिः ।

१ द. सम्यग्दृढतर सवि°; ख. सम्यग्दृढतरतस्यरसवि° । २ द. ख. क. ग. ट्कः । ३ द. ख. एतदुच्छ्रययंत्रेण; क. यतदुच्छ्रयसतत्रयन्त्रिण । ४ द. ख. ग. °प्ति°; क. °च्छि° । ५ द. ख. यश्चितान् ; क. °यश्चित्रान् । ६ क. °ष्टा बह्वश्च । ७ क. °न् । ८ द. म्व. °दाचार्य । ९ द. म्व. °मर्म° । १० सुरैः ।

१८८ समराङ्गणसूत्रधारे सुखेनास्ते पश्यन् विविधजलशिल्पानि स भवे- न्न मर्त्यः किन्त्वेष क्षितिकृतनिवासः सुरपतिः ॥ १४१ ॥ जलदकुलाष्टकयुक्तं पूर्ववदन्यद् गृहं समारचयेत् । वर्षद्वारानिकरैः प्रवर्षणाख्यां तदाप्नोति ॥ १४२ ॥ प्रतिकुलमस्मिन् कार्या दिव्यलङ्कारधारिणः पुरुषाः । विधिना त्रयः सुरूपाश्चत्वारः सप्त वा सुदृढाः ॥ १४३ ॥ यन्त्रेण समोच्छ्रायेण तांश्चतुर्थेन वा ततः पुरुषान् । कृत्वा सवक्रनालानम्भोभिः पूरयेद् विमलैः ॥ १४४ ॥ सलिलप्रवेशरन्ध्राण्यखिलानि विधाय तत्र पुरुषाणाम् । अङ्गानि वारिमोक्षणयखिलान्यथ मोचयेत् तेषाम् ॥ १४५ ॥ सलिलं सवक्रनालं द्वारप्रतिरोधमोचनैः पुरुषाः । मुञ्चन्ति स्वेच्छममी विचित्रपातेन चित्रकरम् ॥ १४६ ॥ इत्थमिमान् वारिधरान् सामस्या(स्त्या)द् द्वयन्तरेण वा सलिलम् । त्र्यन्तरतो वा स्वेच्छं प्रवर्षयेदतिमहच्चित्रम् ॥ १४७ ॥ इदं नानाकारं कुलभवनमाद्यं रतिपते- र्निवासाँश्चित्राणामनुकरणमेकं जलमुचाम् । पयःपातैर्ग्रीष्मे रविकरपरीतापशमनं न केषामत्यर्थं भवति नयनानन्दजननम् ॥ १४८ ॥ एकेनाथ चतुर्भिः स्तम्भैरष्टभिरथार्कसङ्ख्यैर्वा । षोडशभिर्वा कुर्यान्मनोहरं गृहमिह द्वितलम् ॥ १४९ ॥ भद्रैर्युक्तं चतुर्भिश्चतुरश्रं सर्वभित्तिसंयुक्तम् । ईलीतोरणयुक्तं कर्तव्यं पुष्पकाकारम् ॥ १५० ॥ तस्योपरि मध्यगता प्राङ्गणवापी दृढा विधातव्या । शतपत्रविहितभूषा तन्मध्ये कर्णिका कार्या ॥ १५१ ॥

१ क. ॰नं॰ । २ द. ख. मत्यर्थः । ३ क. ॰र्षाधा॰ ४ द. ख. स्व॰ । ५ द. ख. मंत्रेण । ६ द. ख. ॰चिरं॰ । ७ द. ख. निर्वांस्य । ८ द. ख. पयः पाते ग्रीष्मं रति॰ । ९ द. ख. ॰त्ति निर्युक्तं ।

यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १८९ तत्कोणेषु चतुर्ष्वपि रमणीया दारुशारिकाः कार्याः । मध्याम्बुजनिहितदृशः सालङ्काराः सशृङ्गाराः ॥ १५२ ॥ पूर्वोक्तयन्त्रयोगात् पद्मासीने वसुन्धराधिपतौ । भृङ्गारामलं¹वारिभिरङ्गणवापीं२ श्रियाञ्च ततः ॥ १५३ ॥ तामिति३ भृत्वा वापीं तत्सलिलं तदनुपट्टगर्भगतम् । छाद्यस्तु गन्धरोध्रेष्वति रोहति(?)सर्वतो नियतम् ॥ १५४ ॥ मुखपट्टसमुत्कीर्णै रूपैश्चित्रैर्मनोरमैरखिलैः । अङ्गैर्वारि विमुञ्चति नासास्यश्रवणनेत्राद्यैः ॥ १५५ ॥ प्रणालाख्यं धाराभवनमिदमत्यद्भुततरं स्थितिं धत्ते यस्य क्षितिपतितिलकस्याङ्गणभुवि । करोत्येतद् वेत्थं स्थपतिरपि बुद्ध्या चतुरया जगत्येतौ द्वावप्यधिकमहनीयौ कृतधियाम् ॥ १५६ ॥ चतुरश्रातिगभीरा वापी कार्या मनोरमा सुदृढा । गर्भगतं गृहमस्याः कर्तव्यं लिप्तसन्धि ततः ॥ १५७ ॥ विहितप्रवेशनिर्गति सुरङ्गयाधो निवेशितद्वारम् । विदधीत चारुरूपैः प्रवर्षकै४र्याप्तमुपरिष्टात् ॥ १५८ ॥ चित्राध्यायोदितवर्त्मना ततोऽलङ्कृतं च चित्रेण । तस्य विधेयं मध्यं सलिलाधिपवाससङ्काशम् ॥ १५९ ॥ ऊर्ध्वविनिर्गमिताब्जैर्नालैस्तत्पट्टकन्दकोद्भूतैः । सच्छिद्रकर्णिकागतदिन५करकरनिर्गतोद्योतम् ॥ १६० ॥ आपूरयेत् ततोऽनु च पाताम्बुभिरमलकमलपर्यन्तम् । विधिनामुनैव सम्यक् प्रविधाय मनोरमं भवनम् ॥ १६१ ॥ नानारूपकयुक्त्या६उ(व्यु)परचिततमङ्गतोरणद्वारम् । शालाभिरायताभिश्चतसृष्वपि दिक्षु कृतशोभम् ॥ १६२ ॥ १ द. ख. ॰रमालं । २ द. ख. ॰पी भूयेश्च । ३ क. ॰मं । ४ द. ख. ॰नीं । ५ ॰दिनकरविनि॰ । ६ द. ख. ॰युक्तासु ।

१९० समराङ्गणसूत्रधारे कृत्रिमशफरीमकरीपक्षिभिरपि चाम्बुसम्भवैर्युक्ताम् । कुर्यादम्भोजवतीं वापीमाहार्ययोगेन ॥ १६३ ॥ सामन्तमुख्यपुरुषा राजाज्ञालब्धसंश्रयास्तत्र । परराष्ट्रागतदूतास्तिष्ठेयुर्नि¹हितमिह निभृताः ॥ १६४ ॥ अथ स यथाविधि सलिलक्रीडां पूर्वोक्तमार्गरूपाणाम् । दृष्ट्वा मुदितः कुर्यात् पर्यङ्कारोहणं नृपतिः ॥ १६५ ॥ तत्र स्थितस्य नृपतेः परिवारितस्य वाराङ्गनाभिरभितो जलमग्नधाम्नि । पातालसद्मनि यथा भुजगेश्वरस्य निस्सीमसम्भृतरतिर्भवति प्रमोदः ॥ १६६ ॥ पूर्वोक्तवापिकायां मध्ये स्तम्भैश्चतुर्भिरूपे²रचितम् । मुक्ताप्रवालयुक्तं पुष्पकम्थ कारयेल्लटभम् ॥ १६७ ॥ वापीं परितः पुष्पकमापूर्य सुनिर्गमाभिरथ सुदृढम् । गर्भस्वस्तिकभित्ति³भिरूपहितशोभं समन्ततः कुर्यार्तै⁴ ॥ १६८ ॥ पूर्वोक्तवारियोगात्⁵ पूर्णमाकर्णतो विधायैताम् । जलकेलिषु सोत्कण्ठो महीपतिः पुष्पकं यायात् ॥ १६९ ॥ कुर्वीत नर्मसचिवैर्विलासिनीभिश्च सार्धमवनिपतिः । तद्विच्च्यन्तरवर्ती निमज्जनोन्मज्जनैः क्रीडाम् ॥ १७० ॥ एकत्र मग्नैरपर६र् दृष्टैरन्यत्र हत्वा सलिलेन नष्टैः । क्रीडँ⁷त्यलं केलिकरैः सहायैर्नृपः सुखं मज्जनपुष्करिण्याम् ॥ १७१ ॥ वापीतलस्थितमथ त्रपयावनम्र- माच्छादितस्तनभरं करपल्लवेन । गाढावसक्तवसनं जलरोधमुक्ता- वालोकते प्रणयिनीजनमत्र धन्यः ॥ १७२ ॥ १ ग. ॰र्हं॰ । २ द. ख. ॰पचरितं । ३ द. ख. ॰त्तिरूप॰ । ४ द. ख. समन्तात् । ५ द. ख. ॰र्यागा । ६ द. ख. ॰रपरत्र । ७ द. ख. ॰डेँ॰ । ८ द. ख. सं॰ ।

यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । १९१ रथदोलादिविधानं दारवमभिदध्महे वयं सम्यक् । यन्त्रभ्रमणककर्म प्रकीर्तितं पञ्चमं यत् तत् ॥ १७३ ॥ तत्र वसन्तः प्रथमो मदननिवासो वसन्ततिलकश्च । विभ्रमकस्त्रिपुराख्यः पञ्चैते दोलकाः कथिताः ॥ १७४ ॥ निखनेच्चतुरः स्तम्भान् समैकसूत्रोपगान् ऋजून् सुदृढान् । सदृशान्तरान् धरित्रीवशतः सुश्लक्ष्ण(ष्ट)पीठगतान् ॥ १७५ ॥ प्रासादस्योक्तदिशि प्रविदध्याद् विरचिताष्टकरदैर्घ्यम् । भूमिगृहं रमणीयं तदर्धतो विहितगाम्भीर्यम् ॥ १७६ ॥ तद्गर्भतले स्तम्भो लोहमयाधारसंस्थितः कार्यः । भ्रमसहितः पीठयुतो ग्रस्तश्चच्छादकतुलाभिः ॥ १७७ ॥ संस्थाप्योपरि पीठस्य कुम्भिकामतिदृढां विभक्तां च । धनुरुच्छ्रितैस्ततोऽमूंमष्टभिरावेष्टयेद् भद्रैः ॥ १७८ ॥ स्वेच्छैमथ भूमिकोच्छ्रयमसयोर्ध्वं कल्पयेन्नितान्तमृजुम् । निदधीत वेष्टनोर्ध्वं पट्टयुतं स्तम्भशीर्षं च ॥ १७९ ॥ हीरग्रह(ण ?)पर्यन्तं मंडला गजशीर्षिका विधातव्या । सुदृढा प्रयत्न रचिता मनोभिरामा यथाशोभम् ॥ १८० ॥ पट्टस्योपरि कार्या चतुष्किका क्षेत्रमानतोऽभीष्टात् । तस्यामुपरि विधेयस्तलबन्धो दृढतरन्यासः ॥ १८१ ॥ स्तम्भैर्द्वादशभिरथ क्षेत्रे युक्त्या समुच्छ्रितैर्भव्यैः । रूपवतीकोणस्थितिरधिका भूः प्रथमिका कार्या ॥ १८२ ॥ मध्ये भ्रमश्च तस्या गर्भस्तम्भप्रतिष्ठितः कार्यः । क्षेत्रप्रमाणवशत्तस्तां पश्चाच्छादयेत् पट्टैः ॥ १८३ ॥ रथिकाशिखाग्रकेषु च फलकाम(व)रणस्य तद्वदुपcategory भ्रमचक्राणि न्यस्येन्मध्ये स्तम्भे च पञ्चैव ॥ १८४ ॥

