समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

मेर्वादिर्विंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३८७ विस्तारसदृशोच्छाया कर्तव्या पूर्वभूमिका । वक्ष्यमाणैर्विभागैश्च विप्रभज्यासणाः + + (?) ॥ भागेन राजसेनं स्याद् वेदिर्भागद्वयेन च । भागेन चन्द्रालोकः स्यादर्धेनासनपट्टकः ॥ स्तम्भोच्छ्रायस्त्रिभिर्भागैस्ततो भागेन शीर्षकम् । पट्टोच्छ्रायो भागमेकं स्याच्चतुर्विंशतिर्धराः ॥ नानासङ्गैः पल्लवैश्च चारुकर्मकराननैः । द्वितीया भूमिका कार्या स्तम्भैः षोडशभिर्युता ॥ एवं भूमौ द्वितीयायामपि कर्म विधीयते । स्तम्भैश्चतुर्भिः संयुक्ता तृतीयायां चतुर्धि(ष्कि)का ॥ नन्दिघोषः कृतो येन (मूर्यं तेजो ?) स जायते । कर्मक्षया तुतुं (त् तनुं) त्यक्त्वा प्राप्नोति परमं पदम् ॥ नन्दिघोषः ॥ प्रासादमभिधास्यामो मनूत्कीर्णं महाद्यु(द्भु)तम् । विमृश्य बुद्ध्या निपुणं निर्मितं प्राक् स्वयम्भुवा ॥ क्षेत्रे षड्भागविस्तारे गर्भे(र्भं) भागचतुष्टये । कुर्वीत वृत्तं मध्ये च नवभिर्वृत्तिमालिका( ? ) ॥ अष्टौ ( च ) रथिकाः कार्याः क्षेत्रे दिक्षु विदिक्षु वा । ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमो द्विगुणं द्विपदान्वितम् ॥ (छाद्ययावद्विधातव्या तत्सार्धार्ङ्गकपञ्चकम् ?) । भागानष्टार्धसहितान् कुर्यादूर्ध्वं तुलोदयात् ॥ सार्धभागेन कर्तव्यो वेदीबन्धश्च शोभनः । भागद्वयं ततः सार्धं कार्या जङ्घासमुच्छ्रितिः ॥ भागार्ध हीरकं कुर्यान्मनोज्ञं कर्ति(र्णि)कान्वितम् । मेखलान्तरपत्रे च भागेनैकेन कारयेत् ॥ १ 'सूर्यतेजाः' इति स्यात् ।

३८८ समराङ्गणसूत्रधारे। शृङ्गोच्छ्रायस्ततः कार्यः सार्धभागद्वयोन्मितः । मध्येन सर्वशृङ्गाणां मस्तके वृत्तमालिखेत् ॥ षड्भागविस्तृतं तस्य + षड्भागसमुच्छ्रितम् । यावन्मात्राचरेत्(वरे) प्रोक्ता तावत् कार्या च मञ्जरी ॥ त्रिभौमं पञ्चभौमं च विचित्रं कारये(दि)मम् । ग्रीवा स्याद् भागपादेन विस्ताराद् द्विपदायता ॥ पादहीनं पदं कुर्यादण्डकं मनुसंभवे(त् ?) । चन्द्रिका भागपादेन पादोनं कुशलः(कलशः) पदम् ॥ प्रासादं मनसाप्येवं १मनुकीर्तः(र्ण) करोति यः । स गंध्या (गत्वा) भवनं शम्भोर्गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ मानकीर्णः( ? ) ॥ अथ सुप्रभनामानं प्रासादमभिदध्महे । यं कृत्वा प्रभयान्येषां प्रभा हन्ति रविर्यथा ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे द्वादशांशविभाजिते । कुर्याच्चतुष्पदं गर्भं विस्तारो यामतः समः ॥ प्रासादार्थं भवेत् कन्दः कन्दभद्रं पदद्वयम् । भ्रमन्ती द्विपदा दिक्षु चतसृष्वपि शोभना ॥ पदिका बाह्यभित्तिस्तु द्विपदा कर्णविस्तृतिः । चतुष्पदं मध्यभद्रं विनिष्क्रान्तं त्रिभिः पदैः ॥ (२अस्यैर्वात) पुनः कार्या द्विपदा तु चतुष्किका । (३सोलायाः ? ) पार्श्वतः कुर्यादतिभद्रद्वयं बुधः ॥ तयोः पादेन निष्कासं पार्श्वयोरुभयोरपि । पार्श्वभद्रस्य कर्णस्य चान्तरं पदिके नयेत् ॥ जालैर्विचित्रितं कुर्यान्मध्ये ज्योतिर्यथा भवेत् । एवं दिक्षु समस्तासु कुर्वीतैनमनुक्रमात् ॥ १ 'मनूत्कीर्ण' इति पूर्वं व्यपदिष्टः । २ 'अस्यैवान्तः' इति स्यात् । ३ 'शालायाः' इति स्यात् ।

मेर्वादिर्विंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३८९ प्रासादभागविधिना पुरः कुर्वीत मण्डपम् । चतसृष्वपि मञ्जर्यो दिक्षु कार्या यथाक्रमम् ॥ लीयमूलसजङ्घात्रा स्वसार्धा च यथादिमम् (?) । उच्छ्रायो मूलविस्ताराद् द्विगुणो द्विकलाधिकः ॥ तुलोदयो दशपदो मञ्जरी षोडशांशिका । वेदीबन्धसमुत्सेधः सार्धभागद्वयोन्मितः ॥ पञ्चभागोच्छ्रिता जङ्घा हीरं भागसमुन्नतम् । सार्धभागेन कर्तव्ये मेखलान्तरपत्रके ॥ कर्णशृङ्गसमुत्सेधः कलशान्तस्त्रिभागिकः । दिङ्मञ्जरी तु कर्तव्या विस्तारेण चतुष्पदा ॥ उदयेन विधातव्या पञ्चभागा प्रमाणतः । ग्रीवा पदस्य पादेन कलशोऽर्धपदं भवेत् ॥ विस्तारो मूलमञ्जर्याः कर्तव्यो दशभागिकः । ++भागत्रयोत्सेधो ग्रीवा पादे(दो)नभागिका ॥ अण्डकं सार्धभागेन द्विपदा कलशोच्छ्रितिः । (देशांशषट्कतो मूलास्कन्धोरेषोऽन्तको ?) भवेत् ॥ विस्तारो मूलमञ्जर्याः कर्तव्यो दशभागिकः । नवाण्डकोऽयं कर्तव्यः प्रासादः शुभलक्षणः ॥ यः प्रासादमिमं कुर्यात् सुप्रभं भक्तिमान् नरः । दिव्यते(१जारवहस्यास्य ?) देहान्ते मुक्तिमाप्नुयात् ॥ २शुभलक्षणः ॥ सुरानन्दमथ ब्रूमः प्रासादमतिसुन्दरम् । चतुरश्रं समं क्षेत्रे(त्रं) दशधा प्रविभाजयेत् ॥ षड्भागो गर्भविस्तारो द्वौ भागौ भित्तिविस्तृतिः । ३कर्तव्या सार्धभागेन(?) भागार्धेन जलाशयः ॥ १ ‘जोवहः स स्याद्’ इति पाठ्यं स्यात् । २ उपक्रमोपसंहारयोः सुप्रभ इत्यस्य नाम दृश्यते । ३ अत्र क्रियांश्चिच्छ्लोकांशो गलित इव भाति ।

