समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

४२८ समराङ्गणसूत्रधारे प्रासादस्य गजस्याथ लक्षणं सम्प्रचक्ष्महे । चतुःषष्टिपदं क्षेत्रं विधाय विभजेद् गजम् ॥ ततः सीमार्थसूत्रेण पृष्ठतो वृत्तमालिखेत् । गर्भं कुर्यात् तदर्धेन ++ रेखाकृतिं त ²+ ॥ ऊर्ध्वप्रमाणमधुना गजस्य स्पष्टमुच्यते । स्तम्भाश्चतुष्पदोच्छ्रायाः कार्याः कोणचतुष्टये ॥ जङ्घेयमस्य निर्दिष्टा (खल्लैस्तम्भान्तरं ?) भवेत् । पट्टिकान्तरपत्राभ्यां समैर्भागेन मेखला ॥ अग्रतः शूरसेनं स्यात् पृष्ठतस्तु गजाकृतिः । गजः ॥ ⁶प्रासादस्या( धुना ) लक्ष्म सिंहसंज्ञस्य कथ्यते ॥ चतुरश्रं समं क्षेत्रं विभजेन्नन्दने यथा । गर्भो ⁸भागैश्चतुर्भिः स्यात् कञ्च( न्द )भित्तिस्तु भागिकी ॥ भागेनान्धारिका कार्या बाह्यभित्तिश्च भागिकी । भद्रं भागैश्चतुर्भिः स्याद् भागेनैकेन निर्गतम् ॥ कर्णस्तु द्विपदः कार्यों जलमार्गसमन्वितः । द्विपदं पीठमुत्सेधात् सिंहै९रूपैरधिष्ठितं¹⁰म् ॥ ¹¹खुरकं च पदार्धेन कुर्यात् पीठस्य मध्यै¹²तः । ¹³कुर्यादूर्ध्वं + विस्ताराद् द्विगुणं कलयाधिकम् ॥ द्विपदं वेदिकाबन्धं जङ्घा चास्य चतुष्पदम् । मेखलान्तरपत्रं च विदध्याद् भागिकोदयम् ॥ त्र्यंशानि¹⁴ कर्णशृङ्गाणि ग्रीवाण्डकलशैः सह । सिंहकर्णस्तु कर्तव्यः समुच्छ्रायाच्चतुष्पदः ॥ सिंहरूपसमाक्रान्ते¹५ प्रासादे सिंहसंज्ञिते¹⁶ । ऊर्ध्वतः कर्णशृङ्गस्य षट्पदा मूलमञ्जरी ॥

१ द. संप्रवक्षसे । २ द. ततः । ३ द. लँ । ४ द. ०म्व । ५ द. मं । ६ द. प्र । ७ द. प्रतौ नास्ति । ८ द. र्भा । ९ द. हे । १० द. ०तैः । ११ द. सुं० । १२ द. मव्ययः । १३ द. कुर्यादूर्ध्वं वि । १४ द. न्वि । १५ द. न्तः । १६ द. के ।

मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ४२९ सप्तभागसमुत्सेधा लताभिः पञ्चभिर्युता । ग्रीवोच्छ्रायस्तु कर्तव्यः पदं पादेन वर्जितम् ॥ अण्डकं तु पदोत्सेधं रेखायां च द्विनिस्सृतम् । पादोनभागमुच्छ्रायश्चन्द्रिकायाः प्रकीर्तितः^२ ॥ द्विपदं कलशं कुर्याद् बीजपूरकसंयुतम् । (^३यद्दामं ?) कारयेत् स स्यादजेयः पुरुषो ध्रुवम् ॥ व्यवहारे नृपकुले सङ्ग्रामे शक्रसंसदि । सिंहः ॥ इदानीं पद्मकं ब्रूमः प्रासादं पद्मसंनिभम्^४ ॥ यः (^५कंसान् ?) कारयत्येनं स कामाँल्लभतेऽखिलान् । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे ++ दिक्षु विदिक्षु वा ॥ न्यस्येत् पृथक् पृथक् सूत्राण्यथ वृत्तं प्रसाधयेत् । (^७दिधिसूत्रयोर्मध्ये चतुरश्रं तु रोमकम् ॥ ^९तुल्यप्रामाण्यविन्यस्येत् स्यूर्द्वांत्रिंशदमीरीतः ? ) । विस्तृतान्यथ भागौ द्वौ कर्णपत्राणि षोडश ॥ पद्मपत्रसमानानि वारिमार्गान्वितानि च । गर्भः स्याद् बाह्य(^१०संमोहाँ ?)सीमार्थं यच्छेषं तेन भित्तयः ॥ षडष्टादशकरः पद्मो ज्येष्ठादिकः क्रमात् । द्वात्रिंशत् षोडशाष्टौ च तस्य स्यू रथकाः क्रमात् ॥ जलान्तराणि चैतस्य श्रीवत्सस्येव कारयेत् । पीठकं वेदिकाबन्धं जङ्घाशेखरचन्द्रिकाः ॥ अण्डकं कलशं ग्रीवामेतस्योच्छ्रै^१२यमानतः । कुर्वीत स्वस्तिकस्येव खविस्तारानुसारतः ॥ पद्मः ॥

१ द. म । २ द. ताः । ३ मुद्रित पुस्तके 'य इमम्' इति वा 'यः सिंहम्' इति वा स्यात् । ४ द. प । ५ द. भां । ६ मुद्रित पुस्तके 'पुमान्' इति स्यात् । ७ द. दिग्वि । ८ द. चतुरोमृत्तुरोंसकं । ९ द. तुल्यप्रमाणान्विन्यस्ये˚ । १० द. ह्य । ११ द. स्यैव । १२ द. च्छा ।

४३० समराङ्गणसूत्रधारे अथाभिधीयते सम्यक् प्रासादो नन्दिवर्धनः । नन्दयत्येष कर्तारं पुत्रदारधनादिभिः ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भजेत् षोडशभिः पदैः । शतद्वयं विभागाः स्युः षट्पञ्चाशत् तथा(परैः ? ) ॥ गर्भः शतपदः कार्यों भित्तिश्च त्रिपदायता । कर्णप्रमाणं त्रिपदं नवबन्धसमन्वितम् ॥ भागायतं भागपदं(पाद)विस्तीर्णं वारिवर्त्म च । विभजेत् पञ्चधा कर्णं तस्य भद्रं त्रिभिः पदैः२ ॥ भागं भागं भवेत् कर्णे३ भागार्धं भद्रनिर्गमः । प्रत्यङ्गं द्विपदं कुर्याद् वारिमार्गेण संयुतम् ॥ निर्गमाँ(मः) सार्धभागेन पार्श्वयोरुभयोरपि । शालाषट्पदविस्तारा प्रत्यङ्गा भौगनिर्गतम् ॥ भद्रं तदग्रतः कुर्याद् विस्तारेण चतुष्पदम् । भागार्धनिर्गमं६ सम्यग् (दिक्षु) सर्वास्वयं विधिः८ ॥ कर्णस्यार्धे नयेद् गर्भाद् वृत्तं तत् पूर्वमालिखेत् । अनुसारेण वितरेदङ्गप्रत्यङ्गनिर्गमम् ॥ सार्धभागं गजाधारं साब्जपत्रं समेखलम् । कुर्यात् पदं पादहीनं जङ्घाकुम्भसमुच्छ्रितम् ॥ भागपादेन कणकं पादोनान्तरपत्रकम् । तैन११धं ग्रासहारं च भागार्धं खुरकं तथा ॥ खुरकेण समं प्रोक्ता पीठस्यैषा समुच्छ्रितिः । विस्ताराद् द्विगुणश्चायं (स्यादूर्ध्वकल्पयाधकः ?) तुलोदयो विधातव्यस्त्रयोदशभिरंशकैः । विंशत्यंशं तु शिखरं ++++ श्रतुष्पदम् ॥ १ द. तयापरे । २ द. पदं । ३ द. र्णो । ४ द. मा । ५ द. द्धा । ६ द. मम् । ७ द. ंतं । ८ द. धेः । ९ द. ˚न यद्गं । १० द. ˚समुद्धृतिं । ११ द. य ।

