समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रसादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । ३४९ महामर्माणि चत्वारि कुर्याद् यैत्ताद्यतोत्तरे (?)। क्षणमध्येषु सर्वेषु द्रव्यमेकं न दापयेत् ॥ ३०१ ॥ तदा युग्म + + + + वेधमर्म विवर्जयेत् । क्षणमध्ये यदा द्रव्यमेकं मोहात् प्रदीयते ॥ ३०२ ॥ कर्तृकारकयोः पीडा भवेत् पूजा न तादृशी । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन स्थपतिः कारकोऽपि च ॥ ३०३ ॥ मर्माणि वर्जयेद् यत्नात् प्रासादस्य समीपतः । अथ मर्मवियुक्तो(क्तं) यः प्रासादं कर्तुमिच्छति ॥ ३०४ ॥ प्रासादतः सदा तेन विधेयं महदन्तरम् । (प्रासादां तूत्तरं क्वः) कार्यं फलपुष्पैर्विभूषितम् ॥ ३०५ ॥ य एतैर्लक्षणैर्युक्तं कारयेद् देवतालयम् । धनधान्यमवाप्नोति मोदते सुखमेव च ॥ ३०६ ॥ हरो हिरण्यगर्भश्च हरिर्दिनकरोऽपि च । एते देवाः समाख्याता देवनामपि पूजिताः ॥ ३०७ ॥ पृथक्त्वेन च कर्तव्या एकरूपसमन्विताः । अष्टबाहुश्चतुर्वक्त्रः कुण्डली मुकुटोज्ज्वलः ॥ ३०८ ॥ हारकेयूरसंयुक्तो रत्नमालोपशोभितः । ऋष्यागतपुरः कार्यः पद्महस्तो दिवाकरः ॥ ३०९ ॥ शङ्खचक्रधरो देवो वामे च मधुसूदनः । कण्ठाभरणसंयुक्तो मूर्धा च मुकुटोज्ज्वलः ॥ ३१० ॥ ब्रह्मा पश्चिमत्तः कार्यो बृहज्जठरमण्डलः । कुण्डिकामक्षसूत्रं च दधत् कूर्चविभूषितः ॥ ३११ ॥ प्रासादा रुचकादयोऽत्र ललिताः प्राग् विंशतिः पञ्चयुक् तावन्तश्च ततोऽनु केसरिमुखाः( स )न्धारकाः कीर्तिताः । १ 'यत्नाद्यथोत्तरम्' इति स्यात् ।

३५२ समराङ्गणसूत्रधारे

उभयोरन्तरं कार्यं विस्तारात् पञ्चभागिकम् । अन्तरालं च कुर्वीत शृङ्गं तत्तं¹ चतुष्पदम् ॥ २१ ॥ विभागस्तादृशोऽस्य स्याद्² बाह्यशृङ्गस्य याहशः । भित्तिकन्दान्तराले च कार्यं षड्दारुकं बुधैः ॥ २२ ॥ इँ³तिकातोरणयुतं चतुर्दिक्षु मनोरमम् । पुरतो मण्डपं कुर्यात् सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ २३ ॥ भागैः पञ्चाशता कुर्यादस्य मानमिहोर्ध्वगम् । एषां मध्ये सँ⁴विंशत्या प्रविधेयास्तुलोदयाः ॥ २४ ॥ तेषां मध्ये⁵ऽशकैः षड्भिर्वेदीबन्धो विधीयते । नवधा भाजिते तत्र वेदीबन्धे समैः पदैः ॥ २५ ॥ कुम्भश्चतुष्पदस्तत्र द्विपदस्तु मसूरकैः । भागेनान्तरपत्रं स्यान्मेखला द्विपदाः स्मृताः ॥ २६ ॥ मूलभागास्तु ये तैः स्याज्जङ्घा दशभिरुच्छ्रिताः । द्विपदा मेखला प्रोक्ता द्वयंशे चान्तरपत्रके ॥ २७ ॥ अधस्तादूर्ध्वपक्षं(ष्ट)स्य तलपट्टस्य चोपरि । षोडशांशाँ⁷ विधान्वर्यास्तत्रैतत् कर्म वो⁸र्चयेत् (?) ॥ २८ ॥ भागेन रूपधारा स्यात्⁹ सार्धा सार्धा च सेनकम्¹⁰ (?) । वेदी भागत्रयोत्सेधो +¹¹ द्वेनासनपट्टकः ॥ २९ ॥ सोर्ध्व¹²(सार्ध)भागेन कर्तव्यमूँ¹³र्ध्वचन्द्रावलोकनम् । आसनस्योर्ध्वतः स्तम्भाः सार्धपञ्चपदाः स्मृताः ॥ ३० ॥ भागेनोच्छौँ¹⁴लकं कार्यं शीष¹⁵(शीर्ष¹⁶) सार्धपदोन्नतम् । पट्टः स्याद् द्विपँ¹⁷दोत्सेधस्त्रिपदश्छाद्यविस्तरः ॥ ३१ ॥ लँ¹⁸म्बनं तु तदर्धेन यथाशोभमथापि वा । ऊँ¹⁹र्ध्वनान्तरः(र्ध्वेनान्तर)पत्रस्य कस्य(ल्प्य)तेऽप्ययथाक्रमम् ॥

१ द. नु । २ द. र । ३ द. इलिका तोरणैः युक्तं । ४ द. ऽथ । ५ द. काः । ६ द. पुस्तके नास्ति । ७ द. ᵒशो । ८ द. व्यो । ९ द. चा । १० द. त्यात्साद्धर्शाद्राजसेनकं । ११ द. धं सार्दैना ? । १२ द. प्रतौ नास्ति । १३ द. र्ध्वं । १४ द. त्का । १५ द. प्रतौ नास्ति । १६ द. टः । १७ द. विधी । १८ द. लवणं । १९ द. ऊर्ध्वमन्तरपत्रस्य कथ्यतेऽथ यथागमम् पुस्तकस्य पाठः ।