३९० समराङ्गणसूत्रधारे प्रत्यङ्गस्थानकं कुर्यात् ( सप्रसं वृत्त ? )भागिकम् । शालास्त्रिभिः पदैः कार्याः शुभ्रूपाश्चतुर्दिशम् ॥ शालायाः पार्श्वयोः कार्यो वारिमार्गः पदार्धकः । परस्परं तु निष्कासो भागं भागं विधीयते ॥ ऊर्ध्वमानं विधातव्यं विस्ताराद् द्विगुणो ( णं ) बुधैः । गर्भच्छाद्यं पदान्यष्टौ भागा द्वादश मञ्जरी ॥ वास्तुविस्तारपादेन वेदीबन्धो विधीयते । चतुष्पदोर्ध्वतो जङ्घा भागार्धं ग्रासपट्टिका ॥ मेखलान्तरपत्रे च विधातव्ये पदोच्छ्रिते । कोणा द्रविडकूटस्य वृत्तस्तम्भा वराटका( ? ) ॥ मध्याङ्गतोरणानां स्युद्विशतित्रिशततुरो( ? ) भवेत् । षट्पदः स्कन्धविस्तारो ग्रीवा भवति भागिकी ॥ शिरः सार्धं पदं ज्ञेयं भागमेकं च चन्द्रिका । कलशोंऽशद्वयोच्छ्रायः कार्यः पल्लवभूषितः ॥ यः करोति सुरानन्दं वरदास्तस्य मातरः । सुरास्तस्य ह्यनिस्तार्यमपमृत्युं हरन्ति च ॥ सुरानन्दः ॥ अथ हर्षं प्रवक्ष्यामि सर्वलोकप्रहर्षणम् । नित्यं वसति यत्र श्रीः स्थानं यद् विश्वकर्मणः ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्तेऽष्टादशभिः पदैः । प्रतिकोणं विधातव्याः ( 'कर्णभागौ ? ) स्त्रिभिस्त्रिभिः ॥ द्विपदं कर्णभद्रं च भागेनैकेन निर्गतम् । वारिमार्ग( र्गं ) पदं कुर्यात् प्रवेश्य( शा )यामतः समम् ॥ त्रिभागमस्य प्रत्यङ्गं पदद्वितयनिर्गमम् । वेदिचन्द्रावलोकाभ्यां प्रत्यङ्गे कर्म कल्पयेत् ॥ १ 'कर्णा भागे' इति स्यात् ।

मेर्वादिर्विंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३९१ चतुष्पदं मध्यभागं द्विपदं चास्य भद्रकम् । विनिर्गतं च भागेन विदधीत विचक्षणः ॥ वलभ्यश्च द्विभागाः स्युः खा(स्वा)नुरूपाश्चतुर्दिशम् । गर्भो भागैश्चतुर्भिस्तु वलभीनां विधीयते ॥ द्विपदा बाह्यतो भित्तिर्द्विपदा च भ्रमन्तिका । स्कन्धः स्याद् दशभिर्भागैर्गर्भः षट्त्रिंशता पदैः ॥ ऊर्ध्वप्रमाणमेतस्य स्याच्चत्वारिंशता पदैः । भागैः षोडशभिश्चास्य विदध्याच्छादनं शुभम् ॥ वेदीबन्धः पञ्चपदो जङ्घा चाष्टपदा भवेत् । शाला( लां) चान्तरपत्रं च कुर्याद् भागत्रयाद् बुधः ॥ ऊर्ध्वमन्तरपत्रं स्याद् विधातव्यं यथाक्रमम् । वलभीसंवृतिः प्राज्ञैरुच्छायात् पञ्चभागिकी ॥ सा( स )शृङ्गैः सिंहकर्णैश्च कार्यों(र्या) भागसमुच्छ्रितिः । वर्धमानेन कर्तव्या त्रिपदा कर्णमञ्जरी ॥ ऊर्ध्वं पदेभ्यस्त्रिभ्यः स्याद् भागेन कलशाण्डकम् । विस्तारात् षोडशपदा कर्तव्या मूलमञ्जरी ॥ ऊर्ध्व( र्ध्वं )विंशतिभागस्य स्कन्धो नवपदायतः । ग्रीवा सार्धपदं कार्या ततो द्विपदमण्डकम् ॥ चन्द्रिकैकेन भागेन कलशस्त्रिपदात् ततः । हर्षणः क्रियते यत्र स देशः सुखमेधते ॥ क्षेमं गोब्राह्मणानां स्यात् पूर्णकामश्च पार्थिवः । हर्षणः ॥ इदानीं दुर्धरं ब्रूमः प्रासादं शुभलक्षणम् ॥ चतुरश्रे समे क्षेत्रे चतुर्विंशतिभाजिते । कर्णाः (षडापदाः कार्या प्रतिरथं च ?) द्वयं भवेत् ॥ कर्तव्याष्टपदा शाला निर्गमोऽस्य चतुष्पदः । पदद्वयं विनिष्क्रान्ता सर्वतः कर्णशोभिता ॥