मेर्वादिर्विशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । ४३१ पादोनभागद्वितयं कुम्भकं तेषु कारयेत् । भागेनैकेन कलशमर्धेनान्तरपत्रकम् ॥ पादहीनपदं कार्या मेखलास्य सुशोभना । जङ्घा षड्भागिकोच्छ्राया भागार्धं ग्रासपट्टिका ॥ हीरकं चैकभागेन कर्णस्थं परिकीर्तितम् । मेखलान्तरपत्रं च सार्धभागसमुन्नतम् ॥ जङ्घामध्ये तु कर्तव्या रथका रथकास्तथा (?) । वृत्तस्तम्भैः समकरैरग्रैर्मुक्तारत्नैः (सैर्मुक्तावरालकैः) ॥ जङ्घा तु संवृता कार्या मल्लुच्छाद्यैर्विभूषिता । जलान्तरेषु रूपाणि कुर्यात् सङ्घाटकैः शुभैः ॥ कुर्यात् तुलोदयस्योर्ध्वमिमं(?)भूमिभिरष्टभिः । स्कन्धाष्टांशोऽस्य दूराद्या +++ सपद्त्रयम् ॥ द्वितीया त्रिपदा प्रोक्ता तृतीया पादवर्जिता । सार्धद्व्यंशा चतुर्थी च पादोना पञ्चमी ततः ॥ षष्ठी तु द्विपदा कार्या पादोना सप्तमी ततः । अष्टमी तु कृ(क्षि)तिः कार्या सार्धभागेन संमिता ॥ एकैकस्याः पदार्धेन प्रक्षेपः स्यात् परस्परम् । कोणे कूटानि कुर्वीत प्रत्यङ्गे तिका(ल)कानि च ॥ भद्रे कुर्वीत रथिका विविधाः कर्मसङ्कुलाः । रथस्य पार्श्वयोर्लेखाः कर्तव्याश्चोभयोरपि ॥ वेदिकाश्य विधातव्या भागमेकं समुन्नता । ग्रीवा तावँदू भागमेकमण्डकं द्विपदोदयम् ॥ कुर्यात् सामलसारिं च चन्द्रिकां सार्धभागिकाम् । कलशस्त्रिपदः कार्यो बीजपूरं बहिस्ततः ॥ पुरतः शूरसेनं स्यान्मध्ये रूपसमाकुलम् । मिश्रकस्य विमानस्य सदृशं कारयेदमुम् ॥ १ द. व । २ द. र्भ्या । ३ द. म । ४ द. स्कंधो दृष्टं । सो स्यदूराद्यासपदं स्यात् पदत्रयं । ५ द. श । ६ द. तां । ७ द. भवेद् । ८ द. न्द । ९ द. री ।

४३२ समराङ्गणसूत्रधारे भूषणं भवनस्यास्य प्रासादं नन्दिवर्धनम् । प्रासादविंशतिरियं परिकीर्तितेह मेर्वादिका सकलनाकसदामभीष्टा । तत्त्वेन वेत्ति य इमां स समग्रशिल्पि- वर्गाग्रणीर्बहुमतश्च भवेन्नृपाणाम् ॥ इति महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीमद्भोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे मेर्वादिविंशिका नाम³ षट्(सप्त)पञ्चाशोऽध्यायः ॥ अथ प्रासादस्तवनं नाम अष्टपञ्चाशोऽध्यायः । प्रासादानां चतुःषष्टिरिदानीमभिधीयते । या पूर्वं ब्रह्मणा दत्ता प्रा(प्र)सादा ⁴विश्वकर्मणे ॥ १ ॥ मर्मवेधस्थिता वास्तुदेवाः पूज्याँ यथोचितम् । पूज्यता च स्मृता तेषां प्रासादे मण्डपे ध्वजे ॥ २ ॥ आसने वाहने तद्वत् सर्वोपकरणेष्वपि । प्रासादे यादृश(ईच्छन्दस्तादृक्षान्दपीठयोः ? ) ॥ ३ ॥ तथा वास्तुविरुद्धं स्यात् प्रासादाङ्गे हिते(?)विदुः । अष्टावष्टौ स्मृतास्तेषु त्रिदशानां पृथक् पृथक् ॥ ४ ॥ शम्भो(हरे)र्विरिञ्चस्य ग्रहाणाम(धिपस्य च) । चण्डिकाया गणेशस्य श्रियाः सर्वदिवौकसाम् ॥ ५ ॥ विमानः सर्वतोभद्रो गजपृष्ठोऽथ पद्मकः । वृषभो मुक्तकोणश्च नलिनो¹¹ द्राविडस्तथा ॥ ६ ॥ इत्येतेऽष्टौ¹² समुद्दिष्टाः प्रासादास्त्रिपुरद्रुहः । गरुडो वर्धमानश्च शङ्खावर्तोऽथ पुष्पकः ॥ ७ ॥ १ द. न्द । २ द. शतिका । ३ द. नामष्टपंचमोध्यायः समाप्तः । ४ द. ब्रा । ५ द. द्वि । ६ द. ज्य । ७ द. मे । ८ द. च्छंदस्तादृक्षमंदपीठयोः । ९ द. शंभोर्विरिवेस्यग्रहाणामध्ये यस्य च । १० द. चेन्द्रिकाया । ११ द. नी । १२ द. ज्यौ । १३ द. स्त्रिखुरर्दहः ।

