समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

रसद्दष्टिलक्षणं नाम व्यशीतितमोऽध्यायः । ६३५ म्लानभ्रूपुटपक्ष्मौ¹ या शिथिला म॑न्द²चारिणी । (क्लौम³ ?) प्रविष्टतारा च विह्वला (ताँमला⁴ ?) स्मृता ॥ २७ ॥ किञ्चिच्चला स्थिरा किञ्चिदुत्ताना तिर्यगायता । मूढा(ढा) चकिततारा च शङ्किता दृष्टिरिष्यते ॥ २८ ॥ आनिकुञ्चितपक्ष्मौ⁵ या पुटैराकुञ्चितैस्त(तात)था । (सत्रिजन्त + ?)तारा च कुञ्चिता दृष्टिरुच्यते ॥ २९ ॥ लम्बिता(र्ध)पुरा(टा)⁷ ⁸+ + तिर्यग्रूक्षेक्षणा शनैः । निगूढा गूढतारा च जिह्मा दृष्टिरुदाहृता ॥ ३० ॥ ऋजुतारा राज(ऋजु)पुटा प्रसन्ना रागवर्जिता । त्यक्तादरा च विषये मध्यस्था दृष्टिरुच्यते ॥ ३१ ॥ समतारा समपुटा समभ्रूविकारिणी । (उपगारा ?)विहीना च स्थिरा दृष्टिः प्रकीर्तिता⁹ ॥ ३२ ॥ हस्तेन सूचयन्नर्थं दृष्ट्या च प्रतिपादयन् । सजीव इति दृश्येत सर्वाभिनयदर्शनात् ॥ ३३ ॥¹⁰ आङ्गिके¹¹ चैव चित्रे + + + साधनमुच्यते । (भवेदन्त्रादैत¹² ?)स्तस्मादनयोश्चित्रमाश्रितम् ॥ ३४ ॥ दृष्टिः ॥ प्रोक्तं रसानामिदमत्र लक्ष्म दृशां च सांक्षिप्ततया तदेत्ये¹³(त्) । (¹⁴विज्ञेयचित्रालिखनान्तराणां ?) न संशयं याति मनैः¹⁶ कदाचित् ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे रसद्दष्टिलक्षणाध्यायो नामैका(मद्य)शीतितमः ॥ १ द. क्षा । २ द. ॰ला या मन्द॰ । ३ द. क्लम । ४ द. तामसा; मुद्रितपुस्तके ‘नाम सा’ इति स्यात् । ५ द. पद्माग्रा । ६ द. ॰तैस्तथा । ७ द. पुरा । ८ द. यू । ९ द. ताः । १० द. इतः पूर्वं ‘ऊर्ण नाभस्ताभ्रचूल इत्येषा चभुरन्विता । हस्तानां विंशतिस्तेषां लक्षणं कर्म चोच्यते ॥ प्रसारिताग्राः सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । कुञ्चितश्च तथाइङ्गुष्ठः स पताक इति स्मृतः ॥ उत्क्षिप्तेन शिरोयाल्याणि- नामेरूसा पुनः । न तेन वामतः किंचिद्भ्रुकुटी कुटलभ्रुवा ॥ स्तोक विस्फारिताक्षेण प्रहारमभिनिर्देशेत् । प्रतानं तथोद्भूतो नारसोग्रगजे ॥’ इत्यधिकः पाठः । ११ द. क । १२ द. दृ । १३ द. ते । १४ मुद्रित पुस्तके ‘विज्ञाय चित्रं लिखतां नराणां’ इति स्यात् । १५ द. ॰खिलं॰ । १६ द. न । १७ द. प्रतौ नास्ति ।

६३६ समराङ्गणसूत्रधारे अथ पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । चतुःषष्टिरिहेदानीं$^१$ हस्तानामभिधीयते । लक्षणं विनि (योगश्च ) योगायोगविभागशः ॥ १ ॥ पताकस्त्रिपताकश्च तृतीयः कर्तरीमुखः । अर्धचन्द्रस्तथारालः शुकतुण्डस्तथापरः ॥ २ ॥ मुष्टिश्च शिखरश्चैव कपित्थः खटकामुखः । सूच्यास्य (स्यः) प(द्म )कोशाहि( शि )रसौ मृगशीर्षकः ॥ ३ ॥ $^२$काङ्गूलपद्मकोलश्च(? ) चतुरो भ्रमरस्तथा । हंसोस्यो हंसपक्षश्च सन्दंशो$^३$मुकुला( वैदि ? ) ॥ ४ ॥ ऊर्णनाभस्ताम्रचूडं ( ड ) इत्येषा चतुरन्विता । हस्तानां विंशतिस्तेषां लक्षणं कर्म चोच्यते ॥ ५ ॥ प्रसारिताग्राः सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । कुञ्चितश्च तथाङ्गुष्ठं स पताक इति स्मृतः ॥ ६ ॥ उत्क्षेप्रेन ( शिरो या + त्पाणिनां मेरसान ? ) पुनः । नतेन वामतः किञ्चिद् भ्रुकुटीकुटिले$^६$भ्रु चें ॥ ७ ॥ स्तोकविस्फारिताक्षेण प्रहारमभिनिर्दिशेत् । प्रतापनं तथोद्भूतो(नरेसोप्रतेन च ? ) ॥ ८ ॥ तथैवाविकृतास्येन भौलस्थः किञ्चिद् विचलितः करः (? ) । पताके$^१२$स्फोरिताक्षेण भ्रुकुटीकुञ्चितभ्रुवा ॥ ९ ॥ कार्योऽहमिति गर्वः$^१३$ स्याच्चित्रशास्त्रविशारदैः । अर्थेषु वक्ष्यमाणेषु संयुक्तं चैनमाचरेत् ॥ १० ॥ द्वितीयहस्तयुक्तो यः स हस्तः संयुक्तः स्मृतः । (तत्राग्निसैंपणाचामः पुरतो क्षिणतः पुनः ?) ॥ ११ ॥

१ द. नी । २ द. काङ्गू°; परन्तु मुद्रितपुस्तके 'काङ्गुलकालपद्मश्चे'ति लक्षण दृष्टपाठ्यानुरोधात् पथ्यम् । ३ द. स । ४ द. शं । ५ मुद्रितपुस्तके 'वपि' इति स्यात् । ६ द. ल । ७ द. ष्ट । ८ द. ट । ९ द. वा । १० द. नारसोग्रतेन च । ११ द. लाभस्थः । १२ द. कः । १३ द. र्वै । १४ द. व । १५ द. रु ।

पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६३७ ऊर्ध्वं प्रसर्प्य कर्तव्यः प्रचलद्विरला(ङ्गुलिः) । विदध्यादित्थमेवोक्तो(क्तं) वर्षधारानिरूप(णम्) ॥ १२ ॥ (कित्त्वधोऽमियतं तौ तावमच्छन्तौ च ?) दर्शयेत् । पुष्पवृष्टिप्रपंतने प्रचलद्विरलाङ्गुलिः ॥ १३ ॥ कार्यं हस्तद्वयं वक्त्रं त्रयोऽप्यत्राधिकारिणैः (?) । (कैतवै ?) ++ चोत्तानं विधाय स्वस्तिकं बुधः ॥ १४ ॥ कुर्वाणो विच्युतिं तस्य पल्वं संप्रदर्शयेत् । पुष्पोपहारं (सर्ष्पाणि ?) ये चार्था भूतसस्थिता(ः) ॥ १५ ॥ तानुन्नमितवामभ्रूः किञ्चिदुद्वाह्यजि(ञ्छि )रः । तादृशं हस्तयुग्मं तुं कुर्यादविकृताननः ॥ १६ ॥ अधोमुखं (च) तेनैव कर्तव्याप्र(घं)टना मिथः । संवृतं वा (थ)विश्लिष्टं तारः ++++++ ॥ १७ ॥ दर्शनीयं च वदनमस्मिन्नविकृतं सदा । यो(पा)ल्यं छत्रेन(न्न च) कर्तव्यं (शैल्कशे परस्परा ?) ॥ १८ ॥ किञ्चिद्विनतमूर्धा चं विधायाधोमुखौ तलौ । निबिडं निबिडेमै(नै)व निर्विकारमुखाम्बुजो(जः) ॥ १९ ॥ उरसोऽग्रे तथोर्ध्वेने परावृत्ते च हस्तयोः । युगलेन मनसा(श्)शक्तिं प्रयत्नने प्रदर्शयेत् ॥ २० ॥ गोप्यं वामेन गुप्तेन किञ्चिद्विनतमस्तकः । किञ्चिदाकुञ्चितां वामां ध्रुवं कृत्वा प्रदर्शयेत् ॥ २१ ॥ पार्श्वस्थेन पताकेन (पाण्यङ्गद्वितयेन तु । अँधिकस्थेन पताकेन ?) पाण्यब्जद्वितयेन तु ॥ २२ ॥ १ द. भौ । २ द. ॰धोनियतं । ३ द. य । ४ द. व । ५ द. कैनेव । ६ द. ष्पा । ७ द. र्या । ८ द. त । ९ द. तत् । १० द. क । ११ द. ष्य । १२ द. ञ्न कं । १३ द. शल्के । मुद्रितपुस्तके ‘संसक्तेन परस्परम्’ इति स्यात् । १४ द. श्र । १५ द जाः । १६ द. प । १७ द. ‘अधिक...... द्विनयेन तु’ नास्ति ।

६३८ समराङ्गणसूत्रधारे अधिकारीमुखे(?)^१ वायोः कुर्यादभिन(न्द?)^२यं ततः। नतोत्त + शिरास्तेन (^३द्विहित भ्रुकुटिमानके?)^४ ॥ २३ ॥ वेलामुर्वी^५ च मतिमान् पाणियुग्मेन दर्शयेत् । पुरःस्थितेन वामेन दक्षिणेन तु पाणिना ॥ २४ ॥ (^६तसृष्टे ?) सर्पता स्तोकमुद्वाहितशिरा नराः(रः) । वेगं प्रदर्शयेन्नित्यमविकारि दधन्मुखम् ॥ २५ ॥ (^७ईत्युश्वेनुश्च ?) चलता हस्तयोर्द्वितयेन तु । मूर्ध्ना तदनुगेनैव तथैव विकृताननः ॥ २६ ॥ क्षोभस्या(भि)नयं कुर्याद्धस्ताभिनयकोविदः । (उधंस्तुधो मुखेनावः यतैन्परार्थतापि च ?)^११ ॥ २७ ॥ पताकेनाभिनेतव्यो^१२ विधाय भ्रुकुटिं मैनाक्^१३। पार्श्वव्यवस्थितेनोर्ध्वं चलदङ्गुलिना^१४ मुहुः ॥ २८ ॥ उत्साहनं विधातव्य(मुंत्तप्य?)(च)^१५ शिरोधराम् । तिर्यग्विस्फार्यमाणेण^१६ प्रभूतंमभिनिर्दिशेत्^१७ ॥ २९ ॥ महतोऽभिनयः कार्यः^१८ पार्श्वयोरूर्ध्वसर्पिणा^१९। भ्रान्तेनोत्तानिते^२०(द्यौनिकृतास्येन ^२१सिंहाजनम्?)^२२ ॥ ३० ॥ रूपयेदुच्चमुचेन^२३ पताकेनैव पाणिना । इतस्ततः प्रचलता^२४ दर्शयेत् पुष्कराहतिम् ॥ ३१ ॥ (सत्ताक्षेपेण वक्त्रेण चलयै^२५ + मुखेन च ?) । स्थितेन पार्श्वयोस्तिर्यग् रिच्यमानेन दर्शयेत् ॥ ३२ ॥ १ मुद्रितपुस्तके 'अविकारिमुखो' इति स्यात् । २ द. व्रतः । ३ द. वि । ४ द. ता । ५ द. वेलामूर्वी; परन्तु मुद्रितपुस्तके 'वेलामूर्मिमिति पाठ्यं भाति' नाट्यशास्त्रे पताकहस्तकर्मनिरूपणप्रसङ्गे 'वायूर्भिवेमवेलाक्षोभे'त्यादिदर्शनाद् । ६ तत्पृष्टे स° । ७ द. इतुश्चेतुश्च । ८ द. °य कुर्या को । ९ द. थ । १० द. तत् । ११ द. र्पि । १२ द. °नेव्यो । १३ द. मा । १४ द. ला । १५ द. °व्यंमुत्तमप्यशिरो वरां; मुद्रितपुस्तके 'मुन्नम्य' इति स्यात् । १६ द. °त्रिस्फा° । १७ द. प्रभूत इति पाठः प्रतौ नास्ति । १८ द. कार्ययो । १९ द. र्पणां । २० द. क्तं । २१ मुद्रितपुस्तके 'नाविकृतास्येन महाजनम्' । २२ द. म । २३ द. रूपकये° । २४ द. प्रमृता । २५ द. वै ।

पताकादिचतुष्षष्ठिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६३९ पक्षोत्क्षेपक्रियां नित्यं वक्त्रेण विकृतेन च । उत्तानितेन वामेन ^१विधुतेने^२तरेण तु ॥ ३३ ॥ पुरःप्रसर्पिणाधौतं ^३हस्तानुगतदृष्टिना । निर्घृष्टतलहस्तेन भ्रुकुट्या मृदितं पुनः ॥ ३४ ॥ प्रघृष्टमेकरूपेण द्वितीयेन ^४प्रसर्पता । (तेन ?) स्योपरि हस्तेन निविष्टेन विधीयते ॥ ३५ ॥ (अन्योन्य) घर्षणात्ये^६ (त् पि)^८ष्ठं भ्रुकुट्या च (प्र) दर्शयेत् । पार्श्वस्थितेन शैलेन्द्रं ^९दूरविस्फारितेन च ॥ ३६ ॥ प्रदर्शयेत् समुत्क्षिप्य (मोमां^१० ?) भ्रूलतिकां शनैः । शैलधारणमन्योन्यश^११(स)क्तेनाभिमुखेन च ॥ ३७ ॥ पार्श्वयोः सम्प्रवेश्याधः^१२ कृक(त)^१३ भ्रुकुटिना ततः । कार्यमुत्क्षिप्यमानेन शैलप्रोत्पाटनं^१४ तथा ॥ ३८ ॥ शिरःप्रदेशसंस्थेन दूरमुत्तानितेन च । समुन्नतभ्रुवा कार्या पर्वतोद्धरणक्रिया^१५ ॥ ३९ ॥ इति पताकहस्तः ॥ पताके तु यदा वक्रानामिका त्वङ्गुलिर्भवेत् । त्रिपताकः स विज्ञेयैः^१६ कर्म चास्याभिधीयते ॥ ४० ॥ (अयं + + अवि ?) चलनमध्यौ^१७कनिष्ठिकः । अंत्रोहेन^१८ विधातव्यो नंतु^१९(त) मूर्ध्ना तथा मनाक् ॥ ४१ ॥ उन्नामेन समुत्क्षिप्तपुमा^२० (रो) भागेन चामुना । नमता शिरसा कुर्यात् तथा च (व) तरणक्रियाम् ॥ ४२ ॥ पार्श्वतः स्र्पता^२१ कार्यममुनैव विसर्जनम् । पराङ्मुखैखाना^२२(रयोग्न ?) भ्रुकुटिं विरचय्य वा ॥ ४३ ॥ १ द. °क्षोक्षिं° । २ द. नि । ३ द. °ते° । ४ द. र्घृ । ५ द. पृ । ६ द. यै । ७ द. र्ध्वप्रस° । ८ द. त्पि । ९ द. °न्द्र । १० द. मामां; मुद्रितपुस्तके मनाग ' इति स्यात् । ११ द. न्या° । १२ द. स्या° । १३ द. प्रतौ नास्ति । १४ द. °लेंद्रोत्पा° । १५ द. पर° । १६ द. यं । १७ द. ध्य । १८ द. अत्रा° । १९ द. तनु । २० द उत्तानेन समुत्क्षिप्यपुमां । २१ द. पर्व । २२ द, °खो नारयोग्ने भ्र° ।