३९२ समराङ्गणसूत्रधारे द्विपदा बाह्यभित्तिः स्याच्चतुर्भागान्धकारिका । द्विपदा कन्दभित्तिस्तु गर्भश्चाष्टपदायतः ॥ षट्पदा कन्दशाला च कन्दकर्णाः पदत्रयम् । ऊर्ध्वप्रमाणं विस्ताराद् द्विगुणं द्विपदाधिकम् ॥ (विंशत्यम ?) तुलोच्छायाः शिखरं त्रिंशता पदैः । कुम्भः सार्धद्विभागश्च कलशो भागमुच्छ्रिति(त)ः ॥ भागार्धेनान्तरं पत्रं भागेनैकेन मेखला । दशभागोच्छ्रिता जङ्घा हीरकं भागिकं भवेत् ॥ भागैश्चतुर्भिः कर्तव्यं मेखलाद्वितयं ततः । अधस्तादूर्ध्वपट्टस्य तलपट्टस्य चोपरि ॥ भवेत् षोडशभिर्भागैरनयोरन्तरं द्वयोः । द्विपदो वेदिकाबन्धो वेदी कार्या चतुष्पदा ॥ आसनं चैव भागेन स्तम्भः पञ्चपदैर्भवेत् । भागेनैकेन भरणं शीर्षकं भागमुन्नतम् ॥ पट्टो भागद्वयोत्सेधश्छाद्यं च त्रिपदायतम् , मूलभरणानि( ? ) चत्वारि कोणभद्राणि (कं भवेत् ?) ॥ कर्णशृङ्गाणि दश च द्वयम(थ ?) स्तिंमश्चतुर्दिशम् । (ग्रीवां + भगसन्तानां ?) शृङ्गाणां त्रिपदोच्छ्रितिः ॥ षट्पदाः कर्णमञ्जर्यः सप्तभागसमुच्छ्रिताः । ग्रीवार्धभागिकी भागः स्यादुच्छ्रायोऽण्डकस्य (तत् ?) ॥ पदत्रयोन्नता कार्या सिंहकर्णश्चतुष्पदा (?) । मध्ये भद्रे तदुत्सेधो विस्तारादर्धभागिकः ॥ विस्तारो मूलमञ्जर्याः पदैः षोडशभिर्भवेत् । अष्टादशभिरुच्छ्रायो ग्रीवा सार्धपदोच्छ्रिता ॥ अण्डकं द्विपदं कार्यं चन्द्रिका पदमुच्छ्रिता । कलशं त्रिपदं विद्यात् सर्वलक्षणसंयुतम् ॥

मेर्वादिर्विंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३९३ अण्डकैः सप्तदशभिः प्रासादो दुर्धरो भवेत् । दुर्धरं यः करोतीह भागा (भर्गा) च्छक्तिं समा (आ)प्नुयात् ॥ कालेन शिवसायुज्यं ('निगधिश्च प्रपद्यते ?) । दुर्धरः ॥ इदानीं दुर्जयं ब्रूमः प्रासादं शत्रुमर्दकम् ॥ यं कृत्वा (दुर्जयं लोके ?) भवेत् क्रीडति च क्षितौ । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे पञ्चभागविभाजिते ॥ गर्भं नवपदं कुर्याद् भित्तिः षोडशभागिकी । भागेन कर्णरथिका भागाभ्यां मध्यमे रथः ॥ भागेन निर्गमं (स्त)स्य वि(धि)रेष चतुर्दिशम् । भद्रकर्णान्तरे कुर्याद् वारिमार्गं पदाधिकम् ॥ ऊर्ध्वमानं विधातव्यं (त्वमस्मि ?) दशभागिकम् । वेदिबन्धः सपादांशौ जङ्घांसौ पादसंयुतौ ॥ मेखलान्तरपत्रे तु पदार्धेन प्रकल्पयेत् । शिखरः (शिखिरैः ?) सार्धं भागषट्कोच्छ्रितो भवेत् ॥ त्रिपदः स्कन्धविस्तारो रेखा पद्मदलाकृतिः । भूमयः पञ्च कर्तव्या न्यूनमाना यथाक्रमम् ॥ प्रथमा सार्धभागान्या पदपादोनेत्ता क्रमात् । स्कन्ध(:)पादोन्भागेन स्याद् ग्रीवार्ध(र्धं) पदेन च ॥ अण्डकं त्वेकभागेन कर्परं चार्धभागिकम् । भागोत्सेधस्तु कलशः समवृत्तः सुशोभनः ॥ दुर्जयः क्रियते यत्र पुरे वा नगरेऽथवा । न भवेत् तत्र दुर्भिक्षं न च व्याधिकृतं भयम् ॥ दुर्जयः ॥ ब्रूमस्त्रिकूटं ब्रह्मार्थैः सेवितं त्रिदशैस्त्रिभिः । फलं क्रतुसहस्रस्य येन मोक्षं च विन्दति ॥ १ 'निधने च प्रपद्यते' इति स्यात् । २ 'दुर्जयो लोको' इति स्यात् । वा. ५०

