सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
( २७२ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ पातञ्जल- भौ ॥” इति स्मृतिसम्भवात् । तथाच वृद्धिरादैजित्यादौ वृद्ध्या- दिशब्दवदथशब्दो मंगलार्थः स्यादिति चेत् ॥ १३ ॥ यदि कहो आरम्भ करनेके अभिमतप्रबन्धकी परिसमाप्तिके प्रतिबन्धक दुरितपु- ञ्जका उपशमनके लिये एव शिष्टाचारपरिपालनके लियेभी शास्त्रका आरम्भमें मंगल अवश्य अनुष्ठेय है अतएव भाष्यकारने कहाभी है कि जिस शास्त्रका आरम्भमें मंगल हो और मध्य तथा अन्तमें मंगल हो वह अत्यन्त प्रसिद्ध ( विस्तृत ) होता है ऐसे शास्त्रको बनानेवाले पुरुष आयुष्मान् ( दीर्घजीवी ) होते हैं वीर होते हैं इत्यादि । अथशब्दके मंगलार्थकत्व स्मृतिमेंभी कहा है “ ओंकार और अथशब्द दोनों ब्रह्माके कण्ठको भेदन करके निकले हैं अतएव दोनों मांगलिक हैं ” अतः वृद्धिश- ब्दवत् अथशब्दभी मंगलार्थक होगा ॥ १३ ॥ मैवं भाषिष्ठा । अर्थान्तरानिधानाय प्रयुक्तस्याथशब्दस्य वीणावेण्वादिध्वनिवच्छ्रवणे मंगलफलत्वोपपत्ते ॥ अथार्थान्त- रारम्भवाक्यार्थधीफलकस्याथशब्दस्य कथमन्यफलकतेति चेन्न अन्यार्थनीयमानोदकुम्भोपलम्भवत् तत्सम्भवात् । न च स्मृतिव्याकोपः मांगलिकविति मंगलप्रयोजकत्वविवक्षया प्रवृत्तेः । नापि पूर्वप्रकृतापेक्षोऽथशब्दः फलत आनन्तर्याव्य- तिरेकेण प्रागुक्तदूषणानुपङ्गात् ॥ १४ ॥ यहभी नहीं कह सकता अर्थान्तरतात्पर्यसे प्रयुक्तभी अथशब्द श्रवणमात्रसे मंग- लार्थ हो सकता है यथा वीणा वंशी आदिका शब्द श्रवणमात्रसे मंगलप्रद है यथा वा अन्यदीय दध्यादिका दर्शनमात्रसे मंगल होता है । यदि कहो अर्थान्तरारम्भक वाक्यार्थ ज्ञानफलक अथशब्दभी मंगलफलक कैसा होगा सो सुनो जिस प्रकार यात्रादिसमयमें दूसरेके लिये ले जाते हुये भरे घटको देखनेसे शुभ होता है तिसी प्रकार अथशब्दभी स्वरूपतः मंगल होगा । स्मृतिविरोधभी नहीं होगा क्योंकि उसमें मांगलिक पद है उसका अर्थ मंगल प्रयोजन है पूर्वप्रकृतापेक्षभी न होगा क्योंकि ऐसे होनेसे पूर्वोक्त विकल्पदोष तदवस्त होता है ॥ १४ ॥ किमयमथशब्दोऽधिकारार्थ अथानन्तर्यार्थ इत्यादिविमर्शा- वाक्ये पक्षान्तरोपन्यासे तत्सम्भवेऽपि प्रकृते तदसम्भवाच्च ।
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २७३ ) तस्मात्पारिशेष्यादधिकारपदवेदनीयप्रारम्भार्थोऽथशब्द इति विशेषो भाष्यते ॥ १५ ॥ यह अथशब्द क्या अधिकारार्थक है अथ आनन्तर्यार्थक ? इत्यादि विचारस्थलमें जो द्वितीय पक्षका उपन्यास हो वहाँ प्रश्नार्थकत्व सम्भव होनेपरभी यहाँ वह सम्भ- व नहीं है अत॰ परिशेष अधिकारपदबोध्य प्रारम्भार्थक अथ शब्द है ॥ १५ ॥ अथैष ज्योतिरथैष विश्वज्योतिरित्यार्थाथशब्दः क्रतुविशेषप्रार- म्भार्थः परिगृहीतो यथा अथशब्दानुशासनमित्यत्राथशब्दो व्याकरणशास्त्राधिकारार्थः । तद्वदपि व्यासभाष्ये योगसूत्र- विवरणपरे ‘अथेत्ययमधिकारार्थः प्रयुज्यते’ इति तद् व्याचख्यौ वाचस्पतिः । तस्मादयमथशब्दोऽधिकारद्योतको मंगलार्थ- श्वेति सिद्धमिति ॥ १६ ॥ अथ एष ज्योति इत्यादि स्थलमें जिस प्रकार ऋतुविशेष पारम्भार्थक अथशब्द है जिस प्रकार अथ शब्दानुशासनमित्यादिमें अथशब्द व्याकरणशास्त्रका अधिकारार्थ- क है तिसी प्रकार योगसूत्रविवरणपर योगभाष्यमेंभी अथशब्दको अधिकारार्थक कहा है । वाचस्पतिमिश्रनेभी इसी प्रकार व्याख्यान किया है अत अथशब्द अधिकारार्थक और स्वरूपतः मंगलार्थकभी है यह सिद्ध हुआ ॥ १६ ॥ तदित्थममुष्याथशब्दस्याधिकारार्थत्वपक्षे शास्त्रेण प्रस्तूयमा- नस्य योगस्योपवर्त्तनात् समस्तशास्त्रतात्पर्यव्याख्यानेन शास्त्रस्य सुखावबोधप्रवृत्तिरास्तामित्युपपन्नम् ॥ १७ ॥ इस प्रकार अथशब्द अधिकारार्थक होनेसे आरम्भमाण योगशास्त्रका उपक्रम करके समस्तशास्त्रतात्पर्य व्याख्यानद्वारा शास्त्रका सुखावगमप्रवृत्तिभी सिद्ध हुई ॥ १७ ॥ ननु 'हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता नान्यः पुरातनः' इति याज्ञवल्क्य- स्मृतेः पतञ्जलि कथं योगस्य शासितेति चेदद्धा अतएव तत्र तत्र पुराणादौ विशिष्य योगस्य विप्रकीर्णतया दुर्ग्राह्यार्थत्वं मन्यमानेन भगवता कृपासिन्धुना फणिपतिना सारं सञ्जिघृ- क्षुणा अनुशासनमारब्धं न तु साक्षाच्छासनम् ॥ १८ ॥ ३८ ३५
( २७४ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ पातञ्जल- शंका-याज्ञवल्क्यस्मृतिमें योगशास्त्रके प्रवर्तक हिरण्यगर्भको कहा है उनके वि- परीत पतञ्जलिको शास्त्रप्रवर्तक कैसे कहते हो ? सो सुनो ब्रह्माजीने तत्तत्पुराणोंमें प्रकीर्णरूपसे संक्षेपन कहा है इस लिये उक्त योग विशेषरूपसे दुर्बोध होनेके कारण परमदयालु शेषावतार पतञ्जलिने साङ्गको संग्रह करके अनुशासन ( पश्चादुपदे- श ) किया है साक्षात् शासन ( उपदेश ) नहीं किया ॥ १८ ॥ यदायमयंशब्दोऽधिकारार्थ तदैनं काव्यार्थं सम्पद्येत योगानु- शासनं शास्त्रमधिकृतं वेदितव्यमिति तत्र शास्त्रे व्युत्पाद्यमान- तया योग ससाधन सफलो विषय तद्व्युत्पादनमवान्तर- फल व्युत्पादितस्य योगस्य कैवल्यं परमप्रयोजनं शास्त्रयोगयो प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावलक्षण सम्बन्धः योगस्य कैवल्यस्य च साध्यसाधनाभावलक्षण सम्बन्ध । स च श्रुत्यादिप्रसिद्ध इति प्रागेवावादिषम् । मोक्षमपेक्षमाणा श्रवणाधिकारिण इत्यर्थसिद्धम् ॥ १९ ॥ ( यदायमयशब्द ) इति जबके अधिकारार्थपक्षमें योगानुशासनको शास्त्र जानना ऐसा वाक्यार्थ होता है शास्त्रम व्युत्पाद्य मानेसे साधन और फलसहित योग इस शास्त्रका विषय है उसका व्युत्पादन अवान्तर फल है व्युत्पादित योगका कैवल्य (मोक्ष) परम प्रयोजन है शास्त्र और योगका प्रतिपाद्यप्रतिपादक भाव सम्बन्ध है कैवल्य और योगका साध्यसाधनभाव सम्बन्ध है वह 'अध्यात्मयोगा- धिगमेनेत्यादि पूर्वोक्तश्रुत्यादि सिद्ध है मोक्षार्थी श्रवणके अधिकारी है एवम् अनुब- न्धचतुष्टयभी उपपन्न हुआ ॥ १९ ॥ न चाथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादावधिकारिणोऽर्थत सिद्धिरशं- कनीया तत्राथशब्देनानन्तर्याभिधाने प्रणाडिकया अधिकारि- समर्पणसिद्धावार्थिकत्वशङ्खानुदयात् । अत एवोक्तं 'श्रुतिप्राप्ते प्रकरणादीनामनवकाश' इति । अस्यार्थ यत्र हि श्रुत्या अर्थो न लभ्यते तत्रैव प्रकरणादयोऽर्थं समर्पयन्ति नेतरत्र । यत्र तु शब्दादेवार्थस्योपलम्भ तत्र नेतरस्य सम्भव ॥ २० ॥ जिस प्रकार योगशास्त्रमें अश्रुतभी कैवल्याभिलाषीरूप अधिकारी अर्थात् लब्ध होता है तिसी प्रकार ब्रह्म जिज्ञासादिमे अधिकारीको अर्थतः सिद्धत्व नहीं कह
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत. । ( २७५ ) सकते क्योंकि तहापर अथशब्द शमाद्यानन्तर्य्यप्रतिपादक होनेसे शमादियुक्त अधि कारीका समर्पण होता है अतः आर्थिकत्व शंकाही नहीं । श्रुतिसिद्ध अर्थमें प्रकर- णादिका अवकाश नहीं श्रुतिसे अर्थ न लभ्य हों वही प्रकरणादि नियामक होते हैं अन्यत्र नहीं हैं ॥ २० ॥ शीघ्रबोधिन्या श्रुत्या बोधितेऽर्थे तद्विरुद्धार्थं प्रकरणादि समर्प- यति अविरुद्धं वा । न प्रथमः विरुद्धार्थबोधकस्य तस्य बाधि- तत्वात् । न चरमः वैयर्थ्यात्तदाह श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्था- नसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षादिति ॥ २१ ॥ क्योंकि झटित्यर्थावबोधक श्रुति बोधित अर्थसे विरुद्ध अर्थको प्रकरणादिका बोधन करते हैं या अविरुद्ध अर्थका ? बाधित होनेसे विरुद्धार्थका बोधन नहीं कर सकते व्यर्थतापत्त्या अविरुद्धार्थकोभी नहीं बोधन कर सकते अतएव कहा है श्रुति, लिङ्ग, वाक्य, प्रकरण, स्थान, समाख्यामें पूर्व पूर्वक प्रति पर पर दुर्बल होते हैं क्योंकि उत्तरोत्तरसे अर्थबोधनमें विलम्ब होता है श्रुति निरपेक्ष वेदशब्द होनेसे दूसरेके अपेक्षा नहीं करती लिङ्ग श्रुतिकी कल्पना कर श्रुतिद्वारा अर्थबोधन करेगा बाक्यलिङ्ग श्रुति दोनोंकी कल्पना करके एव प्रकरणादिकभी पूर्वपूर्वकी कल्पना करेगा इसीमे उत्तरोत्तरमें विलम्ब होता है ॥ २१ ॥ " बाधिकैव श्रुतिर्नित्यं समाख्या बाध्यते सदा । मध्यमाना तु बाध्यत्वं बाधकत्वमपेक्षया ॥" इति च । तस्माद्विषयादिम- त्त्वाद् ब्रह्मविचारशास्त्रवद् योगानुशासनं शास्त्रमारम्भणीय- मिति स्थितम् ॥ २२ ॥ श्रुति नित्यही बाधिक बाध करनेवाली होती है अर्थात् श्रुतिका बाधक कोई नहीं होता । समाख्या नित्यही पूर्वपूर्वसे बाधित रहती है लिंगादिक पूर्वपूर्वका बाध्य और उत्तरोत्तरका बाधक होते हैं। अत विषयप्रयोजनादिक होनेसे ब्रह्मविचारशा- स्त्रवत् योगानुशासनभी आरम्भणीय है । यह सिद्ध हुआ ॥ २२ ॥ ननु व्युत्पाद्यमानतया योग एवात्र प्रस्तुतो न शास्त्रमिति चेत् सत्यं प्रतिपाद्यतया योगः प्राधान्येन प्रस्तुत स च तद्विषयेण शास्त्रेण प्रतिपाद्यत इति तत्प्रतिपादने करणं शास्त्रं करणगो- रश्च कर्तृव्यापारा न कर्मगोचरतामाचरति ॥ यथा छेतुर्देवद-
( २७६ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ पातञ्जल-
