सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
( २५२ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ पाणिनि- धातुरिति पक्षेऽपि 'जातिमन्ये क्रियामाहुरनेकव्यक्तिवर्तिनीम्' इति जातिपदार्थनयानुसारेणानेकव्यक्तिक्रियासमुद्देशे क्रि- याया जातिरूपत्वप्रतिपादनात् धात्वर्थः सत्ता भवत्येव तस्य भावस्त्वतलाविति भावार्थे त्वतलादीनां विधानात् सत्तावा- चित्वं युक्तं सा च सत्ता उदयव्ययवैधुर्यान्नित्या सर्वस्य प्रपञ्चस्य तद्विवर्त्ततया देशतः कालतो वस्तुतश्च परिच्छेदराहित्यात् सा सत्ता महानात्मेति व्यपदिश्यत इति कारिकाद्वयार्थः ॥ २९ ॥ हरिनेभी कहा है कि आश्रयभूतसम्बन्धी भेदसे कल्पित भेदवाली सत्ताही गवादिमे जाति है । सत्तासे भिन्न गोत्वादि वास्तवमें अन्य नहीं है गोत्वभी गोसत्ताही है अन्य नहीं एवम् अश्वसत्ताही अश्वत्वादि वाच्य है । गवादिभेदसे भिन्न सत्तारूप जातिमें समस्त गवादिशब्दवाचकत्वेन स्थित है । प्रातिपदिकार्थ सत्ता प्रसिद्ध है । धातुभाववाचक है इस पक्षमें धात्वर्थभी सत्ता है क्रियावाचकपक्षमें अनेकव्य- क्तियोंमें वृत्ति क्रियाको जाति कहते है इस न्यायमे वात्वर्थभी सत्ता होती है । अतएव भावार्थमें त्वतल विधानसगत होते है वही सत्ता उत्पत्तिविनाशशून्य होनेसे नित्य है । समस्त प्रपञ्च उसके विवर्त होनेसे देश, काल, वस्तुसे अप रिच्छेद्य होनेसे महान् आत्मा कहलाती है ॥ २९ ॥ द्रव्यपदार्थसंविल्लक्षणं तत्त्वमेव सर्वशब्दार्थ इति सम्बन्धसमु- देशे समर्थितम्-“सत्यं वस्तु तदाकारैरसत्यैरवधार्यते । अस- त्योपाधिभिः शब्दै सत्यमेवाभिधीयते ॥ अध्रुवेण निमित्तेन देवदत्तगृहं यथा । गृहीतं गृहशब्देन शुद्धमेवाभिधीयते ॥” इति । भाष्यकारेणापि 'सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे' इत्येतद्वार्त्ति- कव्याख्यानावसरे 'द्रव्यं हि नित्यमित्यनेन ग्रन्थेन असत्योपा- ध्यवच्छिन्नं ब्रह्मतत्त्वं द्रव्यशब्दवाच्यं द्रव्यशब्दार्थ' इति निरू- पितम् ॥ ३० ॥ सम्बन्ध समुद्देशमें भी द्रव्यपदार्थ संवित् लक्षणहीको तत्त्वसमर्थन किया तत्तदा- कार असत्यवस्तुमे सत्य वस्तुका निर्णय होता है असत्योपाधिरूपशब्दसे सत्यका अभिधान होता है । जिस प्रकार काकवत् देवदत्तगृह इत्यादि स्थलमें अध्रुव काकादि निमित्तसे देवदत्तगृह उपलभ्य होता है। तद्वत् गृहशब्दसेभी शुद्धतत्त्वका अभिधान होता
-दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २५३ ) है। शब्दार्थ सम्बन्ध नित्य है इस वार्त्तिकव्याख्यानावसरमे द्रव्य नित्य हे इन ग्रन्यसे जगत्योपाधियुक्त ब्रह्मतत्त्वको द्रव्यशब्दार्थ भाष्यकारने कहा है ॥ ३० ॥ जातिशब्दार्थवाचिनो वाजप्यायनस्य मते गवादय शब्दा भिन्नद्रव्यसमवेतजातिमभिदधति। तस्यामवगाह्यमानायां तत्स- म्बन्धात् द्रव्यमवगम्यते शुक्लादयः शब्दा गुणसमवेतां जात- माचक्षते गुणे तत्सम्बन्धात् । प्रत्यय द्रव्यसम्बन्धिसम्बन्धात् सज्ञाशब्दानामुत्पत्तिप्रभृत्याविनाशात् शैशव्यकौमारयौवना- द्यवस्थादिभेदेऽपि स एवायमित्यभिप्रत्ययबलात् सिद्धा देवदत्त- त्वादिजातिरभ्युपगन्तव्या क्रियास्वपि जातिरालक्ष्यते सैव पठ- तीत्यादावनुवृत्तप्रत्ययस्य प्रादुर्भावात् ॥ ३१ ॥ जातिशब्दार्थ वाची वाजप्यायनके मतमें गवादिगब्द अनेकव्यक्तियोंसे समवेत जातिको बोधन करते है उस जातिके ग्रहण होनेपर तत्सम्बद्धद्रव्यका ग्रहण होता है शुक्लादिशब्द गुणसमवेत जातिको बोधन करते हैं तत्सम्बन्धसे गुणग्रहण होता है द्रव्यसम्बन्धी सम्बन्धसे प्रत्ययशब्दी जातिबोधक है सज्ञाशब्दकोभी उत्पत्तिसे लेकर विनाशपर्यन्त बाल्य यौवन वार्धक्यावस्थाभेदमेभी स एव अयम् इस प्रत्य- भिज्ञासे सिद्ध देवदत्तत्वादि जातिबोधकत्व है क्रियामेंभी पठतीत्यादिमे अनुवृत्त प्रत्ययजनक जाति है ॥ ३१ ॥ द्रव्यपदार्थवादिव्याडिनये शब्दस्य व्यक्तिरेवाभिधेयतया प्रतिभासते । जातिस्तूपलक्षणतयेति नानन्त्यादिदोषावकाश- ३२ द्रव्यपदार्थवादी व्याडीके मतमे शब्दका वाच्य द्रव्यही है जाति उपलक्षणतया प्रतीत होता है एवञ्च जाति एक होनेसे तदुपलक्षित व्यक्तिमेंभी आनन्त्यादि दोष नही है ॥ ३२ ॥ पाणिन्याचार्यस्योभय सम्मतं यतो जातिपदार्थमभ्युपगम्य ‘जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम्’ इत्यादिव्यव- हारः द्रव्यपदार्थमङ्गीकृत्य ‘सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ ’ इत्यादि व्याकरणस्य सर्वपार्षदत्वान्मत्तद्वयाभ्युपगमे न कश्चि-
( २५४ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ पाणिनि-
द्विरोधः ॥ तस्मात् द्वयं सत्यं परं ब्रह्मतत्त्वं सर्वशब्दार्थ इति स्थितम् ॥ ३३ ॥ पाणिनिआचार्यको जाति ओर द्रव्य दोनों अभिमत हैं जाति पदार्थ मानकर जा- त्याख्यायामित सूत्र प्रणयन किये द्रव्य पदार्थ मानकर सरूप सूत्रका आरम्भ किये व्याकरणके सर्वोपयोगित्व होनेसे दोनों पक्षमें कोई विरोध नहीं हे अतः परब्रह्म- त्वही सम्पूर्ण शब्दका अर्थ है ॥ ३३ ॥ तदुक्तम्- "तस्माच्छक्तिविभागेन सत्यं सर्वं सदात्मकम् । एकोऽर्थ शब्दवाच्यत्वे बहुरूपः प्रकाशते ॥ ' इति । सत्यस्वरूपमपि हरिणोक्तं सम्बन्धसमुद्देशे- "यत्र द्रष्टा च दृश्यं च दर्शनं चाविकल्पितम् । तस्यैवार्थस्य सत्यत्वमाहु- स्त्रय्यन्तवेदिन ॥" इति । द्रव्यसमुद्देशेऽपि- "विकारोपगमे सत्यं सुवर्णं कुण्डलं यथा । विकारापगमो यत्र तामाहुः प्रकृतिं पराम् ॥ " इति ॥ अभ्युपगताद्वितीयत्वनिर्वाहाय वाच्यवाचकयोरविभाग प्रदर्शित । "वाच्या सा सर्वशब्दानां शब्दाच्च न पृथक् ततः । अपृथक्त्वेऽपि सम्बन्धस्तयोर्नाना- त्मनोरिव ॥" इति ॥ ३४ ॥ अतः जातिव्यक्तिरूप शक्तिभेदसे शब्दका वाच्य एक, सदात्मक, सत्य, अनेक रूपसे प्रतीत होता है जिसमें द्रष्टा, दृश्य, दर्शन, विकल्प न हों उस अर्थको वेदान्ती लोग सत्य कहते हैं । तथाच श्रुति' 'यत्रत्वस्यसर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् कं बिजानीयादिति ' द्रव्यसमुद्देशमेंभी विकारयुक्त होनेसे सत्य सुवर्णका जिस प्रकार कुण्डल होता है विकारशून्य जिस अवस्थामें हो उसीको प्रकृति कहते हैं अद्वितीय- त्वरक्षाके लिये वाच्यवाचकका अविभागभी दिखाया है शब्दका वाच्य अर्थ शब्दसे यद्यपि पृथक नहीं तथापि अनेक आत्माके समान परस्परसम्बन्ध होता है ॥ ३४ ॥ तत्तदुपाधिपरिकल्पितभेदबहुलतया व्यवहारस्याविद्यामात्र- कल्पितत्वेन प्रतिनियताकारोपधीयमानरूपभेदं ब्रह्मतत्त्वं सर्वशब्दविषयः अभेदे च पारमार्थिके संवृत्तिरशाद्व्यवहारद-
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २५५ ) शायां स्वप्नावस्थावदुच्चावच• प्रपञ्चो विवर्तत इति कारिकार्थः। तदाहुर्वेदान्तवादनिपुणा --“यथा स्वप्नप्रपञ्चोऽयं मयि माया विजृम्भितः । एवं जाग्रत्प्रपञ्चोऽपि मयि माया विजृम्भितः॥” इति ॥ ३५ ॥ तत्तदुपाधिकल्पितभेदवश व्यावहारिक अविद्याकल्पित होनेसे प्रतिनियत आका- रसे कल्पितरूप भेद ब्रह्मतत्त्वही समस्त शब्द वाच्य है । पारमार्थिक अद्वितीयमें उच्च नीच प्रपञ्च सब स्वप्न पदार्थवत् हे आविद्यक विवर्तमात्र हे यह कारिका नभिप्राय है ॥ ३५ ॥ तदित्थं कूटस्थे परस्मिन् ब्रह्मणि सच्चिदानन्दरूपे प्रत्यगभिन्नेऽ वगते अनाद्यविद्यानिवृत्तौ तादृग्ब्रह्मात्मनावस्थानलक्षणं निः- श्रेयसं सेत्स्यति ' शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माविगच्छति' इत्यभियुक्तोक्ते । तथाच शब्दानुशासनशास्त्रस्य निःश्रेयस- साधनत्वं सिद्धम् ॥ ३६ ॥ इस प्रकार जीवाभिन्न सच्चिदानन्द परब्रह्मके ज्ञानसे अविद्याकी निवृत्ति होने- पर ब्रह्मस्वरूपावस्थितिरूप मोक्ष प्राप्त होता है । अभियुक्तोंनेभी शब्दब्रह्ममें निपुण होनेसे परब्रह्मकी प्राप्ति कही है । इसलिये शब्दशास्त्रको मोक्षसाधनत्व सिद्ध हुआ ॥ ३७ ॥ तदुक्तम्--“तद् द्वारमपवर्गस्य वाङ्मलानां चिकित्सितम् । पवित्रं सर्वविद्यानामधिविद्यं प्रचक्षते ॥” इति । तथा-“ इद- माद्यं पदस्थानं सिद्धिसोपानपर्वणाम् । इय सा मोक्षमार्गाणा- मजिह्मा राजपद्धतिः ॥ " इति ॥ तस्माद् व्याकरणशास्त्रं पर- मपुरुषार्थसाधनतयाध्येतव्यमिति सिद्धम् ॥ ३७ ॥ इति सर्वदर्शनसंग्रहे पाणिनिदर्शनं समाप्तम् ॥ १३ ॥ वचनके मलको हटानेवाला व्याकरणशास्त्र अपवर्गका द्वार सम्पूर्ण विद्यामें पवित्र ओर श्रेष्ठ कहा जाता है । सिद्धिकी सिद्धीका प्रथम सीढी मोक्षमार्गका ऋजु राजमार्ग व्याकरणशास्त्र है । अतः परमपुरुषार्थ प्राप्तिके लिये व्याकरणशास्त्र अवश्य पढना चाहिये । इति सर्वदर्शनसंग्रहे पाणिनिदर्शन समाप्तम् ।
( २६६ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ सार्थ-
अथ सांख्यदर्शनम् ॥ १४ ॥ अथ सांख्यैराख्याते परिणामवादे परिपन्थिनि जागरूके कथ- ङ्कारं विवर्त्तवाद आदरणीयो भवेदेष हि तेषामाघोष । सङ्क्षे- पेण हि सांख्यशास्त्रस्य चतस्रो विधाः सम्भाव्यन्ते । कश्चिदर्थ प्रकृतिरेव, कश्चिद्विकृतिरेव, कश्चिद्विकृति प्रकृतिश्च, कश्चि- दनुभय इति । तत्र केवला प्रकृति प्रधानपदेन वेदनीया मूलप्रकृतिः नासावन्यस्य कस्याचिद्विकृतिः ॥ १॥ परिणामवादी सांख्य जबतक जीवित है तबतक शाब्दिकोंका विवर्त्तवाद कैसे आदरणीय होगा उनका यह डिंडिमा है कि संक्षेपसे सांख्यशास्त्रमें पदार्थके चार क्रम हैं कोई पदार्थ केवल प्रकृति और कोई पदार्थ केवल विकृति कोई २ प्रकृति विकृतिरूप और कोई उभय भिन्न हैं। प्रधानपदबोध्य मूलप्रकृति केवल प्रकृति है वह अन्यका विकार नहीं ॥ १ ॥ प्रकरोतीति प्रकृतिरिति व्युत्पत्या सत्त्वरजस्तमोगुणानां साम्यावस्थाया अभिधानात् । तदुक्तं 'मूलप्रकृतिरविकृतिः' इति । मूल चासौ प्रकृतिश्च मूलप्रकृतिः । महदादे कार्यकला- पस्यासौ मूलं न त्वस्य प्रधानस्य मूलान्तरमस्ति अनवस्था- पातात् । न च बीजाङ्कुरवदनवस्थादोषो न भवतीति वाच्य प्रमाणाभावादिति भावः ॥ २ ॥ अतिशयरूपसे कार्यको करे इत्यर्थक प्रकृतिपद सत्त्वादि गुणत्रयकी न्यूनाधिक भावनापन्न अवस्था विशेषबोधक है मूलरूप प्रकृति अर्थात् महदादि समस्त कार्यों- का मूल कारण जिसका कारणान्तर नही अन्यथा अनवस्थादोष होगा बीजाङ्कुर- न्यायसे अनवस्थादोष परिहार नहीं कर सकते क्योंकि बीजाङ्कुरन्यायप्रमाणसद्भावमें प्रवृत्त होना है ॥ २ ॥ विकृतयश्च प्रकृतयश्च महदहङ्कारतन्मात्राणि । तदप्युक्तं, महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्तेति । अस्यार्थः प्रकृतयश्च ता विकृतयश्चेति प्रकृतिविकृतयः सप्त महदादीनि तत्त्वानि ॥