३९४ समराङ्गणसूत्रधारे (संसाध्यतुल्यत्रिभजं ?) क्षेत्रमिष्टप्रमाणतः । ततोऽस्य बाहुमेकैकं चतुर्भिर्विभजेत् पदैः ॥ द्विभागं मध्यमं भद्रं भागिकीं कर्णपक्षि(द्वि)काम् । अर्धेन गर्भमर्धेन कुर्याद् भित्त्रित्रयं बुधः ॥ विस्तारं पञ्चधा भक्ता(क्त्वा) कुर्याद् द्विगुणमुच्छ्रय(यम्) । वेदिबन्धो विधातव्यः सपादं भागमुच्छ्रितः ॥ जङ्घा सपादौ भागौ द्वौ कार्या तस्य समुच्छ्रितिः । मेखलान्तरपत्रे च भागस्यार्धेन कारयेत् ॥ मञ्जरी भागषट्केन पञ्चभागविभाजिता । आसमन्तात् (स्तम्भस्कन्धः ?) कार्यः पूर्वोक्तवर्त्मना ॥ पादभागेन तु ग्रीवामर्धभागेन चाण्डकम् । चन्द्रिका भागपादेन कलशं भागमुच्छ्रितम् ॥ त्रिकूटं कारयेद् यस्तु ब्रह्मेशानहरिप्रियम् । सिद्धा(द्धो)भूत्वा पुरीं तेषां यात्यसौ नात्र संशयः ॥ त्रिकूटः ॥ इदानीमभिधास्यामः प्रासादं नवशेखरम् । चतुरश्रं भजेत् क्षेत्रं विंशत्येकोनया पदैः । कर्णाश्चतुष्पदाः कार्यास्तेषां भद्रं द्विभागिकम् । विनिर्गतं पदार्धेन जलमार्गस्त+++॥ ++भागयता कार्या सा भवेहि (?) विवङ्गैः । शाला(कर्गपदाद्धूतु ?) प्रत्यङ्गं भागमानतः ॥ त्रिपदो रथकः कार्यो मञ्जरीणां चतुष्टयम् । चतुष्पदा भवेद् भित्तिर्गर्भश्चैकादशांशकः ॥ चत्वारिंशत्पदादूर्ध्वं यावत् स्कन्धं समस्तकम् । तुलोदयः षोडशभिर्मञ्जरी चाष्टकैस्त्रिभिः ॥ १. 'संसाध्य तुल्यत्रिभुजम्' इति पाठ्यं भाति ।

मेर्वादिर्विंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३५५ चतुष्पदो वेदिबन्धो जङ्घा साष्टपदा भवेत् । भागेन भरणे त्र्यंशं मेखलान्तरपत्रकम् ॥ उच्छ्रायतः पञ्चपदा कर्तव्या कर्णमञ्जरी । ग्रीवार्धभागेन भवेदण्डकं चैव भागिकम् ॥ भागेन चन्द्रिकामूर्ध्वं भागेन कलशं तथा । सपादमुदयं (शाला मञ्जर्या विस्तृते ?) विदुः ॥ ग्रीवा पादेन भागेन सपा(१दासमना ?)ण्डकम् । भागाद्धि चन्द्रिका भागद्वयेन कलशोदयः ॥ विस्तारो मूलमञ्जर्याः कार्यः पञ्चदशांशकः । तथा सप्तदशोच्छ्रायः स्कन्धायामो नवांशकः ॥ ग्रीवा चास्यार्धभागेन सार्धद्विपदमण्डकम् । वण्डिका सार्धभागेन त्रिपदः कलशोदयः ॥ एवं यः कारयत्येनं प्रासादं नवशेखरम् । नवभिः सहितां खण्डैः स भुनक्ति वसुन्धराम् ॥ नवशेखरः ॥ पुण्डरीकमथ ब्रूमो यशसो वर्धनं परम् । यस्मिन् कृते स्थिरा कीर्तिर्भवेद् यावद् वसुन्धरा ॥ चतुरश्रं समं क्षेत्रं विभजेत् पञ्चभिः पदैः । त्रिपदं कल्पयेद् गर्भं तस्य भित्तिं च भागिकाम् ॥ त्रिपदं तस्य भद्रं स्यात् सार्धभागविनिर्गमम् । भद्रेषु वर्तुलं दिक्षु रथिकानां चतुष्टयम् ॥ भागेनैकेन रथिका मूलच्छन्दोऽयमीरितः । ऊर्ध्वमानं भवेद् यस्य द्विगुणो दशभागिकम् (?) ॥ भागेनोच्छालकं विद्याद् भागार्धेन तु मेखला । वेदिबन्धं न कुर्वीत जङ्घा सार्धद्विभागिका ॥

१ 'दाशमथ' इति स्यात् ।

३९६ समराङ्गणसूत्रधारे मेखला चार्थभागेन भवेत् सान्तरपत्रका । पदानि पञ्च सार्धानि मञ्जर्याः स्यात् समुच्छ्रितिः ॥ त्रिपदः स्कन्धविस्तारो ग्रीवा वा (पदसादिकाः ? ) । अण्डकं स्यात् पदार्धेन भागपादेन चन्द्रिका ॥ भागोच्छ्रायस्तु कलशः कर्तव्यः शुभलक्षणः । मध्येन मूलमञ्जर्यास्त्रिपदा भद्रमञ्जरी ॥ सार्धा + त्रिपदोच्छ्राया ग्रीवा भागसमुच्छ्रिता । अण्डकं च त्रिभागेन कलशो भागमुच्छ्रितः ॥ पञ्चाण्डः पुण्डरीकोऽयं कर्तव्यः शुभवर्धनः । पुण्डरीकः ॥ सुनाभ(स)मथ ब्रूमो वन्दितो (तं) देवदानवैः ॥ वल्लभं लोकपालानां पुण्यमुत्कृष्टलक्षणम् । विभजेत् सप्तदशभिः समक्षेत्रं चतुर्भुजम् ॥ पञ्चभागायताः कोणा गर्भः कार्यस्त्रिभिः पदैः । उभयोः कोणयोर्मध्ये सप्तभागिकमन्तरम् ॥ व्यक्षेपात्(?) कर्णयोर्मध्ये प्रा(प्रो)ञ्छयेत् पदमन्तरम् । भागप्रवेशं भागार्धे(र्ध)विस्तारा(र)मुदकान्तरम् ॥ द्विपदा बाह्यभित्तिः स्यात् त्रिपदाथ भ्रमन्तिका । पञ्चभागायतो मध्ये भवेत् प्रासादनायकः ॥ त्रिपदस्तस्य गर्भस्तु भित्तिर्भागं विधीयते । त्रिपदं कर्णभद्रं च भागेनैकेन निर्गतम् ॥ पदप्रमाणकोणांस्तु चत्वा(तु)रोप(वि)निवेशयेत् । यथा कन्दस्तथा कोणो विभागैः स विधीयते ॥ पञ्च गर्भास्तु कर्तव्याः सममानप्रकल्पिताः । द्विगुणं चोर्ध्वमानं स्याद् ग्रीवाण्डकविवर्जितम् ॥ त्रिभिः पदैर्वेदिबन्धो जङ्घा सप्तपदा भवेत् । पदत्रयेण कर्तव्यं मेखलाद्वितयं बुधैः ॥

