समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

मेर्वादिर्विंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३५९ पदार्धमासनं कार्यं द्व्यंशं चन्द्रावलोकनम् । ऊर्ध्वमासनपट्टस्य स्तम्भः पञ्चपदान्वितः ॥ १०० ॥ ( पञ्चपदान्वितः ? ) भरणं स्तम्भशीर्षं च पदेन स्यात् समुच्छ्रितम् । छाद्यकेनावृतं कुर्यात् पदेनैकेन पट्टकम् ॥ १०१ ॥ द्विपदस्थः प्र ( इच्छाच )विस्तारैः पदेनैकेन लम्बनम् । ऊर्ध्वमन्तरपत्रस्य कथयामो यथास्थितम् ॥ १०२ ॥ चतुष्पदेषु कर्णेषु ये कर्णाः पदिकाः स्थिताः । तेषु ³(बिखरकाः ?) कार्या विस्तारोच्छ्रायतः पदम् ॥ १०३ ॥ कलशोनं तथा ग्रीवा पदार्धेन समुच्छ्रितौ । द्विपदः सिंहकर्णस्तु विस्तारोच्छ्रायतः समः ॥ १०४ ॥ ⁵( शिखिरोऽध ? ) विधातव्या त्रिपदी⁶ कर्णमञ्जरी । ऊर्ध्वं च त्रिपदा स (सा) स्याद् द्विपदा स्कन्धविस्तृतिः ॥ १०५ ॥ सार्धभागेन कर्तव्यं सग्रीवं कलशाण्डकम् । सिंहप्रासादवत् कर्णा विधेयाः शुभलक्षणाः ॥ १०६ ॥ मूलमानेन विस्तीर्णा निर्गूं(गू)ढस्योपरि स्थिताः । द्वितीयश्च तृतीयश्च तदूर्ध्वं च समुच्छ्रितः ॥ १०७ ॥ कर्णस्थकलशादूर्ध्वं कर्तव्या मूलमञ्जरी । विस्तारो दशभागांशानु(गःस्यादु)च्छ्रायो द्वादशांशकैः ॥१०८॥ लताभिः पञ्च(वि ?)मिर्युक्ता विचित्रैश्चापि कर्मभिः । षट्पदोऽस्य स्मृतः स्कन्धो ग्रीवा चास्य चतुष्पदा ॥ १०९ ॥ विस्तारेण समाख्याता पादोनं पदमुच्छ्रितां । अण्डकां(कं)¹¹ साङ्घ्रिभागेन (भैवि ?) षड्भागविस्तृतम् ॥११०॥ १ द. प्रतौ नास्ति । २ द. र । ३ द. खिंखुरका कार्या । ४ द. ताः । ५ 'शिखराधो' इति स्यात् । द. खिंखरोर्द्धं वि° । ६ द. दा । ७ द. निर्यूहस्यो° । ८ द. या । ९ द. का । १० द. ताः । ११ द. सां ह्रिं° । १२ द. भवेत् षं° ।

पादोनं चन्द्रिकाभागं कलशश्च द्वि^२भागिकः । प्रासादं ये सुभद्राख्यं कारयन्ति सुलक्षणम् ॥ १११ ॥ कल्पकोटिसहस्राणि भद्रं तेषां शिवाग्रतः । सुभद्रः ॥ सर्वपापक्षयकरस्त्रिषु लोकेषु कीर्तितैः^३ ॥ ११२ ॥ रिपुकेसरिसंज्ञोऽयं^४ प्रासादः परिकीर्त्यते । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागविंशतिभाजिते ॥ ११३ ॥ द्विपदा बाह्यभित्तिः स्यान्मध्यभित्तिश्च तावता(ती) । भ्रमणी द्विपदा कार्या विस्तारात् सर्वदिग्गताः(ग्गता)^५ ॥ ११४ ॥ गर्भोऽष्टविस्तृतः कर्णः( ^६+ कन्द ?) सार्धभागिकः । चतुर्भागायतं भद्रं कुर्याद् भागेन निर्गतम् ॥ ११५ ॥ रथकोऽसौ समुद्दिष्टो विधातव्यश्चतुर्दिशम् । पार्श्वयोश्च प्रतिरथौ कार्यौ^८ सार्धपदायतौ ॥ ११६ ॥ पदार्धेन विनिष्क्रान्तौ ^९++ विविधेष्वपि । कर्णीयामश्चतुर्भागो द्विपदं कर्णभद्रकम् ॥ ११७ ॥ पदार्धेन विनिष्क्रान्तं बाह्यकर्णै^१०व्यवस्थितम् । पद(:?)पादेन विस्तीर्णं प्रविष्टं पदमात्रकम् ॥ ११८ ॥ कार्यं जलान्तरं मध्ये कर्णस्य तिलकस्य च । द्व्यंशस्तिलकविस्तारैः^१२ पदेनैकेन निर्गमः ॥ ११९ ॥ सुवर्णिताः^१३ स्युस्तिलका भद्रकोणै^१४व्यवस्थिताः । अष्टभागं भवेद् भद्रं पदत्रयविनिर्गतम् ॥ १२० ॥ चतसृष्वपि तद् दिक्षु कर्तव्यं स्तम्भभूषितम् । ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमः प्रतिपत्रं सुखावहम् ॥ १२१ ॥