तस्य व्यापारभूतमुद्यमननिपातनादिकर्मकरणभूतपरशुगोचरं न कर्मभूतवृक्षादिगोचरं तथा च वक्तुः पतञ्जलेः प्रवचनव्यापा- रापेक्षया योगविषयस्याधिकृतता करणस्य शास्त्रस्याभि- धानव्यापारापेक्षया तु योगस्य वेति विभागः । ततश्च योग- शास्त्रस्यारम्भ सम्भावना भजते ॥ २३ ॥ यदि कहो विवेचनीयरूपसे योगका प्रस्ताव किया है शास्त्रका नहीं पुन शास्त्रका आरम्भणीयत्व कैसे कहते हो । उत्तर-सत्य है प्रधानतया योगही प्रस्तुत है वह योग- शास्त्रसे व्युत्पादित होता है इसलिये योगप्रतिपादनमें शास्त्र करण है करणगोचर कर्तृ- व्यापार कर्मगोचरपरक न हो सकना जिस प्रकार छेदन करनेवाले देवदत्तका व्यापार- भूत उठाना गिराना करणभूत कुठारगोचर है कर्मभूतवृक्षादि गोचर नहीं तिसी प्रकार वक्ता पतञ्जलिका प्रवचनव्यापारापेक्षा योगविषय अधिकृत है । करणभूत शास्त्रका अभिधानव्यापारापेक्षा योग अधिकृत है । यह विभाग है । अतो योगशास्त्रारम्भ सम्भावनिक है ॥ २३ ॥ अत्र चानुशासनीयो योगश्चित्तवृत्तिनिरोध इत्युच्यते । ननु ‘युजिर् योगे’ इति संयोगार्थतया परिपठितात् युजेर्निष्पन्नो यो- गशब्दः संयोगवचन एव स्यान्न तु निरोधवचनः । अतएवोक्तं याज्ञवल्क्येन-‘संयोगो योग इत्युक्तो जीवात्मपरमा- त्मनोः’ इति ॥ २४ ॥ क्लिष्टाक्लिष्टादि पाञ्च प्रकारकी चित्तकी वृत्तिको रोकना योग है यदि कहो संयो- गार्थक युज्धातुसे निष्पन्न योगशब्द संयोगार्थकही होगा नहीं कि निरोधार्थक अत एव याज्ञावल्क्यनेभी कहा है कि जीवात्मा और परमात्माका संयोगको योग कहते हैं इति ॥ २४ ॥ तदेतद्वार्तं जीवपरयोः संयोगे कारणस्यान्यतरकर्मादेरसम्भवा- दजसंयोगस्य कणभक्षाक्षचरणादिभिः प्रतिक्षेपाच्च । मीमांस- कमतानुसारेण तदंगीकारेऽपि नित्यसिद्धस्य तस्य साध्यत्वा- भावेन शास्त्रवैफल्यापत्तेश्च धातूनामनेकार्थत्वेन युजे समाध्य- र्थत्वोपपत्तेश्च ॥ २५ ॥
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २७७ ) यद् जगत है जीवेश्वरसंयोगके कारण जीव अथवा ईश्वर एककाभी कर्म्म नहीं है । व्यापक जनक संयोगका नैयायिकों और वैशेषिकोंने प्रत्याख्यानभी किये हैं “अप्राप्तयोस्तु या प्राप्तिः सैव संयोग ईरितः” इति । मीमांसक रीतिसे माने तोभी जीवेश्वर संयोग नित्य सिद्ध होनेसे सिद्धसाधनतापत्त्या शास्त्रही विफल होगा । और धातुका अनेकार्य होनेसे समाध्यर्थकमी हो सकता है ॥ २५ ॥ तदुक्तम्-“निपाताश्चोपसर्गाश्च धातवश्चेति ते त्रय । अने- कार्था स्मृताः सर्वे पाठस्तेषां निदर्शनम् ॥” इति । अत- एव केचन युजि समाधावपि पठन्ति ‘युज समाधौ’ इति । नापि याज्ञवल्क्यवचनव्याकोपः तत्रस्थस्यापि योगशब्दस्य समाध्यर्थत्वात् । “समाधिः समतावस्था जीवात्मपरमात्मनो । ब्रह्मण्येव स्थितिर्या सा समाधि प्रत्यगात्मन ॥” इति तेनै- वोक्तत्वाच्च । तदुक्तं भगवता व्यासेन ‘योगः समाधि’ इति ॥ २६ ॥ कहाभी है निपात, उपसर्ग और धातु यह तीनों अनेकार्थक हैं तत्तत् अर्थनि- र्देश उपलक्षणमात्र है । कोई कोई युज् धातुको समाधि अर्थमेंभी पढते हैं याज्ञवल्क्य- बचनविरोधभी नहीं क्योंकि तत्रत्य योगशब्दभी समाधिअर्थक है जीवात्मा परमा- त्माकी समताको समाधि कहते हैं । जीवात्माको ब्रह्मभावमें जो स्थिति है वही जीवात्माका समाधि है इत्यादि उन्होंने कहा है । व्यास भगवाननेभी समाधिको योग कहा है ॥ २६ ॥ यद्येवमष्टाङ्गयोगे चरमस्यांगस्य समाधित्वमुक्तं पतञ्जलिना यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारध्यानधारणासमाधयोऽष्टांगानि योगस्येति । न चांग्येवांगतां गन्तुमुत्सहते उपकार्योपकारक- भावस्य दर्शपूर्णमासप्रयाजादौ भिन्नायतनत्वेनात्यन्तभेदादतः समाधिरपि न योगशब्दार्थो युज्यते ॥ २७ ॥ यदि कहो अष्टाङ्गयोगमें अन्तिम क्रियाको योग कहा । पतञ्जलिने यमनियमादि समाध्यन्त आठ योगके अङ्ग कहे अङ्गी कदापि अङ्ग नहीं हो सकता अङ्गी होता है उपकार्य, अङ्ग है उपकारक यह दोनों दर्शपूर्णमासादिमें अत्यन्त भेदसे प्रतीत है अतः योगशब्दका अर्थ समाधिभी युक्त नहीं है ॥ २७ ॥ ३५
[ पातञ्जल- (२७८) सर्वदर्शनसंग्रहः । इति चेत्तन्न युज्यते व्युत्पत्तिमात्राभिधित्सया तदेवार्थमात्रानि- र्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिरिति निरूपितचरमांगवाचकेन समाधिशब्देनांगिनो योगस्याभेदविवक्षया व्यपदेशोपपत्ते । न च व्युत्पत्तिबलादेव सर्वत्र शब्दः प्रवर्त्तते तथात्वे गच्छ- तीति गौरिति व्युत्पत्ते तिष्ठन् गौर्न स्यात् गच्छतो देवद- त्तस्य स्यात् ॥ २८ ॥ यहभी अयुक्त है क्योकि युज्यते इति व्युत्पत्तिमात्र विवक्षित है वही स्वरूप शून्य अर्थमात्र निर्भासक उक्त अन्तिम अङ्गरूप समाधिको अङ्गीरूप योगके साथ अभेद विवक्षा होनेसे योगशब्द व्यवहार होता है व्युत्पत्तिबलसेही सर्वत्र शब्द प्रवर्त्त होता है ऐसा नियम नहीं जन्यथा गच्छति ऐसी गौकी व्युत्पत्ति होनेसे स्थिति और शयनकालमें गौ नही कह सकेगी चलने समय देवदत्तकीभी गौसञ्ज्ञा होने लगेगी ॥ २८ ॥ प्रवृत्तिनिमित्तञ्च प्रागुक्तमेव चित्तवृत्तिनिरोध इति तदुक्तं योग- श्चित्तवृत्तिनिरोध इति । ननु वृत्तीना निरोधश्चेद्योगोऽभिमत- स्तासा ज्ञानत्वेवात्माश्रयतया तन्निरोधोऽपि प्रध्वंसपदेवेदनी- यस्तदाश्रयो भवेत् प्रागभावप्रध्वंसयोः प्रतियोगिसमानाश्रय- त्वनियमात् । ततश्चोपपन्नस्त्वयं धर्मो विकरोति हि धर्मिणमिति न्यायेनात्मन कौटस्थ्यं विहन्येतेति चेत्तदपि न घटते निरोधाना प्रमाणविपर्य्ययविकल्पनिद्रास्मृतिस्वरूपाणा वृत्तीनामन्त करणाद्यपरपर्य्यायचित्तधर्मत्वांगीकारात् । कूटस्थानित्या चिच्छक्तिरपरिणामिनी विज्ञानधर्माश्रयो भवितु नार्ह- त्येव ॥ २९ ॥ योगपदका प्रवृत्तिनिमित्त पूर्वोक्त चित्तवृत्तिको रोकना है यदि वृत्तिका निरोधही योग हो तो वृत्ति ज्ञानरूप होनेसे जात्माश्रित होगी उसका निरोध होगा प्रध्वस तादृश प्रध्वसकाभी आश्रय जात्मा होगा प्रागभाव, प्रध्वस दोनो स्वप्रतियोगीके साधिकरणवृत्ति होते हैं यथा भूतलवृत्ति घटका प्रध्वस भी मृतलवृत्ति होता है एवञ्च ध्वंसरूप धर्म रहनेसे धर्म धर्मोको विकारयुक्त करता है इस नियममे आत्माका