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २९७ ) तत्रान्तःकरणादिपदवेदनीयं महत्तत्त्वमहङ्कारस्य प्रकृति- मूलप्रकृतेस्तु विकृति ॥ एवमहङ्कारतत्त्वमभिमानापरनाम- धेयं महतो विकृतिः प्रकृतिश्च तदेवाहंकारतत्त्वं तामसं सत् पञ्चतन्मात्राणां सूक्ष्माभिधानां तदेव सात्त्विकं सत् प्रकृतिरे- कादशेन्द्रियाणां बुद्धीन्द्रियाणां चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसनात्वगा- ख्यानां कर्मेन्द्रियाणां वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानामुभया- त्मकस्य मनसश्च रजसस्तूभयत्र क्रियोत्पादनद्वारेण कारण- त्वमस्तीति न वैयर्थ्यम् ॥ ३ ॥ महत्, अहङ्कार, पञ्चतन्मात्रा, प्रकृतिविकृति अर्थात् कार्यकारण उभयरूप है अन्तःकरणपर्याय महत्तत्त्व अहङ्कारकी प्रकृति ( कारण ) मूलप्रकृतिका कार्य है अभिमानपर्याय अहङ्कारतत्त्व महत्तत्त्वकी विकृति है वही अहङ्कार तामस होकर सूक्ष्मावस्थापन्न पञ्चतन्मात्राकी सात्त्विक होकर श्रोत्रादि पञ्च ज्ञानेन्द्रिय हस्तादि पञ्च कर्मेन्द्रिय दोनोंके नियन्ता मनकी प्रकृति है रजोगुण दोनों अवस्थामें क्रियो- त्पादनद्वारा कारण है अत उसका वैयर्थ्य नहीं अतएव सांख्यकारिकामे कहा है अभिमानरूप अहङ्कारसे दो प्रकार सर्ग होते हैं एकादश इन्द्रिय और पञ्चतन्मात्र सात्त्विक अहङ्कारसे सात्त्विक एकादश इन्द्रिय भूतादि ( तामस ) से तन्मात्रा तैजस ( राजस ) से उभयविध अहङ्कार प्रवर्त्त होता है ॥ ३ ॥ तदुक्तमीश्वरकृष्णेन-“अभिमानोऽहंकारस्तस्माद् द्विविध प्रव- र्त्तते सर्ग । एकादशकश्च गणस्तन्मात्रपञ्चकं चैव ॥ सात्त्विक एकादशक प्रवर्त्तते वैकृतादहंकारात् । भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम् । बुद्धीन्द्रियाणि चक्षु श्रोत्रघ्राणरसन- त्वगाख्यानि । वाक्पादपाणिपायूपस्थानि कर्मेन्द्रियाण्याहु ॥” 'उभयात्मकमत्र मन संकल्पविकल्पकञ्च साधर्म्यात् 'इति ॥ विवृतञ्च तत्त्वकौमुद्यामाचार्यवाचस्पतिभिः केवला विकृतिस्तु वियदादीनि पञ्चभूतानि एकादशेन्द्रियाणि च तदुक्तं, षोडश- कस्तु विकार इति षोडशसंख्यावच्छिन्नो गणः षोडशको विकार एव न प्रकृतिरित्यर्थ । यद्यपि पृथिव्यादयो गोघटा- १७
( २५८ ) सर्वदर्शनसंग्रहः। [ सांख्य-
दीना प्रकृतिस्तथापि न ते पृथिव्यादिभ्यस्तत्त्वान्तरमिति न प्रकृतिः तत्त्वान्तरोपादानत्वं चेह प्रकृतित्वमभिमतं गोघटा- दीनां स्थूलत्वेन्द्रियग्राह्यत्वयोः समानत्वेन तत्त्वान्तरत्वा- भावः। तत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्रेभ्यः पूर्वपूर्वसूक्ष्म- भूतसहितेभ्यः पञ्चभूतानि वियदादीनि क्रमेणैकद्वित्रिचतुः पञ्चगुणानि जायन्ते। इन्द्रियसृष्टिस्तु प्रागेवोक्ता ॥ ४ ॥ आकाशादि पञ्चभूत ओर एकादश इन्द्रिय मिलाकर षोडशसंख्यक गण केवल विकृति है किसीकीभी प्रकृति नही यद्यपि पृथिव्यादि घटादिककी प्रकृति है तथापि घटादि पृथिव्यादिसे भिन्न तत्त्व नही प्रकृतिपदेन तत्त्वान्तरोत्पादकत्वही अभिमत है गोघटादिक स्थूलत्व इन्द्रियग्राह्यत्वादि समान होनेसे तत्त्वान्तर नही शब्दस्पर्शरूपरस गन्धतन्मात्रसे क्रमश उत्तरोत्तर एक एक गुणाधिक स्थूल भूत उत्पन्न होता है अर्थात् शब्दगुणक आकाश, शब्दस्पर्शयुक्त वायु, शब्दस्पर्शरूपयुक्त तेज, गंध रस- युक्त जल, शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्धयुक्त पृथिवी ॥ ४ ॥ तदुक्तम्- "प्रकृतेर्महांस्ततोऽहंकारस्तस्माद्गणश्च षोडशकः। तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्य पञ्चभूतानि ॥" इति ॥ अनु- भयात्मकः पुरुषः। तदुक्तं, न प्रकृतिर्न विकृति पुरुष इति। पुरुषस्तु कूटस्थनित्योऽ परिणामो न कस्याचित् प्रकृतिर्नापि विकृति कस्यचिदित्यर्थ ॥ एतत्पञ्चविंशतितत्त्वसाधकत्वेन प्रमाणत्रयमभिमतम् । तदप्युक्तम्- "दृष्टमनुमानमाप्तवचनञ्च सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् । त्रिविधं प्रमाणमिष्टं प्रमेयसिद्धि प्रमा- णाद्धि ॥" इति ॥ ५ ॥ अतएव कारिकामे प्रकृतिसे महान् उससे अहङ्कार उससे षोडशगण, उनसे पञ्चभूतोंकी उत्पत्ति कही है पुरुष न प्रकृति है न विकृति है कूटस्थ ( अचल ) नित्य अपरिणामी है एतादृश २५ तत्त्वके साधक तीन प्रमाणभी कहे हैं। प्रत्यक्ष अनुमान, और आप्तवचन, ये तीन प्रमाण इष्ट हैं इतर उपमानादि इसीमें अन्तर्भूत हैं प्रमाणकी आवश्यकता क्यों है इसका उत्तर देते हैं कि प्रमेयसिद्धि प्रमाणसेही होती है ॥ ५ ॥
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २५९ ) इह कार्यकारणभावे चतुर्द्धा विप्रतिपत्तिः प्रसरति । असतः सज्जायत इति सौगताः संगिरन्ते । नैयायिकादयः सतोऽ सज्जायत इति । वेदान्तिनः सतो विवर्त्तं कार्यजातं न वस्तु सदिति । सांख्याःपुनः सतःसज्जायत इति । तत्रासतः सज्जायत इति अप्रामाणिकः पक्षः । असतो निरुपाख्यस्य शशविषाण- वत्कारणत्वानुपपत्तेः तुच्छाऽतुच्छयोस्तादात्म्यानुपपत्तेश्च । नापि सतोऽसज्जायते कारकव्यापारात् प्रागसतः शशविषा- णवत्सत्तासम्बन्धलक्षणोत्पत्त्यनुपपत्ते । न हि नीलं निपुणत- मेनापि पीतं कर्तुं पार्यते । ननु सत्त्वासत्त्वे घटस्य धर्माविति चेत्तदचारु असति धर्मिणि तद्धर्म इति व्यपदेशानुपपत्त्या धर्मिणः सत्त्वापत्ते । तस्मात्कारकव्यापारात् प्रागपि कार्य्यं सदेव सतश्चाभिव्यक्तिरुपपद्यते । यथा पीडनेन तिलेषु तैलस्य दोहेन सौरभेयीषु पयसः । असतः कारणे किमपि निदर्शनं न दृश्यते ॥ ६ ॥ कार्यकारणभावमें चार प्रकारके मतभेद हैं बौद्ध कहते हैं असत् ( अभावसे ) सत्कार्य उत्पन्न होता है । तार्किकलोग सत्से असत्की उत्पत्ति मानते हैं । वेदान्ती लोग सत् कारणके विवर्त्तको कार्य कहते हैं वास्तवमें कार्य कुछभी नहीं यथा रज्जु सर्प ऐसे मानते हैं सांख्य सत्से सत्की उत्पत्ति मानते हैं । प्रथम पक्ष अप्रामाणिक है शशशृङ्गके समान तुच्छरूप अभावका कारणत्व अनुपपन्न है तुच्छ और अतुच्छका तादात्म्यभी अनुपपन्न है सत् कारणसे अविद्यमान कार्य होता है यह नैयायिक पक्षभी असंगत है कारकव्यापारसे पूर्व अविद्यमान खरगोशके सींगके समान सत्ता- सम्बन्धरूप उत्पत्ति असम्भव है चतुरसे चतुरभी नीलको पीत नहीं कर सकते सत्त्व और असत्त्व घटका धर्म माननाभी अयुक्त है क्योंकि धर्मीयके बिना उस- का धर्म व्यवहारभी असम्भूत होनेसे धर्मीकाभी सत्त्व हो जायगा अतः कारक व्यापारसे पूर्वभी कार्य सत्ही है कारकव्यापारसे केवल अभिव्यक्ति होती है यथा पीडनसे ( पेरनेसे ) तिलसे तेल प्रगट होता है दुहनेसे गौसे दूध प्रगट होता है अविद्यमानके कारणत्वमें कोईभी दृष्टान्त नहीं है ॥ ६ ॥
(२६०) सर्वदर्शनसंग्रह । [ सांख्य- किञ्च कार्येण कारणं सम्बद्धं तज्जनकम् असम्बद्धं वा । प्रथमे कार्यस्य सत्त्वमायातं सतोरेव सम्बन्ध इति नियमात् । चरमे सर्वं कार्यजात सर्वस्माज्जायेत असम्बद्धत्वाविशेषात् ॥ तदा- ख्यायि साङ्ख्याचार्यैः-“असत्त्वान्नास्ति सम्बन्धः कारणे सत्त्वसङ्गिभिः । असम्बद्धस्य चोत्पत्तिमिच्छतो न व्यव- स्थिति ॥” इति ॥ ७ ॥ अथच कारण कार्यसे सम्बद्ध होकर कार्यका उत्पादक होता है या असम्बद्ध होकर ? प्रथमपक्षमे कार्यका सत्व हो जायगा क्योकि विद्यमानहीका सम्बन्ध होता है। द्वितीय पक्षमें सब कार्य सभीसे होने लगेंगे क्योंकि असम्बद्धता समान है साख्या- चार्यनेभी कहा है कि कार्य असत् होनेसे सत्त्वरूप कारणके साथ सम्बन्ध न हो सकता कारणमें असम्बद्ध कार्यकी उत्पत्ति माने तो सबसे सभी उत्पन्न होने लगेंगे तो कहीं व्यवस्थाभी न होगी ॥ ७ ॥ अथैवं मन्येत असम्बद्धमपि तत्त तदेव जनयति यत्र यच्छक्तम् शक्तिश्च कार्यदर्शनोन्नेयेति तन्न संगच्छते तिलेषु तैलजननश- क्तिरित्युत्र तैलस्यासत्त्वे सम्बद्धत्वासम्बद्धत्वविकल्पेन तच्छ- क्तिरिति निरूपणायोगात् । कार्यकारणयोरभेदाच्च कार्यस्य सत्त्वं कारणात् पृथक् न भवति पटस्तन्तुभ्यो न भिद्यते तद्ध- र्मत्वान्न यदेवं न तदेवं यथा गोरश्व तद्धर्मश्च पटस्तस्मान्ना- र्थान्तरम् ॥ ८ ॥ यदि कहा असम्बद्ध होनेपरभी कारण वही कार्यको उत्पन्न करेगा जिस कारणमें जिस कार्यकी शक्ति हो शक्तिभी कार्यको देखकर अनुमान की जाती है यहमं संगत नहीं क्योंकि तिलमें तैलजननशक्तिभी तैलसम्बन्ध सम्बन्धविकल्पसे निरूप णयोग्य होती है कार्यकारणको तादात्म्य होनेसे कारणसे पृथक कार्यकी सत्तामं नहीं हो सकती तन्तुका धर्म होनेसे पट तन्तु ( सूत ) से भिन्न नहीं है जिसर्ग जिसका धर्म नहीं वह उससे अभिन्नभी नहीं है जिस प्रकार अश्व गो नही प तन्तु धर्म होनेसे अर्थान्तर नहीं है ॥ ८ ॥ तर्हि प्रत्येकं त एव प्रावरणकार्यं कुर्युुरिति चेत् संस्थानभेदे- नाविर्भूतपटभावानां प्रावरणार्थक्रियाकारित्वोपपत्तेः । यथा हि
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २६१ ) कूर्मस्यांगानि कूर्मशरीरे निविशमानानि तिरोभवन्ति निःसर- न्ति चाविर्भवन्ति एवं कारणस्य तन्त्वादेः पटादयो विशेषा निःसरन्त आविर्भवन्त उत्पद्यन्त इत्युच्यन्ते निविशमानास्ति- रोभवन्तो विनश्यन्तीत्युच्यन्ते न पुनरसतामुत्पत्तिः सतां वा विनाशः । यथोक्तं भगवद्गीतायाम्- "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत " इति ॥ ततश्च कार्यानुमानात् तत्प्र- धानसिद्धिः ॥ ९ ॥ यदि सूतही पट है तो एक एक सूतसे ओढने बिछोनेका कार्य होना चाहिये यहभी नहीं कह सकते आतानवितानरूप सन्निवेशविशेषसे आविर्भूत पटही आच्छा- दन कार्यक्षम होता है जिस प्रकार कछुवका अङ्ग शरीरमें प्रविष्ट होनेसे तिरोहित और बाहर निकलनेसे आविर्भूत होता है तिसी प्रकार पटादि आविर्भूत होनेसे उत्प- द्यमान कहाते हैं तिरोधानदशामें नष्ट कहे जाते हैं न असत्की उत्पत्ति है और न सत्का विनाशही है । गीतामेंभी कहा है कि असत्वस्तुकी उत्पत्ति और सद्वस्तुका विनाश नहीं होता है अतः कार्यद्वारा कारणानुमानसे प्रधानकी सिद्धि होती है ॥ ९ ॥ तदुक्तम्- "असदकरणादुपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् । शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सत्कार्यम् ॥" इति ॥ नापि सतो ब्रह्मतत्त्वस्य विवर्त्तं प्रपञ्च वाधानुपलम्भात् अधि- ष्ठानारोप्ययोश्चिञ्जडयोः कलधौतरूप्यादिवत् सारूप्याभावे- नारोपासम्भवाच्च ॥ १० ॥ असत्कार्यका करना असम्भव होनेसे उपादानग्रहण अर्थात् घटके प्रति मृत्तिकाही- को उपादान करते हैं पटके लिये सूतहीको उपादान करते हैं अन्यको नहीं करते इससे सबसे सबकी उत्पत्ति न होनेसे कारणमें शक्त कार्यको करते हैं इन हेतुओंसे और कारणरूपसे कार्य सत् है सत् जो ब्रह्मतत्त्व उसका विवर्त्त प्रपञ्च नहीं है, क्योंकि बाधक उपलब्ध नहीं होता अधिष्ठान आरोप्य जो चित् और जड है उनका परस्पर शुक्तिरजतके समान सारूप्य न होनेसे आरोपही असम्भवही है ॥ १० ॥ तस्मात् सुखदुःखमोहात्मकस्य तथाविधकारणमवधारणीयं तथा च प्रयोग विमतं भावजातं सुखदुःखमोहात्मककारणकं