मेर्वादिर्विशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३५३ कोणेषु कूटः कर्तव्यो विविधैः कर्मसम्भ्रमैः । विस्तारः स्याच्चतुर्भागस्तेषां षड्भाग उच्छ्रयः ॥ ३३ ॥ कर्णा घण्टासमायुक्ताः कूटमानं विधीयते । ^४तत्र मृत्युक्रमात्(?)कुर्यादेकैकं च तदूर्ध्वतः ॥ ३४ ॥ तेषां च तुल्यता कार्या विस्तारादुच्छ्रयादपि । चत्वार एककर्णे स्युरेवं सर्वेषु षोडश ॥ ३५ ॥ सिंहकर्णस्य विस्तारो(र)^८मानं स्यादष्टभागिकम् । ^६षड्भागस्तु तथोत्सेधो रथिकैश्च विभूषणम् ॥ ३६ ॥ गुणद्वा(ता)^७र्समायुक्तः शूरसेनाभिधानकः । सिंहकर्णो विधातव्यः सर्वकर्मसमाकुलः ॥ ३७ ॥ सिंहकर्णोदयादूर्ध्वमुरोमञ्जरिका भवेत् । ^१०विस्तारादष्टभागासावुच्छ्रायन(यान्न)वभागिका ॥ ३८ ॥ लतापत्रकसंयुक्ता मञ्जरी स्यात् सुशोभितां^११ । ग्रीवा पादोनभागा स्यादाण्डकं भागमुच्छ्रितम् ॥ ३९ ॥ ^१२चन्द्रिका सार्धभागेन कलशश्चैव भागिकः । कूटमूर्ध्वे^१३(र्ध्नि) द्वितीया स्यादुरोमञ्जरिका तथा ॥ ४० ॥^१४ (^१५भागात्तद्वादशविस्तीर्णा तु सार्धा न त्रिदशावाच्छ्रिता?) । भागमेकं भवेद् ग्रीवा सार्धभागेन चाण्डकम् ॥ ४१ ॥ ^१७कर्पूरं(?) चार्धभागेन कलशश्च द्विभागिकः । उरःशिखरकान्य(र्ण्ये)^१८ष्टौ भवन्त्येवं चतुर्द^२०(र्दि)शम् ॥ ४२ ॥ द्वितीयकूटकस्योर्ध्वे कर्तव्या मूलमञ्जरी । ^२१भागषोडशविस्तारा पादाष्टादशकोदयः(या) ॥ ४३ ॥ १ द. रं । २ द. र्ण । ३ द. कं । ४ द. तत्र दृक् प्रक्रमात् कुं° । ५ द. रं । ६ द. तद्भागश्च तथोत्सेधा रथकैकश्च । ७ द. पु. नास्ति । ८ द. रः । ९ द. णै । १० द. विस्तरो दृष्टभागं स्यादुच्छ्रय- नवभागिकाः ॥ पुस्तकस्य पाठः । ११ द. ताः । १२ द. चंडिका । १३ द. प्रतौ नास्ति । १४ द. यः । १५ द. भागान् द्वादशविस्तीर्णान् सार्धां त्रिदशोच्च्छ्रितान् ॥ पुस्तकस्य पाठः । १६ 'भागद्वादश- विस्तीर्णा सार्धोनत्रिंशतोच्छ्रिता' इति स्यान् । १७ द. चंडिकं । १८ द. कर्पूरं चात्र भागेन । १८ द. पुस्तके नास्ति । २० द. प्रतौ नास्ति । २१ द. गं । २२ द. पराष्टादशकोटे यः । वा. ४५

३३४ समराङ्गणसूत्रधारे स्कन्धमानं हि सर्वेषां यथोक्तं शतवास्तुनि । ग्रीवा सार्धपदांशा स्यादण्डकं द्विपदान्वितम् ॥ ४४ ॥ कङ्कतीफलतुल्यानि कुर्यात् सर्वाण्डकानि च । द्विपदं² च(म)पिण्डिकायुग्मं कार्यं सामलसारकम् ॥ ४५ ॥ तस्योपरि स्यात् कलशो वर्तुलस्त्रिपदोच्छ्रितः । तोरणैर्मकरैः पत्रैः साग्रैश्च³ सव(म)रालकैः ॥ ४६ ॥ हस्तिमण्डैः⁴ समाकीर्णमर्धै(प्स)रोगणभूषितम् । ईदृशं श्रीधरं कुर्यात् सर्वालङ्कारभूषितम् ॥ ४७ ॥ श्रीधरं कारयेद् यस्तु किञ्चिदर्थमपि मानवः । इहैव लभते⁶(वसत:?) सौख्यममुत्रेन्द्रत्वमाप्नुयात् ॥ ४८ ॥ भोगान् भुक्त्वा पुमान् स्वर्गं⁸ नीयते⁹ च परे पदे । सर्वपापविनिर्मुक्तः शान्तश्च स्यान्न संशयः ॥ ४९ ॥ श्रीधरः ॥ हेमकूटमथ ब्रूमः शुभलक्षणसंयुतम् । सर्वविद्याधरस्थानमाश्रयः स पिनाकिनः ॥ ५० ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे षड्विंशत्यंशभाजिते । तत्र स्युः षट्पदाः कर्णाः शाला द्वादशभागिकाः ॥ ५१ ॥ निर्गताश्च त्रिभिर्भागैर्भवन्त्येताश्चतुर्दिशम् । अष्टभागायतो¹² भूयो निर्गमश्च¹³ त्रिभिः पदैः ॥ ५२ ॥ चतुःस्तम्भाश्चतुष्पार्श्व¹⁴(र्श्वा) दिक्षु सर्वास्र्वयं विधिः । कर्णशालान्तरं कार्यं पदेनैकेन¹⁵ विस्तृतम् ॥ ५३ ॥ प्रविष्टं तत् पदेनैकं¹⁶ तदेवात्र जलान्तरम् । पदेन कर्णे कोणः स्यात् प्रत्यङ्गे पदविस्तृते ॥ ५४ ॥ १ द. द । २ द. तीयं च । ३ द. ग्रासैश्च स वं । ४ द. तु । ५ द. प्रतौ पाठः नास्ति । ६-७ द. प्रतौ नास्ति । ८ द. स्व । ९ द. र्गे । १० द. शांतः स्यान्नात्र संशयः । ११ द. पता । १२ द. तो । १३ द. ता । १४ द. ष्पाश्च । १५ द. भागे । १६ द. व ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३५५ निर्गते चार्धभागेन सममाने मनोरमे । द्विपदा रथिका भद्रे निर्गतार्धपदेन सा ॥ ५५ ॥ चतुष्कं( ष्क )र्णेषु कर्तव्यं ( मानमेवमेवंघुतु ?) धीमता । बाह्यभित्तेस्तु विस्तारस्त्रिपदः परिकीर्तितः ॥ ५६ ॥³ चतुःषष्टिपदो गर्भस्तद्द्भित्तिस्त्रिपदा भवेत् । त्रिपदं कर्णमानं स्याद् वारिमार्गेण संयुतम् ॥ ५७ ॥ पदार्धं वारिमार्गः स्यात् पदमस्य प्रवेशकः । शालाष्टपदविस्तीर्णा भागार्धेन विनिर्गता ॥ ५८ ॥ चतुर्भागायतौ भद्रं पुनर्भागार्धनिर्गतम् । तलन्यासौ(सो) हेमकूटे विभक्तपदनिश्चयात् ॥ ५९ ॥ ⁶अस्याग्रे मण्डपं कुर्यान्महान्तं गुणपूजितम् । ऊर्ध्वं (तु) हेमकूटस्य द्विगुणं स्यात् कलाधिकम् ॥ ६० ॥ अधस्तादासनं तस्य सप्तभागसमुच्छ्रितम् । भागेनैकेन खुरके७ न मध्ये पूर्वमानयोः८ ॥ ६१ ॥ अत ऊर्ध्वं पुनर्व्रूमः पादमानमनुक्रमात् । सप्तभागोन्नतं कुर्याद् वेदीबन्धे(न्धं)९ सुशोभनम् ॥ ६२ ॥ तस्यार्धं कुम्भकं१०स्यार्ध( ?) भागेन कलशोन्नतिः । ११पदार्धेनान्तरं पत्रं यथाशोभं विधीयते ॥ ६३ ॥ सार्धं पदं पुनः प्रोक्ता कपोताली सुशोभना । दशभागोच्छ्रिता जङ्घा कर्तव्यातिसुलक्षणा ॥ ६४ ॥ अस्योपरि विधातव्यं भरणै१२(णं) द्विपदोच्छ्रितम् । मेखलान्तरपत्रे तु विधीयेते पदत्रये ॥ ६५ ॥ अधस्तान्मेखलायास्तु खुरकस्य तथोपरि । एकोनविंशतिं भागानन्तरं संप्रचक्षते१३ ॥ ६६ ॥ १ द. पुस्तके नास्ति । २ द. मानमेवं तु धी० । 'मानमेवं तु' इति स्यात् मुद्रिते पुस्तकेऽपि अयमेव पाठांतरः स्वीकृतः । ३ द. तस्याश्चान्तरः कार्यों भ्रमणी त्रिपदायता । चतुर्दशपदः कंद्रो विस्तरेण प्रकीर्तितः ॥ पाठः । ४ द. तं । ५ द. प्रतौ नास्ति । ६ द. अथास्य । ७ द. को । ८ द. या । ९ द. प्रतौ नास्ति । १० द. कः सार्धं । ११ द. पा । १२ द. णैर्द्वि० । १३ द. क्ष्यते ।

