समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रसादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । ३३२ विमानसदृशी चास्य बाह्यलेखा विधीयते । गुणैरेभिस्तदा युक्तः प्रासादः पृथिवीजयः ॥ १९६ ॥ पृथिवीजयः ॥ भक्ते षोडशभिः क्षेत्रे चतुरश्रे समन्ततः । गर्भोऽष्टवर्गः स्यात् तस्य मध्ये भित्तिर्द्विभागिका ॥ १९७ ॥ भ्रमणं बाह्यभित्तिंश्च तत्समे एव कीर्तिते³ । कर्णेषु रथिका कार्या सलिलान्तरभूषिताँ ॥ १९८ ॥ तत्तुल्यायामविस्तारा रथिकाः स्युस्तथापराः । तद्भूत् तृतीयरथिका भद्रं चतुष्पदायतम् ॥ १९९ ॥ विस्तारार्धेन निष्क्रान्तं क्षोभयेद् वर्धमानतैः । ⁶वरण्ड्यन्तरपत्रे च सार्धे( र्ध )भागेन कारयेत् ॥ २०० ॥ उपर्युपरि भांगान् हि हीनाः स्युः क्रमशोभवः (?) । भद्रे रथिकयोर्मध्ये सिंहकर्णो⁹ विधीयते ॥ २०१ ॥ एतस्य चोच्छ्रयो भागैः पञ्चभिः परिकीर्तितः । पार्श्वस्थे सिंहकर्णस्थंरथिके ये निवेशिते ॥ २०२ ॥ तयोरुपरि षड्भागं विस्तृतं शिखरं भवेत् । विधेयमुच्छ्रयेणैतत् त्रिं¹¹भागान् सप्ताथ(प्रै¹⁴)वाधिकान् ॥ २०३ ॥ पक्षयोरुभयोस्तस्य रथिके (चैं¹³) तदूर्ध्वतः । सिंहं निवेशयेद् दिक्षु निखिलाखप्ययं विधिः ॥ २०४ ॥ मूलकर्णे ततश्चार्धं शिखरं दशविस्तृतम् । एकादशोच्छ्रितं कार्यं क्रमवृत्त्या मनोरमम् ॥ २०५ ॥ चतुर्गुणेन सूत्रेण वेणुकोशं ततो लिखेत् । पूर्वोक्ता सांतरंभागेरमुष्या(?) विभजेत् त्रिभिः ॥ २०६ ॥

१ द. पुस्तके पाठः नारित । २ द. तेस्तु । ३ द. के( की )र्च्यते । ४ द. ताः । ५ द. कः । ६ द. इतः पूर्वं-चतुरुष्वपि चाशासु विधातव्यो विधिर्बुधैः । अष्टभागोच्छ्रिता जंघा खुरकश्च तदर्द्धतः ॥ पुस्तकस्य अधिकः पाठः । ७ द. भागांह्रीहीँ । ८ द. भुवः । ९ द. र्णौ । १० द. ०र्णस्तु रथिको । ११ द. पुस्तके नास्ति । १२ द. पुस्तके नास्ति । १३ द. ०के ये तं । १४ द. श्चोर्द्धं । १५ द. ०ध्या । १६ द. ०क्तास्यांतरं भागैरमुष्य वि० ।

३४० समराङ्गणसूत्रधारे ग्रीवार्धभागमुत्सेधादण्डकं भागमुच्छ्रितम् । पद्मशीर्षं तथार्धेन कलशश्चांशकोदयः ॥ २०७ : देवानाम्यालयः स स्यादिन्द्रनीलोऽयमीरितः । इन्द्रनीलः ॥ एतस्यैव यदोर्ध्वस्थं शिखरं क्रियतेऽन्यथा ॥ २०८ ॥ चतुर्थी रथिका चास्य दीयतेऽतिमनोरमा । पूर्वोक्तेन विधानेन पादं वि³ + + वर्जिता ॥ २०९ ॥ शिखरस्याष्टंविस्तारो नव भागास्तथोच्छ्रयः । इन्द्रनीलस्य सदृशं शेषमन्यद् विधीयते ॥ २१० ॥ महानीलोऽयमाख्यातः प्रासादस्त्रिदशालयः । महानीलँः ॥ इन्द्रनीलस्य संस्थाने दिक्सूत्रेषु समन्ततः ॥ २११ ॥ सर्वतोभद्रशिखरं हित्वा (हो⁷+?)निवेशयेत् । विधिरेष समस्तासु ककुप्सु प्रविधीयते ॥ २१२ ॥ भद्रेषु वर्धमानस्य विन्यासं परिवर्जयेत् । व्यासोच्छ्रितैः सिंहकर्णैर्भद्रमस्य विभूषयेत् ॥ २१३ ॥ महानीलस्य सदृशं सर्वमस्य प्रकल्पयेत् । इन्द्रगोपनिभाकारः प्रासादो भूधरः स्मृतः ॥ २१४ ॥ सुरेश्वरस्य कर्तव्यो नान्येषां कथमप्यसौ । भूधरः ॥ भूधरस्य तु संस्थाने तद्रूपे समवस्थिते⁹ ॥ २१५ ॥ भद्रे¹¹ भद्रे पुनः प्राज्ञो वर्धमानं निवेशयेत् । चतुर्भागमितैर्व्यासं सार्धचतुःसमुच्छ्रितम् ॥ २१६ ॥

१ द. म्यणि । २ द. माः । ३ द. पादपादविवर्जिताः । ४ द. थ। ५ द. भागे तथो° । ६ द. प्रतौ नास्ति । ७ द. हित्वा सिंहो निवेश्यते । ८ द. मन्यत् । ९ द. ता । १० द. °तौ । ११ द. भद्रेषु न प्रा° । १२ द. ति न्यासं सार्ध ।

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । ३४१ रत्नकूटः समाख्यातः प्रासादः श्रीपतेरयम् । रत्नकूटः ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विंशत्या भाजिते१ऽंशकैः ॥ २१७ ॥ कुर्याद् विभागविस्तारौ२ रथिकाः पञ्च कर्णगाः । पञ्चोपरि पुनः पञ्च दद्यादेकां तदूर्ध्वतः ॥ २१८ ॥ प्रथमा भूमिका चास्य कार्या भागत्रयोच्छ्रिता३। पादपादविहीनास्तु क्रमेणापरभूमयः ॥ २१९ ॥ भद्रकर्णान्तरस्थे४ द्वे रथिके ये तदूर्ध्वतः । शिखरं दशविस्तारं कुर्यात् सार्धदशोच्छ्रितम् ॥ २२० ॥ मूलकर्णानुसारेण शिखरं तत्र यद्५ भवेत् । तस्य द्वादशविस्तारं त्रयोदशसमुच्छ्रितम् ॥ २२१ ॥ भद्रं विभूषयेत् पत्रैः६ सिंहकर्णैर्मनोरमैः७। पञ्चव्यासेन सूत्रेण वेत्रकोशं समालिखेत् ॥ २२२ ॥ स्कन्धकोशान्तरं चास्य त्रिभिर्भागैर्विभाजयेत् । पद्मशीर्षं तथा ग्रीवां सार्धभागेन कारयेत् ॥ २२३ ॥ कुर्याद् भागेन भागेन कुम्भं चामलसारकम् । नवभागोच्छ्रितां जङ्घां तदधंस्वर९पिण्डकाम् ॥ २२४ ॥ वरण्ड्यन्तरपत्रं च कुर्याद् भागद्वयेन च । वैदूर्यो१०ऽयं समाख्यातः प्रासादो दानवद्विषः ॥ २२५ ॥ वैडूर्यः ॥ एतस्यैव८ यदा भद्रे भद्रे स्याद् वर्धमानकः । पद्मरागस्तथैवै११ स्याद् कार्योऽयं पद्मरागैः१२तः ॥ २२६ ॥ पद्मरागैः१३ ॥ पद्मरागस्य भद्रेषु वर्धमानं विवर्जयेत् । भद्रस्य पार्श्वद्वितये प्रदद्याद् रथिकाद्वयम् ॥ २२७ ॥ १ द. कं । २ द. रः । ३ द. ताः । ४ द. कर्णभद्रा० । ५ द. तत् स्याद्वा० । ६ द. ०द्रलैः । ७ द. हरैः । ८ द. एवं । ९ द. र्धखुरं० । १० द. डूं० । ११ द. ०दैष । १२ द. जन्मनाः । १३ द. पुस्तके नास्ति ।