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत. । ( २७९ ) कूटस्थत्व नष्ट होगा यहभी संगत नहीं हे क्योंकि निरोधनीय प्रमाण, विपर्यय, वि- कल्प, निद्रा, और स्मृतिरूप वृत्तिको अन्त'करणपर्याय चित्तके धर्म माने हैं अतः कूटस्थ, नित्य और अपरिणामी चित् शक्ति विज्ञानधर्मका आश्रय नहीं हो सकती है ॥ २९ ॥ न च चितिशक्तेरपरिणामित्वमसिद्धमिति मन्तव्यम्, चिति- शक्तिरपरिणामिनी सदा ज्ञातृत्वात् न यदेवं न तदेवं यथा चित्तादि इत्याद्यनुमानसम्भवात् तथा यद्यसौ पुरुषः परि- णामी स्यात्तदा परिणामस्य कादाचित्कत्वात्तासां चित्तवृ- त्तीनां सदा ज्ञातृत्वं नोपपद्येत चिद्रूपस्य पुरुषस्य सदैवाधिष्ठा- तृत्वेनावस्थितस्य यदन्तरंगनिर्मलं सत्त्वं तस्यापि सदैव स्थितत्वात् येन येनार्थेनोपरक्तं भवति तस्य दृश्यस्य सदैव चिच्छायापत्त्या भानोपपत्त्या पुरुषस्य निःसंगत्वं सम्भवति । ततश्च सिद्धं तस्य सदाज्ञातृत्वामीति न काचित् परिणामित्वाशंकावतरति ॥ ३० ॥ शंका-चित्शक्ति अपरिणामिनी है इसमें कोई प्रमाणही नहीं । समाधान-ऐसाभी नहीं कह सकते क्योंकि चित्शक्ति अपरिणामी है सदा ज्ञाता होनेसे जो अपरिणामी नहीं वह सदा ज्ञाताभी जैसे चित्त इत्यादि अनुमानही प्रमाण है तथा यदि पुरुष परिणामी होते तो परिणाम कादाचित्क होनेसे चित्तवृत्तियोंको सदा ज्ञातृत्व उपपन्न नही होता सदा अधिष्ठातृत्वसे अवस्थित चिद्रूपपुरुषका अन्तरंग निर्मल सत्त्वभी सदा स्थित होनेसे जिस जिस वस्तुसे चित्त उपरक्त हो उस दृश्यका पुरुष प्रतिबि- म्बमात्रसे भान होनेमे पुरुष असंगभी होते हैं अत सदा ज्ञातृत्व सिद्ध होनेसे परि- णामित्व शंकाभी नही रही ॥ ३० ॥ चित्तं पुनर्येन विषयेणोपरक्तं भवति स विषयो ज्ञात , यदुप- रक्तं न भवति तदज्ञातमिति वस्तुनोऽयस्कान्तमणिकल्पस्य ज्ञानाज्ञानकारणभूतोपरागाजुरागधर्मित्वादय सधर्मकं चित्तं परिणामि इत्युच्यते ॥ ३१ ॥ चित्त जिस विषयसे उपरक्त हो वह ज्ञात होता है जिससे उपरक्त न होता हं वह अज्ञात होता है अत' लोहचुम्बकके समान वस्तुके नानाज्ञान कारणभूत
( २८० ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ पातञ्जल- उपरागानुपराग धर्मी होनेसे लोहाके समान धर्म्मवाला चित्त परिणामी कहता है ॥ ३१ ॥ ननु चित्तस्येन्द्रियाणां चाहंकारिकाणां सर्वगतत्वात् सर्वविषयै- रस्ति सदा सम्बन्धः तथा च सर्वेषां सर्वदा सर्वत्र ज्ञान प्रस- ज्येत । सर्वगतत्वेऽपि चित्तं यत्र शरीरे वृत्तिमत् तेन शरीरेण सह सम्बन्धो येषां विषयाणां तेष्वेवास्य ज्ञानं भवति नेतरेष्वि- त्यतिप्रसंगाभावादत एवायस्कान्तमणिकल्पा विषया अय - सधर्मकं चित्तमिन्द्रियप्रणालिकयाभिसम्बध्योपरञ्जयन्ति । तस्माच्चित्तस्य धर्मा वृत्तयो नात्मनः । तथा च श्रुतिः 'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धा अश्रद्धा धृतिरधृतिरित्येतत्सर्वं मन एव' इति ॥ ३२ ॥ यदि कहो चित्त और आहंकारिक इन्द्रिय सब सर्वगत होनेसे सभी वस्तुके साथ सदा सम्बन्ध रहेगा अत सदा सबका ज्ञानका प्रसंग होगा सोभी नहीं चित्त सर्व- गत होनेपरभी जिस शरीरमें रहता हे उसी शरीरसे सम्बन्ध जिन विषयोंका हो उन्ही विषयका ज्ञान होता है अन्यका नहीं अत सर्वज्ञानप्रसगरूप अतिव्याप्ति नहीं एवञ्च लोहचुम्बकके समान विषय लोहाका समान चित्तको इन्द्रियप्रणालीद्वारा सम्बद्ध होकर उपरक्त करते हैं अत वृत्ति चित्तका धर्म्म है आत्माका नहीं श्रुतिमी कामसङ्कल्पादिको चित्तका धर्म्म कहती है ॥ ३२ ॥ चिच्छक्तेरपरिणामित्वं पञ्चशिखाचार्यैराख्यायि अपरिणा- मिनी भोक्तृशक्तिरिति पतञ्जलिनापि सदाज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्त- त्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वादिति चित्तपरिणामित्वेऽनुमान- मुच्यते । चित्तं परिणामि ज्ञाताज्ञातविषयत्वात् श्रोत्रादिव- दिति ॥ ३३ ॥ चिच्छक्ति को अपरिणामी पञ्चशिखाचार्यने और पतञ्जलि दोनोंने कहे हैं चि- त्तके अधिष्ठाता पुरुष अपरिणामी होनेसे सदा ज्ञाता है चित्तका अपरिणामित्वमें श्रोत्रके समान ज्ञाताज्ञातविषय होनेसे चित्त परिणामि है इत्यादि अनुमानभी है ॥ ३३ ॥
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २८१) परिणामश्च त्रिविधः प्रसिद्धः धर्मलक्षणावस्थाभेदात् । धर्मिणश्चित्तस्य नीलाद्यालोचनं धर्मपरिणामः । यथा कनक- कस्य कटकमुकुटकेयूरादिधर्मस्य वर्त्तमानत्वादिलक्षणपरि- णामः । नीलाद्यालोचनस्य स्फुटत्वादिरवस्थापरिणामः । कनकादेस्तु नवपुराणत्वादिरवस्थापरिणाम । एवमन्यत्रापि यथासम्भवं परिणामत्रितयमूहनीयम् । तथा च प्रमाणादिवृ- त्तीनां चित्तधर्मत्वात्तन्निरोधोऽपि तदाश्रय एवेति न किञ्चिद् नुपपन्नम् ॥ ३४ ॥ धर्मपरिणाम, लक्षणपरिणाम, अवस्थापरिणाम भेदसे परिणाम तीन प्रकारके हैं। धर्मी चित्तका नीलादि ज्ञान धर्मपरिणाम है । सुवर्णको कटककुण्डलादि धर्मवत्त्व लक्षणपरिणाम है। कनकको नूतनत्व पुरातनत्वादि अवस्थापरिणाम है । नीलादिज्ञानमें स्फुटत्वादि अवस्थापरिणाम है इस प्रकार सर्वत्र परिणामत्रैविध्य स्वयं जान लेना । अत. प्रमाणादि वृत्ति चित्तधर्म होनेसे उसका निरोधभी चित्ताश्रितही है॥ ३४ ॥ ननु वृत्तिनिरोधो योग इत्यंगीकारे सुषुप्त्यादौ विक्षिप्तमूढादि- चित्तवृत्तीनां निरोधसम्भवाद्योगत्वप्रसंग । न चैतद्युज्यते क्षिप्ताद्यवस्थासु क्लेशप्रहाणादेरसम्भवान्न श्रेयसपरिपन्थि- त्वाच्च । तथा हि क्षिप्तं नाम तेषु तेषु विषयेषु क्षिप्यमाणम- स्थिरं चित्तमुच्यते । तम समुद्रे मग्नं निद्रावृत्तिमच्चित्तं मूढ- मिति गीयते क्षिप्ताद्विशिष्टं चित्तं विक्षिप्तमिति गीयते । विक्षेपो नाम 'चञ्चलं हि मन कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्' इत न्यायेनास्थिरस्यापि मनस कादाचित्कसमुद्भूतविषयस्थैर्यस- म्भवेन स्थैर्य्यम् । अस्थिरत्वञ्च स्वाभाविकं व्याध्याद्यनुशय- जनित वा । तदाह 'व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रा- न्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्त- राया' इति ॥ ३५ ॥ प्रवृत्तिनिरोधको योग कहोगे तो सुषुप्तिदशामभी विक्षिप्त मूढादिवृत्तियोंका निरो- ध सम्भव होनेसे उसकाभी योगत्वप्रसंग होगा ऐसा कहना अयुक्त है क्योंकि