प्रासादस्तवनं नाम अष्टपञ्चाशोऽध्यायः । ४३३ गृहहर(राट्) स्वस्तिकश्चैव रुचकः पुण्ड्रवर्धनः । कार्या¹ जनार्दनस्याष्टौ प्रासादाः पुरभूषणाः ॥ ८ ॥ मेरुमन्दरकैलासा हंसाख्यो भद्र एव च । उत्तुङ्गो मिश्रकश्चैव तथा मालाधरोऽष्टमः ॥ ९ ॥ इत्यष्टौ ब्रह्मणः प्रोक्ताः प्रासादाः पुरमध्यगाः । गवयश्चित्रकूटश्च किरणः सर्वसुन्दरः ॥ १० ॥ श्रीवत्सः पद्मनाभश्च वैराजो वृत्त एव च । एते कार्या रवेरष्टौ प्रासादाः शुभलक्षणाः ॥ ११ ॥ (नन्द्यावर्तश्चैव चलभश्रर्णदित्यः² ?) सिंह एव च । विचित्रो योगपीठश्च घण्टानादपताकिनौ³ ॥ १२ ॥ अष्टावेते विधातव्याश्चण्डिकायाः⁴ सुरालयाः । (गुहारसलोकश्च⁵ ?) वेणुभद्रोऽथ कुञ्जरः ॥ १३ ॥ तथा च हर्षविजयावुदकुम्भोऽथ मोदकः । एतान् विनायकस्याष्टौ प्रासादान् कारयेच्छुभान् ॥ १४ ॥ महापद्म(हर्म्यननल)मुज्जयन्तस्तथा परः । गन्धमादनसंज्ञं च(ज्ञश्व) शतशृङ्गानवष्ककौ (नवद्यकौ) ॥ १५ ॥ सु(म)विश्रान्तो (मनो°) हारीत्यष्टौ लक्ष्म्याः प्रकीर्तिताः । वृत्तो वृत्तायतश्चैवः किङ्किणीलयनाभिधः ॥ १६ ॥ पट्टिशो⁹ विभवाख्यश्च ततश्चा(स्ता)रागणा(णोऽ)ष्टमः । कुर्वीत सर्वदेवानां प्रासादान् वास्तुशास्त्रवित् ॥ १७ ॥ ‘प्रासादस्तवनं नाम ?

१ द. यों। २ द. °श्चैव लक्ष्मी स्वर्णादित्यः सिंह एव च । मुद्रित पुस्तके 'नन्द्यावर्त्तो वलभ्यश्च सुपर्ण' इति पठनीयं भाति । ३ द. घंटापादपताकिनैः । ४ द. °न्द्रि° । ५ द. गुहरसलाक़श्व वे°; मुद्रित पुस्तकानुसारेण 'गुहाधरश्च शालाक' इति पाठ्यं भाति । ६ द. महापद्मो हर्म्यंतलमु° । मुद्रित पुस्तका- नुसारेण 'स्तथा हर्म्य' इति पाठ्यं स्यात् । ७ द. थमनो । ८ द. ष्याः । ९ द. को । १० मुद्रित पुस्तके इहाध्यायस्य समाप्तिरिति भाति । अतः "इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गण- सूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे प्रासादस्तवनं नामाष्टपञ्चाशोऽध्यायः ॥" इति लेखनीयम् । द. प्रतौ 'प्रासादस्तवनं नाम' इत्येव पाठः । वा. ५५

४३४ समराङ्गणसूत्रधारे विमानादिचतुष्षष्टिप्रासादलक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः । विमानमथ वक्ष्यामः प्रासादं शम्भुवल्लभम् । स्वर्गपातालमर्त्यानां त्रयाणामपि भूषणम् ॥ १ ॥ सर्वेषां गृहवास्तूनां प्रासादानां च सर्वतः । प्रासादो मूलभूतोऽयं तथा च परिकर्मणाम् ॥ २ ॥ एकाशीतिपदे (दं) वास्तु विमाने पञ्चभूमिके । कर्णान्तयोः शतपदं प्रासादेष्वपरेषु तु ॥ ३ ॥ ब्रह्मासृजत् पञ्चभौमविमानानि पुरा रवेः २। मूलकर्णानुगैर्भङ्गैर्द्विगुणोच्छ्रायवन्ति च ॥ ४ ॥ शेषभद्रस्य निष्कासो ३ भद्रदेवचतुष्टयम् ( ? ) । आकाशदेवताधार ( ँ च्यथा ? ) विदिक्षु च ॥ ५ ॥ दशधा कृतविस्तारो विमाने सम्प्रकीर्तितः । पञ्चभाग्य( ग )प्रमाणश्च गर्भे ५ भित्तिस्तदर्धतः ॥ ६ ॥ प्राग्रीवं भित्तिविस्तारं गर्भायामत्तथायतः ( ? ) । ततः प्राग्रीवविस्तारः क्षोभणीयः कराङ्गुलैः ॥ ७ ॥ भागिको रथविस्तारः कर्णिका चार्धभागिकी । भागपञ्चकविस्तारं ६ भद्रं यत् ( तत् ) प्रकीर्तितम् ॥ ८ ॥ ( ७भूर्णस्तनोवहेस्तस्य ? ) निर्गमो भागिकः ८स्मृतः । भागार्धेन विधातव्यः क्षोभणो जलवर्त्मनः ॥ ९ ॥ कर्णिकां जलमार्गं ( च ) समसूत्रेण मापयेत् । अथोच्यते भूमिकानां स्तम्भानां चेह लक्षणम् ॥ १० ॥ विस्ताराद् द्विगुणः स्कन्धः सर्वस्मिन् १०बुद्धनागरे । ++++ पञ्चभागा स्याज्जङ्घाऽध्र्वसमुच्छ्रितिः ॥ ११ ॥ १ द. जे । २ द. रथेः । ३ द. शे । ४ द. धारं चरक्रान्था वि० । ५ द. गर्भोभित्तिस्तदर्द्धितः । ६ द. र । ७ द. तूर्णीसीम्नो वहिस्तस्य नि० । ८ द. सृतः । ९ द. आरा । १० द. °च्छुद्ध° ।

विमानादिचतुष्षष्टिप्रसादलक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः । ४३५ १तिलकानां तथोच्छ्रायो विधानव्यो द्विभागिकः । तिलकस्य शिरोघण्टां चैकसूत्रेण मापयेत् ॥ १२॥ जङ्घामानत्रिभागेन खुरपिण्डीं प्रकल्पयेत् । खुरकं वेदिबन्धं च समसूत्रेण मापयेत् ॥ १३॥ ३जङ्घामानत्रिभागेन खुरपिण्डीं प्रकल्पयेत् । खुरकं वेदिबन्धं च समसूत्रेण सूत्रयेत् ॥ १४॥ द्वितीयभूमिकोत्सेधं सिंहकर्ण विभूषयेत् । मस्तके घण्टया युक्ता चतुर्भागोच्छ्रिता च सा ॥ १५॥ ततस्तृतीयभूत्सेधः पदतुल्यांशवर्जितः । चतुर्थी भूमिका कार्या सार्धभागत्रयोच्छ्रिता ॥ १६॥ मञ्जरीस्तम्भयोर्मध्ये सवातायनमेखला । द्वितीया भूमिका या सा सिंहकर्णैरलङ्कृता ॥ १७॥ तस्या द्वारं विधातव्यं कपाटद्वयसंयुतम् । (स्याद्वर्द्वात् ?) पाटितं द्वारं तृतीयायां सदा भुवि ॥ १८॥ पादे(दो) नद्विपदोत्सेधा तदूर्ध्वं वेदिमेखला । कैरवाणां दलैर्युक्ता कर्तव्या दृष्टिहारिभिः ॥ १९॥ वेदिका पञ्चविस्तारा कार्या भागसमुच्छ्रिता । ग्रीवार्धभागिकोत्सेधा घण्टैकं११ भागमुच्छ्रिता१२ ॥ २०॥ पञ्चभाग + विस्तारा घण्टाकोटिर्विधीयते । (कुमान्दं ?)वेदिबन्धं च घण्टाग्रं मस्तकोदयम् ॥ २१॥ मापयेत् समसूत्रेण समन्ताद् भूमिपञ्चके । व्यार्रार्धहस्तसङ्ख्यानि(प्रवेशो ?) प्रथमं क्षितेः ॥ २२॥ अङ्गुलानि तदा ह्यर्थौ द्वितीयायाः प्रकीर्त्तिताः (?)। संयोगादनयोर्यः१६ स्यात् तृतीयायास्तमादिशेत् ॥ २३॥ १ द. वि. । २ द. सूत्र । ३ द. अयं श्लोकः नास्ति । ४ द. सिंहं कर्णे विं० । ५ द. ताः । ६ द. ताः । ७ द. संपुटं । ८ द. स्यादर्द्धोद्घाटितं । ९ द. द्वि । १० द. चो । ११ द. के । १२ द. प्रतौ इतः परं "ग्रीवार्ध भागिकोत्सेधां घण्टैकं भाग मुच्छ्रिता ॥” अयं अधिकः पाठः । १३ द. कुमदं । १४ द. शः । १५ द. तः । १६ द. र्यन् ।