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३९७ ऊर्ध्वतो बाह्यच्छन्दस्या (स्य) कर्तव्या कर्णमञ्जरी । षट्पदाः कर्णमञ्जर्यो द्विपदं कलशाण्डकम् ॥ (१द्वादशा सप्तविस्तारा ?) कर्तव्या मूलमञ्जरी । त्रयोदशपदोच्छाया ग्रीवास्या भागमुच्छ्रिता ॥ अण्डकं द्विपदोत्सेधं भागोत्सेधा तु चन्द्रिका । कलशस्त्रिपदोत्सेधो वर्तुलः शुभलक्षणः ॥ यावत् क्षितिर्यावदब्धिर्यावच्छशिदिवाकरौ । कर्तास्य तावद् दिव्यास्ते यावत् सुरगुरुः सुराः ॥ सुनाभाः ॥ माहेन्द्रमथ वक्ष्यामः प्रासादं भूषणं क्षितेः । सेवितं यक्षगन्धर्वैः फणीन्द्रैश्च महाप्रभैः ॥ माहेन्द्रं पञ्चदशभिर्भागैः प्राज्ञो विभाजयेत् । नवभागायतं गर्भं कुर्याद् भित्तिं त्रिभागिकीम् ॥ विस्तारेणास्य विख्याता तज्ज्ञैः शाला पदत्रयम् । शालायाः पार्श्वयोः कार्यों रथौ सार्धपदौ बुधैः ॥ रथशालान्तरेणैव कर्तव्यमुदकान्तरम् । (रथस्याग्रतः पश्चारि गृहकार्यं पदार्धकम् ?) ॥ प्रत्यङ्गानि पदं सार्धं + + + + जलान्तरम् । द्विपदं कर्णमानं च कार्यं कोणचतुष्टयं (ये) ॥ भागेनान्योन्यमेतेषां विधातव्यो विनिर्गमः । ऊर्ध्वमानं तु कर्तव्यं द्विगुणं सीमविस्तृतेः ॥ तुलोदयो दशांशः स्याद् विंशत्यंशा च मञ्जरी । वेदिबन्धं प्रकुर्वीत सार्धभागद्वयं बुधः ॥ जङ्घयोस्तु समुच्छ्रायमर्धपञ्चमभागिकम् । भागेन भरणं कुर्याल्लाञ्छितं पत्रभङ्गिभिः ॥ १ ‘द्वादशांशसविस्तारा’ इति स्यात् ।

३९८ समराङ्गणसूत्रधारे तदूर्ध्वं मेखला कार्या भागद्वितयमुच्छ्रिता । ऊर्ध्वतो मञ्जरी कार्या क्रमेणैव मनोहरा ॥ नवभागायतं (रुद्धो ?)ग्रीवा भागसमुन्नता । अण्डकं द्विपदोत्सेधं चन्द्रिका भागमुच्छ्रिता ॥ द्विपदं कलशं कुर्याद् विस्तारोत्सेधनः समाः । लताः सप्त विधातव्या (रेषा ब्रूम कुलाकृति ?) ॥ मध्ये लतायाः कर्णस्य वेल्कः षड्।वच्रः क्रमः । प्रत्यङ्गे तिलका कूटाः पञ्चालार्धा द्विपक्षकः (ः) ॥ कोणे वराटका(?) कूटाः कार्या माहेन्द्रमन्दिरे । कृत्वा महेन्द्रं राजा स्याद् माहेन्द्रस्य(?) वसेद् दिवि ॥ महेन्द्रः ॥ अथो ब्रूमो वराटाख्यं प्रासादं शुभलक्षणम् । दयितं किन्नरेन्द्राणां नागानां चातिवल्लभम् ॥ चतुरश्रं समं क्षेत्रं विभजेद् दशभिः पदैः । कु(र्या)त् षड्भिः पदैर्गर्भं भित्तिं भागद्वयेन च ॥ द्विपदं कर्णविस्तारं कुर्यात् कोणचतुष्टयम् (ये) । उदकान्तरविस्तारमर्धभागप्रवेशकम् ॥ पञ्चभागायतं भद्रमन्तरं वारिमार्गयोः । विस्तारार्धेन कर्तव्यस्तस्य भद्रस्य निर्गमः ॥ कुर्यान्मध्येऽष्टभिर्भागैः सपादैर्वृत (त्त) मुत्तमम् । सहितो वारिमार्गेण तलच्छन्दोऽयमीरितः ॥ ऊर्ध्वप्रमाणमेतस्य विस्ताराद् द्विगुणं भवेत् । तुलोच्छ्रायोऽष्टभिर्भागैः पदानि द्वादशोर्ध्वतः ॥ पदत्रितयमुत्सेधात् कर्तव्यं भद्रपीठकम् । विस्ताराधार्थमुत्सेधं वेदिबन्धस्य कारयेत् ॥ चतुर्भागोच्छ्रितां जङ्घां हीरकं चार्धभागिकम् । मेखलान्तरपत्रं च कुर्याद् भागमुच्छ्रितम् ॥

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ३८९ त्रिपदं शृङ्गमुत्सेधाद् ग्रीवा च कलशाण्डकम् । ष (त) दूर्ध्वं पञ्चविस्तारा स्यादुरोमञ्जरी शुभा ॥ ग्रीवा कार्या पदार्धेन भागेनैकेन चाण्डकम् । कलशोऽशोच्छ्रितोऽष्टांशविस्तारा मूलमञ्जरी ॥ तस्याः कार्यः समुत्सेधः प्रमाणान्नवभागिका(क)ः । स्कन्धः पञ्चपदो ग्रीवा पादहीनं पदं भवेत् ॥ सपादं पदमञ्जर्या (?) पदस्यार्धेन चन्द्रिका । कलशो द्विपदोच्छ्रायः प्रासादे स्याद् वराटके ॥ वराटं कारयेद् यस्तु प्रासादं भक्तिमान् नरः । स याति यानैर्विविधैः स्वर्गं प्राप्नोति चाक्षयम् ॥ वराटः ॥ सुमुखस्याधुना लक्ष्म प्रका (क्र)मागतमुच्यते । भागैरेकोनविंशत्या चतुरश्रे विभाजिते ॥ तत्रैकादशभिर्गर्भश्चतुर्भिर्भित्तिरंशकैः । कोणो द्विभागिकस्तत्र भागपादो जलान्तरम् ॥ भागार्धेन प्रवेशोऽस्य चतुरंशकविस्तृतम् । भद्रमेवं विनिर्दिष्टमर्धभागेन निर्गतम् ॥ पादोनभागद्वितयादन्तरे कर्णभद्रयोः । त्रयः प्रतिरथाः कार्याः सहिताः सलिलान्तरैः ॥ अर्धभागोऽर्धभागश्च मिथस्तेषां विनिर्गमः । ऊर्ध्वमानं भवेदस्य द्विगुणं द्विकलाधिकम् ॥ अंशकैः पञ्चम(भि)श्चैव विधेयोऽस्य तुलोदयः । विभागैः पञ्चविंशत्या तदूर्ध्वं मञ्जरी भवेत् ॥ वेदीबन्धो विधेयोऽस्य सार्धभागचतुष्टयात् । जङ्घाशैरष्टभिः सार्ध (धैः) वरण्डी तु द्विभागिका ॥ लताभिर्नवभिर्युक्ता प्राग्वत् कार्यास्य मञ्जरी । स्यादेकादशभिर्भागैरेतत्स्कन्धस्य विस्तृतिः ॥