३४२ समराङ्गणसूत्रधारे व्यासोच्छ्रायैश्च भद्राणि सिंहकर्णैर्विभूषयेत् । यदन्यदस्य तत् सर्वं पद्मरागसमं भवेत् ॥ २२८ ॥ वज्रकोऽयं समाख्यातो विधेयस्त्रिपुरद्विषः । वज्रकः ॥ वज्रकस्यैव भद्रेषु पूर्ववद् रथिकास्थितौ ॥ २२९ ॥ षड्भागविस्तृतं तत्र शिखरं विनिवेशयेत् । सप्तभागसमुत्सेधं दिक्षु सर्वास्र्वयं विधिः ॥ २३० ॥ मुकुटोज्ज्वल इत्युक्तः प्रासादोऽयं सुरालयः । मुकुटोज्ज्वलः ॥ अस्यैव तु यदा स्थाने भद्रे भद्रे चतुर्दिशम् ॥ २३१ ॥ सिंहकर्णं परित्यज्य वर्धमानो विधीयते । ऊर्ध्वाभवत्तृतीयायाः( ? ) सप्तोच्छ्रायैषडायताः ॥ २३२ ॥ ऐरावतोऽयं कर्तव्यः प्रासादस्त्रिदशेशसँतिः( शितुः ) । ऐरावतः ॥ ऐरावतस्य संस्थाने प्रासादे पूर्ववत् स्थिते ॥ २३३ ॥ वर्धमानं विहायोर्ध्वं यदा सिंहो निवेश्यते । शिखराणि च चत्वारि दिक्षु सर्वासु वर्जयेत् ॥ २३४ ॥ क्षेत्राया( ष्टामे ? )र्विस्तारं गर्भवेश्म निवेशयेत् । चतुर्भागायतं भद्रं निर्गमेण विभाजितम् ॥ २३५ ॥ भद्रत्रयं प्रयुञ्जीत भित्तिभागेन वेष्टितम् । द्वारोच्छ्रयं स(ख)विस्ताराद् व( द्वा )रार्धेन समुच्छ्रयः ॥ २३६ ॥ गवाक्षस्तत्र कर्तव्यो यथा द्वारं न लङ्घ्यते । मध्ये चतुष्किका कार्या द्विभागायामविस्तृता ॥ २३७ ॥ प्रासादो राजहंसोऽयं ब्रह्मादीनां प्रशस्यते । राजहंसः ॥ १ द. स्तु । २ द. ऊर्ध्व भवस्तृ˚ । ३ द. यः । ४ द. ˚शालयः । ५ द. माष्ट वि । ६ द. निक्रम् । ७ द. ˚च्छ्रायं सविस्तारा द्वा˚ । ८ द. ताः ।

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रसादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । ३४३ राजहंसस्य संस्थाने तृतीये'(य)रथिकोपरि ॥ २३८ ॥ यदोर(स्य)शिखरं सप्तसमुच्छ्रायं षडायसम् । स्यात् तदा गरुडो नाम गरुडध्वजवल्लभः ॥ २३९ ॥ प्रासादः सर्व† ³ + + + + + कारयितुस्तथा । गरुडः ॥ अस्यैव मूलशिखरं त्यक्त्वा भागद्वयोन्मितम् ॥ २४० ॥ क्रियन्ते रथिकाः पू⁴(क)र्णे तदूर्ध्वं मूलमञ्जरी । क्रियते द्वादशोच्छ्राये⁵(या) दशभागायता यदा ॥ २४१ ॥ तदा स्याद् वृषभो नाम वृषभध्वजवल्लभः । वृषभैः ॥ स(श)तार्धहस्तविस्तारं ज्येष्ठं मेरुं प्रकल्पयेत् ॥ २४२ ॥ मध्यमे हस्तसंख्या स्यात् (षट्त्र्यं द्विकालाधिकः?) । दशत्रिगुणितां (हस्ताभ्यां?)संख्या प्रोक्ता कनीयसि ॥ २४३ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागविंशवि¹²(ति)भाजिते । विस्तारार्धं भवेद् गर्भगृहं¹³(र्भगृहं)भित्त्या समन्वितम् ॥ २४४ ॥ भागप्रमितविस्तारा गर्भभित्तिर्विधीयते । सार्धद्विभागान्या भित्तिस्तदूर्ध्वान्धकारिका( : ? ) ॥ २४५ ॥ द्विभागा रथिका कार्या कर्णे¹⁴ कर्णे विजानता । चतुर्भागा रथा भद्रेष्वेतदर्धेन (वि?)निर्गताँ¹⁵ ॥ २४६ ॥ भद्रकर्णान्तयोः कार्या¹⁶ यदाष्टांश(यं¹⁷ तदष्टांशं)जलान्तरम् । भद्राणां रथिकाः कार्याः पार्श्वयोरुभयोस्तथा ॥ २४७ ॥ १ द. पुस्तके पाठः नास्ति । २ द. यदोरः शि° । ३ द. कामाप्त्यै कर्तुः । ४ द. पुस्तके नास्ति । ५ द. पुस्तके 'ये' इति पाठः नास्ति । ६ द. प । ७ द. पुस्तके नास्ति । ८ द. पुस्तके नास्ति । ९ द. षट्त्रिंशद्विकलाधिका । १० द. गुणिता हस्ता । ११ धनूरेखान्तर्गत 'हस्त' इति स्यात् । १२ द. 'वि' इति पाठः नास्ति । १३ द. गर्भं गृह । १४ द. र्याः । १५ द. विस्तृताः । १६ द. कार्यं पादाष्टांशजं । १७ द. °का कार्या । † 'कामार्थः कर्तुः' इत्येवञ्जातीयं लुप्ताक्षरस्थाने निवेश्यम् ।