१ द. °ष्ट्रि° । २ द. ख. °प्यमुमष्टशं° ; क. °थ मुष्टिभिरा° । ३ द. ख. °च्छा° । ४ द. ख. °रग्रहण। ५ क. ख. द. सं° । ६ द. ख. °र्धै° । ७ क. °चरिता । ८ द. ख. °ल° । ९ क. ख. द. °त्थि° । १० द. ख. भूद्भूमिं° ; ग. तद्भूमिं° । ११ द. र्भस्तंप्र° ; क. °र्भस्तम्मः प्र° । १२ क. °कांतर° । १३ °से° ।

१९२ समराङ्गणसूत्रधारे। अत उपरि यथाशोभं हि भूमिका पुष्पकाकृतिः कार्या । मध्यस्तम्भाधारा कृतकलशविभूषणा शिरसि ॥ १८५ ॥ स्तम्भेऽव(ध)स्ताद् भ्रमिं१ भृशं भ्रमत्यर्थभूमिका तत्र । रथिकाभ्रमरकयुक्ता परस्परं चक्रयन्त्रेण ॥ १८६ ॥ वसन्तरथिकाभ्रमे समधिरूढवाराङ्गना- परिश्रमणसम्भृताभ्यधिकविभ्रमं भूपतिः । करोति नयनोत्सवस्त्रि(वं त्रि)दशधात्रि यत्कीर्तनं वसन्तसमये भवत्यमलकीर्त्तिधामैव सः ॥ १८७ ॥ आरोप्य स्थिरमेकं स्तम्भं भूमिगृहादिरहितमँथ । हस्तचतुष्कोच्छ्राया कार्योपरि भूमिका चास्य ॥ १८८ ॥ मध्ये भ्रमरकयुक्तं शेषं पूर्ववदिहाचरेदखिलम् । पुष्पकमपि च स्तम्भे शिथिलं कलशोच्छ्रितं कुर्यात् ॥ १८९ ॥ तस्योपरि च ग्रीवा चतुरासनसंयुता विधातव्या । घण्टास्तम्भौ कार्यौ स्तम्भेन महाबलौ तत्र ॥ १९० ॥ एवं पुष्पकभूमिकान्तरलस्थायी निगूढो जनो यावद् भ्रामकयन्त्रचक्रनिकरं सम्यक् क्रमाचालयेत् । तावत् ता रथिकासँना मृगदृशस्तत्र स्थिताः पुष्पके कामावासकुतूहलार्पितदृशो भ्राम्यन्ति सर्वा अपि ॥ १९१ ॥ अथ कोणगतान् स्तम्भांश्चतुरो विनिवेशयेद् ऋजून् सुदृढान् । सुश्लिँष्टपीठसंस्थान् समान्तरान् मेदिनीवशतः ॥ १९२ ॥ तेषामुपरि लता(तला)न्तरसंयुक्ता भूमिका विधातव्या । रथिकास्तत्र चतस्रो जायन्ते पूर्ववँदू दिक्स्थाः ॥ १९३ ॥ तदुपरि तथार्धभूमिः कार्या सुश्लिष्टदारुसन्धाना । मध्यभ्रमरकयुक्ता सरूपका मत्तवारणयुता च ॥ १९४ ॥ १ द. ॰वस्ताप्रमिं ; ख. ॰वस्ताप्रभिं । २ ग. ॰मयं च । ३ द. ख. ॰कासमा . . राडिशस्तत्र । ४ द. ख. ॰म्लक्ष्ण॰; क. ॰श्लक्ष्ण॰ । ५ द. ख. ॰न्तरो॰ । ६ द. ख. ॰ता । ७ द. ख. ग, वद्दिक्संस्था ।; क. पूर्वयुक्ताभिः ।