१ द. भं° । २ द. वि । ३ द. विश्रुततः । ४ द. ऽथ । ५ द. ग्गताः । ६ द. र्भा । ७ द. कर्णः कंदः सार्ध द्वि° । ८ द. कार्यों भद्रप° । ९ द. न्तो विधिरेषरथेष्वपि । १० द. न्या । ११ द. °र्णै । १२ द. र । १३ द. °र्त्ति । १४ द. °णे ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३६१ ऊर्ध्वप्रमाणं द्विगुणं कर्तव्यं द्विकलाधिकम् । भागैरेकोनविंशत्या मध्ये कार्यस्तलोदयः ॥ १२२ ॥ एभ्यो मध्याद् विधातव्या³ वेदीबन्धाः⁴ सुशोभनाः⁵ । द्विपदः कुम्भकः सार्धं⁶ पदं तु कलशो भवेत् ॥ १२३ ॥ मेखलान्तरपत्रे तु⁷ कार्ये सार्धपदोन्नते । नवभागोन्नता जङ्घा द्विपदा रूपपट्टिका ॥ १२४ ॥ मेखलान्तरपत्रे तु विदधीत पदद्वयम् । मध्यं स्यात् षोडशपदं ⁸(मानायाः ?)खुरके(को)ऽस्य च ॥ १२५ ॥ राजसेनां तथा वेदी तद्वदासनापट्टकम् । पदैः पञ्चभिरेतानि विदध्यादूर्ध्वमानतः ॥ १२६ ॥ चन्द्रावलोकनं कुर्याद् द्विपदं भागमानतः । उपर्वासनपट्टस्य स्तम्भः स्यात् सप्तभागिकः ॥ १२७ ॥ भरणं स्तम्भशीर्षं च द्विपदं चोर्ध्वमानतः । द्विपदः पट्टपिण्डः स्यात् त्रिपदश्छाद्यविस्तरः । १२८ ॥ ऊर्ध्वमन्तरपत्रस्य साम्प्रतं परिकीर्त्यते । चतुष्पदैः कर्णशृङ्गमायामोच्छ्रायतः ⁹++ (?) ॥ १२९ ॥ ग्रीवाण्डकं च भागेन चन्द्रिकार्धपदेन च । कलशश्चार्ध¹³भागेन कर्तव्योऽत्र न संशयः ॥ १३० ॥ अस्योर्ध्वतः प्रकर्तव्या द्वितीया कर्णमञ्जरी । त्रिपदायामविस्तारा ग्रीवाण्डकलशा(:)¹⁴पदम् ॥ १३१ ॥ भद्रकर्णाश्रिते द्व्यंशो¹⁵ विस्तौ¹⁶रस्तिलके स्मृतः । उच्छ्रयस्त्रिपदस्तस्य द्वितीयेः¹⁷ स्यात् तदूर्ध्वतः ॥ १३२ ॥ सार्धद्विपद उच्छ्रायो विस्तारो द्विपदः स्मृतः । सप्तभागोन्नतं तद्वद् विस्तारादष्टभागिकम् ॥ १३३ ॥

१ द. °केन। २ द. °स्तु°। ३ द. व्यो। ४ द. न्थः। ५ नः। ६. र्धं। ७ द. षु। ८ द. मालाया खुरकस्य च। ९ द. नं। १० द. °यत्तस्य। ११ द. दं। १२ द. °तः समम्। १३ द. त्र। १४ द. °स्पदं। १५ द. शं°। १६ द. स्त°। १७ द. द्वितीयस्य तत्संशयः। वा, ४६

३६२ समराङ्गणसूत्रधारे सिंहकर्णौ(र्णं ) प्रकुर्वीत सुसूत्रमानपूर्वकम्( ? ) । उरोमञ्जरिका कार्या द्वितीया तिलकोर्ध्वतः ॥ १३४ ॥ अर्धभागायतां मूले नवभागमितोच्छ्रया( : ? ) । तस्यास्तु स्कन्धविस्तारो भागैः स्यादर्धपञ्चमैः ॥ १३५ ॥ ग्रीवार्धभागमुत्सेधाद् भागेनामू( म )लसारकम् । चन्द्रिका चार्थभागेन कलशो भागमुच्छ्रितः ॥ १३६ ॥ द्वितीया कर्णशृङ्गस्य स्यादूर्ध्वं मूलमञ्जरी । भागा( ग )द्वादशविस्तारा कलयोऽभ्यधिकोर्ध्वतः ॥ १३७ ॥ स्कन्धः सप्तपदश( दः ) प्रोक्तो ग्रीवा भागसमुच्छ्रिता । अण्डस्य द्व्यंश उत्सेधो विस्तारः सप्तभागिकः ॥ १३८ ॥ चन्द्रिकैकेन भागेन कलशस्तु द्विभागिकः । तला(लता)नागरिका कार्यानान्यन्तक्त(नान्यत् क)र्मात्र योजयेत् ॥ ३जैस्मिन् ( ? ) विजयमिच्छन्ति भोगान् सुविपुलानपि । सर्वपापप्रणाशं च कार्यों४ वा रिपुकेसरी ॥ १४० ॥ रिपुकेसरी ॥ इदानीं प्रेष( पुष्प )कं नाम प्रासादमभिदध्महे । निर्मितं( तो ) धनदस्यार्थे ( यः )५ पूर्वं विश्वकर्मणा ॥ १४१ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशविभाजिते । ६विभज्यस्त्रिपदाकीर्णं ( ? ) चत्वारोऽपि विदिग्( ग्ग )ताः ॥ १४२ ॥ ७कर्णमकर्णगर्भाच्च( ? ) सूत्रं तेन समानि च । ८रक्तानि दत्त्वा सूत्राणि तदग्रद्वितयः( ? ) स्मृताः ॥ १४३ ॥ सूत्रेण चतुरः कर्णान् दिक्स्थानुत्पात( द )येत् ततः । चत्वारोऽन्ये९ पुनः कर्णाः संसिद्धाः सर्वमे( ए )व हि ॥ १४४ ॥

१ द. अष्टभागायते मूले । २ द. शा । ३ द. य । ४ द. कार्यस्तैरि° । ५ द. यत् । ६ द. विभाज्यो( ज्यं )स्त्रिपदाः कर्णाश्चत्वारोपि विदिग्गताः । ७ द. कर्णगं कर्णगंधाय सूत्रं । ८ द. भ । ९ द. °यस्तशः । १० द. न्याः । ११ द. पूर्वमेव हि ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३६३ एवमष्टदला(न्) कर्णान् वृत्तानेवं(व) प्रकल्पयेत् । भागप्रवेशविस्तारं कर्णान्ते च जलान्तरम् ॥ १४५ ॥ शाला स्यात् षट्पदानायामा त्रिपदोऽस्याश्च निर्गमः । द्विपदा बाह्यभित्तिः स्यात् षट्पदा कन्दविस्तृतिः ॥ १४६ ॥ कन्दगर्भस्थितं तन्त्रं भ्रामयेत् कर्णकंवत(?) । उत्पद्यते ततो वृत्तं समसूत्रं सुशोभनम् ॥ १४७ ॥ कुर्वीत तस्य मध्ये तु कन्दं षोडशपत्रकम् । भित्तिकन्दान्तराले यच्छेषं + स्याद्भ्रमन्तिका(?) ॥ १४८ ॥ पुष्पकस्य तलन्यासः पद्मपुष्पाकृतिर्भवेत् । इदानीमूर्ध्वमस्यैव कथ्यते मानपूर्वकम् ॥ १४९ ॥ (एकोनत्रिंशदन्यूर्ध्व सा स्युः पदान् पूर्व ?) यथाक्रमम् । अतो बहिर्विधातव्यः पीठबन्धैः पदत्रयम् ॥ १५० ॥ (जयो ?) कुम्भः सपादांशः पादोनः स्यान्मसूरकः । अर्धेनान्तरपत्रं स्यात् कपोताली च तत्समा ॥ १५१ ॥ माला विद्याधरी कार्या पुष्पहस्तैरलङ्कृता । पदद्वादशकोत्सेधः (सगुरैः ?) स्यात् तुलोदयः ॥ १५२ ॥ अस्य मध्ये विधातव्यो वेदीबन्धस्त्रिभागिकः । पदार्धं खुरकं कुर्याद् भागेनैकेन कुम्भकम् ॥ १५३ ॥ मसूरकं पदार्धेन मेखला पदमानतः । षड्भागमुच्छ्रिता जङ्घा पुष्पके परिकीर्तिता ॥ १५४ ॥ व(म)रालग्रास(ह)मकरैः पुष्पविद्याधरैरपि । सूक्ष्मकर्णसमा कर्णा (?) चास्य जङ्घा विधीयते ॥ १५५ ॥ १ द. तत्पदां । २ द. 'पत्रं भ्रामयेद् कर्णकन्दतः' इति स्यात् । इति मुद्रित पुस्तकस्य पाठः; द. सूत्रं भ्रमयेत्कंदकर्णवत् । ३ द. ष्पं सा स्याद्भ्रमंतिका । ४ द. वेन् । ५ द. त्रिशदस्य स्युः पदान्यूर्ध्वं यं । ६ द. धपं । ७ द. जङ्घाकण्ठः सपादांशपादानस्यान्यं । ८ द. ०माः । ९ द. रैः । १० द. ताः : ११ द. सुखिरः स्यात्तु । १२ द. र्थे । १३ द. ताः । १४ द. सूक्ष्मान् कर्ण चास्य जंघा । मुद्रित पुस्तके तु 'सूक्ष्मकर्णसमाकीर्णा' इति स्यात् ।