४३६ समराङ्गणसूत्रधारे तदध्यक्षश्चतुर्थ्यास्तु पञ्चम्याः शेष ईरितः । स्वमूलविस्तृतेर्भागस्तृतीयो वेदिकोर्ध्वतः ॥ २४ ॥ लतया विस्तृतिर्भद्रे युक्ताया जालवर्त्मनः (?)। (वेदिदोग्रंविधातव्यो२?) सार्धसविस्तृतौ ॥ २५ ॥ मञ्जर्याः स्तम्भसीमानां क्षोभयेत् पुष्टिमानतः (?)। (वेद्यां भागे?) शालायां निष्कामो मूलकोणतः ॥ २६ ॥ स्थानैर्विचित्ररूपैः स्यात् सिंहकर्णैश्च भूषितः । पञ्चव्यासेन सूत्रेण रेखामस्य समालिखेत् ॥ २७॥ एतद् विमानं ललितं देवदेवस्य कारयेत् । विमानम् ॥ संस्थानं सर्वतोभद्रस्येदानीमभिधीयते ॥ २८ ॥ जठरं बाह्यसीमा च तथा भित्यन्धकारिका५ । जङ्घोत्सेधश्च कर्णौ च यथा मेरोस्तथा भवेत् ॥ २९ ॥ तथैव भद्रविस्तारः षड्भागेन समन्ततः । रथिके च द्विभागे स्तः कोणसंज्ञे च पार्श्वयोः ॥ ३० ॥ मुष्टिप्रमाणं( ण)विस्तारं कर्तव्यमुदकान्तरम् । विस्ताराद् द्विगुणः स्कन्धस्योच्छ्रायो भागविंशतिः (?) ॥ ३१ ॥ पञ्चभागसमुत्सेधा जङ्घा कार्या सदा बुधैः । मेखलान्तरपत्रं च सार्धभागसमुच्छ्रितम् ॥ ३२ ॥ शृङ्गं६ भागत्रयोत्सेधं सग्रीवामलसारकम् । मूलशृङ्गस्य गर्भेण न्यस्येदुपरी भूमिकाम् ॥ ३३ ॥ द्वितीयभूमिविस्तारं दशधा प्रविभाजयेत् । द्वौ भागौ शृङ्गविस्तारौ( रो ) विधेयः पार्श्वयोर्द्वयोः ॥ ३४ ॥ सग्रीवामलसारस्य तैः शृङ्गस्योदयस्थितिः । तस्य शृङ्गस्य गर्भेण कर्तव्योपरिभूमिका ॥ ३५ ॥ १ द. स । २ द. व्यौ । ३ मुद्रित पु. ‘मञ्जर्याः स्तम्भसीमानं क्षोभयेत्पुष्टिमानतः’ इति पाठः स्यात् । ४ द. स्तंभेवि° । ५ द. °की । ६ द. ज्ञ । ७ द. °स्वादयस्त्रिभिः ।

विमानादिचतुष्षष्टिप्रासादलक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः । ४३७ तस्या भूमेस्तु विस्तारं दशधा भाजयेत् पुनः । यः शेषः शिखरायामो (तद्वितिनंते ?) विनिर्दिशेत् ॥ ३६ ॥ विभजेद् वर्धमानं वा रुचकं वास्तुशोभनम् । कर्णान्तरे भद्रमध्ये वल्लभा (ल्मीं) तत्र कारयेत् ॥ ३७ ॥ भूमिकाशिखरेणोर्ध्वं नवभूमिं विभेदयेत् । वेदिकामध्यसूत्रस्य (कर्णतोर्ध्वभुवस्तथा ?) ॥ ३८ ॥ भूमिकोर्ध्वभुवश्चैव विस्तारं दशधा भवे(जे)त् । मूलसीमानुसारेण स्याच्छेदावधि संहँतिः ॥ ३९ ॥ ग्रीवा मूलार्धभागे +++ नामलसारकम् । चन्द्रिका चार्धभागेन + ५++ कलशो भवेत् ॥ ४० ॥ सर्वतोभद्रः ॥ गजस्य संस्थानमथ प्रासादस्याभिधीयते । चतुःषष्टिपदं वास्तु प्रासादस्य विभाजयेत् ॥ ४१ ॥ ततः सीमार्थसूत्रेण पृष्ठतो वृत्तमालिखेत् । पञ्चभागमिर्ना जङ्घा मेखला सार्धभागिकी ॥ ४२ ॥ अग्रतः सूरसेनः स्यात् पृष्ठतः कुञ्जराकृतिः । सीमानमष्टधा कृत्वा विभजेन्नन्दने यथा ॥ ४३ ॥ द्वौ द्वौ चं कर्णयोर्भागौ भद्रेषु चतुरो विदुः । विस्ताराधेन जङ्घा स्याद् रथिकायाः पृथक् पृथक् ॥ ४४ ॥ भागत्रयोच्छ्रितं शृङ्गं कर्णदेशे विधीयते । सप्तभागसमुत्सेधा वलभी मध्यसंश्रिता ॥ ४५ ॥ समन्ताद् भद्रसंस्थाना रेखाग्रीवाण्डकादिभिः । सिंहकर्णैश्च भद्रेषु प्रासादो गर्भ उच्यते (?) ॥ ४६ ॥ (वित्तसाध्यविहीनेन ?) कर्तव्यः स्वस्तिके यथा । (सर्ववत् तस्य स्युः पत्रनिभाः ?) ॥ ४७ ॥ १ द. वर्द्धासानं वा । २ द. ल्मी । ३ द. ॰र्द्वां न च भूमि । ४ स. सङ्गतिः । ५ द. भागेन । ६ द. तां । ७ द. तु । ८ द. नो । ९ द. रथाः सर्वं ।