यन्त्रविधानं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः । १९३ †नानाविधकर्मवती वसन्ततो बाह्यरेखा स्यात् । अन्योन्ययन्त्रपरिघट्टनदोल्यमान- निःशेषचक्ररथिकाभ्रमणाभिरामम् । दृष्ट्वा वसन्ततिलकं सुरमन्दिराणां भूषायमाणमुपयाति न विस्मयत्वं(यं कः)॥ १९५ ॥ प्रविधाय रङ्गभूमिं प्रथमां शास्त्रान्तराध्रस्यार्थे(?) । चतुरश्रा रूपवती सचतुर्भद्रा विधेया भूः ॥ १९६ ॥ प्रतिकोणमागत(ता)स्या भद्रेषु भवन्ति संयता भ्रमराः । अत उपरिष्टाद् भूम्या भ्रमराश्चाष्टासनाः कार्याः ॥ १९७ ॥ रेखाः शुद्धाः कार्या बहिरन्तश्चित्रिताश्चान्याः । पीठेषु मध्यग(सं)स्थास्ततोऽपरा भूमिकाः कार्याः ॥ १९८ ॥ पीठस्य मध्यसंस्थैरन्योन्यारालियोजितैश्चक्रैः । सर्वे वेगाद् भ्राम्यन्ति सान्तनाँ(रा) विभ्रमे भ्रमराः ॥ १९९ ॥ दोलासनो विहितैवारवधूंकृ(भू)ताति- चित्रेण यन्त्रिदशधामसु विभ्रमेण । पृथ्वीपतिमुदमुपैति समुल्लसन्ती कीर्त्तिर्न माति भुवनत्रितयेऽपि तस्य ॥ २०० ॥ चतुरश्रमथ क्षेत्रं कृत्वांशैर्भाजितं ततोऽष्टाभिः । कौणैः शेषैस्तस्मिंश्चतुरश्रं कल्पयेद् भद्रम् ॥ २०१ ॥ तद्द्विगुणमूर्ध्वमेतस्य भूमिकाभागसङ्ख्यया कार्यम् । तत्राद्यंशचतुष्केण भूमिका स्यात् समुच्छ्रयतः ॥ २०२ ॥ तत्राष्टषट्चतुर्भागवर्जिता भूमिका उपर्युपरि । क्रमशॊ भवन्त्यथैवं ताः स्युस्तिस्रोऽर्धसंयुक्ताः ॥ २०३ ॥

† इह किञ्चिदधं मातृकासु गलितमिव भाति । १ द. ख. ॰खा वा स्यां । २ क. रिम्य भूँ । ३ द. ख. सातनावितमे भ्रं । ४ ग. ॰नाविवमे भ्रं । ५ द. ख. ॰हूँ । ६ क. धू+तानि चि । ७ द. ख. क्षोँ । वा. २५

१९४ समराङ्गणसूत्रधारे शेषांशोच्छ्रययुक्ता घण्टा चतुरश्रकायता कार्या । त्रिचतुर्भूग्यौ कार्ये षट्‌चतुर्भागविस्तारे ॥ २०४ ॥ रङ्गः स्यादाद्यभुवि द्वितीयभुवि कोणगास्तथा रथिकाः । स्युर्भद्राकृतियुक्ता दोला अपि तत्र रमणीयाः ॥ २०५ ॥ रथिकास्तृतीयभूमौ कार्या भद्रेषु चातिरमणीयाः । कोणेष्वथासनान्यर्थवास्तुकेऽपि भ्रमः कार्यः ॥ २०६ ॥ दोलारथिके चतुरासने भ्रमोऽष्टासनो भवेत् तत्र । आसनमिह तत् कथितं युवतेः स्थानं यदेकं स्यात् ॥ २०७ ॥ निखिलान्यपि भ्रमणसंमुखं तानि बिभ्रति भ्रमणम् ( ? ) । यत्रासनानि स इह भ्रम इत्युक्तोऽपराथिका (?) ॥ २०८ ॥ यष्टेरूर्ध्वमधस्ताद् भ्रमस्य चक्रं (नि) योजयेदेकम् । लघुचक्राणि च तद्वन्नियोज१दासनेष्वत्र ॥ २०९ ॥ लघुचक्राकारवृत्ते संलग्नाः कीलका दृढाः कार्याः । तुल्यान्तराः समस्ताः प्रलघु(क)चक्राकारवृन्तर्गताः ॥ २१० ॥ रथिकाशिखाग्रचक्रं भ्रमचक्राकार(वि?) नियोजितं कार्यम् । यष्टिचतुष्टयमस्मिंस्तिर्यक् चक्रद्वयोपेतम् ॥ २११ ॥ ऊर्ध्वं द्वितीयभूमेस्तृतीयभूमेरथान्तरे कुर्यात् । नियतं रथिकायष्टिभ्रैम३संलग्नानि यन्त्राणि ॥ २१२ ॥ आसनाधारयष्टीनां रथिकाचक्रयोजितान् । अधः समान्तरान् कुर्याच्चतुरः परिवर्तकान् ॥ २१३ ॥ त(दू)दू द्वितीयभूमीदोलागर्भे समान्तरे यष्टी । लग्ने तथैकचक्रे याम्योत्तरचक्रयोर्न्यस्येत् ॥ २१४ ॥ तद्बदधो भूकोणगरथिकाचू४डाग्रचक्रसंसक्ताः । यष्टीस्ततश्चतस्रो द्विचक्रकां५ इतरच६क्रयोर्न्यस्येत्७ ॥ २१५ ॥ १ ग. °यु° । २ द. ख. चक्रभ्रमरचक्राकार विनि° । ३ ग. °क्रम° । ४ द. ख. ग. °म° । ५ ग. °ला°; द. ख. °लायचक्रं । ६ द. ख. °कः । ७ द. ख. °श्च° ।