३५६ समराङ्गणसूत्रधारे। कर्मप्रमाणमेतस्य पृथङ् मध्येऽभिधीयते । द्विपदं (रोजासेनं स्याद्वेदा + + चतुष्पदा (?) ॥ ६७ ॥ भवत्यासनपट्टस्य कल्पना भागमानतः । सार्धं भागद्वयं कार्यमूर्ध्वं चन्द्रावलोकनम् ॥ ६८ ॥ स्तम्भानासनपट्टार्धेन युञ्ज्यादष्टभागिकान् (?) । भरणस्तम्भशीर्षे च प्रत्येकं पदके स्मृते ॥ ६९ ॥ द्विपदश्चार्धपट्टः स्याच्छाद्यैकेन सुशोभितः । त्रिपदं छाद्यकं तत्र विस्तारेण प्रकीर्तितम् ॥ ७० ॥ एतन्मानं समाख्यातमलिन्देषु चतुर्दिशम् । ऊर्ध्वमन्तरपत्रस्य कथयामो यथाक्रमम् ॥ ७१ ॥ षट्पदे कर्णविस्ताराँ(रे) सप्तांशा कर्णमञ्जरी । ग्रीवामर्धपदं कुर्यात् पदमेकं तथाण्डकम् ॥ ७२ ॥ अर्धांशा चन्द्रिका च स्यादेकांशः कलशोच्छ्रयः । अँस्योरोमञ्जरी कार्या विस्तारेण चतुष्पदा ॥ ७३ ॥ ग्रीवाण्डके११ विधातव्यं(व्ये) भागेनार्धेन कुम्भकः । सिंहकर्णस्तु कर्तव्यो द्विपदोऽस्यैव मध्यतः ॥ ७४ ॥ इत्थं पञ्चाण्डकाः कर्णे हेमकूटेषु कीर्तिताः । अष्टांशविस्तृतं कुर्यादुदयेन च षट्पदम् ॥ ७५ ॥ अलिन्दस्योर्ध्वभागस्तं(स्थं) सिंहकर्णं मनोरमम् । सिंहकर्णे द्विभागस्थो(स्थां) द्वादशांशकविस्तृतै(ताम्) ॥ ७६ ॥ उरोमञ्जरिकां कुर्यात् त्रयोदशपदोच्छ्रिताम् । सप्तांशविस्तृतः स्कन्धो ग्रीवा च पदमुच्छ्रिता ॥ ७७ ॥ १ द. वि । २ द. राजसेनं स्यात् वेदी तस्य चतुष्पदा ॥ मुद्रित पुस्तके पाठांतरः तु 'राजासनं स्याद् वेदी चास्य चतुष्पदा ' इति स्यात् । ३ द. ᵒसनगाशर्वे नियूᵒ । ४ द. दि । ५ द. य । ६ द. य । ७ द. प्रतौ नास्ति । ८ द. अर्द्धा स्याच्चंᵒ । ९ द. श । १० अस्येरो मंजरी ? ११ द. ᵒकं । १२ द. ᵒर्णाेऽस्य । १३ द. प्रकीᵒ । १४ द. नास्ति । १५ द. ᵒणे । १६ द. ᵒद्वे । १७-१८ द. प्रतौ नास्ति । १९ द. ताः ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३५७ अण्डकं सार्धभागेन चन्द्रिकार्धपदा स्मृता॑ । आकाशलिङ्गं कुर्वीत द्विपदं सुमनोरमम् ॥ ७८ ॥ विस्तारो मूलमञ्जर्या भागविंशतिसंमितः । उच्छ्रायोऽस्यैकविंशत्या स्कन्धो द्वादशभागिकः ॥ ७९ ॥ पञ्चभौमैस्तु कर्तव्यो यथा चारुः स जायते । प्रथमा भूमिका तत्र पञ्चभागा विधीयते ॥ ८० ॥ परा परार्धभागेन न्यूना न्यूना विधीयते । स्कन्धमानं विधातव्यं पदेनैकेन चोन्नतम् ॥ ८१ ॥ विभज्य दशधा कुर्याल्लताः पश्चातिसुन्दरीः४। हेमकूटस्य कर्णेषु प्रत्यङ्गे नरकिन्नराः ॥ ८२ ॥ मै(अ)न्ये तिलककूटाश्च कर्तव्यास्तु निरन्तराः । ईदृशी मञ्जरीहै(है)मे विधेया कूटनिर्गता( : ?)७ ॥ ८३ ॥ ग्रीवा सार्धपदा प्रोक्तो८ (क्ता) विस्तारादष्टभागिका( : ?)९ । अण्डकं द्विपदोत्सेधमेकादशपदायतम् ॥ ८४ ॥ द॑ण्डिका सार्धभागो वै (चा) विस्तारा १२न(न्न)वभागिका । त्रिपदः कलशः कार्यों विस्तारेणोच्छ्रयेण च ॥ ८५ ॥ एवंविधं विधत्ते यो हेमकूटं मनोरमम् । स क्रीडति पुमान् स्वर्गे यावत् क्रीडा पिनाकिनः ॥ ८६ ॥ हेमकूटः ॥ सुभद्राख्यमथ ब्रूमः प्रासादं भद्रभद्रकम् । सुभद्रोऽयमतः प्रोक्तो भद्रे१३ भद्रे यतोऽन्वितः ॥ ८७ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशविभाजिते । गर्भः षोडशभिर्भागैः स्क(क)न्दः षट्पदविस्तृतः ॥ ८८ ॥ १ द. ताः । २ द. भू० । ३ द. रु । ४ द. री । ५ द. मध्यैतिं । ६ द. प्रतौ नास्ति । ७ द. ताः । ८ द. प्रतौ नास्ति । ९ द. काः । १० द. चंद्रिका । ११ द. प्रतौ नास्ति । १२ द. °रा न विभा° । १३ द. भद्रै र्भद्रैर्य° ।