४०० समराङ्गणसूत्रधारे चतुर्गुणेन सूत्रेण वेणुकोशं समालिखेत् । कोणासन्नप्रतिरथो द्राविडोऽस्य विधीयते ॥ भूमिका नव कर्तव्याः शेषं कार्यं महेन्द्रवत् । पादोनभागद्वितया ग्रीवास्य च विधीयते ॥ सार्धभागद्वयमितं विदध्यादण्डकं शुभम् । चण्डिका सार्धभागेन कलशश्चाण्डकैस्त्रिभिः ॥ इत्येष कथितः सम्यक् प्रासादः सुमुखाभिधः । य एनं कारयेद् भक्त्या स कामानश्नुतेऽखिलान् ॥ भुक्त्वेह विपुलान् भोगान् पदमभ्येति शाश्वतम् । सुमुखप्रासादः ॥ 'चतुर्मुखा(?)श्रीधरादीनां ये प्रोक्तास्तान् प्रचक्ष्महे ॥ लक्षणैरधुना सम्यग् देवानामनिवर्तनात्(?)। यत् स्याद् विजयभद्रस्य रूपं तस्मिंस्तथास्थिते ॥ विजयो नाम कर्तव्यः प्रासादो देवताप्रियः । कर्णे केसरि+++सर्वतोभद्रकः पुनः ॥ निवेशनीयो रथकैः सर्वलक्षणसंयुतः । तस्योपरि विधातव्या मञ्जरी चारुरूपिणी ॥ विस्तारादुदयात् तस्याः कुर्वीतैककलाधिकम् । स्कन्धस्तु षट्पदः कार्यो ग्रीवा भागसमुच्छ्रिता ॥ अण्डकं सार्धभागेन चन्द्रिकापि च तत्समा । तस्या एव हि मध्ये तु कुर्यादामलसारकम् ॥ सार्धभागद्वयोत्सेधं कलशं च तदूर्ध्वतः । द्राविडैश्च वराटैश्च प्रकुर्वीतास्य मञ्जरीम् ॥ +++++प्रपन्ना नापि जन्मनि जन्मनि(?)। नन्दः ॥ महाघोषाभिधानोऽथ प्रासादः कथ्यतेऽपरः ॥ १ 'श्वांशकैस्त्रिभिः' इति तु युक्तः पाठः । २ इह ग्रन्थपात इव लक्ष्यते ।

मेर्वादिद्विंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ४०१ नन्दिघोषस्य संस्थाने रूपे चास्य व्यवस्थितः । अस्य कर्तृ (र्णे) षु सर्वेषु भद्राणि विनिवेशयेत् ॥ भद्रे चतुष्किका कार्या द्विपदायामनिर्गमा । भागिकी भित्तिरन्तश्च शेषं गर्भग्रहं स्मृतम् ॥ शृङ्गाणि कर्णे कुर्वीतेत्येषा प्रथमभूमिका । द्वितीया तु पुनः कार्या भित्तिविन्यासवर्जिता ॥ चतुर्दिशं विधातव्यं वेदीचन्द्रावलोकनम् । विदधीत चतुःस्तम्भां तृतीयामपि भूमिकाम् ॥ छाद्यकैरूर्ध्वेने तस्या कार्या संवरणा बुधैः (?) । कारयेन्नन्दिघोषं यः प्रासादमिममृत्तमम् ॥ विभूतिर्वाञ्छिता तस्य कुलेऽपि न विनश्यति । महाघोषः । प्रासादो मिश्रकेष्वेव वृद्धिरागो(मो) विधीयते ॥ (स्रीनिस्सय ?) संस्थानं यत् तदस्यापि कीर्तितम् । गर्भकन्दं परित्यज्य स्तम्भैः षोडशभिर्वृतम् ॥ अस्य मध्यं विधातव्यं शेषं च श्रीनिवासवत् । उरोघण्टाभिरष्टाभिरश्वशालाभिरेव च ॥ अस्य भद्राणि कुर्वीत सर्वालङ्कारवन्ति च । वसुन्धरस्य ये भेदास्तैः सर्वैरन्वितः शुभः ॥ कलशैरेकविंशत्या वृद्धिरामः प्रशस्यते । प्रासादस्यास्य कर्ता च यावच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ तावदिन्द्र इव स्वर्गे क्रीडत्यप्सरसां गणैः । वृद्धिरामः ॥ वृद्धिरामस्य संस्थाने प्रासादः स्याद् वसुन्धरः ॥ १. 'छाद्यकैरूर्ध्वतस्तस्याः कार्यं संवरणं बुधैः' इति पाठनीयं स्यात् । २. 'श्रीनिवासस्य' इति स्यात् । वा. ५१