४३८ समराङ्गणसूत्रधारे विस्तारोऽ+थ जङ्घा च लतिनि स्वस्तिके यथा । उदकान्तर +++ श्रीवत्से² नन्दने यथा ॥ ४८ ॥ पद्मः ॥ ब्रूमोऽथ वृषभं स स्यात् पूर्वोक्तै रूपकर्मभिः । चतुर्भद्रश्चतुर्द्वारो विमानो³ ( सत्रिसाकृति ?५) ॥ ४९ ॥ ( तेवृद्धिरतत्प्रमाणाश्च ? ) सीमाशिखरकोदयैः । कर्णवेर्दकपोटाली⁷ जङ्घाग्रे मस्तकेन च( ? ) ॥ ५० ॥ सार्धद्विभागविस्तारौर( थ ) कैर्वामदक्षिणौ । कार्यौ भद्रं चतुर्भागं भागार्धं सलिलान्तरम् ॥ ५१ ॥ स्तम्भद्वयं भवेत् तस्य सर्वभूम्यन्तरेषु च । एकः स्तम्भो विमाने स्याद् द्वौ स्तम्भौ वृषभे पुनः ॥ ५२ ॥ एष भेदः समाख्यातो विमानस्य वृषंस्य च । वृषभः ॥ मुक्तकोणमथ ब्रूमस्तं भागैरष्टभिर्भजेत् ॥ ५३ ॥ मूलकर्णावुभौ भागौ भवतो वामदक्षिणौ । मध्यंशृङ्गं चतुर्भागं प्रमाणं जठरस्य च ॥ ५४ ॥ कर्णशृङ्गान्तयोर्मध्ये कुर्वीत सलिलान्तरम् । रथकौ पार्श्वयोः पूर्णौ भद्रदेशे जलान्तरम् ॥ ५५ ॥ विस्तारोत्सेथजङ्घाश्च सग्रीवामलसारकः । लतिनामिव कर्तव्याः प्रमाणेन समन्ततः ॥ ५६ ॥ मुक्तकोणः ॥ ब्रूमोऽथ नलिनीं११ तस्याः प्रमाणं लक्षणान्वितम् । तस्यां तु ( मार्गस्यश्च ? ) देवगर्भः सुरालयः ॥ ५७ ॥ भित्तिविस्तृतिरायामो मुक्तकोणे यथा तथा । मध्यदेशे तु यच्छृङ्गं ++ कर्णान्तरे च यत् ॥ ५८ ॥ १ द. ˚रोत्सेध˚ । २ द. त्स । ३ पद्मप्रासादलक्षणस्यारम्भो गजपृष्ठप्रासादलक्षणस्यावसानं च नोपलभ्यते । ४ द. ना । ५ द. तिः । ६ द. च्छे˚ । ७ द. ला । ८ ˚र्गमं˚ । ९ द. ˚षभस्य । १० द. ध्ये । ११ द. ˚नी तस्य ।

विमानादिचतुष्षष्टिप्रासादलक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः । ४३९ मुक्तकोणे यथा तच्च भेदः कर्मविभेदनात् । चतुरश्रे स्मृतो¹ मध्ये कर्णशृङ्गे विचक्षणैः ॥ ५९ ॥ नलिनः ॥ ब्रूमोऽथ मणिकं तस्य शालालिङ्ग(न्द)समुद्गता । अलिन्दकार्धसीमायां सर्वतः स्याच्चतुष्किका ॥ ६० ॥ श्रेयःपुष्टिसुखार्थोऽयं मणिकोऽत्र विमानवत् । दशधा क्षेत्रसीम्नः स्याद् विभागः सर्वतोदिशम् ॥ ६१ ॥ रथ ³+ कर्णिकार्धं च जलवर्त्माथ भद्रकम् । मूलगर्भस्तथोत्सेधो घण्टा स्तम्भान्तविस्तृता ॥ ६२ ॥ भूमिजङ्घासमुत्सेधः कपोताद् द्वारनिर्गमः । सिंहकर्णा विमानानि स्तम्भचित्रादिकास्तथा ॥ ६३ ॥ तोरणान्यथ माल्यानि तस्यालङ्करणानि च । नीलोत्पलदलाकारा मञ्जर्यः सर्वशोभनाः ॥ ६४ ॥ विमानमपरं ह्येतद् योनिरेकैस्तयोर्द्वयोः । केवलं भद्रभेदेन मणिको⁴ द्राविडोऽप्ययम् ॥ ६५ ॥ मणिकः ॥ प्रासादमथ वक्ष्यामो गरुडं सर्वसुन्दरम् । दशधा क्षेत्रविस्तारं तस्य पूर्वं विभजयेत् ॥ ६६ ॥ द्वौ भागौ रथिकाः कार्या मूलकर्णाद् विनिस्स्रुताः । भद्रं षड्(भाग)विस्तारं पक्षवंशादिभेदितम् ॥ ६७ ॥ अलिन्दनिर्गमः कार्यः⁶ सीमार्थेन चतुर्दिशम् । मूलसीमा तु कर्तव्या सलिलान्तरवर्जिता⁷ ॥ ६८ ॥ स्यान्मूलसीमविस्तारात् स्कन्धः स्याद् द्विगुणोच्छ्रितिः । प्रासादस्य समुच्छ्रायात् त्रिभागेन समेखलाम् ॥ ६९ ॥ जङ्घामन्तरपत्रेण (९कुं+युक्तं कुर्व्वस्तनसा ?) । जी(ही)रकं वेदिबन्धं च भागत्रयसमुच्छ्रितम् ॥ ७० ॥ १ द. ˚ते मध्यः । २ द. ˚त्रे । ३ द. कं । ४ द. का तयोर्द्वयोः । ५ द. का द्र˚ । ६ द. र्याः । ७ द. ताः । ८ द. ला । ९ द. कुं युक्तं कुर्वीत सो ।

४४० समराङ्गणसूत्रधारे अलिम्बा(न्दा)नां समुत्सेधं शे(शि)खरार्धेन कारयेत् । षड्भागं स्कन्धविस्तारं विदधीत विचक्षणः ॥ ७१ ॥ ग्रीवार्धभाग(मुत्से)धाद् भागमामलसारकम् । कुमुदं चार्धभागेन कुम्भः स्यादेकभागिकः ॥ ७२ ॥ गरुडः ॥ अथोच्यते वर्धमानो दशधा तं विभाजयेत् । पादोनांशद्वयं कुर्यात् पार्श्वयोः कर्णविस्तृतिम् ॥ ७३ ॥ सपादपदविस्तारौ रथकौ वामदक्षिणौ । चतुर्भागोन्मितं भद्रं विस्तारेण प्रकीर्तितम् ॥ ७४ ॥ विस्तारो(राद्) द्विगुणोच्छ्रायं स्कन्धं यावत् प्रकल्पयेत् । खुरकस्याथ जङ्घाया मञ्जरीस्कन्धयोरपि ॥ ७५ ॥ ग्रीवामलसारकादेः प्रमाणं गरुडे यथा । वर्धमानः ॥ द्वाविंशतिकरायामः शङ्खावर्तोऽथ कथ्यते ॥ ७६ ॥ मूलसीमावृत्तनाहस्तस्य स्यात् पद्मके यथा । भित्तिगर्भस्य विस्तारः (पादेनार्धनवकमात् ? ) ॥ ७७ ॥ अलिन्दमग्रतः कुर्यात् सिंहकर्णविभूषितम् । उत्सेधत्र्यंशतो जङ्घा (वेद्यं ?) तत्र विभागतः ॥ ७८ ॥ आस्कन्धं वेदिकाबन्धाद् विस्तृतेर्द्विगुणोच्छ्रितिः । मेखलान्तरपत्रं च जङ्घामध्ये विधीयते ॥ ७९ ॥ भ्रमयेत् कर्णसूत्रेण बहिर्वृत्तं समन्ततः । कर्णदिक्पालयोर्मध्यं वृत्तसूत्रेण वर्तयन्(येत्) ॥ ८० ॥ अवशिष्टं त(ल)च्छन्दं स्वस्तिकस्येव कारयेत् । ग्रीवा(में)मलसारं च कलशं वारिनिर्गमम् ॥ ८१ ॥ कुर्वीत स्वस्तिकस्येव विस्तारोत्सेधमानतः । शू(मू)लसीमानुसारेण च्छेदे संचरणं भवेत् ॥ ८२ ॥ १ द. तथा मुद्रित पुस्तकेऽपि ‘पादेनार्धेन च क्रमात्’ पाठः । २ द. ण । ३ द. मा ।