३६४ समराङ्गणसूत्रधारे भागनैकेन भरणं भागनैकेन पट्टिका । मेखलान्तरपत्रं च भागनैकेन चोच्छ्रितम् ॥ १५६ ॥ ऊर्ध्वतस्तलपट्टस्य पट्टस्योर्ध्वस्य मस्तकम् । भागैकादशका तावद् विधेया कर्णचर्चिता(?) ॥ १५७ ॥ भागेन राजसेनं स्याद् १द्विभागो वेदिकोच्छ्रिताः(?) । भवेदासनपट्टश्च ३भागार्धेन समुन्नतः ॥ १५८ ॥ चन्द्रावलोकनं कुर्याद् भागिकं त्र्यंशलम्बितम् । आसनस्योर्ध्वतः कुर्यात् स्तम्भं पञ्चपदं शुभम् ॥ १५९ ॥ हीरग्रहणं शीर्ष द्वयं सार्धैकभागतः । गुला(र्गल)पट्टश्च भागेन मल्लकौचं द्विभागिकम् ॥ १६० ॥ भागेन लम्बितं तत् स्यात् सुसृष्टं सुमनोरमम् । एतस्योपरिभागेन कर्तव्या छेद(छाद्य)पट्टिका ॥ १६१ ॥ पादेनैकन चास्योर्ध्वं कपोताल्यन्तरच्छदे । भागषट्केन विस्तीर्णे पञ्चभागसमुन्नतं(ते) ॥ १६२ ॥ शूरसेनं प्रकुर्वीत मध्यवर्तालितोरणम् । वरालग्रासमकरैर्वराहगजसुण्डकैः(?) ॥ १६३ ॥ एवमादिभिराकीर्णमलिन्दस्योपरिस्थितम् । कोणं कुर्यात् पुष्पकूटं पुष्पकर्मनिरन्तरम् ॥ १६४ ॥ चतस्रो भूमयोऽस्य स्युताश्च न्यूनाः पुरः पुरः । प्रथमा भूमिका + + + + स्यात् परा परा ॥ १६५ ॥ आद्यस्य कोणकूटस्य विस्तारैस्त्रिपदः स्मृतः । परेषां पुनरेषं स्यात् क्रमादोनोऽङ्घ्रिणाङ्घ्रिणा ॥ १६६ ॥ १ द. मुद्रित पुस्तकस्य पाठः— द्विभागाद् वेदिकोच्छ्रिता ' इति स्यात् । २ द. ता । ३ द. स्य । ४ द. समुच्छ्रितः। ५ द. स्तंभः पंचपदस्य च । ६ द. तुला। ७ द. छा । ८ द. नं । ९ द. त्रि । १० द. पा । ११ द. ०ल्या० । १२ द. न्यूनपुरः सराः । १३ द. प्रथमा भूमिकोच्छ्राया- त्यादोनं पदपञ्चकम् । भागार्द्धेन विहीना स्यात् भूमिका स्यात् परापराः ॥ पाठः । १४ द. स्त । १५ द. ०दूनां हिणां हिणा ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३६५ बाह्यात् परस्परं क्षेपमंशोनांशेन योजयेत् । मध्ये लतास्य कर्तव्या १भागषट्केन विस्तृता ॥ १६७ ॥ स्कन्धे द्विपदविस्तारं विदध्यान्मध्यमञ्जरीम् । षड्गुणं सूत्रमादाय लँ२तारेखां समालिखेत् ॥ १६८ ॥ आलेखं३ च ततः कुर्यात् सुशुँद्धं४ भागसुन्दरम् । भागेन वेदिकोत्सेधः षड्भागः स्कन्धविस्तरै(र)ः ॥ १६९ ॥ भागेनैकेन च ग्रीवा द्वाभ्यां५ सामलसारकम् । विशालपद्मसदृशं विधेयं पद्मशीर्षकम् ॥ १७० ॥ चन्द्रिका पद्मपत्राभा द्वयमेतत् पदोच्छ्रितम् । त्र्यं७शः स्यात् (कलशोर्मूत्या जनकैरवकुङ्ग्मलः ?) ॥ १७१ ॥ एवंविधं विधत्ते यः पुष्पकं सुमनोरमम् । तुष्येत् तस्य धनाधीशः शुभैर्याति८ व्रजेच्च सः(?) ॥ १७२ ॥ पुष्पकः ॥ ब्रूमो विजयभद्रस्य सुभद्रस्य च लक्षणम् । वल्लभः षण्मुखस्यायं बहुपुण्यविधायकः ॥ १७३ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे साष्टविंशतिभाजिते । कुर्यादष्टपदं कर्ण( र्णं )भद्रं वास्य चतुष्पदम् ॥ १७४ ॥ पँ१०देनैकेन निर्यातं११ सर्वकोणेष्वयं विधिः । उदकान्तरकं कार्यं पदै१२क्लृप्तं पदायतम् ॥ १७५ ॥ दशभागायतं भद्रं कार्यं त्रिपदनिर्गतम् । दिक्षुँ१३(येव?) विधेयः स्यान्मुखतो मुखमण्डपः ॥ १७६ ॥ त्रिपदा बाह्यतो भित्तिस्त्रिपदा चान्धकारिकौ१४ । मध्ये प्रासादमानं तु कर्तव्यं षोडशांशकम् ॥ १७७ ॥ १ द. भागमेकेन वि० । २ द. ल(त)त्वरेखां समाचरेत् । ३ द. ख्य । ४ द. संयुद्धं सा० । ५ द. ०भ्यामा० । ६ द. ०ताः । ७ द. अंशः स्यात्कलशो मूर्त्या ञ्जि० । ८ द. ०लं । ९ द. ०नैवं० । १० द. पा । ११ द. तः । १२ द. पदक्षुद्रं पदायुतम् । १३ द. दिक्षु विधिरेषः स्यात् । १४ द. काः ।