प्रान्तचक्रद्वये कोणरथिकाचक्रयोजिता । दोलागर्भंगता यष्टिस्तिर्यक् कार्यापरापरा ॥ २१६ ॥ पूर्वे भद्रे द्वारं कुर्यात् सोपानराजितमधस्तात् । गर्भात् पश्चिमभागे निवेशयेद् देवतादोलाम् ॥ २१७ ॥ अन्योन्यं चक्रभ्रममिच्छामुक्तिं विधानतः सम्यक् । ज्ञात्वा प्रयोजनीयं शीघ्रवहं मन्दवहनं वा ॥ २१८ ॥ एष समासेन यथा भ्रममार्गः कीर्तितः स्फुटोऽस्माभिः । अन्येष्वपि कर्तव्यः सम्यग् भ्रमहेतवे तद्वत् ॥ २१९ ॥ स्तम्भादिद्रव्याणां विन्यासैः कल्पितं दृढैः श्लक्ष्णैः । सुश्लिष्टसन्धिबन्धं धृतं तथा दीर्घमुरुयधरैः ॥ २२० ॥ परिवारितमथ तिलकैः समन्ततः सिंहकर्णसंयुक्तम् । त्रिपुरं सम्यक् कुर्याद् विचित्ररूपं (ख)कैश्चित्रैः ॥ २२१ ॥ बुद्ध्या क्लृप्तैः पूर्वयन्त्रैश्च युक्तं यन्त्राध्यायं वेत्ति यः सम्यगेतम् । प्राप्नोत्यर्थान् वाञ्छितान् कीर्तियुक्तान् स क्ष्मापालैरन्वहं पूज्यते च ॥ एतद् द्वादशराजचक्रमखिलं क्ष्मापालचूडामणे- र्दोःस्तम्भप्रतिबद्धवृत्ति परितो यस्येच्छया भ्राम्यति । स श्रीमान् भुवनैकरामनृपतिर्देवो व्यधत्त द्रुतं यन्त्राध्यायमिमं स्वबुद्धिरचितैर्यन्त्रप्रपञ्चैः सह ॥ २२३ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे यन्त्राविधानं नामैकात्रिंशोऽध्यायः ॥

अथ गजशाला नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः । लक्षणं गजशालानामिदानीमभिदध्महे । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागैर्भक्ते ततोऽष्टभिः ॥ १ ॥

१ द. ख. ॰त्रं चित्ररूपकैश्चित्वैः । २ द. ख. ॰दिवा । ३ द. ख. ॰न्त्रै; क. न्त्रैः ।