( २६२ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ सांख्य- तदन्वितत्वात् यद्येनान्वीयते तत्तत्कारणक यथा रुचकादिकं सुवर्णान्वितं सुवर्णकारणकं तथाचेदं तस्मात्तथोति ॥ ११ ॥ अतः सुखदुःखमोहात्मक जगत्का तादृश कारणही होना चाहिये अनुमान- प्रयोगभी है कि विवादास्पद वस्तुजात सुखदुःखमोहात्मक कारणजन्य है धर्मयुक्त होनेसे, जो जिस धर्मयुक्त हो वह तादृशकारणक होता है कटककुण्डलादि सुवर्णधर्मयुक्त होनेसे सुवर्ण कारणक है ॥ ११॥ तत्र जगत्कारणे येयं सुखात्मकता तत् सत्त्व, या दुः- कता तद्रजः, या च मोहात्मकता तत्तम् इति त्रिगुणात्- कारणसिद्धिः । तथाहि प्रत्येकं भावास्त्रैगुण्यवन्तोऽनुभूयन्- यथा मैत्रदारेषु सत्यवत्यां मैत्रस्य सुखमाविरास्ति तं प्रति सत्त्वगुणप्रादुर्भावात् तत्सपत्नीनां दुःखम् । तां प्रति रजोगुण- प्रादुर्भावात् तामलभमानस्य चैत्रस्य मोहो भवति तं प्रति तमोगुणसमुद्भवात् एवमन्यदपि घटादिक लभ्यमानं सुख करोति परैरपि ह्रियमाण दुःखाकरोति उदासीनस्योपेक्षाविष- यत्वेनोपतिष्ठते उपेक्षाविषयत्वं नाम मोहः मुह वैचित्त्येत्य- स्माद्धातोर्मोहशब्दनिष्पत्तेः उपेक्षणीयेषु चित्तवृत्त्यनुदयात्॥१२॥ जगत्के कारणम जो सुखात्मकता है वह सत्त्वगुण है । जो दुःखात्मकता है वह रजोगुण है और जो मोहात्मकता है वह तमोगुण है । एवं त्रिगुणात्मक कारण सिद्ध है । प्रत्येक वस्तु त्रिगुणात्मक उपलब्ध होता है जिस प्रकार मैत्रनामक एक पुरुषके, अनेक भार्याओंमें एकके विषयमें प्रेमाधिक होनेसे मैत्रको सुख प्रकट होता है उसके प्रति सत्त्वगुण प्रकट हुआ है अन्य सपत्नीको दुःख प्रकट होता है क्योंकि उनके प्रति रजोगुण अधिक आविर्भूत हो गया है । सत्यवतीके अलाभसे चैत्रको मोह होता है क्योंकि अलाभसे तमोगुण उत्पन्न हो जाता है । इसी प्रकार अन्य- घटादि जिसको मिल जाता है उसको सुख होता है और उसीके नष्ट होनेसे दुःख होता है । उदासीनके उपेक्षाविषय होता है उसका नाम मोह है मुहधातु वैचित्त्यर्थक है वैचित्त्यका अर्थ चित्तविकार है उपेक्षणीयविषयमें चित्तवृत्ति नहीं होती है ॥ १२ ॥ 1
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतं । ( २६३ ) तस्मात् सर्वं भावजातं सुखदुःखमोहात्मकं त्रिगुणप्रधानका- रणकमवगम्यते । तथाच श्वेताश्वतरोपनिषदि श्रूयते- “अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां वह्वीः प्रजा जनयन्ती सरूपा । अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोन्यः ” इति ॥ अत्र लोहितशुक्लकृष्णशब्दा रञ्जकत्वप्रकाशकत्वा- वरकत्वसाधर्म्यात् रजःसत्त्वतमोगुणत्वप्रतिपादनपराः ॥ १३ ॥ अतः सुख, दुःख मोहात्मक पदार्थमात्र त्रिगुणात्मक प्रधानकारणक प्रतीत होता है । श्रुतिनेभी कहा है कि ' अज ( नित्य ) लोहित' शुक्ल, कृष्ण, रञ्जक, प्रकाशक, आवरक धर्मवान् रजोगुण, सत्त्वगुण तमोगुणयुक्त सुखदुःखमोहात्मक समानरूप अनेकविध सृष्टि करनेवालीको एक अज ( जीव ) प्रकृतिपुरुष विवेक- ज्ञानशून्य अतएव सेवन करनेवाला बद्ध होता है । अन्य प्रकृतिपुरुष विवेकज्ञानवान् भोग भोगचुकनेसे उस प्रकृतिकों त्याग देते हैं ॥ १३ ॥ नन्वचेतनं प्रधान चेतनानधिष्ठितं महदादिकार्य्यं न व्याप्रि- यते । अतः केनचिच्चेतनेनाधिष्ठात्रा भवितव्यं तथा च सर्वा- र्थदर्शी परमेश्वरः स्वीकर्त्तव्यः स्यादिति चेत् तदसङ्गतम् अचेतनस्यापि प्रधानस्य प्रयोजनवशेन प्रवृत्त्युपपत्ते । दृष्टं च अचेतनं चेतनानधिष्ठितं पुरुषार्थाय यथा वत्सवृद्ध्यर्थमचेतनं क्षीरं प्रवर्त्तते यथा जलमचेतनं लोकोपकाराय प्रवर्त्तते तथा च प्रकृतिरचेतनापि पुरुषविमोक्षाय प्रवर्त्स्यति ॥ तदुक्तम्- “वत्सविदृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य । पुरुषविमो- क्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥ ” इति ॥ १४ ॥ अचेतनप्रधान अधिष्ठाता कोई चेतनके विना महदादिकार्यको नहीं कर सकता अतः अधिष्ठाता चेतन अवश्य होना चाहिये तथाच सर्वज्ञ परमेश्वर स्वीकार्य होगा यहभी अयुक्त है । अचेतनभी प्रयोजनवश प्रवृत्त होता है देखाभी गया है कि वत्सकी वृद्धिके लिये अचेतन क्षीर चेतनाधिष्ठानके विना प्रवृत्त होता है यथा वा अचेतन जल पुरुषोपकारक लिये प्रवृत्त होता है उसी प्रकार अचेतन प्रकृतिभी पुरुषके मोक्षके लिये प्रवृत्त होगी । इसी बातको वत्सविवृद्धीत्यादिसे कहा है ॥१४॥
( २६४ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ सांख्य-
यस्तु परमेश्वरः करुणया प्रवर्तक इति परमेश्वरास्तित्ववादिनां
डिण्डिमः स प्रायेण गतः विकल्पानुपपत्तेः । स किं सृष्टेः प्राक्
प्रवर्त्तते सृष्ट्युत्तरकाले वा । आद्ये शरीराद्यभावेन दुःखानु-
त्पत्तौ जीवानां दुःखप्रहेणेच्छानुपपत्तिः । द्वितीये परस्पराश्रय-
प्रसंगः करुणया सृष्टिः सृष्ट्या च कारुण्यमिति ॥ तस्माद-
चेतनस्यापि चेतनानाधिष्ठितस्य प्रधानस्य महदादिरूपेण
परिणामः पुरुषार्थप्रयुक्तः प्रधानपुरुषसंयोगनिमित्तः ॥ १५ ॥
परमेश्वर करुणासे प्रवर्तक है यह जो ईश्वरास्तित्ववादियोंका उद्घोष है । वहभी
वक्ष्यमाण विकल्पानुपपत्तिसे परास्त है । तथाहि ईश्वर सृष्टिके पूर्व प्रवृत्त होते हैं या उत्तर
कालमें प्रवृत्त होते हैं ? प्रथम पक्षमें शरीरेन्द्रियादि न होनेके कारण जीवको दुःखोत्पत्ति न
होनेसे दुःखनाशकी इच्छाही अनुपपन्न है । द्वितीयपक्षमें करुणासे सृष्टि, सृष्टिसे करुणा
इस प्रकार अन्योन्याश्रय होगा । अतः चेतनानाधिष्ठित अचेतन प्रधानकोभी प्रधा-
नपुरुषसंयोगनिमित्त पुरुषार्थके लिये महदादिरूपस परिणाम मानना होगा ॥ १५ ॥