३४४ समराङ्गणसूत्रधारे रथिकानां च सर्वासां स्वभद्रं विस्तारार्धतः । शृङ्गं भद्रं यथैकैकं तथा सर्वाणि कारयेत् ॥ २४८ ॥ दिक्सूत्रेषु (चं¹) सर्वेषु वर्धमानं निवेशयेत् । अष्टभागोच्छ्रिता जङ्घा खुरपिण्डं² तदर्धतः ॥ २४९ ॥ ये³(मे)खलान्तरपत्रे च स्यातां भागद्वयोद्गते⁴ । प्रथमा रथिकास्तत्र (सपादांशात्स्तू⁵ ?) त्रयोच्छ्रिताः ॥ २५० ॥ पदपादविहीनाः स्युः क्रमेणोपरि भूमयः । दिक्सूत्रेषु सकर्णेषु क्रिया प्राग्वद् विधीयते ॥ २५१ ॥ शिखरं दशविस्तारं भागैर्दू⁶(गद्वा)दशकोच्छ्रितम् । चतुर्गुणेन सूत्रेण वेणुकोशं समालिखेत् ॥ २५२ ॥ स्कन्धकोशान्तरं चास्य त्रिभिर्भागैर्विभाजयेत् । ग्रीवा च पद्मशीर्षं च तावँद्⁷ भागार्धमुच्छ्रयात् ॥ २५३ ॥ र्भागमामा(गं चाम⁸)लसारं स्यात् कलशो भागमेव च । सां⁹(श)तशृङ्गावृत्तो मेरुरयं¹⁰ प्रासाद ईरितः ॥ २५४ ॥ प्रदक्षिणीकृते तँस्या¹¹ तत्पुण्यं कनकाद्रिणा(?) शैलेष्टकामये तन् स्यात् कृतेऽस्मिन्नधिकं ततः ॥ २५५ ॥ मेरुः ॥ नन्दिशालस्य संस्थाने तद्रूपे समवस्थिते । द्वितीयाँ¹² रथिका कार्या भागद्वयविनिर्गता¹³ ॥ २५६ ॥ शेषो भद्रस्य विस्तारः खविस्तीरोऽ(रा)र्धनिर्गतः¹⁴ । अष्टांशायामविस्तारः स्वै¹⁵विस्तारो(रा)र्धनिर्गतः ॥ २५७ ॥ अष्टांशायामविस्तारः(रा) शाला स्यात् पुरतः पुनः । तस्या मध्ये भवेद् गर्भो द्विभागायामविस्तरः¹⁶ ॥ २५८ ॥ १ द. पुस्तके नास्ति । २ द. ण्डस्तं । ३ द. प्रतौ नास्ति । ४ द ॰योन्विते । ५ द. सपादांशश्चं । ६ द. प्रतौ नास्ति । ७ द. भवेद् । ८ द. भागमामलसारस्य । ९ द. प्रतौ नास्ति । १० द. ॰ह्वयं । ११ द. नस्यायत्पुण्यं । १२ द. य । १३ द. ताः । १४ द. ॰स्तरोर्द्धं । १५ द. पुस्तके नास्ति । १६ द. स्तृतः ।

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः ३४५ गर्भभित्तिर्भवेच्चास्य भागेनैकेन निर्गता। बाह्यभित्तिस्तथैव स्यात् तत्समा चान्धकारिका ॥ २६९ ॥ द्विभागौ रथिकास्तस्य सलिलान्तरभूषिताः । शेषो भद्रस्य विस्तारो भागेनैकेन निर्गमः ॥ २७० ॥ जङ्घोच्छेधं (चं) पीठं च विदध्यान्नन्दिसौर(शाल)वत् । रथिकास्तत्र कर्तव्याः कर्ण(र्णे) भागत्रयोच्छ्रिताः ॥ २७१ ॥ षडंशान् विस्तृतैः(तं) कुर्याच्छिखरं सप्तचो(र्मो)च्छ्रितम् । कार्या केसरिवच्चास्य रेखा सामलसारिका ॥ २७२ ॥ एभिर्गुणैर्युतं चैनं पार्श्वयोरपि योजयेत् । प्रासादोऽयं लताख्यः स्यात् कर्तव्यो दानवद्विषः ॥ २७३ ॥ लताख्यः ॥ अग्रेननं यदा पश्चान्न्यस्येतं सरिणं तथा । भवेत् त्रिपुष्क‌राख्योऽयं प्रासादस्त्रिदशालयः ॥ २७४ ॥ त्रिपुष्कराख्यः ॥ नन्दिशालस्य सर्वासु दिक्षुं(क्ष्व)यं केसरी यदा । स्यात् तदा पञ्चवक्त्रोऽसौ विधेयः पद्मजन्मनः ॥ २७५ ॥ पञ्चवक्त्रः ॥ यदा च पञ्चवक्त्रस्य मध्ये गर्भो(भौ) न दीयते । बाह्यलेखादिकं प्राग्वैद् दिक्षु सर्वासु कल्पते ॥ २७६ ॥ चतुःस्तम्भसमा कार्या मध्ये चास्य चतुष्किका । वितानं चोपरि न्यस्येन्मध्यनस्तस्य भूषणम् ॥ २७७ ॥ हरो हिरण्यगर्भश्च हरिर्दिनकरस्तथा । एते चतुर्मुखे स्थाप्या नापरेषां भवत्ययम् ॥ २७८ ॥ चतुर्मुखः ॥ १ द. ताः । २ द. काः । ३ द. ग । ४ द. पुस्तके 'च' इति पाठः अस्ति । ५ द. प्रतौ नास्ति । ६ द. नास्ति । ७ द. नास्ति । ८ द. नास्ति । ९ द. क्तं । १० द. नास्ति । ११ द. नास्ति । १२ द. नास्ति । १३ द. ग्वा । १४ द. ल्प्यते । १५ द. खाः । वा. ४४

३४६ समराङ्गणसूत्रधारे चतुःषष्टिकरे कुर्यात् क्षेत्रे$^१$ मानैकविंशतिः ( ?) । सप्तवर्गपदो गर्भो भित्त्या सह विधीयते ॥ २६९ ॥ स्याद्$^२$ गर्भभित्तिर्भागेन भागेनैवान्धकारिका । षड्भागं कर्णविस्तारं दशधा प्रविभाजयेत् ॥ २७० ॥ षड्भिर्भागैर्भवेदस्य$^३$ गर्भो भित्त्या समन्वितः । बाह्या भित्तिर्भवेद् भागाद् भागैश्चैवान्धकारिकाौ$^४$ ॥ २७१ ॥ द्विभागं कर्णवैपुल्यमुदकान्तरभूषितम् । शेषो भद्रस्य विस्तारश्चतुर्थांशविनिर्गतः ॥ २७२ ॥ क्षोभयेदर्धभागे$^५$ तु तदर्धेन जलान्तरम् । मत्तवारणकैर्विद्याँत्$^६$ स्तम्भैरुपरि शोभिताः$^८$ ॥ २७३ ॥ रथिकैका त्रिभागेन पुनः सार्धद्विभागिका$^९$ । तासां परस्परक्षेपो भागो भागो विधीयते ॥ २७४ ॥ शेषं शिखरविस्तारः$^१$$^०$ सार्धषट्कं तदुच्छ्रयैः$^१$$^१$ । पृथक्सूत्रैस्त्रिगुणितैर्वेणुकोशं समालिखेत् ॥ २७५ ॥ स्कन्धकोशान्तरं भागैश्चतुर्भिस्तस्य भाजयेत्$^१$$^२$ । ग्रीवार्धभागमुत्सेधो भागेनामलसारकम् ॥ २७६ ॥ पद्मशीर्षस्तै$^१$$^३$(र्षं त)था भागं कलशो भागसंमितः । अर्धभागसमो(मुै$^१$$^४$)त्सेधं कारयेद् बीजपूरकम् ॥ २७७ ॥ सर्वकर्णेषु कर्तव्याः$^१$$^५$ क्रियाश्चैवं विचक्षणैः । दिक्‌सूत्रबाह्यभागेषु वलभी$^१$$^६$ संनिवेशयेत् ॥ २७८ ॥ निर्गमे पञ्चभागः स्यात् तिर्यक् प्रैक्षिप्तभागिकाः ( ?) । अस्यां$^१$$^८$ द्विभागिको गर्भो मंध्ये$^१$$^९$ भागत्रयोच्छ्रितः ॥ २७९ ॥ १ द. क्षेत्रांशानेकविंशति । २ द. भा । ३ द. ष्ध । ४ द. गा । ५ द. काः । ६ द. गं । ७ द. ॰वैद्या । ८ द. नः (तः) । ९ द. काः । १० द. र । ११ द. या । १२ द. व । १३ द. प्रतौ नास्ति । १४ द. नास्ति । १५ द. ॰व्या क्रिया सैवं । १६ द. भां । १७ द. स्यात्सप्तभागिकः । १८ द. स्य । १९ द. मध्यभागत्रयायतः ।