३६६ समराङ्गणसूत्रधारे कर्णा चतुष्पदा( ? )कन्दे भद्राण्येषां पदद्वयम् । निष्क्रान्तानि पदेन स्युः कन्दकर्णाश्रितानि हि ॥ १७८ ॥ षट्पदं मध्यमङ्गं स्याद् द्विपदश्चास्य निर्गमः । कर्णशालान्तरं यत् स्यात् (साँ गन्धमार्गे ? ) विधीयते ॥ १७९ ॥ द्विपदा कन्दभित्तिः स्याद् गर्भो द्वादशभागिकः । ऊर्ध्वमानमिह प्रोक्तं द्विगुणं द्विकलाधिकम् ॥ १८० ॥ चतुर्विंशतिभागान्ते तुलोच्छ्रायस्य मध्यतः । ऊर्ध्वमानं तु यत् प्रोक्तं ग्रीवाण्डाद्यं ततो बहिः ॥ १८१ ॥ कार्यं(तुलोदयं स्यांच ? ) वेदीबन्धोऽशसप्तकम् । त्रिभागं कुम्भकः सूत्रं( ? ) सार्धभागो मसूरकः ॥ १८२ ॥ भागेनान्तरपत्रं स्यात् सार्धभागेन मेखला । जङ्घा द्वादशभिर्भागैर्दूर्ध्वां वा गलपट्टिका( : ? ) ॥ १८३ ॥ अन्धारिका च भागार्थं सार्धभागा वरण्डिका । भागेनान्तरपत्रं स्याद् रूपकर्मसमाकुलम् ॥ १८४ ॥ ऊर्ध्वाधःपट्टयोर्मध्ये( ध्य )भागो भागैकविंशतिः । अतो मध्याद् विधातव्यं द्विपदं राजसेनकम् ॥ १८५ ॥ वेदी चतुष्पदा प्रोक्ता भागेनासनपट्टकः । पदद्वयेन सार्धेन कार्यं चन्द्रावलोकनम् ॥ १८६ ॥ नवभागोच्छ्रितः स्तम्भः पत्रकर्मंसमाकुलः । भागेनैकेन भरणं शीर्षकं च द्विभागिकम् ॥ १८७ ॥ उच्छांलकमुभौ भागौ हीरग्रहणमासिकम् ( ? ) । द्व्यंशा पट्टोच्छ्रितिर्भागचतुष्का बाह्यविस्तृतिः ॥ १८८ ॥ १ द. 'कर्णाश्चतुष्पदाः' इति स्यान् । इति मुद्रित पुस्तके; द. पुस्तकेऽपि ˚श्च˚ । २ द. यात् । ३ द. सांबुमार्गो वि । ४ द. त । ५ द. कार्यस्तुलोदयस्यांते वें˚ । ६ द. ˚कस्तत्र˚ । ७ द. ˚शाद्वा- मलपट्टिका । ८ द. सार्ध भागत्र˚ । ९ द. च । १० द. ˚र्णस˚ । ११ द. त्कां । १२ द. हीरग्रहण- मासिक । १३ द. चतुष्कं छायाविस्तृतिः ।

मेर्वादिप्रिंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः ३६७ ( द्व्यंशास्यालम्बनोध्वें तु रूपकं चक पट्टिकाः ? ) । सा² च भागत्रयेण स्यात् सुश्लिष्टा साधुचित्रिता ॥ १८९ ॥ कर्णकर्णेषु शृङ्गाणां विस्तृतिर्द्विपदा भवेत् । ऊर्ध्वमानं त्रिभागं स्याद् ग्रीवाण्डकलशैः सह ॥ १९० ॥ मध्ये चतुष्पदा कर्मा(र्णा)दुरोमञ्जरिका भवेत् । उच्छ्रायः षट्पदस्तस्या⁵ ग्रीवाण्डं द्विपदोच्छ्रितम् ॥ १९१ ॥ भागेन कलशोत्सेधः स्यादेवं कर्णनिर्मित(र्ति⁶)ः । कर्णा⁷ पिण्डिका कार्या भद्रदेशे तथोच्छ्रितः ॥ १९२ ॥ कर्तव्यः सप्तभिर्भागैः सिंहकर्णः⁸ सुचर्चितः । कर्णद्वये तथा शृङ्गे तयोरूर्ध्वं चतुर्दिशैम्⁹ ॥ १९३ ॥ उरोमञ्जरिकायामादुदया(?)दश पञ्च च । तस्याश्चाष्टपदः१० कन्दो ग्रीवा भागसमुन्नतौ११ ॥ १९४ ॥ द्विभागमण्डकं कार्यं चन्द्रिका पदमुच्छ्रिता । त्रिपदौः१२ कलशास्तेषां मध्यगान्तरमञ्जरी ॥ १९५ ॥ तला(लता)पञ्चकसंयुक्ता चरटक्रियान्वितां१३ । भागविंशतिविस्तीर्णा कर्तव्या मूलमञ्जरी ॥ १९६ ॥ द्वाविंशतिसमुत्सेधा१४ स्कन्धो द्वादशभागिकः । मध्या लता सू(शू)रसेनकर्मरूपसमाकुलो१५ ॥ १९७ ॥ ग्रीवा सार्धपदोत्सेधौ१६ कार्या द्विपदमण्डकम् । भागेन चैं(म)पिण्डिकां कुर्यात् कलशं तु चतुष्पदम् ॥ १९८ ॥ एकोनत्रिंशदण्डोऽयं प्रासादः शुभलक्षणः । षट्पदं पीठमाख्यातं चरितं१८ पूर्वकमेवत् ॥ १९९ ॥ १ द. द्यंशाशालंबनोदूर्ध्वे तु रूपकं बकपट्टिका । २ द. र्द्धा । ३ द. ॰त्रि । ४ द. ॰र्ध्वं । ५ द. इतः परं-कलशं यावदिष्यताम् ॥ ऊर्ध्वताः कर्णे शृंगस्य षट्पदाकर्णमंजरी । उच्छ्रायः षट्पदस्तस्या । ६ द. ताः ७ द. श्रपंडकाः । ८ द. ॰स्तु चर्चितः । ९ द. र्देशा । १० द. दृ । ११ द. ताः । १२ द. दः । १३ द. ताः । १४ द. ॰त्रिं । १५ द. लाः । १६ द. ॰धः । १७ द. चंद्रिका कार्या कलशं° । १८ द. चर्चितं पू° ।