विमानादिचतुष्षष्टिप्रसादलक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः । ४४१ तद्रूपमेव लतिनं वर्तयेद् वलनाकृतिम्¹ । शङ्खावर्तः ॥ ब्रूमोऽथ पुष्पकं स स्याद् विमानसदृशाकृतिः ॥ ८३ ॥ तावत्प्रमाणस्तद्वृद्धिः पञ्चभूश्चतुरश्रकः । (विमानेन मानयुक्त ?) यन्मञ्जर्या यच्च लक्षणम् ॥ ८४ ॥ तत् कार्यमत्र मञ्जर्या नतु कार्य जलान्तरम् । पुष्पकः ॥ गृहराजमथ ब्रूमः स स्यात् कैलाससन्निभः ॥ ८५ ॥ विटङ्कनिर्गमाधारनिर्यूहैः सर्वतो वृतः³ । वलभ्या भूषितो मध्ये गवाक्षद्वारसंयुतः ॥ ८६ ॥ कपोतस्तम्भपर्यन्तः शाला(ल)भञ्जीविराजितः । वेदिकाखण्डजालाद्यं क++ परितो भवेत् ॥ ८७ ॥ (कुर्वीत ?) मल्लकैश्छाद्यैः सिंहकर्णैश्च भूषितः । अलिन्दभेदतः प्राहु(गृह)राजमितं(मं) बुधाः ॥ ८८ ॥ कैलासस्येव संस्थानं स्यादस्योर्ध्वमधोऽपि च । गृहराजः ॥ ब्रूमोऽथ स्वस्तिकं तस्य पूर्ववन्मानलक्षणम् ॥ ८९ ॥ तेनैव लतिनं सर्वं कुर्वीतैवं विचक्षणः । यथा मूले विभक्ताः स्युर्लतिनैस्वस्तिकादयः ॥ ९० ॥ तथैषां स्कन्धभक्तानां मध्ये रेखां प्रकल्पयेत् । प्रासादः स्वस्तिको नाम स्यादेवं लक्षणान्वितः ॥ ९१ ॥ (सुँधानासोदयैः ?) खस्य कर्तव्यः स+भागिकः । स्कन्धं यावत् समुत्सेधो विस्ताराद् द्विगुणो भवेत् ॥ ९२ ॥ (त्यवृ?) द्वागोच्छ्रिता जङ्घा मेखला⁷ चा+भागिकी । मध्यशाला द्विभागाश्च मूलसूत्रविभागत्ः ॥ ९३ ॥ १ द. तिः । २ द. द । ३ द. दतः । ४ द. का । ५ द नः । ६ द. मुद्रित पुस्तके ‘शुकनासोदयः’ इति पाठः स्यात् । ७ द. र्य । ८ द. लां । वा. ५६

४४२ समराङ्गणसूत्रधारे

कर्णा¹ द्विभागिकाश्चैव जलमार्गस्तु षोडश । अष्टौ शाला भवन्त्यस्मिन् कर्णाश्चाष्टौ समन्ततः ॥ ९४ ॥ प्राग्ग्रीवं बाह्यतः कुर्यात् ( ²मुखभाग³ ? ) विचक्षणः⁴ । कलशश्चण्डिका ग्रीवा तद्वदामलसारकः ॥ ९५ ॥ ऊर्ध्वं ऊर्ध्वप्रमाणं च यथैवाद्य(?)तथा भवेत् । स्वस्तिकः ॥ रुचकं ब्रूमहे तस्य विभागो दशधा भवेत् ॥ ९६ ॥ भागद्वयमितौ कर्णौ भद्रं षड्भागसम्मितम् । तेषां विनिर्गमं विद्या( ५दैस्तामात्रा ? ) प्रमाणतः ॥ ९७ ॥ कुर्यादुदकमार्गांश्च प्रासादे रुचके क्वचित् । स्कन्धावशिष्टमुत्सेधो विस्ताराद् द्विगुणो भवेत् ॥ ९८ ॥ वेदिकायास्तु विस्तारः स्कन्धे षड्भागिकः स्मृतः । तृतीयांशेन कुर्वीत जङ्घामूर्ध्वं सुरोदयान्⁷ ॥ ९९ ॥ जङ्घायाश्च त्रिभागेन कार्या खुरखरण्डिका । मेखलान्तरपत्रं च कुर्यादध्यक्षभागिकम् ॥ १०० ॥ सार्धत्रिगुणसूत्रेण पूर्वा कर्कटना भवेत् । ( १०चतुर्गुणं मूलसूत्रेण मध्ये कर्कटना स्मृतौ ? ) ॥ १०१ ॥ विभज्य दशधा स्कन्धविस्तारं तैः प्रकल्पयेत् । भद्रं चतुर्भिः ११कर्णांशु(र्णांस्तु ) कुर्याद् भागैस्त्रिभिस्त्रिभिः ॥१०२॥ स्वच्छाया भूमिकाः कार्या या¹² वा मूलार्धभागिकीः¹³ (?) । भागेनामलसारं च कुमुदं चार्धभागिकम् ॥ १०३ ॥ कुम्भं भागेन कुर्वीत प्रासादे¹४ रुचके¹⁵ बुधः । साधारणोऽयं सर्वेषां प्रासादस्तु दिवौकसाम् ॥ १०४ ॥ रुचकः ॥

१ द. र्ण । २ मुद्रित पुस्तके 'मुखभागे' इति स्यात् । ३ द. गे । ४ द. णैः । ५ मु. पु. 'हस्तमात्रम्' इति स्यात् । ६ द. न्धो । ७ द. विश । ८ द. न् । ९ द. ता । १० मुद्रित पु. 'चतुर्गुणेन सूत्रेण मध्यकर्कटना स्मृता' । इति स्यात् । ११ द. कर्णांशु कुं । १२ द. ग्रीवा । १३ द. की । १४ द. द । १५ द. कं ।