३५८ समराङ्गणसूत्रधारे भित्तिः स्यात् पदविंशत्या तत्र कन्दसमाः सृ(स्मृ¹)ताः । कर्णाः प्रत्यङ्ग²को(का³)न्येषां प्रत्येकं पदविस्तरात् ॥ ८९ ॥ द्वयंशो मध्यंग³विस्तार उभयोर्निर्गतँ⁴(म)ः पदम् । द्वयंशः सैरसि⁵(?)विस्तार आक्रान्त⁶पदनिर्गमैः ॥ ९० ॥ द्विपदा बाह्यभित्तिः स्याद् विस्तारेण सुशोभिताँ⁷(ः ?) । चतुष्पदायतः कर्णो भद्रं तस्य द्विभागिकम् ॥ ९१ ॥ निर्गमोऽस्यार्धभागेन स्यादेवं सुन्दरं कृतम् । कर्णे कोणासु⁸(स्तु) पदिका दिक्षु सर्वासु शोभनाः ॥ ९२ ॥ निगूढ⁹विस्तरः कार्यः सार्ध(र्ध)पञ्चपदोन्मितः । द्विपदो निर्गमस्तत्र सर्वदिक्षु विधीयते ॥ ९३ ॥ सलिलान्तरकं कुर्यादन्तरे कर्ण¹⁰भद्रयोः । प्रविष्टं पदमानेन पदपादेन विस्तृतम् ॥ ९४ ॥ ऊर्ध्वमानमथैतस्यै¹¹ यथावदभिधीयते । रोज¹²पीठं विधातव्यं भागार्धेनातिसुन्दरम् ॥ ९५ ॥ ऊर्ध्वभागेन खुरकँ¹³पीठं स्याच्चतुरंशकम् । द्विपदः कुम्भकोत्सेधः पादोनं सोम¹⁴(स्यान्म)सूरकम् ॥ ९६ ॥ भागार्धेनान्तरं पत्रं पादोनांशेन मेखलाः । षड्भागमुच्छ्रिता जङ्घा भागेन ग्रासपट्टिकाँ¹⁵(ः ?) ॥ ९७ ॥ मेखलान्तरपत्रे च प्रत्येकं पदकें¹⁶ स्मृते । पट्टा¹⁷दधस्खुरादूर्ध्वं भागा सैकां¹⁸ दशान्तरम् । (?) ॥ ९८ ॥ रोजा¹⁹सनं पदं प्रोक्तमुत्सेधं(घे)नातिशोभनम् । अर्धेनात्यं²⁰धिके कार्ये द्वे पदे वेदिकोच्छ्रयः ॥ ९९ ॥ १ द. त्रि । २ द. त्र । ३ द. ॰ध्यंगं॰ । ४ द. तः । ५ द. शि । ६ द. न्तः । ७ द. ताः । ८ द. ना । ९ द. निर्गू(र्व्यू-गूर्य)ह । १० द. भद्रकर्णयोः । ११ द. क । १२ द. ग । १३ द. ॰कं । १४ द. नांशगसू॰ । १५ द. का । १६ द. दि । १७ 'पट्टादधः खुरादूर्ध्वं भागास्त्वेकादशान्तरम्' इति स्यात् । द. पट्टादधः खु॰ । १८ द. च्चैका । १९ द. राजसेनं पदे प्रोक्तं उत्सेधेना' । २० द. ॰भ्य॰ ।

मेर्वादिर्विंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३५९ पदार्धमासनं कार्यं द्व्यंशं चन्द्रावलोकनम् । ऊर्ध्वमासनपट्टस्य स्तम्भः पञ्चपदान्वितः ॥ १०० ॥ ( पञ्चपदान्वितः ? ) भरणं स्तम्भशीर्षं च पदेन स्यात् समुच्छ्रितम् । छाद्यकेनावृतं कुर्यात् पदेनैकेन पट्टकम् ॥ १०१ ॥ द्विपदस्थः प्र ( इच्छाच )विस्तारैः पदेनैकेन लम्बनम् । ऊर्ध्वमन्तरपत्रस्य कथयामो यथास्थितम् ॥ १०२ ॥ चतुष्पदेषु कर्णेषु ये कर्णाः पदिकाः स्थिताः । तेषु ³(बिखरकाः ?) कार्या विस्तारोच्छ्रायतः पदम् ॥ १०३ ॥ कलशोनं तथा ग्रीवा पदार्धेन समुच्छ्रितौ । द्विपदः सिंहकर्णस्तु विस्तारोच्छ्रायतः समः ॥ १०४ ॥ ⁵( शिखिरोऽध ? ) विधातव्या त्रिपदी⁶ कर्णमञ्जरी । ऊर्ध्वं च त्रिपदा स (सा) स्याद् द्विपदा स्कन्धविस्तृतिः ॥ १०५ ॥ सार्धभागेन कर्तव्यं सग्रीवं कलशाण्डकम् । सिंहप्रासादवत् कर्णा विधेयाः शुभलक्षणाः ॥ १०६ ॥ मूलमानेन विस्तीर्णा निर्गूं(गू)ढस्योपरि स्थिताः । द्वितीयश्च तृतीयश्च तदूर्ध्वं च समुच्छ्रितः ॥ १०७ ॥ कर्णस्थकलशादूर्ध्वं कर्तव्या मूलमञ्जरी । विस्तारो दशभागांशानु(गःस्यादु)च्छ्रायो द्वादशांशकैः ॥१०८॥ लताभिः पञ्च(वि ?)मिर्युक्ता विचित्रैश्चापि कर्मभिः । षट्पदोऽस्य स्मृतः स्कन्धो ग्रीवा चास्य चतुष्पदा ॥ १०९ ॥ विस्तारेण समाख्याता पादोनं पदमुच्छ्रितां । अण्डकां(कं)¹¹ साङ्घ्रिभागेन (भैवि ?) षड्भागविस्तृतम् ॥११०॥ १ द. प्रतौ नास्ति । २ द. र । ३ द. खिंखुरका कार्या । ४ द. ताः । ५ 'शिखराधो' इति स्यात् । द. खिंखरोर्द्धं वि° । ६ द. दा । ७ द. निर्यूहस्यो° । ८ द. या । ९ द. का । १० द. ताः । ११ द. सां ह्रिं° । १२ द. भवेत् षं° ।

पादोनं चन्द्रिकाभागं कलशश्च द्वि^२भागिकः । प्रासादं ये सुभद्राख्यं कारयन्ति सुलक्षणम् ॥ १११ ॥ कल्पकोटिसहस्राणि भद्रं तेषां शिवाग्रतः । सुभद्रः ॥ सर्वपापक्षयकरस्त्रिषु लोकेषु कीर्तितैः^३ ॥ ११२ ॥ रिपुकेसरिसंज्ञोऽयं^४ प्रासादः परिकीर्त्यते । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागविंशतिभाजिते ॥ ११३ ॥ द्विपदा बाह्यभित्तिः स्यान्मध्यभित्तिश्च तावता(ती) । भ्रमणी द्विपदा कार्या विस्तारात् सर्वदिग्गताः(ग्गता)^५ ॥ ११४ ॥ गर्भोऽष्टविस्तृतः कर्णः( ^६+ कन्द ?) सार्धभागिकः । चतुर्भागायतं भद्रं कुर्याद् भागेन निर्गतम् ॥ ११५ ॥ रथकोऽसौ समुद्दिष्टो विधातव्यश्चतुर्दिशम् । पार्श्वयोश्च प्रतिरथौ कार्यौ^८ सार्धपदायतौ ॥ ११६ ॥ पदार्धेन विनिष्क्रान्तौ ^९++ विविधेष्वपि । कर्णीयामश्चतुर्भागो द्विपदं कर्णभद्रकम् ॥ ११७ ॥ पदार्धेन विनिष्क्रान्तं बाह्यकर्णै^१०व्यवस्थितम् । पद(:?)पादेन विस्तीर्णं प्रविष्टं पदमात्रकम् ॥ ११८ ॥ कार्यं जलान्तरं मध्ये कर्णस्य तिलकस्य च । द्व्यंशस्तिलकविस्तारैः^१२ पदेनैकेन निर्गमः ॥ ११९ ॥ सुवर्णिताः^१३ स्युस्तिलका भद्रकोणै^१४व्यवस्थिताः । अष्टभागं भवेद् भद्रं पदत्रयविनिर्गतम् ॥ १२० ॥ चतसृष्वपि तद् दिक्षु कर्तव्यं स्तम्भभूषितम् । ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमः प्रतिपत्रं सुखावहम् ॥ १२१ ॥