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । ३४७ भागार्ध॑भागं भित्तिः स्यात् तत्समा चान्धकारिका । तस्याश्चाग्रे विधातव्यः(?) षड्दारुकसमन्वितम् ॥ २८० ॥ एकैकां रथिकां सार्धभागां कर्णेषु योजयेत् । शेषं भद्रस्य विस्तारो भागः स्यादस्यै निर्गमः ॥ २८१ ॥ एवं भद्रं विँ(द्वि)भागं स्यात् स्तम्भद्वयसमन्वितम् । वैलभावर्तयोर्मध्ये भागमेकं च विस्तृतम् ॥ २८२ ॥ तँत्रोदकान्तरं कुर्याद् गुणद्वारविभूषितम् । नवभागोच्छ्रिता जङ्घा पीठमस्य तदर्धतः ॥ २८३ ॥ मेखलान्तरपत्रे च कुर्याद् भागद्वयोन्मिते । रथिका स्याद् द्विभागा च ततः सार्धैकभागिका ॥ २८४ ॥ शेषं शिखरविस्तारः पञ्चांशं शिखरोच्छ्रयः । उपर्युपरि कर्तव्यं सर्वतोभद्रकद्वयम् ॥ २८५ ॥ द्वे द्वे च सर्वतोभद्रे कर्णे कर्णे निवेशयेत् । दिक्सूत्रेषु समस्तेषु क्रियामेवं प्रकल्पयेत् ॥ २८६ ॥ विस्तार शिखरस्याष्टौ भागांस्तस्यार्धसमुच्छ्रयः(?) । पञ्चव्यासेन सूत्रेण +++++++॥ २८७ ॥ वेणुकोशान्तरं चास्य त्रिभिर्भागैर्विभाजयेत् । ग्रीवां च पद्मशीर्षं च भागेन स्यादिदं द्वयम् ॥ २८८ ॥ प्रत्येकं भागिकौ कार्यों कलशामलसारकौ । तैँ(न)वात्मकोऽयं कथितः प्रासादस्त्रिदशालयः ॥ २८९ ॥ नवात्मकः ॥ १ द. °र्द्ध भागभित्तिः । २ द. ‘तस्याश्चाग्रं विधातव्यम्’ इति स्यात् । द. पुस्तके ‘तस्य वाग्रं विधातव्यः षद्दारक°’ । ३ द. र्द्ध । ४ द. पुस्तके नास्ति । ५ द. व्यललीकर्णयोर्मध्ये । ६ द. तं° । ७ द. ज्ज । ८ ‘विस्तारः शिखरस्याष्टौ भागः सार्धे समुच्छ्रयः’ इति स्यान् । ९ द. भागान् सार्धान् सं° । १० द. ‘वेणुकोशं समालिखेत्’ इति चतुर्थपादः स्यान् । द. वेणुकोशं समालिखेन् ॥ ११ द. स्कंध । १२ द. वां । १३ द. क । १४ द. पुस्तके नास्ति ।

३४८ समराङ्गणसूत्रधार विन्यसेद् दिं(दी)शमैशान्यामाग्रेय्यां पुरुषोत्तमम् । ब्रह्माणं वायुदिग्भागे नैर्ऋते चं दिवाकरम् ॥ २९० ॥ मध्यगभें शिवः स्थाप्यः प्राच्यामपि पुरन्दरः । धर्मोयैमां(याम्यां) प्रतीच्यां च वरुणः सोम उत्तरे ॥ २९१ ॥ (भक्ताठा ?) शक्तिसम्पन्नः पूर्वायतनसन्निधौ । प्रासादं कारयेद् यत्नात् तदाद्यं नैव पीडयेत् ॥ २९२ ॥ उत्कृष्टमपंकृष्टं वा यत्र स्थाने निवेशयेत् । प्रासादं तत्र कर्माणि यानि तान्यभिदध्महे ॥ २९३ ॥ सम्मुखं नैव कुर्वीत हीनं वा यदि वाधिकम् । वेदभागास्तं तव सश्चितस्तंस्या स्यात्प्रासादोऽतिविगर्हितः(?)॥२९४॥ अन्योन्यं दक्षिणे वेधो हीन इत्यभिधीयते । वेधभागामृते ( ? )मृत्युं हीने हानिं विनिर्दिशेत् ॥ २९५ ॥ हरो हिरण्यगर्भश्च हरिर्दिनकरस्तथा । एते देवाः समाख्याताः परस्परविरोधिनः ॥ २९६ ॥ एता न दक्षिणापार्श्वे स्थापयेत् पुरमाश्रितान् (?)। वामतो नान्यदेवानां ना(स्ति ?)पि हीनालयेषु च ॥ २९७ ॥ नैतेषां दक्षिणे कुर्यादन्येषामपि चालयम् । हीनं वा यदि वाहीनं यदिच्छेच्छ्रिय आत्मनः ॥ २९८ ॥ तेषामुत्तरतो नू(ही)नं यदि(दी)च्छेद् देवातालयम् । प्रासादपदमानेन नवषट्त्रिंशदा(द)न्तरे ॥ २९९ ॥ प्रासादं कारयेदन्यं मर्मवेधविवर्जितान् (तम्) । पुरतः पृष्ठतो वापि पार्श्वयोरुभयोरपि ॥ ३०० ॥ १ द. नास्ति । २ द. मी । ३ द. वा । ४ द. रं । ५ द. पाच्यां । ६ द. अतःपरं नवात्मकः इति पुस्तकस्य पाठः । ७ द. भक्तीच्छाशक्तिसंपन्न पू० । ८ द. यां । ९ द. व । १० द. वेधभागाश्रित- स्तस्याप्रा० । ११ द. ०गा सृते नृत्यं ।