वारणं पार्श्वसंस्थेन प्रवेशोऽधो नतेन च । प्रवेशं कुर्वताकारो ( ^२वेकुब्जमविकारितैः ? ) ॥ ४४ ॥ उत्क्षिप्तारुलियुग्मेन तथोत्तानेन चामुना । ^४उन्नामनं विधातव्यमविकारिमुखेन च ॥ ४५ ॥ पार्श्वतो ^५नमता ( ^६कार्या प्राणेना ? ) नतमस्तकैः । निदर्शनं तथोद्वृत्तेनोर्ध्वाङ्गुलिशिखेन रैः( च ) ॥ ४६ ॥ प्रसर्पितमुखस्याग्रे ^९वित्रिसम्बन्धनं पुनः(?) । उत्तानेना( ^१०सुमाङ्गुल्या ^११वंहित्वा ? )नामिकाख्यया ॥ ४७ ॥ मङ्क( ग )ल्यानां समालम्भः पदार्थानां विधीयते । पराङ्मुखेन शिरसः प्रदेशे सर्पता तथा ॥ ४८ ॥ प्रवेश( दर्श )येच्छिरः सन्निवेशमेतेन पाणिना । एतानि दर्शनीयानि सर्वाण्यविकृताननैः ॥ ४९ ॥ हस्तद्वयेनोभयतः केशानासन्नवर्तिना । उष्णीषमुकुटादीनि प्राप्नोतीति निरूपयेत् ॥ ५० ॥ कर्तव्यः ( सोत्रेनाशास्यं विधानेन समीपरा ? ) । पाणिः कृतभ्रुकुटिना ( तैत्रोद्धस्तो ? )ङ्गुलिद्वयः ॥ ५१ ॥ अधोमुखं प्रस्थिताभ्या( मङ्गुलीभ्यां )प्रदर्शयेत् । चलाभ्यां मुँकुलाभ्यां च हस्तस्यास्यैव ( षद्यदान् ? ) ॥ ५२ ॥ दर्शयेत् पाणियुग्मेन कदाचित् पक्षिणो लघून् । पवनप्रभृतींश्चैव पदार्थानपरानपि ॥ ५३ ॥

१ मुद्रितपुस्तके 'धारणम्' इति मुद्रितमुनिपाठो दृश्यते । २ द. व। ३ द. ता। ४ द. उन्नामानं विधातव्यां । ५ द. नामताः कार्या प्राणेनौ न ं । ६ मुद्रितपुस्तके 'कार्यः प्रणामो' इति स्यात् । ७ द. र । ८ द. 'निदर्शनं विविधवचनं च' इति त्रिपताकहस्तककर्मप्रदर्शनप्रकरणे मुनिः । ९ द. मु । १० द. गृ । ११ द. ति तन्नि । १२ मुद्रितपुस्तके 'श्रोत्रनासास्र्यपिधाने तु समीपगः ।' इति स्यात् । १३ द. तत्रोद्धस्ता; मुद्रितपुस्तके 'तथोध्र्वस्था' इति च स्यात् । १४ द. अङ्गुलि । १५ द. 'षट्पदान्' अपि च मुद्रिते पुस्तकेऽपि 'षट्पदान्' इति स्यात् ।

पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६४१ चलिताङ्गुलिना हस्तद्वयेना¹(द्यो नति + स्या ?)। अधोमुखेन वा श्रो(स्रो)तो दर्शयेत् सर्पता पुरः ॥ ५४ ॥ ऊर्ध्वावस्थितिना गङ्गास्रोतैः³ सूत्रनिभेन च । अधो ⁴विनि(न)मता पाणिद्वितयेन प्रदर्शना(ये)त् ॥ ५५ ॥ पुरः प्रसर्पतैकेन चलता विकृतानमः(नः)। हस्तेन सर्पाभिनयं विदधीत विचक्षणः ॥ ५६ ॥ अङ्गुलिद्वितयेनाधोमुखेनाश्रुप्रमार्जनम् । कुर्यात् क⁵नीनिकादेशसर्पिणा विनताननः ॥ ५७ ॥ अवा(ध)श्चार्थं च सर्पन्त्या भालदेशे त्वनामया । तिलकं रचयेदेका( ⁶सुन्दरस्य भ्रलतां शये ?) ॥ ५८ ॥ तया (चैवा)⁷नामिकाया कार्या (स्याद् ) रोचनाक्रिया । आलभ्य रोचनां मूर्ध्नि त⁹थैव च विविक्षिपेत (?) ॥ ५९ ॥ तयैव च विधातव्यमल (¹¹कैनो ?) प्रदर्शनम् । उत्तानितेन हासश्च त्रिपताकेन पाणिना ॥ ६० ॥ (¹²वँदनेस्याग्रह ?)स्तिर्यगङ्गुलिद्वयचालनात् । त्रिपताकाङ्गुलीभ्यां तु चलिताभ्यामुरोगतः ॥ ६१ ॥ शिखण्डिशारिकाकार(क)कोकिलादीन् प्रदर्शयेत् । हस्तस्यानुगतां दृष्टिं (¹³त्रैलोक्ये ?) ++ कारयेत् ॥ ६२ ॥ इति ¹⁴त्रिपताकः ॥ त्रिपताके यदा हस्ते भवेद् पृष्टावलोकिनी । तर्जनी मध्यमायाश्च तदासौ कर्तरीमुखः ॥ ६३ ॥ १ द. ˚ना धोनति स्युः । २ मु. पु. ‘धो नतेन च’ इति स्यात् । ३ द. स्तुतानिं । ४ द. विनिनता । ५ द. ˚निनी˚। ६ द. मुदयस्य; मुद्रितपुस्तके ‘सुन्नम्य भ्रूलतां शनैः’ इति स्यात् । ७ द. अना˚ । ८ द. ˚नालम्भनान् क्रिया । ९ द. ना । १० द. यै । ११ मुद्रितपुस्तके द. प्रतौ च ‘कानां’ । १२ मुद्रितपुस्तके ‘वदनस्याग्रत’ इति स्यात् । द. वदनं । १३ द. के । १४ द. प्रतौ नास्ति । ना. ८१