विमानादिचतुष्षष्टिप्रासादलक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः । ४४० पुण्ड्रवर्धनकं ब्रूमः प्रासादं वल्लभं हरेः । भ्रमयेन्मूलसीमाष्टग्वृत्तमादौ समन्ततः ॥ १०५ ॥ तच्छालाकर्णसंयुक्तं कर्तव्यं सर्वतोदिशम् । यच्छन्दः स्वस्तिकेऽस्य(स) स्याद् द्विगुणः पुण्ड्रवर्धने १०६ ॥ जङ्घोदकान्तभद्राणामुच्छ्रायो विस्तृतिश्च या । स्वस्तिके कथिता सैव विज्ञेया पुण्ड्रवर्धने ॥ १०७ ॥ पुण्ड्रवर्धनः ॥ अथाभिधीयते मेरुर्दशधा तत्र भाजयेत् । सीमा(नं) तस्य कुर्वीत शृङ्गं चापि (वि ?) भागिकम् ॥ १०८ ॥ १शेषं + भागिकं भद्र( २मांयमाने ? ) ३विधीयते । पदस्य षोडशौसेने(शांशेन ) कर्तव्यमुदकान्तरम् ॥ १०९ ॥ पदैः षोडशभिर्गर्भो विधातव्यः पदं पदम् । भित्तिरन्धारिका बाह्यभित्तिश्चास्य विधीयते ॥ ११० ॥ भागषट्कोच्छ्रिता जङ्घा मेखला चैकभागिकी५ । शृङ्गं च त्रिपदोत्सेधं शिखरं स्याद् दशोच्छ्रितम् ॥ १११ ॥ कर्तव्यं वास्तुशास्त्रज्ञैस्तरस्यैकादशभूमिकम् । अर्धपञ्चमविस्तारः स्कन्धो ग्रीवार्धभागिका ॥ ११२ ॥ उच्छ्रायेण विधातव्या भा(गि)क्रोत्सेधमण्डकम् । भागार्धि(र्ध)कं च कुमुदं भागिका कलशोच्छ्रितिः ॥ ११३ ॥ षड्गुणेनैव सूत्रेण रेखा तस्य प्रकीर्तिता । मेरुं मेरुगिरिप्रख्यमेवं यः कारयेदिमम् ॥ ११४ ॥ शिलाभिरिष्टकाभिर्वा स महत् पुण्यमाप्नुयात् । मेरुः ॥ लक्षणं मन्दरस्याथ प्रासादस्याभिधीयते ॥ ११५ ॥ १ द. शेषं षड्भागिकं भद्रमा° । २ 'मायामेन' इति मुद्रित पुस्तके पाठः स्यात् । ३ द. भि । ४ द. षोडसांशेन । ५ द. तरां । ६ द. का । ७ द. च्छ्र । ८ द. र्धि । ९ द. षड्गुणो न च सू° ।

४४४ समराङ्गणसूत्रधारे गर्भ¹स्यार्धेन निष्क्रान्तं भद्रं कुर्वीत मन्द²रे । ³+++ मेरुसङ्काशं विन्यस्येत् सर्वतोदिशम् ॥ ११६॥ वलभी⁴ मध्यदेशे तु शिखरोर्ध्वसमुद्भूता⁵ । सर्वमा(म)न्यत् प्रमाणं तु मेरोरिव भवेदिह ॥ ११७॥ मन्दरः ॥ कैलासमथ वक्ष्यामो दशधा तं विभाजयेत् । भद्रं षड्भागविस्तारं मध्यदेशे विनिःसृतम् ॥ ११८॥ कर्ण(र्णा) द्विभागविस्ताराः सलिलान्तरवर्जिताः । गर्भस्यार्धेन निष्कासः कार्यो भद्रस्य सर्वतः ॥ ११९॥ (लँतिस्याखरं ?) मध्ये शिखराधसमोदयम् । भित्तिगर्भभ्रमन्तीनां जङ्घामेखलयोरपि ॥ १२०॥ विस्तारमुदयं चास्मिन् विदध्यात् स्कन्धशृङ्गयोः । मेरोरिवास्मिन् प्रासादे (वैवचद्ध ?) ग्रीवाण्डकस्य च ॥ १२१ ॥ कैलासः ॥ ब्रूमोऽथ हंसक(म)स्य स्याद् विभागो रुचके यथा (?) । जलान्तरं विशेषोऽत्र शेषं⁹ भ(रु) चंकवद् भवेत् ॥ १२२॥ हंसः ॥ भद्रस्य लक्षणं ब्रूमो दशधा तं विभाजयेत् । गर्भविस्तारमानेन स्यादस्मिन् भद्रविस्तृतिः¹¹ ॥ १२३॥ सार्धद्विभागविस्तारौ रथकौ वामदक्षिणौ । गर्भाधा(?) तुल्यमायामात्¹² प्राग्ग्रीवं चेह(लं ?) कारयेत् ॥ १२४॥ प्राग्ग्रीवस्य समुत्सेधं शिखराधेन कारयेत् । वलभीं¹³ मध्यदेशेऽस्य सिंहकर्णसमन्विताम् ॥ १२५ ॥ १ द. र्गं । २ द. न्दिं । ३ द. मंदिरं । ४ द. भीं । ५ द. च्छ्रिता । ६ द. लतिः स्याच्छिखरं मध्ये । ७ द. न्ता । ८ द. व बद्ध । ९ द. षे । १० द. व । ११ द. स्तृ । १२ द. सा । १३ द. भी ।

विमानादिचतुष्षष्टिप्रासादलक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः । ४४५ ( १लताजलेगवाक्षाद्यैो ? )२श्चतुष्काभिश्चतुर्दिशम् । भद्रो भवति शेषं तु स्यादत्र रुचके यथा ॥ १२६ ॥ भद्रम् ॥ अथ ३तुङ्गं प्रवक्ष्यामो द्वितीयो ह्येष मन्दरः । भूषयेत् सिंहकर्णैस्तं लतामूर्ध्वं च कारयेत् ॥ १२७॥ भूमि४र्भूमिसमुत्सेधः स्तम्भचित्रौ५दिकं तथा । मेरोरिवात्र मध्ये तु मञ्जर्यः सर्वतोदिशम् ॥ १२८॥ तुङ्गः ॥ ब्रूमोऽथ मिश्रकं स स्यान्मानसंस्थानलक्षणैः । भौमो(?)६वि( मानव )न्मध्ये शृङ्गं कैलासवद् भवेत् ॥ १२९ ॥ मिश्रकः ॥ ( अथ मालामाकारं तु तं कृत्वा गवाक्षैरुपशोभयेत् ?७) । यत्किञ्चिन्मानमध्यं तु तदाद्यस्येव ( प्र ?)कल्पयेत् ॥ १३० ॥ गवयः ॥ चित्रकूतमथ ब्रूमो दशधा तं विभाजयेत् । प्राग्ग्रीवा निर्गता(?) तस्य गर्भमानेन कारयेत् ॥ १३१ ॥ सार्धद्वर्यार्घो८विस्तारांस्तत्कर्णान् वामदक्षिणान् । उत्सेधस्य ९त्रिभागेन जङ्घोत्सेधं प्रकल्पयेत् ॥ १३२ ॥ जङ्घोत्सेधत्रि१०भागेन विन्यस्येत्११ खुरपिण्डिकाम् । कपोता१२न्तरपत्रं च तत्र स्यादधभागिकम् ॥ १३३ ॥ शिखरोत्सेधमानं यत् तत् त्रयोदशभिः पदैः । तत्र( भूमां१३स्तदुत्सेधं ? ) कल्पयेदनुसारतः ॥ १३४ ॥ ( स्तास्तम्भसो भित्तिः १४ ?) कुर्यान्मुक्ताश्च परिकर्मणा । कूटच्छेदेन तत्कर्म विन्यस्येत्१५ सर्वतोदिशम् ॥ १३५ ॥