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रसादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । ३४९ महामर्माणि चत्वारि कुर्याद् यैत्ताद्यतोत्तरे (?)। क्षणमध्येषु सर्वेषु द्रव्यमेकं न दापयेत् ॥ ३०१ ॥ तदा युग्म + + + + वेधमर्म विवर्जयेत् । क्षणमध्ये यदा द्रव्यमेकं मोहात् प्रदीयते ॥ ३०२ ॥ कर्तृकारकयोः पीडा भवेत् पूजा न तादृशी । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन स्थपतिः कारकोऽपि च ॥ ३०३ ॥ मर्माणि वर्जयेद् यत्नात् प्रासादस्य समीपतः । अथ मर्मवियुक्तो(क्तं) यः प्रासादं कर्तुमिच्छति ॥ ३०४ ॥ प्रासादतः सदा तेन विधेयं महदन्तरम् । (प्रासादां तूत्तरं क्वः) कार्यं फलपुष्पैर्विभूषितम् ॥ ३०५ ॥ य एतैर्लक्षणैर्युक्तं कारयेद् देवतालयम् । धनधान्यमवाप्नोति मोदते सुखमेव च ॥ ३०६ ॥ हरो हिरण्यगर्भश्च हरिर्दिनकरोऽपि च । एते देवाः समाख्याता देवनामपि पूजिताः ॥ ३०७ ॥ पृथक्त्वेन च कर्तव्या एकरूपसमन्विताः । अष्टबाहुश्चतुर्वक्त्रः कुण्डली मुकुटोज्ज्वलः ॥ ३०८ ॥ हारकेयूरसंयुक्तो रत्नमालोपशोभितः । ऋष्यागतपुरः कार्यः पद्महस्तो दिवाकरः ॥ ३०९ ॥ शङ्खचक्रधरो देवो वामे च मधुसूदनः । कण्ठाभरणसंयुक्तो मूर्धा च मुकुटोज्ज्वलः ॥ ३१० ॥ ब्रह्मा पश्चिमत्तः कार्यो बृहज्जठरमण्डलः । कुण्डिकामक्षसूत्रं च दधत् कूर्चविभूषितः ॥ ३११ ॥ प्रासादा रुचकादयोऽत्र ललिताः प्राग् विंशतिः पञ्चयुक् तावन्तश्च ततोऽनु केसरिमुखाः( स )न्धारकाः कीर्तिताः । १ 'यत्नाद्यथोत्तरम्' इति स्यात् ।

३५२ समराङ्गणसूत्रधारे

उभयोरन्तरं कार्यं विस्तारात् पञ्चभागिकम् । अन्तरालं च कुर्वीत शृङ्गं तत्तं¹ चतुष्पदम् ॥ २१ ॥ विभागस्तादृशोऽस्य स्याद्² बाह्यशृङ्गस्य याहशः । भित्तिकन्दान्तराले च कार्यं षड्दारुकं बुधैः ॥ २२ ॥ इँ³तिकातोरणयुतं चतुर्दिक्षु मनोरमम् । पुरतो मण्डपं कुर्यात् सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ २३ ॥ भागैः पञ्चाशता कुर्यादस्य मानमिहोर्ध्वगम् । एषां मध्ये सँ⁴विंशत्या प्रविधेयास्तुलोदयाः ॥ २४ ॥ तेषां मध्ये⁵ऽशकैः षड्भिर्वेदीबन्धो विधीयते । नवधा भाजिते तत्र वेदीबन्धे समैः पदैः ॥ २५ ॥ कुम्भश्चतुष्पदस्तत्र द्विपदस्तु मसूरकैः । भागेनान्तरपत्रं स्यान्मेखला द्विपदाः स्मृताः ॥ २६ ॥ मूलभागास्तु ये तैः स्याज्जङ्घा दशभिरुच्छ्रिताः । द्विपदा मेखला प्रोक्ता द्वयंशे चान्तरपत्रके ॥ २७ ॥ अधस्तादूर्ध्वपक्षं(ष्ट)स्य तलपट्टस्य चोपरि । षोडशांशाँ⁷ विधान्वर्यास्तत्रैतत् कर्म वो⁸र्चयेत् (?) ॥ २८ ॥ भागेन रूपधारा स्यात्⁹ सार्धा सार्धा च सेनकम्¹⁰ (?) । वेदी भागत्रयोत्सेधो +¹¹ द्वेनासनपट्टकः ॥ २९ ॥ सोर्ध्व¹²(सार्ध)भागेन कर्तव्यमूँ¹³र्ध्वचन्द्रावलोकनम् । आसनस्योर्ध्वतः स्तम्भाः सार्धपञ्चपदाः स्मृताः ॥ ३० ॥ भागेनोच्छौँ¹⁴लकं कार्यं शीष¹⁵(शीर्ष¹⁶) सार्धपदोन्नतम् । पट्टः स्याद् द्विपँ¹⁷दोत्सेधस्त्रिपदश्छाद्यविस्तरः ॥ ३१ ॥ लँ¹⁸म्बनं तु तदर्धेन यथाशोभमथापि वा । ऊँ¹⁹र्ध्वनान्तरः(र्ध्वेनान्तर)पत्रस्य कस्य(ल्प्य)तेऽप्ययथाक्रमम् ॥

१ द. नु । २ द. र । ३ द. इलिका तोरणैः युक्तं । ४ द. ऽथ । ५ द. काः । ६ द. पुस्तके नास्ति । ७ द. ᵒशो । ८ द. व्यो । ९ द. चा । १० द. त्यात्साद्धर्शाद्राजसेनकं । ११ द. धं सार्दैना ? । १२ द. प्रतौ नास्ति । १३ द. र्ध्वं । १४ द. त्का । १५ द. प्रतौ नास्ति । १६ द. टः । १७ द. विधी । १८ द. लवणं । १९ द. ऊर्ध्वमन्तरपत्रस्य कथ्यतेऽथ यथागमम् पुस्तकस्य पाठः ।

मेर्वादिर्विशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३५३ कोणेषु कूटः कर्तव्यो विविधैः कर्मसम्भ्रमैः । विस्तारः स्याच्चतुर्भागस्तेषां षड्भाग उच्छ्रयः ॥ ३३ ॥ कर्णा घण्टासमायुक्ताः कूटमानं विधीयते । ^४तत्र मृत्युक्रमात्(?)कुर्यादेकैकं च तदूर्ध्वतः ॥ ३४ ॥ तेषां च तुल्यता कार्या विस्तारादुच्छ्रयादपि । चत्वार एककर्णे स्युरेवं सर्वेषु षोडश ॥ ३५ ॥ सिंहकर्णस्य विस्तारो(र)^८मानं स्यादष्टभागिकम् । ^६षड्भागस्तु तथोत्सेधो रथिकैश्च विभूषणम् ॥ ३६ ॥ गुणद्वा(ता)^७र्समायुक्तः शूरसेनाभिधानकः । सिंहकर्णो विधातव्यः सर्वकर्मसमाकुलः ॥ ३७ ॥ सिंहकर्णोदयादूर्ध्वमुरोमञ्जरिका भवेत् । ^१०विस्तारादष्टभागासावुच्छ्रायन(यान्न)वभागिका ॥ ३८ ॥ लतापत्रकसंयुक्ता मञ्जरी स्यात् सुशोभितां^११ । ग्रीवा पादोनभागा स्यादाण्डकं भागमुच्छ्रितम् ॥ ३९ ॥ ^१२चन्द्रिका सार्धभागेन कलशश्चैव भागिकः । कूटमूर्ध्वे^१३(र्ध्नि) द्वितीया स्यादुरोमञ्जरिका तथा ॥ ४० ॥^१४ (^१५भागात्तद्वादशविस्तीर्णा तु सार्धा न त्रिदशावाच्छ्रिता?) । भागमेकं भवेद् ग्रीवा सार्धभागेन चाण्डकम् ॥ ४१ ॥ ^१७कर्पूरं(?) चार्धभागेन कलशश्च द्विभागिकः । उरःशिखरकान्य(र्ण्ये)^१८ष्टौ भवन्त्येवं चतुर्द^२०(र्दि)शम् ॥ ४२ ॥ द्वितीयकूटकस्योर्ध्वे कर्तव्या मूलमञ्जरी । ^२१भागषोडशविस्तारा पादाष्टादशकोदयः(या) ॥ ४३ ॥ १ द. रं । २ द. र्ण । ३ द. कं । ४ द. तत्र दृक् प्रक्रमात् कुं° । ५ द. रं । ६ द. तद्भागश्च तथोत्सेधा रथकैकश्च । ७ द. पु. नास्ति । ८ द. रः । ९ द. णै । १० द. विस्तरो दृष्टभागं स्यादुच्छ्रय- नवभागिकाः ॥ पुस्तकस्य पाठः । ११ द. ताः । १२ द. चंडिका । १३ द. प्रतौ नास्ति । १४ द. यः । १५ द. भागान् द्वादशविस्तीर्णान् सार्धां त्रिदशोच्च्छ्रितान् ॥ पुस्तकस्य पाठः । १६ 'भागद्वादश- विस्तीर्णा सार्धोनत्रिंशतोच्छ्रिता' इति स्यान् । १७ द. चंडिकं । १८ द. कर्पूरं चात्र भागेन । १८ द. पुस्तके नास्ति । २० द. प्रतौ नास्ति । २१ द. गं । २२ द. पराष्टादशकोटे यः । वा. ४५