यथा निर्व्यापारस्याप्ययस्कान्तस्य सन्निधानेन लोहस्य
व्यापारः तथा निर्व्यापारस्य पुरुषस्य सन्निधानेन प्रधानव्या-
पारो युज्यते । प्रकृतिपुरुषसम्बन्धश्च पङ्ग्वन्धवत्परस्परापेक्षा-
निबन्धनः ॥ प्रकृतिर्हि भोग्यतया भोक्तारं पुरुषमपेक्षते ।
पुरुषोऽपि भेदाग्रहाद्बुद्धिच्छायापत्त्या तद्गतं दुःखत्रयं वारय-
माणः कैवल्यमपेक्षते । तत् प्रकृतिपुरुषविवेकानिबन्धनं न
च तदन्तरेण युक्तमिति कैवल्यार्थं पुरुषः प्रधानमपेक्षते ।
यथा खलु कौचित् पंग्वन्धौ पथि सार्थेन गच्छन्तौ दैवकृता-
दुपप्लवात् परित्यक्तसाथौ मन्दमन्दमितस्ततः परिश्रमन्ता
भयाकुलौ दैववशात् संयोगमुपगच्छेतां तत्र चान्धेन पंगुः
स्कन्धमारोपितः ततः पगुदर्शितेन मार्गेणान्धः समीहितं
स्थानं प्राप्नोति । पंगुरपि स्कन्धाधिरूढः तथा परस्परापेक्ष-
प्रधानपुरुषनिबन्धनः सर्गः ॥ यथोक्तम्--“पुरुषस्य दर्शनार्थं
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २६६ ) कैवल्यार्थं तथा प्रधानस्य । पङ्ग्वन्धवदुभयोरपि सम्बन्ध- स्तत्कृतः सर्गः ॥ ” इति ॥ १६ ॥ जिस प्रकार व्यापारशून्य अयस्कान्त (चुम्बक) के संयोगसे लोहेमें व्यापार होता है तिसी प्रकार निर्व्यापार पुरुषके सन्निधानसे प्रधानमे व्यापार उत्पन्न होता है । प्रकृतिपुरुषका सम्बन्धभी पंगु और अन्धेके सम्बन्धवत् परस्पर प्रयोजनसे होता है प्रकृति भोग्य होनेसे भोक्ता पुरुषकी अपेक्षा करती है । बुद्धि प्रतिबिम्बित होनेसे भेदज्ञान न होनेके कारण पुरुषभी दुःखत्रयनिवारणार्थ कैवल्यकी अपेक्षा करते हैं । कैवल्य प्रकृतिपुरुषविवेकनिबन्धन है उसके बिना नहीं हो सक्ता यथा एक अंध और एक पंगु दोनों साथही राजमार्गसे जा रहे दैव- दुर्विपाकसे मार्ग छुट गया अनन्तर भयसे इतस्ततः घूमते हुये भाग्यवश दोनों मिलगये पुनः दोनों सम्मति कर अन्धने पंगुको अपने कन्धेपर चढालिया ओर पंगुके दिखाये मार्गसे अन्ध अपने स्थानपर पहुंच गया पंगुभी कन्धेपर चढकर स्वस्थान पहुंचा इस प्रकार परस्परापेक्ष प्रधान पुरुष निमित्त सृष्टि होती है । पुरुषके दर्शनार्थ तथा कैवल्यार्थ प्रधानकी प्रवृत्ति है पंगु अन्धवत् दोनोंका सम्बन्ध है एत- न्मूलही सृष्टि है ॥ १६ ॥ ननु पुरुषार्थनिबन्धना भवतु प्रकृतेः प्रवृत्ति निवृत्तिस्तु कथमुपप- द्यत इति चेदुच्यते यथा भर्त्रा दृष्टदोषा स्वैरिणी भर्त्तारं पुन- र्नोपैति यथा वा कृतप्रयोजना नर्त्तकी निवर्त्तते तथा प्रकृता- रपि ॥ यथोक्तम्- “रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्त्तते नर्त्तकी यथा नृत्यात् । पुरुषस्य तथात्मानं प्रकाश्य विनिवर्त्तते प्रकृतिः ॥ ” इति । एतदर्थे निरीश्वरसाङ्ख्यशास्त्रप्रवर्त्तककपिलानुसारिणां मतमुपन्यस्तम् ॥ १७ ॥ इति सर्वदर्शनसंग्रहे सांख्यदर्शनं समाप्तम् ॥ १४ ॥ पुरुषार्थ निमित्त प्रधानकी प्रवृत्ति हो परन्तु निवृत्ति कैसे हो सकती है, सो कहते हैं जिस प्रकार जिसके दोष पतिने देखे हैं ऐसी व्यभिचारिणी स्त्री पुनः पतिके पास नहीं जाती है यथा वा नृत्य समाप्त होनेसे नर्तकी रङ्गस्थानमे निवृत्त होती है तिसी प्रकार प्रकृतिभी कृतकृत्य होकर निवृत्त होती है इस विषयमें निरीश्वर सांख्यशास्त्र- प्रवर्त्तक कपिलका मत मैंने दिखाया ॥ १७ ॥ इति सर्वदर्शनसंग्रहमें सांख्यदर्शन समाप्तम् ।
१२. सांख्य व पातञ्जल योग दर्शन
( २६६ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ पातञ्जल- अथ पातञ्जलदर्शनम् ॥ १५ ॥ साम्प्रतं सेश्वरसांख्यप्रवर्त्तकपतञ्जलिप्रभृतिमुनिमतमनुवर्त्तमा- नाना मतमुपन्यस्यते ॥ तत्र सांख्यप्रवचनापरनामधेयं योग- शास्त्र पतञ्जलिप्रणीतं पादचतुष्टयात्मकम् । तत्र प्रथमे पादे अथ योगानुशासनमिति योगशास्त्रारम्भप्रतिज्ञां विधाय योग- श्चित्तवृत्तिनिरोध इत्यादिना योगलक्षणमभिधाय समाधौ सप्र- पञ्चं निरदिक्षत् भगवान् पतञ्जलि । द्वितीये तप स्वाध्या- येश्वरप्रणिधानानि क्रियायोग इत्यादिना व्युत्थितचित्तस्य क्रियायोग यमादीनि पञ्च बहिरंगानि साधनानि । तृतीये देश- बन्धश्चित्तस्य धारणेत्यादिना धारणाध्यानसमाधित्रयमन्तरंग संयमपदवाच्य तत्रावान्तरफलं विभूतिजातम् । चतुर्थे जन्मौ- षधिमन्त्रतप समाधिजा सिद्धय इत्यादिना सिद्धिपञ्चकप्रप- ञ्चनपुरस्सरं परम प्रयोजनं कैवल्यम् ॥ १ ॥ सम्प्रति सेश्वरसारख्यशास्त्रप्रवर्तक पतञ्जलिप्रभृतिके मत कहते हैं-इसके लिये साख्यप्रवचनापरनामक योगशास्त्र पादचतुष्टयात्मक और पतञ्जलिप्रणीत है प्रथम पादमें योगशास्त्रारम्भकी प्रतिज्ञा कर चित्तवृत्तिनिरोधात्मक योगलक्षण तथा सवि- स्तार समाधिस्वरूपको भगवान् पतञ्जलिने कहा । द्वितीय पादमें व्युत्थितचित्तको क्रियायोग यमादि पांच बहिरङ्गसाधन, तृतीयमें धारण ध्यानसमाध्यादि विभूति- जात और चतुर्थमें सिद्धिपञ्चकका प्रदर्शनपुरस्सर और परमपदकैवल्यका निर्देश किया ॥ १ ॥ प्रधानादीनि पञ्चविंशति तत्त्वानि प्राचीनान्येव सम्मतानि षड्विंशस्तु परमेश्वर क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्ट पुरुष स्वेच्छया निर्माणकायमधिष्ठाय लौकिकवैदिकसम्प्रदायप्र- वर्त्तक संसारांगारे तप्यमानानां प्राणभृतामनुग्राहकश्च ॥ २ ॥ प्रकृत्यादि २५ तत्त्व पूर्वतन्त्रोक्त है २६ मा तत्त्व क्लेशादिशून्य स्वेच्छामे निर्माण कायको अधिष्ठान कर लौकिक और वैदिक सम्प्रदायप्रवर्तक संसाराग्निमें दग्ध प्राणि- योंपर अनुग्रहकर्ता पुरुषविशेष ईश्वर है ॥ २ ॥