१ मु. पु. ‘लताजालगवाक्षाद्यैः’ इति स्यात् । २ द. प्रतौ यश्चचतुष्की । ३ मु. पु. ‘उन्नुङ्ग’ इति लक्ष्यनिर्देशे पश्यते । ४ द. भू । ५ द. विवा । ६ द. वि । ७ अत्र मालाधरप्रासादलक्षणस्यावसानं, गवयप्रासादलक्षणस्यारम्भश्च मातृकायां नोपलभ्यते । ८ द. यां । ९ द. वि । १० द. वि । ११ द. से । १२ द. लासु । १३ द. मी । १४ द. तः । १५ द. से ।

भक्तमन्तरपत्रेण तलच्छन्दं तदूर्ध्वतः । द्वे द्वे कूटो ततो न्यस्येद् वामदक्षिणकर्णयोः ॥ १३६ ॥ शालामध्ये तु चत्वारि (नामे ?)कूटानि सर्वतः । भूमिकाः सिंहकर्णाश्च कपाटद्वारघटनाः ॥ १३७॥ शिखराणां समुत्सेधो त(य)थैवाद्ये तथा भवेत् । चित्रकूटः ॥ किरणः कथ्यते से स्यात् पद्मतुल्यः³ प्रमाणतः ॥ १३८ ॥ द्वात्रिंश(दनारा ?) नस्मिन् विदध्यात् षोडशाथवा । शालासु भेदः कर्णैः स्याच्छेषं मालाधरे यथा ॥ १३९ ॥ किरणः ॥ सर्वाङ्गसुन्दरं ब्रूमः कर्मभेदैरनेकता । नानाश्ल्पिलताधारं प्रासादैर्बहुभिर्युतम् ॥ १४० ॥ (तलच्छन्दतुल्यन्यासविरूक्तं ?) बहुलक्षणम् । ना ++++++ प्रासादे सर्वसुन्दरे ॥ १४१ ॥ तोरणैः सिंहकर्णैश्च संयुक्तं परिकर्मभिः । प्रमाणमिह यत्किञ्चित् सर्व विद्यात् तदाद्यवत् ॥ १४२ ॥ सर्वसुर्न्दरः ॥ श्रीवत्समथ वक्ष्यामो दशधा तं विभाजयेत् । भागत्रयेण कुर्वीत शालां तत्र विचक्षणः ॥ १४३ ॥ सार्धभागप्रविस्तारौ रथकौ वामदक्षिणौ । मूलकर्णा भवन्त्यत्र भागद्वितयविस्तृताः ॥ १४४ ॥ प्रासादहस्तमात्राभिः प्रत्येकं भद्रनिर्गमः । द्व्यङ्गुलं त्र्यङ्गुलं वापि चतुरङ्गुलमे(व वा) ॥ १४५ ॥ १ द. पु । २ द. स्वा । ३ द. त्याः । ४ द. विं । ५ द. ˚त्पं लाला˚ । ६ द. भ । ७ द. र्णेः संयुक्तः । ८ द. प्रतौ नास्ति । ९ इह श्रीवत्सः पद्मनाभः वैराजः वृत्तकः नन्द्यावर्तः वलभीः सुपर्णः इत्येतेषां प्रासादानां क्रमेण लक्षणेषु वक्तव्येषु तानि आदर्शग्रन्थे तथा संकुलतया लिखितानि, यथा मिथो विवेक्तुं न शक्येरन् । अतो यथास्थित एवादर्शपाटो मुद्रणीय आपतितः । किन्तु पद्मनाभ-वैराज- वृत्तकानां लक्षणं परं क्रमिकं दृश्यते । १० द. ती ।

विमानादिचतुष्षष्टिप्रासादलक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः । ४४७ (भैली ?) मध्ये तु मञ्जर्यः कार्याः पद्मदलोपमाः । सर्वतः परिकर्म स्याद् रथिका कर्णसंश्रयौ ॥ १४६ ॥ आमलैँश्चन्द्रशालाभिः स्कन्धान्तं परिपूरयेत् (?) । खुरपिण्डौँ च जङ्घा च कुम्भायं शिखरादिँ च ॥ १४७ ॥ यत्किञ्चित् तत् प्रमाणेन वर्धमानसमं भवेत् । नन्द्यावर्तः ॥ ब्रूमो वलभ्यं स भवेद् गृहराजस्य सन्निभः ॥ १४८ ॥ आर्व(य)तश्चतुरश्रो वा प्रमाणैनैकतः समः । चतुरश्रंस्तु विस्तारादुदयो(ये) द्विगुणो भवेत् ॥ १४९ ॥ (आद्यतन्त्रस्य पुनः सार्धः स्कन्धोच्छ्रायो विधीयते ? ) । (विस्तारं दशधा समक्ष + तुरश्च समन्तः ?) ॥ १५० ॥ विभाजे (भागे) स्यात् ततो मानं पूर्वप्रासादसन्निभम् । स्वरूपं तस्य वक्ष्यामः श्रीवत्समिव तं भवे ( जे ) त् ॥ १५१ ॥ यद्वा विमानरुचकवर्धमानादिसद्मनां । छन्दे नैकस्य कस्यापि प्रासादस्य विभाजयेत् ॥ १५२ ॥ भूस्तम्भपरिकर्माणि विस्तारोत्सेधमेखलाः । सिंहकर्णरथा घण्टा तथा कुम्भाग्रषण्डकम् ॥ १५३ ॥ यत्किञ्चित् तत् प्रमाणेन यथैवाद्यं तथा भवेत् । वलभ्यः ॥ सुपर्णस्य (स्व) रूपं च प्रमाणं चाभिधीयते ॥ १५४ ॥ विभक्तं सिंहरूपेण सर्वभद्रं निवेशयेत् । भागैश्चतुर्भिर्निष्क्रान्तं भद्रं (गैँभयितः ?) समम् ॥ १५५ ॥ द्वौ भागौ मूलकर्णौ तु षड्भागा भद्रविस्तृतिः । पञ्चभागोच्छ्रिता जङ्घा मेखला तस्य भागिका ॥ १५६ ॥ १ द. शाला । २ द. यां । ३ द. लै । ४ द. ण्डी । ५ द. 'रोदिव । ६ द. प । ७ द. स्रस्य । ८ द. पुरश्च समंततः । ९ द. विभजेत् । १० द. नां । ११ द. गर्भायतः; मुद्रित प्रतौ 'गवयत:' इति स्यात। १२ द. द्वि ।