नमता संयुतेनेतरस्ततः सञ्चरणं पदैः$^३$ । ( तेतस्य स्तं$^२$ढूलंनंत्वं हि युगस्य तदमातया ? ) ॥ ६४ ॥ ( अधो )मुखेन कर्तव्य( मेतैचैव$^३$ ? ) रङ्गणम् । ललाटवर्तिनौ श्रृङ्गं संप्र( यु )तेनोन्नतध्रुवा ॥ ६५ ॥ प्रदर्शयेदुल्लिखता लेख्यमभ्युन्नतध्रुवा । अधोमुखेन चैकेन तथाधो नमता मनाक् ॥ ६६ ॥ दर्शयेत् पतनं वाधो गच्छता मरणं तथा । नमतेतस्ततः शक्रविक्षेपेण(?) विवर्जितम् ॥ ६७ ॥ पाणिना व्रजता( $^५$मेरता ? ) कुञ्चितश्चूर्णमच्छिद्रः । न्यस्तं प्रदर्शयेत् (कार्याहकसंयम्यमाचैस्तं कुर्यान्निर्घाटनं तथा ॥६८॥ पीनं बालद्रुमीः$^८$ कञ्चुंकरानुगां$^९$ ? ) । इति कर्तरीमुखः ॥ यस्याङ्गुल्यैस्तु$^{११}$ विनताः सहानुष्ठे( न ) चापवत्$^{१२}$ ॥ ६९ ॥ सो$^{१३}$ऽर्धचन्द्र इति प्रोक्तः करः कर्मा $^१$य(स्य) कथ्यते । तेनोन्नतश्रै$^{१५}$रेकेन शशिलेखां प्रदर्शयेत् ॥ ७० ॥ ( $१६$मध्यस्यौ यस्य ? )मायस्तं कुर्यान्निर्घाटनं तथा । पीनं बालद्रुमाः ($^{१७}$कें)म्बु कलशा वलयानि च ॥ ७१ ॥ प्रदर्शनीयान्येतेन संयुतेनेति चापरे । रशनाकुण्डलादीनां तलपत्रस्य चामुना ॥ ७२ ॥ कटीजघनेयोश्चाभिनयस्तद्देशवर्तिना । अस्याप्यनुगता दृष्टिः कार्या( र्या ) सर्वत्र नर्तकैः$^{१८}$ ॥ ७३ ॥ इत्यर्धचन्द्रः ॥ १ द. यि । २ द्वंज । ३ मुद्रितपुस्तके 'मनयैव च' इति स्यात् । ४ द. ता । ५ द. भ । मुद्रितपुस्तके 'धस्तात्' इति स्यात् । ६ द. व । ७ द. र्द्धा । ८ द. माः । ९ द. ˚ञ्चुकर्वत्रक˚ । १० द. गाः । ११ द. ˚ल्यं स्व˚ । १२ द. वोपठन् । १३ द. सा । १४ द. प्रतौ नास्ति । १५ द. अ । १६ मुद्रितपुस्तके 'मध्यमौपम्य' इति स्यात् । १७ द. कंचु । १८ द. नैः ।

आद्या धनुर्रनता कार्या कुञ्चितोऽङ्गुष्ठकस्तथा । शेषा भिन्नोर्ध्ववलिता अरालेऽङ्गुलयः स्मृताः ॥ ७४ ॥ (अस्स्रुतेनाग्रतोतेन ? ) किञ्चिदभ्युत्थितेन च । सत्त्वशौण्डीर्यगाम्भीर्यधृतिकान्तीः प्रदर्शयेत् ॥ ७५ ॥ दिव्याः (पापार्थ ? ) ये चान्ये तानप्यविकृताननः । दर्शयेदुन्नतभ्रूश्च पाणिनानेन नर्तकः ॥ ७६ ॥ आशीर्वादं (तथा कानां ? ) स्त्रीकेशग्रहणं च यत् । निर्वर्णनं च सर्वाङ्गमाल(त्म )नो यद् विधीयते ॥ ७७ ॥ उत्कर्षणं च तत् सर्वं कार्यमभ्युन्नतभ्रुवा । दर्शयेद्धस्तयुग्मेन प्रदक्षिणांगतेन च ॥ ७८ ॥ विवाहं संप्रयोगं च कौतुकानि बहूनि च । अङ्गुल्यग्रसमायोगरचितस्वस्तिकेिन च ॥ ७९ ॥ परिमण्डलयातेन प्रादक्षिण्यं प्रदर्शयेत् । परिमण्डलसंस्थानं तथानेन महाजल(न)म् ॥ ८० ॥ द्रव्यं महीतले यच्च रचितं तत् प्रदर्शयेत् । दानं वारणमाह्वानमनेक ( वर्त्तनं तथा ) ॥ ८१ ॥ दर्शयेच्चलता तेन हस्तेनासंयुतेन च । स्वेदापनयनं कार्यं गत्वा(न्धा )घ्राणं तथासुना ॥ ८२ ॥ तत्प्रदेशे प्र(वृत्तेन ) पाणिना नृत्तकोविदैः । योषितां विषये चैष (पाणिना ? ) प्रायेण युज्यते ॥ ८३ ॥ कर्माण्येतानि सर्वाणि त्रिपताकः स(कव )दाचरेत् । नाहमित्यभिनेतव्य( मँस्यादश ?) स्थितेन च ॥ ८४ ॥ १ द. वेच । २ मुद्रितपुस्तके ‘आस्रुतेनाग्रतोऽनेन’ इति स्यात् । ३ द. वृत्ति । ४ द. वा । ५ द. पादार्था; मुद्रितपुस्तके ‘पदार्था’ इति स्यात् । ६ मुद्रितपुस्तके ‘तथैकेन’ इति स्यात् । ७ द. णा । ८ द. ल । ९ ‘खेदापनय’ इति मुद्रितमुनिपाठो दृश्यते । १० द. चरता । ११ द. वृ । १२ मुद्रितपुस्तके ‘पाणिः’ इति स्यात् । १३ द. तेन । १४ मुद्रितपुस्तके ‘मास्यदेश’ इति स्यात् ।

६४४ समराङ्गणसूत्रधारे अस्यानुयायिनीं दृष्टिं विदधीत भ्रुवौ तथा । इत्यारालः ॥ अरालक्र(स्य) यदा वक्रानामिला त्वङ्गुलिर्भवेत् ॥ ८५ ॥ शुकतुण्डः स विज्ञेयः कर्म चास्याभिधीयते । न त्वमित्यमुना तिर्यक् प्रसृतेन प्रदर्शयेत् ॥ ८६ ॥ व्याव्रुत्तेन तु हस्तेन म(न) कृत्यमिति निर्दिशेत् । प्रसारितेन पुरतो नमताभिमुखं मुहुः ॥ ८७ ॥ कुर्यादावाहनं तिर्य(^{३}++मातु ?) विसर्जनम् । व्याव्रुत्तेन तु हस्तेन न कृत्यमिति वार्त्ताम् (?) ॥ ८८ ॥ (अवेक्षे निपोनिषेक अँ ?) परावृत्तेन शस्यते । दृष्टिभ्रुवौ चानुगते हस्तस्यास्य समाचरेत् ॥ ८९ ॥ इति शुकतुण्डः ॥ अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य तलमध्येऽग्रसंस्थिताः । तासामुपरि चाङ्गुष्ठः स मुष्टिरभिधीयते ॥ ९० ॥ एष प्रहारे (व्या)यामे कार्यः सभ्रुकुटीमुखैः । पार्श्वस्थहस्तयुग्मेन निर्गमे तु विधीयते ॥ ९१ ॥ इति मुष्टिः ॥ (येष्यतिग्रहणमात्रमर्धने ?) स्तनपीडने । असंस्तु(यु)तो विधातव्यो (र्मुहृष्टिभ्रुवो^{१०} तथा ?) ॥ ९२ ॥ अस्यैव तु यदा मुष्टेरूर्ध्वोऽङ्गुष्ठः प्रयुज्यते । हस्तः स शिखरो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः ॥ ९३ ॥ १ द. ना । २ द. तेन निर्यमातु वि० । ३ मुद्रितपुस्तके ‘उन्मता तु’ इति स्यात् । ४ द. णं । ५ द. श्र । ६ द. ष्टिं । ७ द. भ्र । ८ मुद्रितपुस्तकानुसारतः इदं ९२ तमश्लोकान्ते निवेशनीयमिति भाति । परन्तु द प्रतौ नास्ति । ९ ‘यष्ट्यसिग्रहणे गात्रमर्दने’ इति स्यात् । १० चतुर्थः पादोऽयं दृष्टिभ्रुवोर्हस्तानुयानविध्यर्थस्य लुप्तस्य श्लोकान्तरस्य स्यात् । ११ द. भ्रुवौ ।

पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६४५ अयं वामो विधातव्यः कुशरश्मि(१चतुर्हि + ?) । हस्तद्वयं व्याप्रियतो(?) श्रो(सृ)णिग्रहणकर्मणि२ ॥ ९४ ॥ शक्तितोमरमोक्षे तु सव्यहस्तः प्रयुज्यते । पादौष्ठरञ्जने चैव चलिताङ्गुष्ठको भवेत् ॥ ९५ ॥ अलकस्य समुत्क्षेपे तत्प्रदेश३स्थितो भवेत् । कुर्यादनु(ग)नामस्य ह(४ष्टिश्रूयुगलं ?) तथा ॥ ९६ ॥ इति शिखरः ॥ अस्यैव शिखराख्यस्य अ(ह्य)ङ्गुष्ठकनिपीडिता । यदा प्रदेशिनी वक्रा स कपित्थस्तदा स्मृतो(तः)५ ॥ ९७॥ चापतोमरचक्रासिशक्ति(६चक्रांगदाविना ?) एतेनान्यानि शस्त्राणि सर्वाण्यभिनयेद् बुधः ॥ ९८ ॥ सत्यप्यभिनये जन्म ९+++ विक्षिपेन्मुहुः । अत्रापि हस्तानुगतं दृष्टिभ्रूकर्म शस्यते ॥ ९९ ॥ इति कपित्थः ॥ उत्क्षिप्तवक्रा तु यदा (तां कार्या ?) स कनीयसी । अस्यैव तु कपित्थस्य (१०दौंशौषटकमुखः ?) ॥ १०० ॥ अनेन होत्रं हव्यं च नमतान्नं विधीयते । द्वाभ्यामाकर्षण(११च्छत्राग्रं प्रग्रहप्रदर्शनम् ?) ॥ १०१ ॥ (१२ऐतेन न चास्यरादर्श वा जय ?) पुनः । अवक्षेपसमुत्क्षेप(पौ) व्यावृत्तेन तु क(ख)ण्डनम् ॥ १०२ ॥ १ द च चतुर्हे; मुद्रितपुस्तके 'धनुग्रहे' इति स्यात् । २ द. भिः । ३ द. वे । ४ मुद्रित पुस्तके 'ष्टि भ्रूयुगलं' इति स्यात् । ५ द. ताः । ६ मुद्रितपुस्तके 'वज्रगदादिना' इति स्यात् । ७ द. तर्जनी । ८ द. ़़्नानुपदानां का सं° । ९ मुद्रितपुस्तके 'नामिका' इति पदमत्रार्थसाङ्गल्याय कल्पनीयम् । १० मुद्रितपुस्तके 'तदासौ खटकामुखः' इति स्यात् ; द. ॰सौखटकामुखः । ११ द. च्छत्रग्रहं मुद्रितपुस्तके 'च्छत्रप्रग्रहाणां प्रदर्शनम्' इति स्यात् । १२ द. एतेन चामरादर्शव्यग्रजग्र पुन:; मुद्रितपुस्तके 'एकेन च स्यादादर्शधारणं व्यजनं' इति स्यात् ।

६४६ समराङ्गणसूत्रधारे भ्रमता तु विधातव्यममुना परिवेष(पेप)णम् । दीर्घदण्डग्रहे चैव (पंचस्त्रीतालम्बने ? ) तथा ॥ १०३ ॥ कृशकेशकलापादिग्रहे स्रग्दामसंग्रहे । दृष्टि(भू)सहितो हस्तः प्रयोक्तव्यो विचक्षणैः ॥ १०४ ॥ इति प(ख)टकामुखः ॥ खटकाख्ये यदा हस्ते तर्जनी संप्रसारिता । हस्तः सूचीमुखो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः ॥ १०५ ॥ एतदीयप्रदेशिन्या व्यापारः प्रायशो भवेत् । नतोऽर्वाक कम्पितो^३ वा(लो)लव्यालोद्वाहित(क)भ्रमाः ॥ १०६ ॥ (^४ते स तत्र नत्र कर्मणि युज्यते । भ्रमाया ? )भिनयेच्चक्रं तंप्रि(जृम्भि)तं चलयानया ॥ १०७ ॥ विलोलया पताकादीन् ++++++ या । (धूपदीपप्लुतावलीपल्लवान् वालपत्रमात् ॥ १०८ ॥ +++++++ भ्रूदया ? ) पुष्पमञ्जरी(म्) । चलया वक्रगमनं^६ चूलिकामुद्रं ++ या ॥ १०९ ॥ (सा बुधा चादाहुं विधानर्थकम्पितपा ? ) । धूपदीपलतावल्लीपल्लवान् बालपन्नगान् ॥ ११० ॥ शिखण्डकान् मण्डलं च नयनं^१० चोर्ध्वलोलया । तारकानासिक्रादण्डय(ष्टी^११ पूर्वसुंस्थया ? )नया ॥ १११ ॥ दक्षिणी^१३ दर्शयेत्रासन्नताधो नताक्रया(?) । तिर्यङ्मण्डलया सर्व तया लोकं प्रदर्शयेत् ॥ ११२ ॥ १ मुद्रितपुस्तके 'वस्त्रान्तालम्बने' इति स्यात् । २ द. नतोर्ध्वं । ३ द. तवल । ४ द. विजृंभवेस तत्र तत्र कर्मणि युज्यते । भ्रमयाभिनयेद्वक्षु तं प्रितं च । ५ द. °दीनूद्ध(र्द्ध) या पुष्पमंजरी । ६ द. ना । ७ द. न्रताग्रयः । ८ द. सो । ९ द. त्वद्धवि । १० द. तपनं । ११ मुद्रितपुस्तके 'ष्टीरूर्ध्वस्थया' इति स्यात् । १२ द. मुच्छ्या तया । १३ मुद्रितपुस्तके 'दक्षिगो दर्शयेद् वक्तूत्रासन्नयाधो नताग्रया' इति स्यात् ।

पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६४७ ( ¹आद्यदीर्घे च विधास्ते ? ) विदध्यादु²न्नतामिमाम् । विम॑³मन्ता( नमन्तीं ) पुनः कुर्यादपराह्ण⁴प्रदर्शने ॥ ११३ ॥ कर्तव्या वदनाभ्याशे सा कुञ्चितविजृम्भिता । अङ्गुलीं⁵( लिः ) वृत्ततत्त्वज्ञै⁶र्वाक्यार्थस्य निरूपणे ॥ ११४ ॥ सोऽयं तदिति(?) निर्देशे प्रसूनौत्वा( तोक्ता )नकम्पिता । रोषे प्रकम्पिताग्रा( ग्रा )च हस्तेनाभ्युन्नतेन च ॥ ११५ ॥ प्रसृताग्रेण सं( न ) मता ( च ? ) कर्तव्या स्वेदरूपणा( णे ) । कुन्तलाङ्गदगण्डानां कुण्डलानां च रूपणे ॥ ११६ ॥ ( संर्दिश⁹ वर्तना कार्या प्राचलती च सा मुहः ? ) । ललाटसंवृतोद्वृत्ता कार्या ( हंस्ति¹⁰निरूपणा ? ) ॥ ११७ ॥ प्रसारितान्नामिता वा रिपूद्देशे( श? ) विधीयते । ( कार्या¹¹ संकपानी¹² साये सो प्रकोपदर्शने ? ) ॥ ११८ ॥ कोऽसावित्यापि¹³ निर्देशे तया( कार्या ) तिर्यग्विनिर्गमा¹⁴ । ( कर्णकूटनयेन¹⁵ शब्दश्रवणेस्तानसंश्रया ? ) ॥ ११९ ॥ कार्ये हस्तद्वयाङ्गुल्यौ संयुते संमुखे युते । वियोगे विघटन्त्यौ तु कलहे स्वस्तिकाकृती ॥ १२० ॥ ( चैतु¹⁶धनिता ? ) कार्ये परस्परनिपीडने । ऊर्ध्वाग्रंचलित्ता यावत् कर्तव्यै( र्ध्वै ) के + वर्णने¹⁷ ॥ १२१ ॥ कुर्याद् दृशं भ्रुवौ चा( स्य ) हस्तस्यानुगतं( ते ) बुधः । इति सूचीमुखः ॥ यस्याङ्गुल्यस्तु ( विरै¹⁸लामाभोरुहाङ्गुष्ठेन ? ) कुञ्चिताः ॥ १२२ ॥ १ ' आये दीर्घे च दिवसे ' इति स्यात् । २ ' प्रणतीकृता च कार्या ह्याये दीर्घे च दिवसे च ' इति तु मुनिः । ३ द. ममन्ती । ४ द. हे । ५ द. लि । ६ द. र्वि । ७ द. मनों च । ८ द. तुं । ९ द. तद्दिशवर्तिनी कार्या; मुद्रितपुस्तके तु ' तद्देशवर्तिनी कार्या प्रचलन्ती च सा मुहुः ' इति स्यात् । १० ' हमिति रूपणे ' इति स्यात् । ११ 'कार्या प्रकम्पिनी साग्रे चोग्रकोपप्रदर्शने' इति च स्यात् । १२ द. ना । १३ द. वि । १४ द. ता । १५ मुद्रितपुस्तके ' कर्णकण्डूयने शब्दश्रवणे श्रोत्रसंश्रया ' इति स्यात् । १६ द. वेतु विनता । १७ द. प्रा । १८ द. ' विरलाः सहाङ्गुष्ठेन ' इति स्यात् ।