दर्शनम् ] , भाषाटीकासमेत । ( २६७ )
ननु पुष्करपलाशवन्निर्लेपस्य तस्य तापः कथमुपपद्यते येन परमेश्वरोऽनुग्राहकत्तया कक्षीक्रियते इति चेदुच्यते तापकस्य रजः सत्त्वमेव तप्यं बुद्ध्यात्मना परिणमते इति सत्त्वे परि- तप्यमाने तमोधशेन तदभेदावगाहिपुरुषोऽपि तप्यत इत्यु- च्यते ॥ तदुक्तमाचार्यैः- "सत्त्वं तप्यं बुद्धिभावेन वृत्तं भावा ते वा राजसास्तापकास्ते । तप्याभेदग्राहिणी तामसी वा वृत्ति- स्तस्या तप्य इत्युक्तमात्मा ॥” इति ॥ ३ ॥
कमलके पत्तेके समान निर्लेप पुरुषको तापही कैसे हो सकते हे जिसमें जगनुग्रा- हक परमेश्वरकी अपेक्षा हों सो कहते हैं (सत्त्वमेवेति) तापकर जो गुणके तप्य सत्त्व- गुणही बुद्धिरूपसे परिणत होता है अत सत्त्व तप्त होनेपर तमोगुणवश सत्त्वके साथ अभेदसे प्रतीयमान पुरुषभी तप्त कहा जाता है । "बुद्धिरूपसे परिणत सत्त्व तप्य है राजसभाब सब तापक है तप्यके साथ अभेद ग्रह करनेवाली तामसवृत्ति होनेसे आत्माभी तप्य कहाता है ॥ ३ ॥
पतञ्जलिनाप्युक्तम् । अपरिणामिनी हि भोक्तृशक्तिरप्रतिसं- क्रमा च परिणामिनीत्यर्थे प्रतिसंक्रान्तेव तद्वृत्तिमन्भभव- तीति ॥ भोक्तृशक्तिरिति चिच्छक्तिरुच्यते । सा चात्मैव परि- णामीत्यर्थे बुद्धितत्त्वे प्रतिसंक्रान्तेव प्रतिबिम्बिते तद्वृत्तिम- नुभवतीति बुद्धौ प्रतिबिम्बिता सा चिच्छक्तिर्बुद्धिच्छायापत्त्या बुद्धिवृत्त्यनुकारवतीति भावः । तथा शुद्धोऽपि पुरुषः प्रत्ययं बौद्धमनुपश्यति तमनुपश्यन्नतदात्मापि तदात्मक इव प्रतिभा- सत इति ॥ ४ ॥
पतञ्जलिभी कहा है कि स्वयं अपरिणामी ओर असंक्रमणशील चिच्छक्ति ( आत्मा ) परिणामी बुद्धितत्त्वमें प्रतिबिम्बित होनेपर अर्थात् बुद्धिमें प्रतिबिम्बित चिच्छक्ति बुद्धिच्छायासे बुद्धिवृत्तिको अनुग्रण करती है । तथा पुरुष शुद्ध हो तोभी बुद्धिका भोगको भोगता है उसको अनुभव करते हुए शुद्धात्मा पुरुष तत्तद्रिपया- भेदसे प्रतीत होता है ॥ ४ ॥
( २६८ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ पातञ्जल- इत्थ तप्यमानस्य पुरुषस्यादरनैरन्तर्यदीर्घकालानुबन्ध्यम- नियमाद्यष्टांगयोगानुष्ठानेन परमेश्वरप्रणिधानेन च सत्त्वपुरुषा- न्यताख्यातावनुप्लवायां जातायामविद्यादयः पञ्च क्लेशाः समू- लकाषंकषिता भवन्ति । कुशलाकुशलाश्च कर्माशयाः समू- लघातं हता भवन्ति । ततश्च पुरुषस्य निर्लेपस्य कैवल्येना- वस्थानं कैवल्यमिति सिद्धम् ॥ ५ ॥ इस प्रकार तप्यमान पुरुषको दीर्घकालतक निरन्तर आदरातिशयपूर्वक यमनि- यमाद्यष्टाङ्गयोगके अनुष्ठानसे परमेश्वराराधन वश प्रकृति पुरुषान्यत्व दृढ हो जाने पर अविद्याऽस्मिता, राग, द्वेष और अभिनिवेशरूप क्लेशपञ्चक समूल उच्छिन्न होता है अनन्तर निर्लेप पुरुषको कैवल्यलक्षण मोक्ष होता है ॥ ५ ॥ तत्राथ योगानुशासनमिति प्रथमसूत्रेण प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्गं विषय- प्रयोजनसम्बन्धाधिकारिरूपमनुबन्धचतुष्टयं प्रतिपाद्यते ॥ अत्राथशब्दोऽधिकारार्थे स्वीक्रियते ॥ ६ ॥ प्रथमसूत्रमे विचारशीलकी प्रवृत्तिके उपयोगी अश्यागेक्षित विषय, प्रयोजन, सम्बन्ध और अधिकारी रूप अनुबन्ध चतुष्टयका प्रतिपादन किया इसी सूत्रमें अथशब्दको अधिकारार्थक मानते हैं ॥ ६ ॥ अथशब्दस्यानेकार्थत्वे संभवति कथमारम्भार्थत्वपक्षे पक्ष- पातः सम्भवेत् । अथशब्दस्य मङ्गलाद्यनेकार्थत्वं नामलिङ्गा- नुशासनेनानुशिष्टं ' मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकात्स्न्येष्वथो अथ ' इति ॥ ७ ॥ शंका-अथशब्दके मङ्गल, अनन्तर, आरम्भ प्रश्न और कात्स्न्य आदि अनेक अर्थका कोशकारोंने प्रतिपादन किये हैं तब केवल आरम्भार्थ कही है इस प्रकारका पक्ष- पात कैसा संगत होगा ॥ ७ ॥ अत्र प्रश्नकात्स्न्ययोरसम्भवेऽपि पूर्वप्रकृतापेक्षानन्तर्यमंगला रम्भलक्षणानामर्थाना सम्भवादारम्भार्थत्वानुपपत्तिरितिचेन्मैवं मंस्था विकल्पासहत्वात् आनन्तर्यमथशब्दार्थ इति पक्षे यत
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( ५६९ ) कुतश्चिदानन्तर्य पूर्ववृत्तिभावसाधारणात् कारणादानन्तर्यं वा। न प्रथमः, न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृदिति न्यायेन सर्वो जन्तुः किञ्चित् कृत्वा किञ्चित् करोत्येवेति तस्याभिधानमन्तरेणापि प्राप्ततया तदर्थाथशब्दप्रयोगवैयर्थ्य- प्रसक्तेः । न चरमः, शमाद्यनन्तरं योगस्य प्रवृत्तावपि तस्या- नुशासनप्रवृत्त्यनुबन्धतया शब्दतः प्राधान्याभावात् ॥८ ॥ यद्यपि प्रश्न और कार्त्स्न्यरूप अर्थ असम्भव है तथापि अवशिष्ट अर्थका सम्भव हो सकते हैं एवञ्च केवल आरम्भार्थस्त्व कथन अयुक्त है । समाधान-आनन्तर्य अथ शब्दका अर्थ है तो क्या नहीं कहींसे आनन्तर्य है या पूर्ववृत्त साधारणकारणसे आनन्तर्य है । कोई एक क्षणभी बिना कर्मके नहीं रह सकता है इस न्यायसे प्राणी- मात्र कुछ करके कुछ करते रहेंगे उसमें विधिके विनापि आनन्तर्य प्राप्त रहेगा अतः तथा अथशब्दका आरम्भ व्यर्थ है । क्योंकि “ अनन्यलभ्यो हि शब्दार्थः ” इस न्यायसे जो प्रकारान्तरसे प्राप्त न हो सके वही शब्दका अर्थ हो सकता है। आनन्तर्य स्वतः सिद्ध है । द्वितीय पक्षमें शमदमाद्यनन्तर योगशास्त्र प्रवृत्त होनेपरभी योगा- नुशासनमें शमादिक अनुबन्धकोटि प्रविष्ट होनेसे अनुशासनप्राधान्य होनेके कारण शब्दतः योगमें प्राधान्य नहीं रहेगा ॥ ८ ॥ न च शब्दतः प्रधानभूतस्यानुशासनस्य शमाद्यानन्तर्य- मथशब्दार्थः किं न स्यादिति वदितव्यम् । अनुशासनमिति हि शास्त्रमाह अनुशिष्यते व्याख्यायते लक्षणभेदोपायफलस- हितो योगो येन तदनुशासनमिति व्युत्पत्तेः । अनुशासनस्य च तत्त्वज्ञानचिख्यापयिषानन्तरभावित्वेन शमदमाद्यानन्तर्य- नियमाभावात् जिज्ञासाज्ञानयोस्तु शमाद्यानन्तर्यमाम्नायते । तस्माच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धान्वितः समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येदित्यादिना । नापि तत्त्वज्ञानचिख्या- पयिषानन्तर्यमथशब्दार्थ तस्य सम्भवेऽपि श्रोतृप्रतिपत्तिप्र- वृत्त्योरनुपयोगेनानभिधेयत्वात् ॥ ९ ॥