३६८ समराङ्गणसूत्रधारे आरोग्यं पुत्रलाभश्च भवेद् विजयकारिणाम् । तेषां तुष्यति षड्वक्त्रो भक्त्या ये विदधत्यमुम् ॥ २०० ॥ विजयभद्रः ॥ अधुना श्रीनिवासाख्यः प्रासादः सम्यगुच्यते । तृप्त्यर्थमेव क्रियते जयश्रीस्तत्र तिष्ठति ॥ २०१ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्तेऽष्टादशभिः पदैः । अन्धारिका च भित्ते(त्ति)श्च पदे द्वे द्वे यथाक्रमम् ॥ २०२ ॥ गर्भश्च षट्पदः कार्यः श्रीनिवासस्य सुन्दरः । कन्दे स्युर्द्विपदाः कर्णा भागेन सलिलान्तरम् ॥ २०३ ॥ भद्रं चतुष्पदं कार्यं पदेनैकेन निर्गतम् । बाह्याः स्युस्त्रिपदाः कर्णा भद्रैश्च द्विपदैर्युताः ॥ २०४ ॥ भद्रं चतुर्थकर्णेषु(तु) पदेनैकेन निर्गतम् । कोणकोणाश्च कर्तव्याः पदस्यार्धं समायताः ॥ २०५ ॥ पदेनाम्बुधरः कार्यः प्रवेशाद् विस्तृतेरपि । विस्तारात् षट्पदं भद्रं पदद्वितयनिर्गमम् ॥ २०६ ॥ नीरस्यालान्तरे(?) कार्या(:) तिलका द्वयंशविस्तृताः । पदेनैकेन निष्क्रान्ताः शोभिताश्चारुकर्मणा ॥ २०७ ॥ ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमः श्रीनिवासे यथाक्रमम् । खुरकस्योच्छ्रितिः पीठे पादोनं पदमिष्यते ॥ २०८ ॥ कुर्यात् सपादो(दे)नांशेन जाड्यकुम्भ(:?)समुच्छ्रितम् । भागेनान्तरपत्रे तु भागेनैकेन मेखलाम् ॥ २०९ ॥ पीठोत्सेधश्चतुर्भागः श्रीनिवासे भवेदिति । वेदीबन्धस्य खुरको भागार्धेन समुन्नतः ॥ २१० ॥ ; कुम्भकः सार्धभागेन तदर्धेन मे + + + । १ द. द् । २ द. णं । ३ द. 'मसूरकम्' इति स्यात् ।

मेर्वादिद्विंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३६९ [ इत ऊर्ध्वमादर्शग्रन्थे द्वे पत्रे ( १६८, १६९ तमे ) लुप्ते । तयोराहत्य उपपञ्चाशाः श्लोका नष्टाः संभाव्यन्ते । ] ++++++++++++ पञ्जरात् ॥ त्रिभागेन तु भागस्य अष्टशृङ्गस्य(?) पक्षकः । नष्टशृङ्गस्य(?) शृङ्गस्य चान्तरे सलिलान्तरम् ॥ अन्योन्यं शृङ्गनिष्कासो भागेनैकेन शस्यते । दशभागायतं भद्रं चतुर्थांशेन निर्गम(तम्) ॥ एवमेष तलच्छन्दः कथितः सुरसुन्दरे । ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमो भागशुद्ध्या यथाक्रमम् ॥ पीठादारभ्य विस्तारो (राद्) द्विगुणा स्यात् समुन्नतिः । उपपीठेऽप्यलंकुर्याद् भागमेकं समुन्नतम् ॥ पदेन पादहीनेन ( गजा ? ) द्वारसमुन्नतिः । उच्छ्रितिर्जाड्यकुम्भस्य सार्धभागा विधीयते ॥ कलशोत्तरपत्रे च पादहीनपदोन्नते ( : ? ) । अस्यादूर्ध्वं तु कर्तव्या पदार्धं ग्रासपट्टिका (?) ॥ ( आयपीतोच्छदा प्रोक्ता मूलभूतोभिवास्तुनः ?) । खुरकश्च पदार्धेन (सार्धभागे कुम्भपूरकः ? ) ॥ भागेनैकेन कलशः समवृत्तोऽतिसुन्दरः । भागं सपादं कुर्वीत मेखलान्तरपत्रके ॥ षड्भागेनु (नो) च्छ्रिता जङ्घा भागार्धं ग्रासपट्टिका । कर्णे चैकेन भागेन भागार्धं (कुंणपो?) भवेत् ॥ भागेन हीरकं कुर्याद् यथा शोभा प्रजायते । मेखलान्तरपत्रे च सार्धभागेन कारयेत् ॥ ऊर्ध्वतः पदयोर्मध्ये स्यात् सार्धद्वादशांशकम् । तन्मध्ये सार्धभागं तु राजसेनं सपट्टकम् ॥ १ ' कोणयोः' इति स्यात् । वा. ४७

३७० समराङ्गणसूत्रधारे। द्वौ भागौ वेदिका भागस्यार्धमासनपट्टकः । भागं चन्द्रावलोकं स्यात् स्तम्भमासनमूर्धनि ॥ निवेशयेत् पश्चभागं भरणं भागिकं ततः । भागमेकं समुच्छ्रायां ( यः ) शीर्षकं द्विगुणायतम् ॥ पट्टस्य कुर्यादुत्सेधं भागमर्धसमन्वितम् । सार्धभागद्वयं बाह्यं ( तद्रूपं दूतावलं छिवितम् ? ) ॥ द्वौ भागौ छाद्यकस्योर्ध्वे कार्या वासनपट्टिका । विराजमाना सा कार्या रूपग्रासवरालकैः ॥ मेखलान्तरपत्रेषु ( तु ) भागाद् रूपसमन्विते । भागद्वयेन कर्तव्या द्वितीया मेखला बुधैः ॥ कूटान्यतः परं कुर्यात् कर्मयुक्तानि सर्वतः । कूटेषु कुर्यात् प्रत्येकं सिंहकुम्भसमन्वितम् ( ? ) ॥ उरोमञ्जरिका तानि भवत्येव ( ? ) यथाक्रमम् । अष्टाण्डकत्रयान्तेषु षडण्डं स्याच्चतुष्टयम् ॥ चतुरण्डं द्वयं कृत्वा त्वेवं कर्णे विदुर्बुधाः ( ? ) । नव कुण्डानि(?) तुल्यानि विस्तारेण पदद्वयम् ॥ सार्धं भवति प्रत्येकं सार्धमुच्चैः पदद्वयम् । एवं ( निकर्तं एकैकं स्यात् ? ) तत्पदं वांशदण्डकम् ॥ सिंहकर्णः षडुच्छ्रायो भद्रे स्यात् प्लवविस्तृतिः । द्वितीय( श्चानुदन्तश्च ? ) शोभितश्चारुकर्मणा ॥ तृतीयो द्विपदः कार्यः सिंहकर्णो मनोरमः । विस्तारो मूलमञ्जर्याश्चतुर्दशपदो भवेत् ॥ भागसप्तदशोच्चे तु मातृभिः( ? ) पद्मकोशवत् । स्कन्धश्चाष्टपदः प्रोक्तो ग्रीवा सार्धपदोच्छ्रिता ॥ द्विपदश्चाण्डकोत्सेधश्चन्द्रिकार्धपदोन्नतः( ता ) । कलशं त्रिपदं प्राहुर्मातुलिङ्गस्य( स )मुद्भवम् ॥