१९६ समराङ्गणसूत्रधारे मध्ये द्विभागविस्तारं स्थानं कुर्वीत हस्तिनः । कल्प्याः प्रासादवद् भागा ज्येष्ठमध्याधमाः क्रमात् ॥ २ ॥ तद्बहिर्भागिकोऽलिन्दो बहिस्तस्यापि चापरः । भागेनैकेन भित्तिः स्याद् द्वितीयालिन्दकाद् बहिः ॥ ३ ॥ तस्या द्वारप्रदेशे तु¹ कर्तव्यौ कूर्परावुभौ । कर्णप्रासादिका कार्या द्वितीयालिन्दसंश्रिता ॥ ४ ॥ द्वे द्वे वातायने कुर्याद् भित्तौ दिक्षु तिसृष्वपि । †प्राग्ग्रीवोऽग्रे भवेच्छाला सुभद्रेयमुदाहृता ॥ ५ ॥ अस्या एव यदा पक्षे प्राग्ग्रीवौ भवतो² मुखे । नन्दिनी नामतः शाला तदा स्याद् गजवृद्धये ॥ ६ ॥ अस्या एव यदा स्यातां प्राग्ग्रीवौ पार्श्वयोर्द्वयोः तदा सुभोगदा नाम तृतीया परिकीर्तिता ॥ ७ ॥ अस्या एव यदा पृष्ठे प्राग्ग्रीवः क्रियतेऽपरः । भद्रिका नाम शाला स्यात् तदा द्विरदपुष्टिदा ॥ ८ ॥ पञ्चमी चतुरश्रा स्याद् वर्षणी नाम पूजिता । प्राग्ग्रीवालिन्दनिर्यूहहीना षष्ठी तथापरा ॥ ९ ॥ शाला प्रमारिका धान्यधनजीवितहारिणी । तदेतां वर्जयेत् कुर्यादन्याः सर्वार्थसिद्धये ॥ १० ॥ प्रमारिकेति प्रथिते³ह शाला सा प्राणसस्यद्रविणच्छिदे स्यात् । कुर्यादतस्तां न यथोदितास्तु कार्याः परा जीवितवित्तवृद्ध्यै ॥ ११ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे गजशाला नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः । † इह सर्वत्र ‘प्रग्रीव’ इति पाठ्यं भाति । १ क. पु । २ क. क्षः । ३ द. ख. ॰ते ।

अश्वशाला नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । १२७ अथाश्वशाला नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । अथ लक्ष्माश्वशालायाः प्रोच्यते विस्तरादिह । स्ववेश्मवास्तोः कर्तव्यं पदे गन्धर्वसंज्ञके ॥ १ ॥ अथवा पुष्पदन्ताख्ये स्थानं वासाय वाजिनाम् । अरत्निशतमात्रं यज्ज्येष्ठं तत् परिकीर्तितम् ॥ २ ॥ अशीत्यरत्नकं मध्यं षष्ठ्यरत्न्यधमं भवेत् । स्थलप्रदेशे विपुले गुप्ते रम्ये शुचौ तथा ॥ ३ ॥ समे च चतुरश्रे च स्थिते(रे) मङ्गल्यमेव च । स्थानं हयानां कर्तव्यं प्रदेशे सुँपरिक्रमे ॥ ४ ॥ निम्नगुल्मद्रुमस्थाणुचैत्यायतनवेश्मभिः । वल्मीकशर्कराभिश्च वर्जिते तत् समाचरेत् ॥ ५ ॥ निःसङ्गे शल्यहीने च प्रागुदक्प्रवणे तथा । प्रदेशे तद् विधातव्यमालोक्य सुसमाहितैः ॥ ६ ॥ ब्राह्मणानुमते शस्ते दिने स्थपतिभिः सह । भूमेर्विभागमालोक्य सुँभगानानयेद् द्रुमान् ॥ ७ ॥ न जाता ये श्मशानेषु देवतायनेषु वा । अन्येष्वपि निषिद्धेषु जातान् वृक्षान् विवर्जयेत् ॥ ८ ॥ वृक्षान् प्रशस्तानानीय समीपे भर्तृवेश्मनः । ततो भूमिं परीक्षेत प्रशस्तामथ निन्दिताम् ॥ ९ ॥ चितायतनवल्मीकग्रामधान्यैखलेषु च । विहारेषु च कर्तव्यमश्वानां न निवेशनम् ॥ १० ॥ भवन्ति स्वामिनः पीडा ग्रामधान्यैखलेषु च । श्मशाने वेश्मकरणाँन्नराणां मृत्युमादिशेत् ॥ ११ ॥ १ द. ख. पठे । २ द. ख. ॰ज्ञि॰ । ३ द. षष्ठ्यारत्नाध॰ । ४ द. ख. स्व॰ । ५ द. ख. भिन्नकत्द्रु॰ । ६ क. स्त । ७ द. स्तुभागानामये दु॰; ख. स्तुभागानामयेन् द्रु॰; क. शुभानानीय सद्रु॰ । ८ द. स्तां चाथ; ख. स्तां वाथ । ९ द. ख. ॰नाख॰ । १० द. ख. ॰ने खले तथा; क. ॰नं॰ । ११ क. ॰णात् तुरगाणां ।