३३४ समराङ्गणसूत्रधारे स्कन्धमानं हि सर्वेषां यथोक्तं शतवास्तुनि । ग्रीवा सार्धपदांशा स्यादण्डकं द्विपदान्वितम् ॥ ४४ ॥ कङ्कतीफलतुल्यानि कुर्यात् सर्वाण्डकानि च । द्विपदं² च(म)पिण्डिकायुग्मं कार्यं सामलसारकम् ॥ ४५ ॥ तस्योपरि स्यात् कलशो वर्तुलस्त्रिपदोच्छ्रितः । तोरणैर्मकरैः पत्रैः साग्रैश्च³ सव(म)रालकैः ॥ ४६ ॥ हस्तिमण्डैः⁴ समाकीर्णमर्धै(प्स)रोगणभूषितम् । ईदृशं श्रीधरं कुर्यात् सर्वालङ्कारभूषितम् ॥ ४७ ॥ श्रीधरं कारयेद् यस्तु किञ्चिदर्थमपि मानवः । इहैव लभते⁶(वसत:?) सौख्यममुत्रेन्द्रत्वमाप्नुयात् ॥ ४८ ॥ भोगान् भुक्त्वा पुमान् स्वर्गं⁸ नीयते⁹ च परे पदे । सर्वपापविनिर्मुक्तः शान्तश्च स्यान्न संशयः ॥ ४९ ॥ श्रीधरः ॥ हेमकूटमथ ब्रूमः शुभलक्षणसंयुतम् । सर्वविद्याधरस्थानमाश्रयः स पिनाकिनः ॥ ५० ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे षड्विंशत्यंशभाजिते । तत्र स्युः षट्पदाः कर्णाः शाला द्वादशभागिकाः ॥ ५१ ॥ निर्गताश्च त्रिभिर्भागैर्भवन्त्येताश्चतुर्दिशम् । अष्टभागायतो¹² भूयो निर्गमश्च¹³ त्रिभिः पदैः ॥ ५२ ॥ चतुःस्तम्भाश्चतुष्पार्श्व¹⁴(र्श्वा) दिक्षु सर्वास्र्वयं विधिः । कर्णशालान्तरं कार्यं पदेनैकेन¹⁵ विस्तृतम् ॥ ५३ ॥ प्रविष्टं तत् पदेनैकं¹⁶ तदेवात्र जलान्तरम् । पदेन कर्णे कोणः स्यात् प्रत्यङ्गे पदविस्तृते ॥ ५४ ॥ १ द. द । २ द. तीयं च । ३ द. ग्रासैश्च स वं । ४ द. तु । ५ द. प्रतौ पाठः नास्ति । ६-७ द. प्रतौ नास्ति । ८ द. स्व । ९ द. र्गे । १० द. शांतः स्यान्नात्र संशयः । ११ द. पता । १२ द. तो । १३ द. ता । १४ द. ष्पाश्च । १५ द. भागे । १६ द. व ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३५५ निर्गते चार्धभागेन सममाने मनोरमे । द्विपदा रथिका भद्रे निर्गतार्धपदेन सा ॥ ५५ ॥ चतुष्कं( ष्क )र्णेषु कर्तव्यं ( मानमेवमेवंघुतु ?) धीमता । बाह्यभित्तेस्तु विस्तारस्त्रिपदः परिकीर्तितः ॥ ५६ ॥³ चतुःषष्टिपदो गर्भस्तद्द्भित्तिस्त्रिपदा भवेत् । त्रिपदं कर्णमानं स्याद् वारिमार्गेण संयुतम् ॥ ५७ ॥ पदार्धं वारिमार्गः स्यात् पदमस्य प्रवेशकः । शालाष्टपदविस्तीर्णा भागार्धेन विनिर्गता ॥ ५८ ॥ चतुर्भागायतौ भद्रं पुनर्भागार्धनिर्गतम् । तलन्यासौ(सो) हेमकूटे विभक्तपदनिश्चयात् ॥ ५९ ॥ ⁶अस्याग्रे मण्डपं कुर्यान्महान्तं गुणपूजितम् । ऊर्ध्वं (तु) हेमकूटस्य द्विगुणं स्यात् कलाधिकम् ॥ ६० ॥ अधस्तादासनं तस्य सप्तभागसमुच्छ्रितम् । भागेनैकेन खुरके७ न मध्ये पूर्वमानयोः८ ॥ ६१ ॥ अत ऊर्ध्वं पुनर्व्रूमः पादमानमनुक्रमात् । सप्तभागोन्नतं कुर्याद् वेदीबन्धे(न्धं)९ सुशोभनम् ॥ ६२ ॥ तस्यार्धं कुम्भकं१०स्यार्ध( ?) भागेन कलशोन्नतिः । ११पदार्धेनान्तरं पत्रं यथाशोभं विधीयते ॥ ६३ ॥ सार्धं पदं पुनः प्रोक्ता कपोताली सुशोभना । दशभागोच्छ्रिता जङ्घा कर्तव्यातिसुलक्षणा ॥ ६४ ॥ अस्योपरि विधातव्यं भरणै१२(णं) द्विपदोच्छ्रितम् । मेखलान्तरपत्रे तु विधीयेते पदत्रये ॥ ६५ ॥ अधस्तान्मेखलायास्तु खुरकस्य तथोपरि । एकोनविंशतिं भागानन्तरं संप्रचक्षते१३ ॥ ६६ ॥ १ द. पुस्तके नास्ति । २ द. मानमेवं तु धी० । 'मानमेवं तु' इति स्यात् मुद्रिते पुस्तकेऽपि अयमेव पाठांतरः स्वीकृतः । ३ द. तस्याश्चान्तरः कार्यों भ्रमणी त्रिपदायता । चतुर्दशपदः कंद्रो विस्तरेण प्रकीर्तितः ॥ पाठः । ४ द. तं । ५ द. प्रतौ नास्ति । ६ द. अथास्य । ७ द. को । ८ द. या । ९ द. प्रतौ नास्ति । १० द. कः सार्धं । ११ द. पा । १२ द. णैर्द्वि० । १३ द. क्ष्यते ।