मेर्त्रादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३७१ मध्ये तु मूलमञ्जर्याः कुर्वीत शिखरत्रयम् । सुरेखं सुप्रसन्नं च सर्वदेशिविभूषितम् ॥ षट्पञ्चाशं (?) भवेदस्मिन्नण्डकानां शतद्वयम् । एवं श्रेष्ठोऽयमाख्यातः प्रासादोऽण्डकमानतः ॥ सप्त( शत )मेकान्नसतत्या युतं स्यान्मध्यमे पुनः । एकोत्तरं शतं (तं ) प्राहुरण्डकानां कनीयसाम( सि ) ॥ मन्दारकुसुमाकाराण्या(ण्येता)नि सुरसुन्दरे । कुर्याद् ( य ) एनं प्रासादमीदृशं सुरसुन्दरम् ॥ स वैरिञ्चं (यु) गशतं सूर्यलोके महीयते । सुरसुन्दरः ॥ नन्द्यावर्तमथ ब्रूमः प्रासादं नृपवृद्धिदम् ॥ भूषितं मना(नाग)कन्याभिर्वल्लभं पृथिवीभुजाम् । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशधा प्रविभाजिते ॥ पदद्वयमिदं यन्त्र नादाय(?) ब्रह्मणः पदात् । वृत्तं समालिखेद् गर्भा वस्मैलं च तुलं(?) भवेत् ॥ भागेन च तुलो(?) भित्तिर्भागेन स्याद् भ्रमन्तिका । भागेन बाह्यभित्तिः स्यात् पदपञ्चकवर्जिता ॥ कन्दे वि(द्वि)भागं कुर्वीत पुष्पशेखरकं ततः । द्विपदा बाह्यतः कर्णा विधातव्यास्तु वर्तुलाः ॥ यथागात्रं विधातव्याः स्वस्तिकाकृतयश्च ते । चत्वारो रथिका(कन्दो कोणे कर्णे ?) चतुष्टयम् ॥ पञ्चभागायतं भद्रं सार्धभागविनिर्गमम् । भद्रान्तपातिनी कुर्यात् प + ङ्गे पदसंमिते ॥ शेषं भद्रं तु कर्तव्यं विस्तारेण त्रिभागिकम् । भागस्यार्धेन विस्तीर्णं तथा भागप्रवेशकम् ॥ १ 'यलादादाय' इति स्यात् ।

३७२ समराङ्गणसूत्रधारे एतत्प्रमाणं कर्तव्यमिह प्राज्ञैर्जलान्तरम् । तलच्छन्दानुगं भद्रं नन्द्यावर्तं(र्ते) यथाक्रमम् ॥ ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमो नन्द्यावर्तं(र्ते) यथाक्रमम् । सार्धभागद्वयोच्छ्रा( १यामासनं तस्य ?)दूर्ध्वतः ॥ ( २कार्यतुलोदयस्य+?) मध्ये भागैस्तथाष्टभिः । तुलोदयस्य मध्ये स्याद् वेदीबन्धो द्विभागिके (क)ः ॥ भागिकः कुम्भकोसेन( त्सेधो ) मेखलाकलशान्वितः । चतुर्भागा भवेज्जङ्घा भागिकं भरणं भवेत् ॥ मेखलान्तरपत्रे तु भागेनैकेन कल्पयेत् । पादेन राजसेनं स्याद् ( वदूत्तच पट्टतः ? ) ॥ वेदी साष्टपदोत्सेधा भागपादेन चासनम् । भागार्धेन नतं कुर्याद् भागं ( ३पञ्चवलोकत ? ) ॥ पादोनत्रिपदः स्तम्भः पल्लवैरुपशोभितः । हीरग्रहणशीर्षं च कुर्याद् भागसमुच्छ्रिति ॥ पट्टमेकपदोत्सेधं छायकं द्विपदायतम् । भागेन कुर्यादुपरि पट्टिकां चारुकर्मणा(म् ?) ॥ अंशांस्त्रीनुच्छ्रितः सिंहकर्णः स्याच्चतुरायतः । भूषितः( खरसे + न ? ) स च कार्योंऽतिशोभनः ॥ विस्ताराद् द्विपदे शृङ्गे सार्धभागद्वयोच्छ्रिते । अस्योर्ध्वमन्यशृङ्गं स्यात् सहशोच्छ( च )परिस्तुति( : ? ) ॥ प्रत्यङ्गस्तु व(ङ्गेषु च) कूटानि सार्धांशोच्छ्रायवन्ति च । द्वितीयः सिंहकर्णः स्यात् सिंहकर्णस्य मस्तके ॥ ( ४ततो शृङ्गं ? ) तृतीयः स्याच्चतुर्थस्तस्य चोपरि । षड्भागविस्तृता कर्ण( : ? ) कूटस्था मूलमञ्जरी ॥ १ 'यमासनं स्यात् त' इति स्यात् । २ 'कार्यस्तुलोदयस्तस्य' इति स्यान् । ३ 'चन्द्राव- लोकनम्' इति स्यात् । ४ 'ततः शृङ्गे' इति स्यात् ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३७३ सप्तभागोच्छ्रिता च स्यात्(स्कन्धस्यच शोच्छ्रितिः १ ? ) । स्यादुरोमञ्जरी मूलमञ्जर्या मध्यसंश्रया ॥ भागैश्चतुर्भिर्विस्तारः षड्भिश्चास्याः समुच्छ्रितिः । कलशाण्डकसंयुक्ता कर्णाभ्यन्तरमञ्जरी ॥ स्यादण्डकैकविंशत्या नन्द्यावर्तः सुलक्षणः । भक्त्या ये कारयन्त्येनं नद्यावर्तमनुत्तमम् ॥ विमानं शुभमारुह्य शक्रलोकं व्रजन्ति ते । नन्द्यावर्तः ॥ प्रासादमथ वक्ष्यामः पूर्ण पूरितवाञ्छितम् ॥ वन्दितैः(तं) किन्नरैर्यक्षैर्मनुष्यपितृवल्लभम् । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजिते ॥ विस्तार(राद्) द्विपदो गर्भः कार्या भित्तिस्तु भागिकः । द्विपदं कन्दभद्रं च निर्गमोऽस्यार्धभागिकः ॥ शोभना दिषु(क्षु) सर्वासु द्विपदा च भ्रमन्तिका । पदिका बाह्यभित्तिस्तु द्विपदा कर्णविस्तृतिः ॥ आयत्या चतुरो (भागावण्डभित्तेर्विनिर्गमा ? ) । भद्रं सुशोभनं तस्या द्वि(वि)धातव्यं द्विभागिकम् ॥ पर्णस्तु पदिका( ? ) पक्षभद्रं भागार्धनिर्गतम् । जलान्तरं तु भागार्धमायामक्षेपयोः समम् ॥ चतुर्भागो वलस्यास्य( ? ) गर्भो भित्तिस्तु भागिकी । यामायुर्वित्तगोस्त्रीणां वलभी कीर्तिकारयेत् ( ? ) ॥ पूर्वतः कारयेद् द्वारं चतुर्गर्भेऽत्र मन्दिरे । ऊर्ध्वमानं तु वक्ष्यामः प्रासादस्यास्य सम्प्रति ॥ पीठं द्विभागिकं कार्यं वेदीबन्धो द्विभागिकः । जङ्घा पदचतुष्कं च शोभिता रूपकर्मणा ॥ १ 'स्कन्धः स्याच्च दशोच्छ्रितिः' इति पाठ्यं स्यात् ।