१ द. भं° । २ द. वि । ३ द. विश्रुततः । ४ द. ऽथ । ५ द. ग्गताः । ६ द. र्भा । ७ द. कर्णः कंदः सार्ध द्वि° । ८ द. कार्यों भद्रप° । ९ द. न्तो विधिरेषरथेष्वपि । १० द. न्या । ११ द. °र्णै । १२ द. र । १३ द. °र्त्ति । १४ द. °णे ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३६१ ऊर्ध्वप्रमाणं द्विगुणं कर्तव्यं द्विकलाधिकम् । भागैरेकोनविंशत्या मध्ये कार्यस्तलोदयः ॥ १२२ ॥ एभ्यो मध्याद् विधातव्या³ वेदीबन्धाः⁴ सुशोभनाः⁵ । द्विपदः कुम्भकः सार्धं⁶ पदं तु कलशो भवेत् ॥ १२३ ॥ मेखलान्तरपत्रे तु⁷ कार्ये सार्धपदोन्नते । नवभागोन्नता जङ्घा द्विपदा रूपपट्टिका ॥ १२४ ॥ मेखलान्तरपत्रे तु विदधीत पदद्वयम् । मध्यं स्यात् षोडशपदं ⁸(मानायाः ?)खुरके(को)ऽस्य च ॥ १२५ ॥ राजसेनां तथा वेदी तद्वदासनापट्टकम् । पदैः पञ्चभिरेतानि विदध्यादूर्ध्वमानतः ॥ १२६ ॥ चन्द्रावलोकनं कुर्याद् द्विपदं भागमानतः । उपर्वासनपट्टस्य स्तम्भः स्यात् सप्तभागिकः ॥ १२७ ॥ भरणं स्तम्भशीर्षं च द्विपदं चोर्ध्वमानतः । द्विपदः पट्टपिण्डः स्यात् त्रिपदश्छाद्यविस्तरः । १२८ ॥ ऊर्ध्वमन्तरपत्रस्य साम्प्रतं परिकीर्त्यते । चतुष्पदैः कर्णशृङ्गमायामोच्छ्रायतः ⁹++ (?) ॥ १२९ ॥ ग्रीवाण्डकं च भागेन चन्द्रिकार्धपदेन च । कलशश्चार्ध¹³भागेन कर्तव्योऽत्र न संशयः ॥ १३० ॥ अस्योर्ध्वतः प्रकर्तव्या द्वितीया कर्णमञ्जरी । त्रिपदायामविस्तारा ग्रीवाण्डकलशा(:)¹⁴पदम् ॥ १३१ ॥ भद्रकर्णाश्रिते द्व्यंशो¹⁵ विस्तौ¹⁶रस्तिलके स्मृतः । उच्छ्रयस्त्रिपदस्तस्य द्वितीयेः¹⁷ स्यात् तदूर्ध्वतः ॥ १३२ ॥ सार्धद्विपद उच्छ्रायो विस्तारो द्विपदः स्मृतः । सप्तभागोन्नतं तद्वद् विस्तारादष्टभागिकम् ॥ १३३ ॥

१ द. °केन। २ द. °स्तु°। ३ द. व्यो। ४ द. न्थः। ५ नः। ६. र्धं। ७ द. षु। ८ द. मालाया खुरकस्य च। ९ द. नं। १० द. °यत्तस्य। ११ द. दं। १२ द. °तः समम्। १३ द. त्र। १४ द. °स्पदं। १५ द. शं°। १६ द. स्त°। १७ द. द्वितीयस्य तत्संशयः। वा, ४६

३६२ समराङ्गणसूत्रधारे सिंहकर्णौ(र्णं ) प्रकुर्वीत सुसूत्रमानपूर्वकम्( ? ) । उरोमञ्जरिका कार्या द्वितीया तिलकोर्ध्वतः ॥ १३४ ॥ अर्धभागायतां मूले नवभागमितोच्छ्रया( : ? ) । तस्यास्तु स्कन्धविस्तारो भागैः स्यादर्धपञ्चमैः ॥ १३५ ॥ ग्रीवार्धभागमुत्सेधाद् भागेनामू( म )लसारकम् । चन्द्रिका चार्थभागेन कलशो भागमुच्छ्रितः ॥ १३६ ॥ द्वितीया कर्णशृङ्गस्य स्यादूर्ध्वं मूलमञ्जरी । भागा( ग )द्वादशविस्तारा कलयोऽभ्यधिकोर्ध्वतः ॥ १३७ ॥ स्कन्धः सप्तपदश( दः ) प्रोक्तो ग्रीवा भागसमुच्छ्रिता । अण्डस्य द्व्यंश उत्सेधो विस्तारः सप्तभागिकः ॥ १३८ ॥ चन्द्रिकैकेन भागेन कलशस्तु द्विभागिकः । तला(लता)नागरिका कार्यानान्यन्तक्त(नान्यत् क)र्मात्र योजयेत् ॥ ३जैस्मिन् ( ? ) विजयमिच्छन्ति भोगान् सुविपुलानपि । सर्वपापप्रणाशं च कार्यों४ वा रिपुकेसरी ॥ १४० ॥ रिपुकेसरी ॥ इदानीं प्रेष( पुष्प )कं नाम प्रासादमभिदध्महे । निर्मितं( तो ) धनदस्यार्थे ( यः )५ पूर्वं विश्वकर्मणा ॥ १४१ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशविभाजिते । ६विभज्यस्त्रिपदाकीर्णं ( ? ) चत्वारोऽपि विदिग्( ग्ग )ताः ॥ १४२ ॥ ७कर्णमकर्णगर्भाच्च( ? ) सूत्रं तेन समानि च । ८रक्तानि दत्त्वा सूत्राणि तदग्रद्वितयः( ? ) स्मृताः ॥ १४३ ॥ सूत्रेण चतुरः कर्णान् दिक्स्थानुत्पात( द )येत् ततः । चत्वारोऽन्ये९ पुनः कर्णाः संसिद्धाः सर्वमे( ए )व हि ॥ १४४ ॥