६४८ समराङ्गणसूत्रधारे ऊर्ध्वाश्च सङ्गताग्राश्च (स) भवेत् पद्मकोशकः । श्रीफल(क? )स्य कपित्थस्य ग्रहणं तेन रूपयेत् ॥ १२३ ॥ बीजपूरकमुख्यानामन्येषामपि दर्शनम् । कार्यं फलानां तत्तुल्यरूपेणोर्ध्वस्थितेन च ॥ १२४ ॥ कुर्यात् प्रसारितास्येन योषित्कुचनिरूपणम् । कुर्याद् दृष्टिभ्रुवौ चास्य हस्तस्यानुगते बुधः ॥ १२५ ॥ पद्मकोण(श)कः ॥ अङ्गुल्यः संहताः सर्वाः सहाङ्गुष्ठेन यस्य तु । (तँथानितग्धाश्चैव ?) स तु सर्पशिराः करः ॥ १२६ ॥ उत्तानितेन(तं तु) कुर्वीत सेचनोदकदानयोः । अधोमुखं विचलितं भुजगस्य गतौ पुनः ॥ १२७ ॥ (विधाने द्विगुणां वामवाहुतस्थिशरादधः ?) विदध्यात् सर्पशिरसा हस्तेनास्फोटनक्रियाम् ॥ १२८ ॥ रचितभ्रुकुटिः कुर्यादेवं तिर्यक्छिरो दधत् । पुरतोऽधोमुखे(नं भास्या ?)लनमाचरेत् ॥ १२९ ॥ दृष्टिभ्रूसहिता कार्या हस्त(स्या)स्यानुयायिनी । इति सर्पशिराः ॥ (अधोमुखीनानिस्तृणे ?)मङ्गुलीनां समागत(ति)ः ॥ १३० ॥ कनिष्ठाङ्गुष्ठकावूर्ध्वे तदासौ मृगशीर्षकः । इह साम्प्रत(मँस्तथेत्यत्ना ?) प्रयोजयेत् ॥ १३१ ॥ १ द. ग । २ द. क्तुं । ३ मुद्रितपुस्तके 'तथा निम्नतलाश्चैव' इति स्यात् । ४ द. नमेन कुं । ५ द. य । ६ द. नं । ७ द. न भकुंभास्फां । मुद्रितपुस्तके 'नेभकुम्भास्फा' इति स्यात् । ८ मुद्रित- पुस्तके 'अधोमुखीनां तिसृणा' इति स्यात् । परन्तु मुद्रितनाट्यशास्त्रे तु 'अधोमुखीनां सर्वासाम्' इति पाठो दृश्यते । ९ द. णो । १० द. र्ध्वों । ११ द. मस्त्येवेत्यत्नानं तत्प्रं । मुद्रितपुस्तके 'मस्त्येवेत्यत्र चैनं' इति स्यात् ।

पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६४९ ( स्याच्छत्रयलाभेने तिर्यगुक्ति पूर्व्वाक्षे पातने ? ) । स्वेदापमार्जने कार्योऽधोमुखस्तत्प्रदेर्यु( शग )ः ॥ १३२ ॥ कुँद्ध( कुद्द )मिते ( संचलितः कर्तव्योऽ )धोमुखश्च सः । ( अस्यानुयायिनी दृष्टिः पाणी कुर्याद् भवापि ?) ॥ १३३ ॥ इति मृगशीर्षकः ॥ त्रेताग्निसंस्थिता मध्यात्तर्जन्यङ्गुष्ठका मता( : ) । काङ्गुलेऽनामिका वक्रा तथाचोर्ध्व( र्ध्वा ) कनीयसी ॥ १३४ ॥ ( त्रेतोत्तनेन ) कर्कन्तु( न्धू )प्रभृतीनि प्रदर्शयेत् । तरुणानि फलान्यन्यद् वस्तु किञ्चिच्च यल्लघु ॥ १३५ ॥ वाक्याना( न्य )ङ्गुलिविक्षेपैः स्त्रीणां रोषकृतानि च । मुक्तामरकतादीनां ( रत्नानां ) च प्रदर्शनम् ॥ १३६ ॥ हस्तेनानेन कर्तव्यं भ्रुवौ ( चोस्पृष्टदृगे ? ) । इति काङ्गूलैः ॥ आवर्तिन्यैः करतले यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि ॥ १३७ ॥ पार्श्वागता विकीर्णाश्च सोऽलर्पद्मः प्रकीर्तितः । तिर्यक् पुरःस्थितः कार्यो हस्तोऽयं प्रतिषेधने ॥ १३८ ॥ कस्य त्वमिति नास्तीति वाक्ये शून्ये च धीमता । आत्मोपन्यसने स्त्रीणां ( नै सन्देशोच्चेतो ? ) भवेत् ॥ १३९ ॥ अस्य चानुगता दृष्टिर्विधातव्या भ्रुवौ तथा । इत्यलपद्मः ॥ अङ्गुल्यः प्रसृतास्तिस्रस्तथाचोर्ध्व( र्ध्वा ) कनीयसी ॥ १४० ॥ १ मु. पु. 'स्याच्छन्नालम्भने तिर्यगुक्तिक्षेत्राक्षपातने' इति स्यात् । २ द. ˚क्षा । ३ द. य । ४ द. कार्यः कु˚ । ५ मु. 'अस्यानुयायिनी दृष्टि पाणेः कुर्याद् ध्रुवावपि' इति स्यात् । ६ द. णे । ७ द. वपि । ८ द. र्त । ९ द. ˚ता । मुद्रितपुस्तके 'तेनोत्तानेन' इति स्यात् । १० द. निः । ११ द. घुः । १२ द. वास्प । मुद्रितपुस्तके 'चोत्सृष्टदृष्ट्ये' इति स्यात् । १३ द. कः । १४ द. न्या । १५ द. छद्म । १६ मुद्रितपुस्तके 'सन्देशे चोच्छ्रितो' इति स्यात् । १७ द. शाच्छतो । १८ द. स्या । १९ द. सृ । ना. ८२