३७४ समराङ्गणसूत्रधारे पदद्वयं तु कर्तव्यं (हीनंनं ?) सातपत्रकम् । कलशाण्डकयुक्तानामुच्छ्रायस्त्रिपदो बुधैः ॥ कर्तव्यः कर्णशृङ्गाणां सर्वेषामपि मानतः । चतुष्पदोच्चा वलभी घण्टाकलशसंयुता ॥ मल्लच्छाद्यत्रयं कुर्यात् कर्णशृङ्गस्य चोपरि । युक्तमन्तरपत्रेण भागोच्छ्रायं पृथक् पृथक् ॥ भागेनैकेन घण्टा स्याद् भद्रा(भागा)भ्यां कलशाण्डके । समूलकलशे कर्णे सूत्रं सम्पातयेद् बुधः ॥ मल्लच्छाद्यं विधातव्यं सूत्रेणैकेन लाञ्छितम् । प्रासादमेवं पूर्णायुर्यः कुर्याद् भक्तिमानिमम् ॥ (सप्तकामः + ?) पुरुषः स(श)र्वलोके महीयते । पूर्णः ॥ सिद्धार्थमथ वक्ष्यामः सर्वकामार्थसिद्धि(द)म् ॥ कामाः सिध्यन्ति यत्कर्तुरिहलोके परत्र च । चतुरश्रे समे क्षेत्रे विभक्ते दशभिः पदैः ॥ कुर्वीत षट्पदं गर्भं + + चास्य चतुष्पदम् । भागेनैकेन रमणीं बाह्यभित्तिं च भागिकीम् ॥ कुर्वीत द्विपदान् कर्णाञ् शालां षड्भिः पदैर्बुधै(धः) । तदूर्ध्वं कर्णशृङ्गांश्च(ङ्गे च) यथाशोभं प्रकल्पयेत् ॥ त्रिपदं निर्गमं तस्याश्चतुष्कीश्च चतुर्दिशम् । मध्ये बहिश्च कुर्वीत तस्या द्वारचतुष्टयम् ॥ उन्नतं भागविंशत्या मानमस्योर्ध्वतो भवेत् । त्रिपदः पीठबन्धः स्याद् द्विगुणोच्छ्रायबाह्यतः ॥ सार्धं भागद्वयं कार्यो वेदिबन्धस्तु शोभनः । अर्धकुम्भैकमर्दे च मेखलां समस्तूरकः (?) ॥ १ 'आप्तकामः स' इति स्यात् ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३७५ जङ्घा सार्धचतुर्भागा कार्योच्छ्रायेण शोभना । मेखलान्तरपत्रे च भागेनैकेन कारयेत् ॥ खुरका( दू ) मेखला यावत् सप्तभागान्तरं भवेत् । भागाभ्यां राजसेनं च कुर्याद् वेदीं च सासनाम् ॥ त्रिभागं स्तम्भमुत्सेधाद् भागस्यार्धेन हीरकम् । भागार्धं स्तम्भशीर्षं स्याद् भागः पट्टस्य चोन्नतिः ॥ सूर्यच्छाद्यो द्विभागः स्याद् भागेनैकेन लम्बना( : ? ) । शृङ्गोत्सेधस्त्रिभागश्च कलशाण्डकसंयुत( म् ? : ) ॥ चतुर्भागोन्नतः सिंहकर्णः षड्भागविस्तृतः । कुर्वीत शृङ्गयोरूर्ध्वं शोभनां मूलमञ्जरीम् ॥ अष्टभागप्रविस्तीर्णां नवभागसमुच्छ्रित( ताम् ) । स्कन्धः पञ्चपदो ज्ञेयो ग्रीवा चार्धपदोच्छ्रिता ॥ अण्डकं भागमात्रं स्यादूर्ध्वं भागेन चन्द्रिका । वर्तुलः समविस्तारः कलशस्तु द्विभागिकः ॥ भद्रे वराटकाश्वेह कर्तव्या हेमकूटवत् । यः कुर्यात् कारयेद् यस्तु सिद्धार्थं सर्वकामदम् ॥ स भवेत् सर्वकामाप्तिः शिवलोके च शाश्वतः । सिद्धार्थः ॥ अथाभिधीयते सर्वपापघ्नः शङ्खुवर्धनः ॥ आलयः सर्वदेवानां प्रासादो भूभृतां प्रियः । चतुरश्रे समे क्षेत्रे ( गर्भाकर्णे ? ) विशोधितम् ॥ वर्तुलं कारयेत् पश्चात् सर्वकोणेषु लाञ्छितम् । विस्तारार्धे भवेद् गर्भो यच्छेषं तेन ( भर्तिवः ? ) ॥ द्विगुणं कारयेदूर्ध्वं भागविंशतिभाजिते । तुलोदयोऽष्टभागः स्याद् द्वादशांशा च मञ्जरी ॥