१ द. अष्टभागायते मूले । २ द. शा । ३ द. य । ४ द. कार्यस्तैरि° । ५ द. यत् । ६ द. विभाज्यो( ज्यं )स्त्रिपदाः कर्णाश्चत्वारोपि विदिग्गताः । ७ द. कर्णगं कर्णगंधाय सूत्रं । ८ द. भ । ९ द. °यस्तशः । १० द. न्याः । ११ द. पूर्वमेव हि ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३६३ एवमष्टदला(न्) कर्णान् वृत्तानेवं(व) प्रकल्पयेत् । भागप्रवेशविस्तारं कर्णान्ते च जलान्तरम् ॥ १४५ ॥ शाला स्यात् षट्पदानायामा त्रिपदोऽस्याश्च निर्गमः । द्विपदा बाह्यभित्तिः स्यात् षट्पदा कन्दविस्तृतिः ॥ १४६ ॥ कन्दगर्भस्थितं तन्त्रं भ्रामयेत् कर्णकंवत(?) । उत्पद्यते ततो वृत्तं समसूत्रं सुशोभनम् ॥ १४७ ॥ कुर्वीत तस्य मध्ये तु कन्दं षोडशपत्रकम् । भित्तिकन्दान्तराले यच्छेषं + स्याद्भ्रमन्तिका(?) ॥ १४८ ॥ पुष्पकस्य तलन्यासः पद्मपुष्पाकृतिर्भवेत् । इदानीमूर्ध्वमस्यैव कथ्यते मानपूर्वकम् ॥ १४९ ॥ (एकोनत्रिंशदन्यूर्ध्व सा स्युः पदान् पूर्व ?) यथाक्रमम् । अतो बहिर्विधातव्यः पीठबन्धैः पदत्रयम् ॥ १५० ॥ (जयो ?) कुम्भः सपादांशः पादोनः स्यान्मसूरकः । अर्धेनान्तरपत्रं स्यात् कपोताली च तत्समा ॥ १५१ ॥ माला विद्याधरी कार्या पुष्पहस्तैरलङ्कृता । पदद्वादशकोत्सेधः (सगुरैः ?) स्यात् तुलोदयः ॥ १५२ ॥ अस्य मध्ये विधातव्यो वेदीबन्धस्त्रिभागिकः । पदार्धं खुरकं कुर्याद् भागेनैकेन कुम्भकम् ॥ १५३ ॥ मसूरकं पदार्धेन मेखला पदमानतः । षड्भागमुच्छ्रिता जङ्घा पुष्पके परिकीर्तिता ॥ १५४ ॥ व(म)रालग्रास(ह)मकरैः पुष्पविद्याधरैरपि । सूक्ष्मकर्णसमा कर्णा (?) चास्य जङ्घा विधीयते ॥ १५५ ॥ १ द. तत्पदां । २ द. 'पत्रं भ्रामयेद् कर्णकन्दतः' इति स्यात् । इति मुद्रित पुस्तकस्य पाठः; द. सूत्रं भ्रमयेत्कंदकर्णवत् । ३ द. ष्पं सा स्याद्भ्रमंतिका । ४ द. वेन् । ५ द. त्रिशदस्य स्युः पदान्यूर्ध्वं यं । ६ द. धपं । ७ द. जङ्घाकण्ठः सपादांशपादानस्यान्यं । ८ द. ०माः । ९ द. रैः । १० द. ताः : ११ द. सुखिरः स्यात्तु । १२ द. र्थे । १३ द. ताः । १४ द. सूक्ष्मान् कर्ण चास्य जंघा । मुद्रित पुस्तके तु 'सूक्ष्मकर्णसमाकीर्णा' इति स्यात् ।

३६४ समराङ्गणसूत्रधारे भागनैकेन भरणं भागनैकेन पट्टिका । मेखलान्तरपत्रं च भागनैकेन चोच्छ्रितम् ॥ १५६ ॥ ऊर्ध्वतस्तलपट्टस्य पट्टस्योर्ध्वस्य मस्तकम् । भागैकादशका तावद् विधेया कर्णचर्चिता(?) ॥ १५७ ॥ भागेन राजसेनं स्याद् १द्विभागो वेदिकोच्छ्रिताः(?) । भवेदासनपट्टश्च ३भागार्धेन समुन्नतः ॥ १५८ ॥ चन्द्रावलोकनं कुर्याद् भागिकं त्र्यंशलम्बितम् । आसनस्योर्ध्वतः कुर्यात् स्तम्भं पञ्चपदं शुभम् ॥ १५९ ॥ हीरग्रहणं शीर्ष द्वयं सार्धैकभागतः । गुला(र्गल)पट्टश्च भागेन मल्लकौचं द्विभागिकम् ॥ १६० ॥ भागेन लम्बितं तत् स्यात् सुसृष्टं सुमनोरमम् । एतस्योपरिभागेन कर्तव्या छेद(छाद्य)पट्टिका ॥ १६१ ॥ पादेनैकन चास्योर्ध्वं कपोताल्यन्तरच्छदे । भागषट्केन विस्तीर्णे पञ्चभागसमुन्नतं(ते) ॥ १६२ ॥ शूरसेनं प्रकुर्वीत मध्यवर्तालितोरणम् । वरालग्रासमकरैर्वराहगजसुण्डकैः(?) ॥ १६३ ॥ एवमादिभिराकीर्णमलिन्दस्योपरिस्थितम् । कोणं कुर्यात् पुष्पकूटं पुष्पकर्मनिरन्तरम् ॥ १६४ ॥ चतस्रो भूमयोऽस्य स्युताश्च न्यूनाः पुरः पुरः । प्रथमा भूमिका + + + + स्यात् परा परा ॥ १६५ ॥ आद्यस्य कोणकूटस्य विस्तारैस्त्रिपदः स्मृतः । परेषां पुनरेषं स्यात् क्रमादोनोऽङ्घ्रिणाङ्घ्रिणा ॥ १६६ ॥ १ द. मुद्रित पुस्तकस्य पाठः— द्विभागाद् वेदिकोच्छ्रिता ' इति स्यात् । २ द. ता । ३ द. स्य । ४ द. समुच्छ्रितः। ५ द. स्तंभः पंचपदस्य च । ६ द. तुला। ७ द. छा । ८ द. नं । ९ द. त्रि । १० द. पा । ११ द. ०ल्या० । १२ द. न्यूनपुरः सराः । १३ द. प्रथमा भूमिकोच्छ्राया- त्यादोनं पदपञ्चकम् । भागार्द्धेन विहीना स्यात् भूमिका स्यात् परापराः ॥ पाठः । १४ द. स्त । १५ द. ०दूनां हिणां हिणा ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३६५ बाह्यात् परस्परं क्षेपमंशोनांशेन योजयेत् । मध्ये लतास्य कर्तव्या १भागषट्केन विस्तृता ॥ १६७ ॥ स्कन्धे द्विपदविस्तारं विदध्यान्मध्यमञ्जरीम् । षड्गुणं सूत्रमादाय लँ२तारेखां समालिखेत् ॥ १६८ ॥ आलेखं३ च ततः कुर्यात् सुशुँद्धं४ भागसुन्दरम् । भागेन वेदिकोत्सेधः षड्भागः स्कन्धविस्तरै(र)ः ॥ १६९ ॥ भागेनैकेन च ग्रीवा द्वाभ्यां५ सामलसारकम् । विशालपद्मसदृशं विधेयं पद्मशीर्षकम् ॥ १७० ॥ चन्द्रिका पद्मपत्राभा द्वयमेतत् पदोच्छ्रितम् । त्र्यं७शः स्यात् (कलशोर्मूत्या जनकैरवकुङ्ग्मलः ?) ॥ १७१ ॥ एवंविधं विधत्ते यः पुष्पकं सुमनोरमम् । तुष्येत् तस्य धनाधीशः शुभैर्याति८ व्रजेच्च सः(?) ॥ १७२ ॥ पुष्पकः ॥ ब्रूमो विजयभद्रस्य सुभद्रस्य च लक्षणम् । वल्लभः षण्मुखस्यायं बहुपुण्यविधायकः ॥ १७३ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे साष्टविंशतिभाजिते । कुर्यादष्टपदं कर्ण( र्णं )भद्रं वास्य चतुष्पदम् ॥ १७४ ॥ पँ१०देनैकेन निर्यातं११ सर्वकोणेष्वयं विधिः । उदकान्तरकं कार्यं पदै१२क्लृप्तं पदायतम् ॥ १७५ ॥ दशभागायतं भद्रं कार्यं त्रिपदनिर्गतम् । दिक्षुँ१३(येव?) विधेयः स्यान्मुखतो मुखमण्डपः ॥ १७६ ॥ त्रिपदा बाह्यतो भित्तिस्त्रिपदा चान्धकारिकौ१४ । मध्ये प्रासादमानं तु कर्तव्यं षोडशांशकम् ॥ १७७ ॥ १ द. भागमेकेन वि० । २ द. ल(त)त्वरेखां समाचरेत् । ३ द. ख्य । ४ द. संयुद्धं सा० । ५ द. ०भ्यामा० । ६ द. ०ताः । ७ द. अंशः स्यात्कलशो मूर्त्या ञ्जि० । ८ द. ०लं । ९ द. ०नैवं० । १० द. पा । ११ द. तः । १२ द. पदक्षुद्रं पदायुतम् । १३ द. दिक्षु विधिरेषः स्यात् । १४ द. काः ।