( २७० ) सर्वदर्शनसंग्रह. । [ पातञ्जल- यदि कहो शब्दतः प्रधानभूत अनुशासनका शमाद्यानन्तर्य अथशब्दार्थ क्यों होगा सो नहीं कह सकते क्योंकि लक्षणभेद, उपाय, फलसहित योगका व्याख्यान जिससे न किया जाय इस व्युत्पत्तिसे निष्पन्न अनुशासन शब्दशास्त्र को कहता है अनु शासनकी तत्त्वज्ञानप्रकटनेच्छा उत्तरकालिक होनेसे शमदगाद्यानन्तर्य नियम नहीं हो सकता है जिज्ञासा और ज्ञानके शमाद्यनन्तरभावित्वका श्रुतिप्रतिपादन करती है कि शान्त इति बाह्याभ्यन्तरेन्द्रियनियमनपूर्वक तितिक्षु होकर हृदयमें आत्माको देखें इत्यादि तत्त्वज्ञान प्रकटनेच्छाके अनन्तरभी अथशब्दार्थ न हो सकता क्योंकि सम्भव भी तोभी श्रोताका विश्वास और प्रवृत्तिके अनुपयोग होनेसे वैयर्थ्य प्रसङ्ग है ॥९॥ तथापि निःश्रेयसहेतुतया योगानुशासनं प्रमितं न वा । आद्ये तदभावेऽपि उपादेयत्वं भवेत् । द्वितीये तदभावेऽपि हेयत्वं स्यात् । प्रमितं चास्य निःश्रेयसनिदानत्वम् 'अध्यात्मयोगाधि- गमेन चैवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाती' तिश्रुते । 'समाधाव चला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसी' ति स्मृतेश्च । अतएव शिष्य- प्रश्नतपश्चरणरसायनाद्युपयोगानन्तर्यं पराकृतम् ॥ १० ॥ ( तथापीति ) क्या मोक्षसाधनत्व योगानुशासनमें ज्ञात है या नहीं ? प्रथमपक्षमें अथ शब्दके विनाभी उपादेय हो जायगा । द्वितीय पक्षमें अथशब्द रहनेपरभी अनु पादेय होजायगा । 'अध्यात्मयोगद्वारा ध्यान करके वीर योगी पुरुष हर्ष शोकसे छूट जाता है' इत्यादि श्रुतियोंसे मोक्षसाधनत्वयोगमें प्रमित हे । समाधिमें निश्चल बुद्धि होनेसे योग प्राप्त होता है ऐसी स्मृतिभी है इसीमे शिष्य प्रश्न तपश्चरणायनन्तर्यभी तिरस्कृत हो गया ॥ १० ॥ अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्र तु ब्रह्मजिज्ञासाया. अनधिकार्यत्वे- नाधिकार्यार्थत्वं परित्यज्य साधनचतुष्टयसंपत्तिविशिष्टाधिका- रिसमर्पणाय शमदमादिवाक्यविहिताच्छमादेरानन्तर्यमथश- ब्दार्थ इति शङ्कराचार्यैर्निरटङ्कि ॥ ११ ॥ ब्रह्मजिज्ञासासूत्रमें अथ जिस प्रकार आनन्तर्यार्थक है तिसी प्रकार योगानुशा- सनशास्त्रमेंभी क्यों न होगा इस आशंकाका परिहार करते हैं (अथात इति) अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्यादि स्थलमें ब्रह्मजिज्ञासा अनधिकार्य होनेसे अधिकार्यार्थको त्याग कर शमदमादिसाधनचतुष्टययुक्त अधिकारिविशेषद्योतनार्थ शमाद्यानन्तर्यार्थकत्व शङ्कराचार्यने कहा है ॥ ११ ॥
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २७१ ) अथ मा नाम भूदानन्तर्यार्थोऽथशब्दः मङ्गलार्थः किं न स्यात् न स्यान्मंगलस्य वाक्यार्थे समन्वयाभावात् । अगर्हि- ताभीष्टवाप्तिर्मङ्गलम् । अभीष्टं च सुखावाप्तिदुःखपरिहाररू- पतयेष्टं योगानुशासनस्य च सुखदुःखनिवृत्त्योरन्यतरत्वाभा- वान्न मंगलता । तथा च योगानुशासनं मंगलमिति न संपद्यते मृदंगध्वनेरिवाथशब्दश्रवणस्य कार्यतया मंगलस्य वाच्यत्व- लक्ष्यत्वयोरसंभवाच्च यथार्थिकार्थो वाक्यार्थे निनिशते तथा कार्यमपि निविशेत अपदार्थत्वाविशेषात् । पदार्थै पदार्थ एव हि वाक्यार्थे समन्वीयते अन्यथा शब्दप्रमाणकानां शाब्दी ह्याकांक्षा शब्देनैव पूर्येति मुद्राभंगकृतो भवेत् ॥ १२ ॥ यद्यपि अथशब्द आनन्तर्यार्थक न हो तथापि मंगलार्थक क्यों न माना जाय ? यहभी नहीं हो सकता मंगलका वाक्यार्थमें अन्वयही नहीं होगा क्योंकि अनिन्दित और अभीष्टप्राप्ति मंगल है तत्र दुःखपरिहारपूर्वक सुखकी प्राप्ति अभीष्ट है योगानु- शासन सुखप्राप्ति दुःखनिवृत्ति दोनोंमेंसे एकभी न होनेसे मंगल नहीं हो सकता यो- गानुशासन मंगल है ऐसा वाक्यार्थ न हो सकता क्योंकि मृदङ्गध्वनिके समान अ- थशब्दका श्रवणकार्य होनेसे मंगलवाच्यार्थ और लक्ष्यार्थ दोनोंमेंसे एकभी नहीं हो सकता जिस प्रकार आर्थिकार्थ वाक्यार्थमें निविष्ट नहीं होता है उसी प्रकार कार्य- भी वाक्यार्थमें न मिल सकेगा पदार्थही वाक्यार्थमें सम्बद्ध होता है यदि आर्थिका- र्थकोभी वाक्यार्थमें अन्वयमानो तो शाब्दी आकांक्षा शब्दहीसे शान्त होती है यह सिद्धान्तभी भग्न होगा ॥ १२ ॥ ननु प्रारिप्सितप्रबन्धपरिसमाप्तिपरिपन्थिप्रत्यूहव्यूहप्रशमनाय शिष्टाचारपरिपालनाय च शास्त्रारम्भे मंगलाचरणमनुष्ठेयम् । मंगलादीनि मंगलमध्यानि मंगलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते आयुष्मत्पुरुषकाणि वीरपुरुषकाणि च भवन्तीत्याभियुक्तोक्तेः । भवति च मंगलार्थोऽथशब्दः । “ओङ्कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्वा विनिर्याताै तस्