३७६ समराङ्गणसूत्रधारे कुम्भकं कलशं द्वाभ्यां कपोतालीं च कल्पयेत् । पञ्चभागोच्छ्रिता जङ्घा मध्येऽस्या ग्रासपट्टिका( म् ) ॥ मेखलान्तरपत्रे च भागेनैकेन कारयेत् । भागार्धं कारयेत् प्राज्ञः संख्या( शङ्खा )वर्तकमञ्जरीम् ॥ शङ्खावर्तककूटांश्च विदधीत + विस्तरात् । शतवास्तुविभक्तेऽस्मिन् या + मानानुसारतः ॥ स्कन्धो विधेयो ग्रीवा च भगार्धेन समुच्छ्रिता । चन्द्रिका शिरसा सार्धं कार्या सार्धपदोन्नता ॥ द्विपदः कलशोच्छ्रायः कर्तव्यः शङ्खवर्धने । गर्भश्चा(स्या)च्छादनं कुर्यात् संख्या( शङ्खा )वर्तवितानकम् ॥ यः शङ्खवर्धनं कुर्यात् स भुनक्ति चिरं महीम् । वशगा चास्य सततं भवेल्लक्ष्मीजलाञ्जलिः (?) ॥ शङ्खवर्धनः ॥ त्रैलोक्यभूषणं ब्रूमो वन्दितं त्रिदशैरपि । आश्रयं सर्वदेवानां पापस्य च विनाशनम् ॥ त्रिंशद्धस्तः कनीयान् स्यान्मध्यमस्त्रिदशाधिकः । पञ्चाशद्धस्त उत्कृष्टस्त्रिविधं( घो ) हस्तसंख्यया ॥ चतुरश्रे समे क्षेत्रे त्रिंशद्भक्तोप( क्ते प्र )कल्पयेत् । दशभागायतं गर्भं कन्दं द्विगुणसप्तकम् ॥ चतुष्पदं कन्दकर्त्त( णं ) भद्रं चास्य द्विभागिकम् । कुर्वीत षट्पदां शालां भागेनैकेन निर्गताम् ॥ अन्धोऽर्धद्विपदे चास्य द्विपदाश्चात्र भित्तयः । शृङ्गमेकं भवेन्मध्ये विस्तारेण चतुष्पदम् ॥ मध्ये शृङ्गस्य चान्तः + + + षड्दारुकं भवेत् । द्व्यंशा द्वितीया रमणी(या ?) बाह्यभित्तिर्द्विभागिका ॥

१ 'लक्ष्मीः कृताञ्जलिः' इति स्यात् ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३७७ कर्णशृङ्गद्वयं कार्यं विस्तारेण चतुष्पदम् । द्वादशांशमिता शाला निर्गमोऽस्याः पदत्रयम् ॥ प्राक्कर्णशृङ्गमष्टांस्तिस्यादुर्जनफलोपमम् (?) ।

• • द्विशृङ्गभागेन विनिष्क्रान्तं चतुष्पदम् ॥ द्विपदं तस्य भद्रं च निर्गमो द्विपदं भवेत् । शृङ्गयोरुभयोर्मध्ये पदार्धं पक्षभद्रकम् ॥ पदार्धं वारिमार्गश्च प्रक्षेपः पदसंमितः । ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमः षष्टिभागसमुच्छ्रितम् ॥ तुलोदयस्ततो ( विंशपञ्चसूदनमञ्जरी ? ) । ( स नृप्तंसत्यदोच्छ्रायो ? ) भागेष्वेषु विधीयते ॥ तुलोदयस्य मध्ये तु वेदी पञ्चपदोदया । तदर्धं कुम्भकं कुर्यात् तद्वत् कलशमेखला ॥ एकादशपदा जङ्घा हीरकं तु पदत्रयम् । द्वौ भागौ मेखला तद्वद् द्वितीयापि सतारका ॥ ऊर्ध्वतस्तलपट्टस्य प + षोडशभिः पदैः । राजसेनं सार्धभागं वेदी कार्या द्विभागिका ॥ पदार्धमासनं सार्धपदं चन्द्रावलोकनम् । स्तम्भः सप्तपदो ( दैर्घ्यहार ? ) सार्धत्रिभागिकम् ॥ शीर्षं सार्धपदोत्सेधं पक्षस्तु द्विपदो भवेत् । त्रिपदं छाद्यकं कुर्याद् भागेनैकेन लम्बितम् ॥ द्विपदां छेदहारां तु (?) द्वयंशा वा सन्तु पट्टिकाः । तदूर्ध्वं मञ्जरीं कुर्याद् द्राविडक्रमभूषितम् ॥ सप्तोच्छ्रितं कोणकूटं सघण्टाकलशाण्डकम् । द्वितीयामेतदूर्ध्वं च तन्मानेनैव कारयेत् ॥ १ 'दैर्घ्याद्धारं' इति स्यात् । वा. ४८

कर्णे कर्णं समाश्रित्य षट्पदानि तु कारयेत् । (षेष्ठाण्डके ?) द्वे कुर्वीत ष( डंश ? डण्ड )कचतुष्टयम् ॥ एवं कर्णाण्डकानि स्युश्चत्वारिंशत् समासतः । द्वादशांशकविस्तारमुच्छ्रायान्नवभागिकम् ॥ आद्यक्रमे विजानीयाद् द्राविडाभक्रियान्वितम् । अष्टाण्डकं समुत्सेधाद् विस्ताराद् दशभागिकम् ।१ भद्रक्रमं द्वितीयं तु विद्यात् कर्मविभूषितम् । विस्तारो मूलमञ्जर्या द्वाविंशत्यंशसंमितः ॥ त्रयोविंशतिरुच्छ्रायः स्कन्धाश्चैव त्रयोदश । ग्रीवा पट्ट( द )द्वयोत्सेधात् त्रिपदोन्नतमण्डकम् ॥ कर्परं द्विपदं भागचतुष्कं कलशोच्छ्रयः । प्रासादा( दे )द्वादशैतस्मिन्नुरोमञ्जरिका मताः ॥ अण्डकानां तु विज्ञेयं त्रिसप्तत्यधिकं मतम् । त्रैलोक्यभूषणं कृत्वा त्रिदशानन्दकारकम् ॥ कल्पान्तं यावदध्यास्ते पुरुषस्त्रिदशालयम् । त्रैलोक्यभूषणः ॥ प्रासादमथ पद्माख्यं कथयामोऽश्विनोः प्रियम् ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे सप्तभागविभाजिते । त्रीन् भागान् मध्यमे त्यक्त्वा द्वौ (द्वौ) कोणेषु लाञ्छयेत् ॥ ( सा द्वयेद्भूभि ? )रष्टाँ च पश्चादपि च षोडश । विस्तारार्धेन गर्भः स्याद् विस्तारार्धं तथा बहिः ॥ ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमः पद्माख्यस्य यथाक्रमम् । विस्ताराद् द्विगुणोत्सेधं भागविंशतिभाजितम् ॥ वेदी जङ्घा तथैतस्मिन् कार्या मालाथ मञ्जरी । ग्रीवाण्डकलशाश्चेह शङ्खवर्धनवर्त्मना ॥ १ 'अष्टाण्डके' इति पाठ्यं भाति ।