३६६ समराङ्गणसूत्रधारे कर्णा चतुष्पदा( ? )कन्दे भद्राण्येषां पदद्वयम् । निष्क्रान्तानि पदेन स्युः कन्दकर्णाश्रितानि हि ॥ १७८ ॥ षट्पदं मध्यमङ्गं स्याद् द्विपदश्चास्य निर्गमः । कर्णशालान्तरं यत् स्यात् (साँ गन्धमार्गे ? ) विधीयते ॥ १७९ ॥ द्विपदा कन्दभित्तिः स्याद् गर्भो द्वादशभागिकः । ऊर्ध्वमानमिह प्रोक्तं द्विगुणं द्विकलाधिकम् ॥ १८० ॥ चतुर्विंशतिभागान्ते तुलोच्छ्रायस्य मध्यतः । ऊर्ध्वमानं तु यत् प्रोक्तं ग्रीवाण्डाद्यं ततो बहिः ॥ १८१ ॥ कार्यं(तुलोदयं स्यांच ? ) वेदीबन्धोऽशसप्तकम् । त्रिभागं कुम्भकः सूत्रं( ? ) सार्धभागो मसूरकः ॥ १८२ ॥ भागेनान्तरपत्रं स्यात् सार्धभागेन मेखला । जङ्घा द्वादशभिर्भागैर्दूर्ध्वां वा गलपट्टिका( : ? ) ॥ १८३ ॥ अन्धारिका च भागार्थं सार्धभागा वरण्डिका । भागेनान्तरपत्रं स्याद् रूपकर्मसमाकुलम् ॥ १८४ ॥ ऊर्ध्वाधःपट्टयोर्मध्ये( ध्य )भागो भागैकविंशतिः । अतो मध्याद् विधातव्यं द्विपदं राजसेनकम् ॥ १८५ ॥ वेदी चतुष्पदा प्रोक्ता भागेनासनपट्टकः । पदद्वयेन सार्धेन कार्यं चन्द्रावलोकनम् ॥ १८६ ॥ नवभागोच्छ्रितः स्तम्भः पत्रकर्मंसमाकुलः । भागेनैकेन भरणं शीर्षकं च द्विभागिकम् ॥ १८७ ॥ उच्छांलकमुभौ भागौ हीरग्रहणमासिकम् ( ? ) । द्व्यंशा पट्टोच्छ्रितिर्भागचतुष्का बाह्यविस्तृतिः ॥ १८८ ॥ १ द. 'कर्णाश्चतुष्पदाः' इति स्यान् । इति मुद्रित पुस्तके; द. पुस्तकेऽपि ˚श्च˚ । २ द. यात् । ३ द. सांबुमार्गो वि । ४ द. त । ५ द. कार्यस्तुलोदयस्यांते वें˚ । ६ द. ˚कस्तत्र˚ । ७ द. ˚शाद्वा- मलपट्टिका । ८ द. सार्ध भागत्र˚ । ९ द. च । १० द. ˚र्णस˚ । ११ द. त्कां । १२ द. हीरग्रहण- मासिक । १३ द. चतुष्कं छायाविस्तृतिः ।

मेर्वादिप्रिंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः ३६७ ( द्व्यंशास्यालम्बनोध्वें तु रूपकं चक पट्टिकाः ? ) । सा² च भागत्रयेण स्यात् सुश्लिष्टा साधुचित्रिता ॥ १८९ ॥ कर्णकर्णेषु शृङ्गाणां विस्तृतिर्द्विपदा भवेत् । ऊर्ध्वमानं त्रिभागं स्याद् ग्रीवाण्डकलशैः सह ॥ १९० ॥ मध्ये चतुष्पदा कर्मा(र्णा)दुरोमञ्जरिका भवेत् । उच्छ्रायः षट्पदस्तस्या⁵ ग्रीवाण्डं द्विपदोच्छ्रितम् ॥ १९१ ॥ भागेन कलशोत्सेधः स्यादेवं कर्णनिर्मित(र्ति⁶)ः । कर्णा⁷ पिण्डिका कार्या भद्रदेशे तथोच्छ्रितः ॥ १९२ ॥ कर्तव्यः सप्तभिर्भागैः सिंहकर्णः⁸ सुचर्चितः । कर्णद्वये तथा शृङ्गे तयोरूर्ध्वं चतुर्दिशैम्⁹ ॥ १९३ ॥ उरोमञ्जरिकायामादुदया(?)दश पञ्च च । तस्याश्चाष्टपदः१० कन्दो ग्रीवा भागसमुन्नतौ११ ॥ १९४ ॥ द्विभागमण्डकं कार्यं चन्द्रिका पदमुच्छ्रिता । त्रिपदौः१२ कलशास्तेषां मध्यगान्तरमञ्जरी ॥ १९५ ॥ तला(लता)पञ्चकसंयुक्ता चरटक्रियान्वितां१३ । भागविंशतिविस्तीर्णा कर्तव्या मूलमञ्जरी ॥ १९६ ॥ द्वाविंशतिसमुत्सेधा१४ स्कन्धो द्वादशभागिकः । मध्या लता सू(शू)रसेनकर्मरूपसमाकुलो१५ ॥ १९७ ॥ ग्रीवा सार्धपदोत्सेधौ१६ कार्या द्विपदमण्डकम् । भागेन चैं(म)पिण्डिकां कुर्यात् कलशं तु चतुष्पदम् ॥ १९८ ॥ एकोनत्रिंशदण्डोऽयं प्रासादः शुभलक्षणः । षट्पदं पीठमाख्यातं चरितं१८ पूर्वकमेवत् ॥ १९९ ॥ १ द. द्यंशाशालंबनोदूर्ध्वे तु रूपकं बकपट्टिका । २ द. र्द्धा । ३ द. ॰त्रि । ४ द. ॰र्ध्वं । ५ द. इतः परं-कलशं यावदिष्यताम् ॥ ऊर्ध्वताः कर्णे शृंगस्य षट्पदाकर्णमंजरी । उच्छ्रायः षट्पदस्तस्या । ६ द. ताः ७ द. श्रपंडकाः । ८ द. ॰स्तु चर्चितः । ९ द. र्देशा । १० द. दृ । ११ द. ताः । १२ द. दः । १३ द. ताः । १४ द. ॰त्रिं । १५ द. लाः । १६ द. ॰धः । १७ द. चंद्रिका कार्या कलशं° । १८ द. चर्चितं पू° ।