४०२ समराङ्गणसूत्रधारे बाह्यभित्तीः परित्यज्य गर्भभित्तिर्विधीयते । वेदिकाकालरूपाद्यो(?) भद्रतोरणभूषितः ॥ एतद्द्वेदसमायुक्तः प्रासादः स्याद् वसुन्धरः । भक्त्या यः कारयेदेनं सोऽधितिष्ठत्यसंशयम् ॥ दुष्प्रापमपि देवानां महादेवस्य मन्दिरम् । वसुन्धरः ॥ प्रासादं मुद्गनामानमिदानीमभिदध्महे ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे षड्भिर्भागैर्विभाजिते । कुर्वीत भागिकीं भित्तिं गर्भं चैवास्य वर्तुलम् ॥ भद्रं चतुष्पदं वृत्तं निर्गमेण पदद्वयम् । स्वस्तिकञ्च(स्य) समाकाराश्चत्वारो रथिकाः स्मृताः ॥ कर्णांश्च सर्वे कर्तव्या अश्रिभिः षड्भिरावृताः । जङ्घा वेदी च पीठं च (तंन्न कीर्ति?)निभानि च ॥ विस्तृतान्येकभागेन द्विभागोत्सेधवन्ति च । कर्णकूटानि कुर्वीत सपत्रा(त्र)मकराणि च ॥ भद्रं चतुष्पदायामं पञ्चभागसमुच्छ्रितम् । ग्रीवाण्डकं सकलशं कुर्यात् सार्धपदद्वयम् ॥ विस्तारं मूलमञ्जर्याः षट्पदं ++मालिखेत् । उच्छ्रयं दशभिर्भागैर्ग्रीवाकलशसंयुतम् ॥ मञ्जरीमत्र कुर्वीत (मंन्नकीर्त्तिं?) यथा कृता । प्रासादं ++++ यो भक्तितः कारयेदिमम् ॥ गायन्ति तस्य किन्नर्यो दिवि चन्द्रामलं यशः । मुद्गप्रासादः ॥ इदानीं म+++++हच्छालं सु(रा)लयम् ॥ कमलोद्भवसंस्थाने कुर्वीतेमं यथास्थितम् । दिक्सूत्रे कर्णसूत्रेण रथ++++++त् ॥ १ 'मानकीर्ण' इति स्यात् । २ 'मामकीर्णं' इति स्यात् ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ४०३ कर्णान्ते भद्रमध्ये च कारयेदुदकान्तरम् । पदपादेन विस्तीर्णं प्रक्षेपेण पदार्धकम् ॥ कर्णाध+++तव्या षड्भिरङ्गुलिङ्गवृत्ताः(?) । पीठं वेदी च जङ्घा च मेखलान्तरपत्रकम् ॥ कमलोद्भववत् कार्यं बहुधा क++षितम् । कर्तव्यशिखरं (?) कुर्यात् ++++++++ ॥ १इलिकामकरग्रासैर्वरालैः सासुरैश्चिता । कथिता पुष्पके याहग् (२ज)घा(ङ्गा)३ताहगिहेष्यते ॥ ऊर्ध्वपीठप्रमाणस्य तथावच्छोदकस्य च । यन्मध्यं तत्र कुर्वीत षड्दारुकनिवेशनम् ॥ रुष्टिकातोरणश्चारुसालभञ्जाविराजितम्(?) । वेदिकांराजसेनाढ्यं४ (५शभूतेद्भवलोकनम् ?) ॥ सस्तम्भशीर्षभरणं पट्टराङ्गोपशोभितम् । ६मल्लं(मल्ल)च्छाद्यं विधातव्यं सिंहकर्णविभूषितम् ॥ सिंहरूपैः समाँक्रान्तं विचित्रैश्च वरालकैः । त्र्यंशोच्छ्रितं कर्णकूटं कुर्याद्दिग्वे(द्विप)दविस्तृतम् ॥ ग्रीवाण्डकसमेतं च (वै)रण्ड्यां (का ?)कलशान्वितम् । कर्णाः पृथक् पृथक् चेह स्युः षट्पञ्चाशदण्डकाः ॥ उरोमञ्जरिकाभिस्ते तिसृभिः स्युर्विभूषिताः । कर्णान्ते मूलरेखा च विस्तारात् सप्तभागिका ॥ सार्धभागाष्टकं चास्या विधातव्या समुच्छ्रितिः । उरोमञ्जरिका कार्या चतस्रोऽनुदिशं तथा ॥ प्रथमा स्यादुरोरेखा द्वादशाण्डकभूषिता । चतुर्दशाण्डका चान्या तृतीया षोडशांश(शाण्ड)का ॥ १ द. ई । २ द. जंघा तां । ३ द. स्था । ४ द. ॰दे॰ । ५ द. ब्यशस्तंतद्भवलोकनं । ६ द. मल्लच्छा॰ । ७ द. समक्रांत वि॰ । ८ द. स्थितं । ९ द. द्विपदवि॰ । १० द. च रॅज्यको कलसान्विता ।

४०४ समराङ्गणसूत्रधारे अष्टादशाण्डकोपेता चतुर्थी परिकीर्तिता¹ । षट्त्रिंशाताण्डकैर्युक्ता मूलरेखा विधीयते ॥ ग्रीवा पदं स्यात् पादोनं सपादं पदमण्डकम् । लवलीफलतुल्यं तच्चन्द्रिका च पदोच्छ्रिता ॥ द्विपदं कलशं विद्यात् समवृत्तं मनोरमम् । अर्धोतु ⁴दू विधातव्यं बुजं तस्य चोपरि(?) ॥ विचित्रभूमिके (सप्तदशँम्मिल्लिरुयराक्षर्णण्यपि ?) । स्तम्भैर्विविधविन्यासैर्बहुभङ्गविनिर्मितैः ॥ भूषितैः कर्मभिश्चित्रैः सर्वत्र शुभलक्षणैः । चन्द्रशालादिसंयुक्तैस्तोरणैश्चारुचामरैः ॥ तथाक्षंतमुखग्रासैर्घनरूपतया स्थितैः । व्यालैर्व्यालोलजिह्वैश्च मकरग्राससंयुतैः ॥ मदान्धालिकुलाकीर्णगजवक्त्रविभूषितैः । विद्याधरवधूवृन्दैः क्रीडारम्भविभूषितैः ॥ सुराणां सुन्दरीभिश्च वीणाहस्तैश्च किन्नरैः । सिद्धगन्धर्वयक्षाणां वृन्दैश्च परितः स्थितैः ॥ अप्सरोभिश्च दिव्याभिर्विमानावलिभिस्तथा । चारुचामीकरान्दोला क्रीडासक्तैश्च (‘निःसराम् ? )⁸॥ नागकन्याकदम्बैश्च सर्वतः समलङ्कृतम् । एवंविधाभिः सर्वत्र भूमिकाभिर्निरन्तरं ॥ अलङ्कृतो विधातव्यो मेरुः प्रासादनायकः । मध्य(म)द्विगुणैर्ज्येष्ठः क(र्तव्यो)मेरुरण्डकैः ॥ कनीयान् मध्यमार्धेनेत्यण्डकस्थितिरीरिता॑ । उत्तमेषूत्तमं न्यस्येन्मध्यमेषु च मध्यमम् ॥ १ द. ताः । २ द. शां । ३ द. क । ४ द. द्ध । ५ द. शा । ६ द. रा । ७ द. कृत । ८ मुद्रित पुस्तके ‘निर्भरम्’ इति स्यात् । परन्तु द. पुस्तके ‘निःसराम्’ एव पाठः अस्ति । ९ द. रां । १० द. ताः ।