१९८ समराङ्गणसूत्रधारे स्थानं विह्वारवल्मीकविहितं स्यादनर्थकम् । तन्नित्यसन्तापकरं क्षयकृच्च तपस्विनाम् ॥ १२ ॥ देवोपघातजननं स्त्रीणां च क्षयकारकम् । विहितं पादपैश्चैत्यैर्गृहं स्याद् भूतभीतिदम् ॥ १३ ॥ भवेद् रोगकरं भर्तुर्विहितं कण्टकिद्रुमैः । दीर्णायामुन्नतायां³ च कृतं भूमौ क्षयावहम् ॥ १४ ॥ नतायां क्षुद्भयकरं कृतं भवति मँन्दिरम् । तस्मात् कार्यं प्रशस्तायां भूमौ तद् वाजिवृद्धये ॥ १५ ॥ मङ्गल्यरमणीये च चतुरश्रे मनोज्ञगे । शुभे च विहितं सद्म भवेत् कल्याणकारकम् ॥ १६ ॥ निर्गच्छतो यथा वामे पार्श्वे भर्तुस्तुरङ्गमाः । भवन्ति कुर्यात् स्थपनिस्तथा वाजिनिवेशनम् ॥ १७ ॥ अन्तःपुरप्रदेशस्य कार्यं दक्षिणतश्च तत् । प्रवेशे दक्षिणं तेषां हेषितं जायते यथा ॥ १८ ॥ तथा भर्तुर्हितार्थाय कर्तव्यं सद्म वाजिनाम् । प्रागुदग् वा मुखं तस्य विधातव्यं सतोरणम् ॥ १९ ॥ प्राग्ग्रीवकेण संयुक्तं चतुःशालमसङ्कटम् । दशारत्निसमुच्छ्रायमंष्टारत्निप्रविस्तृतम् ॥ २० ॥ नागदन्तकसंशोभि पुरः कुड्यार्धसंयुतम् । पृष्ठे समग्रकुड्यं वा तत्र स्थानानि कल्पयेत् ॥ २१ ॥ तानि तु प्राङ्मुखानि स्युस्तथैवोदङ्मुखानि चै । आयामे किष्कुमात्राणि त्रिकिष्कूणि च विस्तरात् ॥ २२ ॥ प्रांशुन्नतोर्ध्वभागानि चतुरश्राणि कारयेत् । अग्रोच्चां सुखसञ्चारां तेषु भूमिं प्रकल्पयेत् ॥ २३ ॥ १ द. ख. शत्रुविं । २ द. ख. क. ष्ट्रकं । ३ द. ख. ॰तानां । ४ द. ख. ॰ति विमं । ५ द. ख. ॰इमं । ६ द. ख. अतः । ७ क. ॰वै । ८ द. ख. ॰दे । ९ क. सुं । १० द. ख. ॰मष्टौदश च विं । ११ द. ख. प्राङ्मुखानि च ।