६६० समराङ्गणसूत्रधारे तासां मध्ये स्थितोऽङ्गुष्ठः स करश्चतुरः स्मृतः । अधोमुखः प्रचालितो ( मंतस्थेन ततत्कथा ? ) ॥ १४१ ॥ विनये च नये चायं कार्योऽभिनयवेदिना । ( वैपुंणा तून्नतशिवा$^३$ साः कृत्वा $^४$भ्रेतां भ्रुवा ? ) ॥ १४२ ॥ विदध्याच्चतुरं हस्तमुत्तानं नियमे पुनः । किन्तु भ्रुवं + कु( $^५$टिलां ) विनयं प्रति नाचरेत् ॥ १४३ ॥ अधोमुखेन हस्तेन तेन बालं प्रदर्शयेत् । बालप्रदर्शने कुर्याद् ( $^६$कुटीविनतै$^७$निरः ? ) ॥ १४४ ॥ तेनोत्ताने( न ) वलता$^८$ ( $^९$येदातुरनन्तरम् ? ) । तिर्यक् प्रसर्प्य $^{१०}$न्तुत्तानो बहिश्चाविकृताननैः ॥ १४५ ॥ सत्ये चानुमतौ चैवं$^{११}$ ( हस्त एष ) विधीयते । एवमेव प्रयोक्तव्यो युक्ते ( $^{१२}$पथ्येशमध्यमः ? ) ॥ १४६ ॥ द्वाभ्यामेकेन वा ( $^{१३}$स्तुंस्तौ क ? ) मण्डलावस्थितेन च । $^{१४}$विचारितं प्रयोक्तव्यं विहृतं लज्जि( तं )तथा ॥ १४७ ॥ वदनं तत्र कर्तव्यमविकार्यं नतभ्रुवा । वितर्कितमुरोभ्यर्णे मण्डलावस्थितेन तु ॥ १४८ ॥ अधोमुखेन पुरतः कार्यं विश्लिष्यता तथा । मुखं चाविकृतं तत्र कार्यमभ्युन्नते भ्रुवौ ॥ १४९ ॥ शिरस्तु वामतो ( $^{१५}$तँत्र नतं च पुनः ? ) । उभाभ्यां नयनाभ्यां ( तु ) मृगकर्णप्रदर्शनम् ॥ १५० ॥ १ द. न । २ मुद्रितपुस्तके ‘नैपुणं तून्नतशिराः सत्त्वे कृत्वोन्नतां भ्रुवम्’ इति स्यात् । ३ द. °रा वामां । ४ द. भ्रू । ५ द. विकृतिं । ६ द. भ्रुकु° । ७ द. तं णिरः । परन्तु मुद्रितपुस्तके ‘भ्रुकुटीविनतं शिरः’ इति स्यात् । ८ द. शये° । ९ मुद्रितपुस्तके ‘दर्शयेदातुरं नरम्’ इति स्यात् । १० द. नुत्तान्ये । ११ द. चैव कैतवेव वि° । १२ मु. पु. ‘पथ्ये शमे यमे’ इति वा, ‘पथ्ये च मध्यमे’ इति वा स्यात् । १३ द. ‘स्तु’ नास्ति; मुद्रितपुस्तकं ‘स्तोकं’ इति स्यान् । १४ मु. ‘विवृतविवरितरचितम्’ इति तु मुद्रित मुनि पाठः । १५ द. °तो तस्रन्नतं च पुरः पुनः ।

पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६५१ कार्यं तद्देशवर्तिभ्यां सभ्रूक्षेप(पं) विचक्षणैः । उत्तानेन युतेनाथ पत्राकारं प्रदर्शयेत् ॥ १५१ ॥ हस्तेन (चँतुराखे१ ?) विनमय्य ध्रुवं मनाक् । लीलां रतिं स्मृतिं बुद्धिं संज्ञामार्या२विचारणा(:) ॥ १५२ ॥ सङ्गतं प्रें३णयं (शौ४चमावर्त्य५ ?) भावमक्षमम् । पुष्टिं (सविच६ ?)शीलं च चातुर्यं मार्दवं सुखम् ॥ १५३ ॥ प्रस्तं७(श्रं) वार्त्तां८ च वेषं च युक्तिं दाक्षिण्ययौवने । विभर्वाविभवौ स्तोकं सुरतं (सद्वरं९ ?) मृदु ॥ १५४ ॥ गुणागुणौ१० गृहा द्वारा वर्णा नानाविधाश्रै११याः । चतुरेणाभिनेतव्यास्ते१२ सर्वेऽपि यथोचितम् ॥ १५५ ॥ क्वचित् प्रभावता क्वापि (अम्रता ?) मृदुना क्वचित् । प्रतीतिर्जायतेऽर्थस्य यस्य यस्य यथा यथा ॥ १५६ ॥ प्राज्ञैस्तथा तथा शीर्षैरभिने१३यौन्युत्य(क्त)पाणिना । भ्रूदृष्टि१४(चकुरगोश्च ?) कार्यास्तदनुसारतः ॥ १५७ ॥ मण्डलस्थेन हस्तेन पीतं रक्तं च दर्शयेत् । किञ्चिन्नतभ्रूः शिरसा परिमण्डलितेन च ॥ १५८ ॥ तेनँ दूभू(प्र)दर्शयेत् कृष्णं(ष्णं) नीलं च परिमृद्व्रताँ१५ । चतुरेण कपोतादीन् वर्णान् स्वाभाविकेने च ॥ १५९ ॥ इति चतुरः ॥ मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी । ऊर्ध्वमन्ये (प्रँ१६कीर्णी + अङ्गुल्यो ?) भ्रमरे करे ॥ १६० ॥

१ द. चतुराख्ये; मुद्रितपुस्तके ‘चतुराख्येन’ इति स्यात् । २ द. यां । ३ द. णं । ४ द. प्रयणं शौचं मावर्यं भावनं क्षमं । ५ मुद्रित पु. ‘शौचं माधुर्य’ इति मुनि सम्मतः पाठः । ६ द. मु । ७-८ द. व । ९ मु. ‘शाद्वलं’ इति स्यात् । १० द. ॅणैर्गुँ । ११ द. श्रयः । १२ द. ॅणास्तिनतव्याँ । १३ द. ॅये भ्युद्ग पाणिना । १४ द. नतद्भूः दृँ । १५ द. ॅमृद्वता । १६ मु. पुस्तके ‘प्रकीर्णे द्वे अङ्गुल्यौ’ इति स्यात् । द. प्रकीर्णे ।

६५२ समराङ्गणसूत्रधारे कुमुदोत्पलपद्मानां ग्रहणं तेन पाणिना । तथैव दीर्घवृन्तानामन्येषामपि रूपयेत् ॥ १६१ ॥ कर्णपूरो¹ विधातव्यः कर्णदेशे स्थितेन च । दृष्टिभ्रुवौ² चाभिन्ना( नद्ये ) तेषां कार्यं³ करानुगे⁴ ॥ १६२ ॥ इति भ्रमरौ( र ): ॥ तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठाभू( श्चे )ताग्रिस्था निरन्तरा( : ) । भवेयुर्हंसवक्त्रस्य (⁶शेष सम्प्रसारिता ?) ॥ १६३ ॥ किञ्चित् प्रस्पन्दिताङ्गुष्ठेनामुनोत्क्षिप्य च भ्रुवौ । निस्सारमल्पं सूक्ष्मं च दर्शयेन्मृदुलं लघु ॥ १६४ ॥ कर्तव्यो( व्ये )ऽभिनये चैषां दृग्भ्रुवौ च करानुगे । इति हंसवक्त्रः ॥ अङ्गुल्यः प्रसृतास्तिस्रस्तथा चोर्ध्वा कनीयसी ॥ १६५ ॥ अङ्गुष्ठः कुञ्चितश्चैव हंसपक्ष इति स्मृतः । उत्तानेन बहिस्तिर्यग् ⁸ग्रीवायजलभूषणम् (?) ॥ १६६ ॥ कर्तव्यं⁹ १० तेन गण्डस्य रूपस्य ( गण्डवर्तनम् ? ) । कुर्वीत चैनमुत्तानं भोजने चै¹¹ प्रतिग्रहे ॥ १६७ ॥ तथाचमनकार्ये च कर्तव्योऽयं द्विजन्मनाम् । अधस्तादैन्तयोरेनं¹³ कुर्यात् स्वस्तिकयोगिनम् ॥ १६८ ॥ किञ्चिन्नतेन शिरसा ( यै¹² परि यथारसम् ? ) । उभाभ्यां पार्श्वयोस्तिर्यग्वैताभ्यां स्तम्भदर्शने( नम् ) ॥ १६९ ॥ कुर्वीतैकेन रोमाञ्चं¹⁴ वामबाहुप्रसर्पिणा । संवाहनेऽनुलेपे च स्पर्शे तर्दि( द्दे )शवर्तिनम् ॥ १७० ॥ १ द. रे । २ द. न्तयां । ३ द. र्य । ४ द. मे । ५ द. रः । ६ मुद्रितपुस्तके 'शेषे द्वे सन्प्रसारिते' इति स्यात् । द. प्रतौ 'द्वे सम्प्रसारता' । ७ द. चक्रः । ८ मु. पुस्तके 'स्तिर्यङ् निवापजलमोक्षणम् । ९ द. नि । १० द. व्यस्ते । ११ द. त्ति । १२ द. न । १३ द. दश । १४ मु. पु. इह कियांश्चिदंशो लुप्तः सम्भाव्यते । १५ द. ञ्च । १६ द. न ।

पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६५३ विषादे विभ्रमे स्त्रीणां (१स्तन्यं तत्स्थं यथा रसः ? ) । अधस्तलं प्रयुञ्जीत ह( त )थैनं हनुधारणे ॥ १७१ ॥ अस्यानुयायिनी( नीं ) दृष्टिं पाणेः कुर्याद् २भ्रुवौ तथा । इति हंसपक्षः ॥ तर्जन्यङ्गुष्ठसन्दंश( ४स्व ५रोदनस्य ? ) यदा भवेत् ॥ १७२ ॥ आनुत( भुग्न )तलमध्यश्च सन्दंश इति स स्मृतः । स चाग्रमुखपार्श्वका( र्श्वा )नां भेदेन त्रि( वि )धो भवेत् ॥ १७३ ॥ तं पुष्पावचये पुष्पर्माग्रंथ( ग्रथ )ने च ६प्रयोजयेत् । तृणपर्णग्रहे ७केशसूत्रादिस्तथापरे( ? ) ॥ १७४ ॥ ८श( शि )ल्पैकादेशग्रहणे त्वग्रस्त( सं )दंशकं स्थिरम् । आकर्षणात्( णे ) तथा कृष्णे( ? ) वृन्ता( त् ) पुष्पस्य चोद्धृतौ ॥ विदध्यादेवमेवैनं शलाकार( दि )निरूपणा( णे ) । रोषे धिगिति वाक्ये च बहिर्भागप्रसर्पिणम् ॥ १७६ ॥ ( यज्ञोपचितं ? ) तत्प्रदेशे१० स्थितेन च । उत्तानेनोरसोऽग्रे तु संयुतेन च ( १२निर्धूतम् ? ) ॥ १७७ ॥ ( वचनं वलहा किञ्चित् समध्येनाधोमुखेन च ? ) । ग्रहणं गुणसूत्रस्य बाणलक्षनिरूपणम् ॥ १७८ ॥ ध्यानं योगं च हृद्देशवर्तिना संप्रदर्शयेत् । ( १३स्तोकतिभिन्ना ये ? ) कर्तव्यः संयुक्तस्तूरसः१४ पुरः ॥ १७९ ॥ कुत्सास्त( सू )याकोमलेषु सदोषवैचनेषु१५ च । विवर्तिताग्रः कर्तव्यो वामो विघटितो मनाक् ॥ १८० ॥ प्रवालरचने वर्तिग्रहणे नेत्ररञ्जने । आलेख्ये चैष कर्तव्यस्तथालक्तकपीडने ॥ १८१ ॥ १ द. स्तनां । मुद्रितपुस्तके 'स्तनान्तःस्थं यथारसम्' इति स्यात् । २ द. भ । ३ द. न्या । ४ मुद्रितपुस्तके 'स्वरालयस्य' इति स्यात् । ५ द. रा । ६ द. माग्रथ । ७ द. श्र । ८ द. को । मुद्रितपुस्तके 'केशसूत्रादेश्च परिग्रहे' इति स्यात् । ९ द. शल्यैकदेश° । १० द. ष्णा । ११ द. श । १२ द. निर्डूनम् । मुद्रितपुस्तके 'वेधनम्' इति स्यात् । १३ द. स्तोकभिनये; मुद्रितपुस्तके 'स्तोका- भिनये' इति स्यात् । १४ द. स्तु । १५ द. °पर्वं च तेषु च ।

६५४ समराङ्गणसूत्रधारे अस्य भ्रुवौ च दृष्टिं च कुर्यादनुगतां ततः। ( इति सन्दंशः ॥ ) समागताग्रसहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि ॥ १८२ ॥ ऊर्ध्वं हंसमुखस्येव स भवेन्मुकुलः करः। कर्तव्यः संहतोऽभ्रान्तो मुकुलाम्भोरुहादिषु ॥ १८३ ॥ पुरः प्रसर्य्य (र्यो )ञ्चलितः कर्तव्यो विटचुम्बकः। इति मुकुलः ॥ पद्मकोशस्य हस्तस्य अ(त्व)ङ्गुल्यः कुञ्चिता यदा ॥ १८४ ॥ ऊर्णनाभः स विज्ञेयश्चौर्यकेशग्रहादिषु । चौर्यकेशग्रहे चैष कर्तव्योऽधोमुखः सं( क )रः ॥ १८५ ॥ शिरःकण्डूयने मूर्ध्नः प्रदेशे प्रचलन्मुहुः । ( तैर्यकवर्ती ? ) विधातव्यः कुष्ठव्याधेर्निरूपणे ॥ १८६ ॥ अधोमुखः ( स्थितेनाथः ? ) सिंहव्याघ्रादिरूपणे । कार्यो भ्रुकुटिवक्त्रेण संयतोऽस्य ग्रहस्तथा ॥ १८७ ॥ अत्रापि दृष्टिभ्रूकर्म प्राग्वदेव विधीयते । इत्यूर्णनाभः ॥ मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी ॥ १८८ ॥ मृगव्यालादिविश्वासं( त्रासे ) बालसन्धारणे तथा । अयं हस्तो विधातव्यो भर्त्सने भ्रुकुटीयुतः ॥ १८९ ॥ सिंहव्याघ्रा( दि )योगे च विच्युतः शब्दवान् भवेत् । दृष्टिभ्रुवौ च कर्त(व्यौ न्य ? )त्यमस्यानुगे बुधैः ॥ १९० ॥ अपरे( रैः ) च्छिदितासंज्ञो( ? ) हस्तोऽयं परिकीर्तितः। इति ताम्रचूडः १४ ॥ अलं( सं )युतानां हस्तानां चतुर्विंशतिरीरिता ॥ १९१ ॥ १ द. वृ। २ द. मता। ३ द. र। ४ द. र्द्धा। ५ द. लं। ६ द. न्तानो। ७ द. 'च' स्थाने 'त्व'। ८ द. सदा। ९ मुद्रितपुस्तके 'तिर्यग्वर्ती' इति स्यात्। १० द. क्ता। ११ मु. इत उत्तरमवशिष्टं लक्षणवाक्यं 'शेषे तलस्थे कर्तव्ये ताम्रचूडकरेऽङ्गुली' इति मुन्युक्तदिशा पूरणीयम्। १२ द. श्वास। १३ द. व्यो नि; मुद्रित प्रतौ 'व्ये नि' इति स्यात्। १४ द. लः।