३६८ समराङ्गणसूत्रधारे आरोग्यं पुत्रलाभश्च भवेद् विजयकारिणाम् । तेषां तुष्यति षड्वक्त्रो भक्त्या ये विदधत्यमुम् ॥ २०० ॥ विजयभद्रः ॥ अधुना श्रीनिवासाख्यः प्रासादः सम्यगुच्यते । तृप्त्यर्थमेव क्रियते जयश्रीस्तत्र तिष्ठति ॥ २०१ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्तेऽष्टादशभिः पदैः । अन्धारिका च भित्ते(त्ति)श्च पदे द्वे द्वे यथाक्रमम् ॥ २०२ ॥ गर्भश्च षट्पदः कार्यः श्रीनिवासस्य सुन्दरः । कन्दे स्युर्द्विपदाः कर्णा भागेन सलिलान्तरम् ॥ २०३ ॥ भद्रं चतुष्पदं कार्यं पदेनैकेन निर्गतम् । बाह्याः स्युस्त्रिपदाः कर्णा भद्रैश्च द्विपदैर्युताः ॥ २०४ ॥ भद्रं चतुर्थकर्णेषु(तु) पदेनैकेन निर्गतम् । कोणकोणाश्च कर्तव्याः पदस्यार्धं समायताः ॥ २०५ ॥ पदेनाम्बुधरः कार्यः प्रवेशाद् विस्तृतेरपि । विस्तारात् षट्पदं भद्रं पदद्वितयनिर्गमम् ॥ २०६ ॥ नीरस्यालान्तरे(?) कार्या(:) तिलका द्वयंशविस्तृताः । पदेनैकेन निष्क्रान्ताः शोभिताश्चारुकर्मणा ॥ २०७ ॥ ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमः श्रीनिवासे यथाक्रमम् । खुरकस्योच्छ्रितिः पीठे पादोनं पदमिष्यते ॥ २०८ ॥ कुर्यात् सपादो(दे)नांशेन जाड्यकुम्भ(:?)समुच्छ्रितम् । भागेनान्तरपत्रे तु भागेनैकेन मेखलाम् ॥ २०९ ॥ पीठोत्सेधश्चतुर्भागः श्रीनिवासे भवेदिति । वेदीबन्धस्य खुरको भागार्धेन समुन्नतः ॥ २१० ॥ ; कुम्भकः सार्धभागेन तदर्धेन मे + + + । १ द. द् । २ द. णं । ३ द. 'मसूरकम्' इति स्यात् ।

मेर्वादिद्विंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३६९ [ इत ऊर्ध्वमादर्शग्रन्थे द्वे पत्रे ( १६८, १६९ तमे ) लुप्ते । तयोराहत्य उपपञ्चाशाः श्लोका नष्टाः संभाव्यन्ते । ] ++++++++++++ पञ्जरात् ॥ त्रिभागेन तु भागस्य अष्टशृङ्गस्य(?) पक्षकः । नष्टशृङ्गस्य(?) शृङ्गस्य चान्तरे सलिलान्तरम् ॥ अन्योन्यं शृङ्गनिष्कासो भागेनैकेन शस्यते । दशभागायतं भद्रं चतुर्थांशेन निर्गम(तम्) ॥ एवमेष तलच्छन्दः कथितः सुरसुन्दरे । ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमो भागशुद्ध्या यथाक्रमम् ॥ पीठादारभ्य विस्तारो (राद्) द्विगुणा स्यात् समुन्नतिः । उपपीठेऽप्यलंकुर्याद् भागमेकं समुन्नतम् ॥ पदेन पादहीनेन ( गजा ? ) द्वारसमुन्नतिः । उच्छ्रितिर्जाड्यकुम्भस्य सार्धभागा विधीयते ॥ कलशोत्तरपत्रे च पादहीनपदोन्नते ( : ? ) । अस्यादूर्ध्वं तु कर्तव्या पदार्धं ग्रासपट्टिका (?) ॥ ( आयपीतोच्छदा प्रोक्ता मूलभूतोभिवास्तुनः ?) । खुरकश्च पदार्धेन (सार्धभागे कुम्भपूरकः ? ) ॥ भागेनैकेन कलशः समवृत्तोऽतिसुन्दरः । भागं सपादं कुर्वीत मेखलान्तरपत्रके ॥ षड्भागेनु (नो) च्छ्रिता जङ्घा भागार्धं ग्रासपट्टिका । कर्णे चैकेन भागेन भागार्धं (कुंणपो?) भवेत् ॥ भागेन हीरकं कुर्याद् यथा शोभा प्रजायते । मेखलान्तरपत्रे च सार्धभागेन कारयेत् ॥ ऊर्ध्वतः पदयोर्मध्ये स्यात् सार्धद्वादशांशकम् । तन्मध्ये सार्धभागं तु राजसेनं सपट्टकम् ॥ १ ' कोणयोः' इति स्यात् । वा. ४७

३७० समराङ्गणसूत्रधारे। द्वौ भागौ वेदिका भागस्यार्धमासनपट्टकः । भागं चन्द्रावलोकं स्यात् स्तम्भमासनमूर्धनि ॥ निवेशयेत् पश्चभागं भरणं भागिकं ततः । भागमेकं समुच्छ्रायां ( यः ) शीर्षकं द्विगुणायतम् ॥ पट्टस्य कुर्यादुत्सेधं भागमर्धसमन्वितम् । सार्धभागद्वयं बाह्यं ( तद्रूपं दूतावलं छिवितम् ? ) ॥ द्वौ भागौ छाद्यकस्योर्ध्वे कार्या वासनपट्टिका । विराजमाना सा कार्या रूपग्रासवरालकैः ॥ मेखलान्तरपत्रेषु ( तु ) भागाद् रूपसमन्विते । भागद्वयेन कर्तव्या द्वितीया मेखला बुधैः ॥ कूटान्यतः परं कुर्यात् कर्मयुक्तानि सर्वतः । कूटेषु कुर्यात् प्रत्येकं सिंहकुम्भसमन्वितम् ( ? ) ॥ उरोमञ्जरिका तानि भवत्येव ( ? ) यथाक्रमम् । अष्टाण्डकत्रयान्तेषु षडण्डं स्याच्चतुष्टयम् ॥ चतुरण्डं द्वयं कृत्वा त्वेवं कर्णे विदुर्बुधाः ( ? ) । नव कुण्डानि(?) तुल्यानि विस्तारेण पदद्वयम् ॥ सार्धं भवति प्रत्येकं सार्धमुच्चैः पदद्वयम् । एवं ( निकर्तं एकैकं स्यात् ? ) तत्पदं वांशदण्डकम् ॥ सिंहकर्णः षडुच्छ्रायो भद्रे स्यात् प्लवविस्तृतिः । द्वितीय( श्चानुदन्तश्च ? ) शोभितश्चारुकर्मणा ॥ तृतीयो द्विपदः कार्यः सिंहकर्णो मनोरमः । विस्तारो मूलमञ्जर्याश्चतुर्दशपदो भवेत् ॥ भागसप्तदशोच्चे तु मातृभिः( ? ) पद्मकोशवत् । स्कन्धश्चाष्टपदः प्रोक्तो ग्रीवा सार्धपदोच्छ्रिता ॥ द्विपदश्चाण्डकोत्सेधश्चन्द्रिकार्धपदोन्नतः( ता ) । कलशं त्रिपदं प्राहुर्मातुलिङ्गस्य( स )मुद्भवम् ॥