३५६ समराङ्गणसूत्रधारे। कर्मप्रमाणमेतस्य पृथङ् मध्येऽभिधीयते । द्विपदं (रोजासेनं स्याद्वेदा + + चतुष्पदा (?) ॥ ६७ ॥ भवत्यासनपट्टस्य कल्पना भागमानतः । सार्धं भागद्वयं कार्यमूर्ध्वं चन्द्रावलोकनम् ॥ ६८ ॥ स्तम्भानासनपट्टार्धेन युञ्ज्यादष्टभागिकान् (?) । भरणस्तम्भशीर्षे च प्रत्येकं पदके स्मृते ॥ ६९ ॥ द्विपदश्चार्धपट्टः स्याच्छाद्यैकेन सुशोभितः । त्रिपदं छाद्यकं तत्र विस्तारेण प्रकीर्तितम् ॥ ७० ॥ एतन्मानं समाख्यातमलिन्देषु चतुर्दिशम् । ऊर्ध्वमन्तरपत्रस्य कथयामो यथाक्रमम् ॥ ७१ ॥ षट्पदे कर्णविस्ताराँ(रे) सप्तांशा कर्णमञ्जरी । ग्रीवामर्धपदं कुर्यात् पदमेकं तथाण्डकम् ॥ ७२ ॥ अर्धांशा चन्द्रिका च स्यादेकांशः कलशोच्छ्रयः । अँस्योरोमञ्जरी कार्या विस्तारेण चतुष्पदा ॥ ७३ ॥ ग्रीवाण्डके११ विधातव्यं(व्ये) भागेनार्धेन कुम्भकः । सिंहकर्णस्तु कर्तव्यो द्विपदोऽस्यैव मध्यतः ॥ ७४ ॥ इत्थं पञ्चाण्डकाः कर्णे हेमकूटेषु कीर्तिताः । अष्टांशविस्तृतं कुर्यादुदयेन च षट्पदम् ॥ ७५ ॥ अलिन्दस्योर्ध्वभागस्तं(स्थं) सिंहकर्णं मनोरमम् । सिंहकर्णे द्विभागस्थो(स्थां) द्वादशांशकविस्तृतै(ताम्) ॥ ७६ ॥ उरोमञ्जरिकां कुर्यात् त्रयोदशपदोच्छ्रिताम् । सप्तांशविस्तृतः स्कन्धो ग्रीवा च पदमुच्छ्रिता ॥ ७७ ॥ १ द. वि । २ द. राजसेनं स्यात् वेदी तस्य चतुष्पदा ॥ मुद्रित पुस्तके पाठांतरः तु 'राजासनं स्याद् वेदी चास्य चतुष्पदा ' इति स्यात् । ३ द. ᵒसनगाशर्वे नियूᵒ । ४ द. दि । ५ द. य । ६ द. य । ७ द. प्रतौ नास्ति । ८ द. अर्द्धा स्याच्चंᵒ । ९ द. श । १० अस्येरो मंजरी ? ११ द. ᵒकं । १२ द. ᵒर्णाेऽस्य । १३ द. प्रकीᵒ । १४ द. नास्ति । १५ द. ᵒणे । १६ द. ᵒद्वे । १७-१८ द. प्रतौ नास्ति । १९ द. ताः ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३५७ अण्डकं सार्धभागेन चन्द्रिकार्धपदा स्मृता॑ । आकाशलिङ्गं कुर्वीत द्विपदं सुमनोरमम् ॥ ७८ ॥ विस्तारो मूलमञ्जर्या भागविंशतिसंमितः । उच्छ्रायोऽस्यैकविंशत्या स्कन्धो द्वादशभागिकः ॥ ७९ ॥ पञ्चभौमैस्तु कर्तव्यो यथा चारुः स जायते । प्रथमा भूमिका तत्र पञ्चभागा विधीयते ॥ ८० ॥ परा परार्धभागेन न्यूना न्यूना विधीयते । स्कन्धमानं विधातव्यं पदेनैकेन चोन्नतम् ॥ ८१ ॥ विभज्य दशधा कुर्याल्लताः पश्चातिसुन्दरीः४। हेमकूटस्य कर्णेषु प्रत्यङ्गे नरकिन्नराः ॥ ८२ ॥ मै(अ)न्ये तिलककूटाश्च कर्तव्यास्तु निरन्तराः । ईदृशी मञ्जरीहै(है)मे विधेया कूटनिर्गता( : ?)७ ॥ ८३ ॥ ग्रीवा सार्धपदा प्रोक्तो८ (क्ता) विस्तारादष्टभागिका( : ?)९ । अण्डकं द्विपदोत्सेधमेकादशपदायतम् ॥ ८४ ॥ द॑ण्डिका सार्धभागो वै (चा) विस्तारा १२न(न्न)वभागिका । त्रिपदः कलशः कार्यों विस्तारेणोच्छ्रयेण च ॥ ८५ ॥ एवंविधं विधत्ते यो हेमकूटं मनोरमम् । स क्रीडति पुमान् स्वर्गे यावत् क्रीडा पिनाकिनः ॥ ८६ ॥ हेमकूटः ॥ सुभद्राख्यमथ ब्रूमः प्रासादं भद्रभद्रकम् । सुभद्रोऽयमतः प्रोक्तो भद्रे१३ भद्रे यतोऽन्वितः ॥ ८७ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशविभाजिते । गर्भः षोडशभिर्भागैः स्क(क)न्दः षट्पदविस्तृतः ॥ ८८ ॥ १ द. ताः । २ द. भू० । ३ द. रु । ४ द. री । ५ द. मध्यैतिं । ६ द. प्रतौ नास्ति । ७ द. ताः । ८ द. प्रतौ नास्ति । ९ द. काः । १० द. चंद्रिका । ११ द. प्रतौ नास्ति । १२ द. °रा न विभा° । १३ द. भद्रै र्भद्रैर्य° ।