मेर्वादिर्विंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ४०३ (अध)मेष्वधमं लिङ्गमेवमन्येषु धामसु । मेरोस्तु त्रिविधस्यापि लिङ्गमुत्तममृद्धिदम् ॥ अन्यथाविहितं१ +++++दोषकृत् । मेरुं मेरुरूपमं२ दिव्यं यः कारयति पार्थिवः ॥ सं३ प्राप्नोति परां भुक्तिं++++सदाशिवाम् । मेरुं प्रदक्षिणीकृत्य काञ्चनं यत्फलर्द्धिभाक् ॥ शैलेष्टकादारुमये कृतेऽस्मिंस्तत्फलर्द्धिभाक् । मेरुः ॥ (लक्षणं) मन्दरस्याथ प्रासादस्याभिधीयते ॥ सिद्धिप्रदस्य पुण्य(स्य)स्तुतँस्य त्रिदशैरपि । चतुरश्रीकृतेक्षेत्रे ४++ भागविभाजिते ॥ गर्भः कार्यश्चतुर्भागो भित्तिरेकांशविस्तृता । अन्धारिकैकभागेन बाह्यभित्तिस्तु भागिकी ॥ कोणेषु रथिकाः कार्याः पदद्वितयसंमिताः । चत्वारो मण्डपाः कार्याः षट्त्रिंशत्पदसंमिताः ॥ चतुर्दशमलिन्दाश्च विधातव्याश्चतुष्पदाः । भागेन निर्गतास्ते च सर्वतः शुभलक्षणाः ॥ अस्योर्ध्वमानं कर्तव्यं विस्तराद् द्विगुणं बुधैः । कर्णावेधश्च(?) विस्तारसीमा सर्वत्र गृह्यते ॥ प्रासादे मूलमानं यत् तच्च सम्यक् प्रकल्पयेत् । द्विपदं पीठमुत्सेधात् कार्यं प्राङ्मुनतो(मूलतो) बहिः ॥ तत् पद्मैरङ्कितं कार्यं सिंहैरपि च मन्दिरे । पदार्धं खुरकः कार्यः प्रासादसमवर्जितः(?) ॥ सार्धं पदद्वयं कार्यो वेदीबन्धः सुशोभनः । चतुर्भागोन्नता जङ्घा भागार्थं रूपपट्टिका ॥

१ द. 'तं तत्र भवेद्दाग (मा) । २ द. मे । ३ द. स प्राप्नोति पराः भुक्ति मुक्तिं सदाशिवीं परां । ४ द. व । ५ द. दश । ६ द. ॰ह्तं । ७ द. स्रानतो बहिः । ८ द. मुखतः । ९ द. र्ध ।

४०६ समराङ्गणसूत्रधारे मेखलान्तरपत्रं च कार्यं पदसमुच्छ्रितम् । पदद्वयायतानि स्युः कर्णे शृङ्गाणि मानतः ॥ उच्छ्रयस्त्रिपदस्तषां ग्रीवाण्डकलशैः सह । मूलरेखा विधातव्या कर्णकूटस्य चोपरि ॥ नवभागोच्छ्रिता २शस्ता विस्तारेणाष्टभागिका३ । विस्तारं दशधा कृत्वा तैः षड्भिः स्कन्धविस्तृतैः ॥ लताः पञ्च विधातव्याः श्रीवत्से४ कथिता यथा । कुर्वीत पञ्चभौमं वा सप्तभौममथापि वा ॥ ग्रीवा पादोनभागा स्यात् सं५(पादं) पदमण्डकम् । चन्द्रिकैकपदा कार्या कलशो द्विपदोदयः ॥ (त्रिश्वरं ?)त्रिपदं कुर्यात् तत्रैकं भागमुत्सृजेत् । ८शुकनासोत्सृतं कुर्यात् सिंहस्थानविभूषितम् ॥ कनकाभरणैर्युक्तः पुमान् यद्वद् विराजते । तथा प्रासादराजोऽयं शोभते चित्रकर्मभिः ॥ मञ्जरीं९ दशधा कृत्वा कर्मशोभां प्रकल्पयेत् । भागैर्भद्रस्य विस्तारः षड्भिर्भागेन निर्गमः ॥ भागिक्यौ रथिके तत्र कुर्याद् भागादं विनिर्गमः । भागद्वयमितान् कर्णान् विदिक्षु च निवेशयेत् ॥ शालाश्चतस्रः कर्तव्या युक्ताः कूटैर्मनोरमैः । नीरान्तराणि ता अष्टौ मञ्जर्या द्विगुणान्विता ॥ कूटेऽर्धे प्रथमा भूमिः कार्या भागद्वयोच्छ्रिता । पदपादविहीनास्तु क्रमेणोपरि भूमिकाः ॥ अर्धभागोच्छ्रिता ग्रीवा भागिकोच्छ्रायमण्डकम् । भागेन कलशः कार्यः सर्वलक्षणसंयुतः ॥ १ द. ग. । २ द. शंस्यो द्विस्तां । ३ द. की. । ४ द. ०त्सो । ५ द. म । ६ द. सपदं पदं । ७ 'शिखरम्' इति स्यात् ; द. त्रिश्वरं । ८ द्र. अ । ९ द. ०री । १० द. भागार्द्धनिर्गमा ।