३५८ समराङ्गणसूत्रधारे भित्तिः स्यात् पदविंशत्या तत्र कन्दसमाः सृ(स्मृ¹)ताः । कर्णाः प्रत्यङ्ग²को(का³)न्येषां प्रत्येकं पदविस्तरात् ॥ ८९ ॥ द्वयंशो मध्यंग³विस्तार उभयोर्निर्गतँ⁴(म)ः पदम् । द्वयंशः सैरसि⁵(?)विस्तार आक्रान्त⁶पदनिर्गमैः ॥ ९० ॥ द्विपदा बाह्यभित्तिः स्याद् विस्तारेण सुशोभिताँ⁷(ः ?) । चतुष्पदायतः कर्णो भद्रं तस्य द्विभागिकम् ॥ ९१ ॥ निर्गमोऽस्यार्धभागेन स्यादेवं सुन्दरं कृतम् । कर्णे कोणासु⁸(स्तु) पदिका दिक्षु सर्वासु शोभनाः ॥ ९२ ॥ निगूढ⁹विस्तरः कार्यः सार्ध(र्ध)पञ्चपदोन्मितः । द्विपदो निर्गमस्तत्र सर्वदिक्षु विधीयते ॥ ९३ ॥ सलिलान्तरकं कुर्यादन्तरे कर्ण¹⁰भद्रयोः । प्रविष्टं पदमानेन पदपादेन विस्तृतम् ॥ ९४ ॥ ऊर्ध्वमानमथैतस्यै¹¹ यथावदभिधीयते । रोज¹²पीठं विधातव्यं भागार्धेनातिसुन्दरम् ॥ ९५ ॥ ऊर्ध्वभागेन खुरकँ¹³पीठं स्याच्चतुरंशकम् । द्विपदः कुम्भकोत्सेधः पादोनं सोम¹⁴(स्यान्म)सूरकम् ॥ ९६ ॥ भागार्धेनान्तरं पत्रं पादोनांशेन मेखलाः । षड्भागमुच्छ्रिता जङ्घा भागेन ग्रासपट्टिकाँ¹⁵(ः ?) ॥ ९७ ॥ मेखलान्तरपत्रे च प्रत्येकं पदकें¹⁶ स्मृते । पट्टा¹⁷दधस्खुरादूर्ध्वं भागा सैकां¹⁸ दशान्तरम् । (?) ॥ ९८ ॥ रोजा¹⁹सनं पदं प्रोक्तमुत्सेधं(घे)नातिशोभनम् । अर्धेनात्यं²⁰धिके कार्ये द्वे पदे वेदिकोच्छ्रयः ॥ ९९ ॥ १ द. त्रि । २ द. त्र । ३ द. ॰ध्यंगं॰ । ४ द. तः । ५ द. शि । ६ द. न्तः । ७ द. ताः । ८ द. ना । ९ द. निर्गू(र्व्यू-गूर्य)ह । १० द. भद्रकर्णयोः । ११ द. क । १२ द. ग । १३ द. ॰कं । १४ द. नांशगसू॰ । १५ द. का । १६ द. दि । १७ 'पट्टादधः खुरादूर्ध्वं भागास्त्वेकादशान्तरम्' इति स्यात् । द. पट्टादधः खु॰ । १८ द. च्चैका । १९ द. राजसेनं पदे प्रोक्तं उत्सेधेना' । २० द. ॰भ्य॰ ।

मेर्वादिर्विंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३५९ पदार्धमासनं कार्यं द्व्यंशं चन्द्रावलोकनम् । ऊर्ध्वमासनपट्टस्य स्तम्भः पञ्चपदान्वितः ॥ १०० ॥ ( पञ्चपदान्वितः ? ) भरणं स्तम्भशीर्षं च पदेन स्यात् समुच्छ्रितम् । छाद्यकेनावृतं कुर्यात् पदेनैकेन पट्टकम् ॥ १०१ ॥ द्विपदस्थः प्र ( इच्छाच )विस्तारैः पदेनैकेन लम्बनम् । ऊर्ध्वमन्तरपत्रस्य कथयामो यथास्थितम् ॥ १०२ ॥ चतुष्पदेषु कर्णेषु ये कर्णाः पदिकाः स्थिताः । तेषु ³(बिखरकाः ?) कार्या विस्तारोच्छ्रायतः पदम् ॥ १०३ ॥ कलशोनं तथा ग्रीवा पदार्धेन समुच्छ्रितौ । द्विपदः सिंहकर्णस्तु विस्तारोच्छ्रायतः समः ॥ १०४ ॥ ⁵( शिखिरोऽध ? ) विधातव्या त्रिपदी⁶ कर्णमञ्जरी । ऊर्ध्वं च त्रिपदा स (सा) स्याद् द्विपदा स्कन्धविस्तृतिः ॥ १०५ ॥ सार्धभागेन कर्तव्यं सग्रीवं कलशाण्डकम् । सिंहप्रासादवत् कर्णा विधेयाः शुभलक्षणाः ॥ १०६ ॥ मूलमानेन विस्तीर्णा निर्गूं(गू)ढस्योपरि स्थिताः । द्वितीयश्च तृतीयश्च तदूर्ध्वं च समुच्छ्रितः ॥ १०७ ॥ कर्णस्थकलशादूर्ध्वं कर्तव्या मूलमञ्जरी । विस्तारो दशभागांशानु(गःस्यादु)च्छ्रायो द्वादशांशकैः ॥१०८॥ लताभिः पञ्च(वि ?)मिर्युक्ता विचित्रैश्चापि कर्मभिः । षट्पदोऽस्य स्मृतः स्कन्धो ग्रीवा चास्य चतुष्पदा ॥ १०९ ॥ विस्तारेण समाख्याता पादोनं पदमुच्छ्रितां । अण्डकां(कं)¹¹ साङ्घ्रिभागेन (भैवि ?) षड्भागविस्तृतम् ॥११०॥ १ द. प्रतौ नास्ति । २ द. र । ३ द. खिंखुरका कार्या । ४ द. ताः । ५ 'शिखराधो' इति स्यात् । द. खिंखरोर्द्धं वि° । ६ द. दा । ७ द. निर्यूहस्यो° । ८ द. या । ९ द. का । १० द. ताः । ११ द. सां ह्रिं° । १२ द. भवेत् षं° ।

पादोनं चन्द्रिकाभागं कलशश्च द्वि^२भागिकः । प्रासादं ये सुभद्राख्यं कारयन्ति सुलक्षणम् ॥ १११ ॥ कल्पकोटिसहस्राणि भद्रं तेषां शिवाग्रतः । सुभद्रः ॥ सर्वपापक्षयकरस्त्रिषु लोकेषु कीर्तितैः^३ ॥ ११२ ॥ रिपुकेसरिसंज्ञोऽयं^४ प्रासादः परिकीर्त्यते । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागविंशतिभाजिते ॥ ११३ ॥ द्विपदा बाह्यभित्तिः स्यान्मध्यभित्तिश्च तावता(ती) । भ्रमणी द्विपदा कार्या विस्तारात् सर्वदिग्गताः(ग्गता)^५ ॥ ११४ ॥ गर्भोऽष्टविस्तृतः कर्णः( ^६+ कन्द ?) सार्धभागिकः । चतुर्भागायतं भद्रं कुर्याद् भागेन निर्गतम् ॥ ११५ ॥ रथकोऽसौ समुद्दिष्टो विधातव्यश्चतुर्दिशम् । पार्श्वयोश्च प्रतिरथौ कार्यौ^८ सार्धपदायतौ ॥ ११६ ॥ पदार्धेन विनिष्क्रान्तौ ^९++ विविधेष्वपि । कर्णीयामश्चतुर्भागो द्विपदं कर्णभद्रकम् ॥ ११७ ॥ पदार्धेन विनिष्क्रान्तं बाह्यकर्णै^१०व्यवस्थितम् । पद(:?)पादेन विस्तीर्णं प्रविष्टं पदमात्रकम् ॥ ११८ ॥ कार्यं जलान्तरं मध्ये कर्णस्य तिलकस्य च । द्व्यंशस्तिलकविस्तारैः^१२ पदेनैकेन निर्गमः ॥ ११९ ॥ सुवर्णिताः^१३ स्युस्तिलका भद्रकोणै^१४व्यवस्थिताः । अष्टभागं भवेद् भद्रं पदत्रयविनिर्गतम् ॥ १२० ॥ चतसृष्वपि तद् दिक्षु कर्तव्यं स्तम्भभूषितम् । ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमः प्रतिपत्रं सुखावहम् ॥ १२१ ॥

१ द. भं° । २ द. वि । ३ द. विश्रुततः । ४ द. ऽथ । ५ द. ग्गताः । ६ द. र्भा । ७ द. कर्णः कंदः सार्ध द्वि° । ८ द. कार्यों भद्रप° । ९ द. न्तो विधिरेषरथेष्वपि । १० द. न्या । ११ द. °र्णै । १२ द. र । १३ द. °र्त्ति । १४ द. °णे ।