(२८२) सर्वदर्शनसंग्रहः । [पातञ्जल- क्षिप्ताद्यवस्थामे क्लेशप्रणाशकत्वका असम्भव हे ओर केवल्यका विरोधी भी हे तत्तद्वि- षयमें विचलित अस्थिर चित्तको क्षिप्त कहते हैं तमोगुणके समुद्भव मग्न निद्रावृत्ति चित्तको मूढ कहते हैं क्षिप्तसेभी अधिक चञ्चल चित्तको विक्षिप्त कहते हैं अस्थिर- स्वभाव चित्तकोभी कदाचित् विषयस्थैर्यवश उत्पन्न स्थैर्यको विक्षेप कहते हैं । अ- स्थिरत्व स्वाभाविक अथवा व्याध्यादि खेदसे उत्पन्न होता है अतएव व्याध्यादिके चित्तविक्षेप और योगका अन्तराय कहा है ॥ ३५ ॥ तत्र दोषत्रयवैषम्यनिमित्तो ज्वरादिव्याधि , चित्तस्याकर्म- ण्यत्वं स्त्यानं विरुद्धकोटिद्वयावगाहि ज्ञानं संशयः, समा- धिसाधनानामभावनं प्रमादः, शरीरवाक्चित्तगुरुत्वादप्रवृत्ति- रालस्यं विषयाभिलाषोऽविरति अतस्मिंस्तद्बुद्धिर्भ्रान्तिदर्शनं कुतश्चिन्निमित्तात् समाधिभूमेरलाभोऽलब्धभूमिकत्वं लब्धा- यामपि तस्यां चित्तस्याप्रतिष्ठा अनवस्थितत्वमित्यर्थः । तस्मान्न वृत्तिनिरोधो योगपक्षनिक्षेपमर्हति इति चेन्मैवं वोच हेयभूतक्षिप्ताद्यवस्थात्रये वृत्तिविरोधस्य हेयत्वसम्भवेऽप्युपादे- ययोरेकाग्रनिरुद्धावस्थयोर्वृत्तिनिरोधस्य योगत्वसम्भवात् एकतानं चित्तमेकाग्रमुच्यते निरुद्धसकलवृत्तिकं संस्कारमात्र- शेषं चित्तं निरुद्धमिति भण्यते ॥ ३६ ॥ वात, पित्त, श्लेष्मके वैषम्यसे उत्पन्न ज्वरादि व्याधि हे चित्तका अकर्मण्यता ( सुस्ति ) स्त्यान है । स्थाणु है या पुरुष इत्यादि विरुद्धकोटि ज्ञानको संशय कहते हैं । समाधिके साधनोंका चिन्तन न करना प्रमाद है मनोवाक्कायका गुरुतासे अप्रवृत्ति आलस्य है । विषयका तृष्णा अविरति है । अन्य वस्तुमें अन्य बुद्धि भ्रान्ति है । किसी कारणसे समाधिकी काष्ठा न प्राप्त होना अलब्धभूमिकत्व हे । समाधि भूमि प्राप्त होनेपरभी चित्तकी अप्रतिष्ठा अनवस्थिति है अत वृत्तिनिरोधको योग नहीं कह सकते ऐसे नही कह सकते क्योंकि हेयभूत क्षिप्तादि अवस्थात्रयमें वृत्तिविरोध हेय होनेपरभी उपादेयभूत एकाग्र और विरुद्धावस्थामें वृत्तिनिरोध योग हो सकता है चित्तका एक रूप रहना एकाग्र है समस्त वृत्ति निरुद्ध होनेसे मस्कार मात्र चित्तको निरुद्ध कहते हैं ॥ ३६ ॥ स च समाधिर्द्विविध सम्प्रज्ञातासम्प्रज्ञातभेदात् । तत्रैकाग्र चेतसि य प्रमाणादिवृत्तीनां बाह्यविषयाणां निरोध स सम्प्र-
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत' । ( २८३ ) ज्ञातसमाधि सम्यक् प्रज्ञायतेऽस्मिन् प्रकृतेर्विविक्ततया चित्त- मिति व्युत्पत्ते । स चतुर्विधः सवितर्कादिभेदात् । समाधि- र्नाम भावना, सा च भाव्यस्य विषयान्तरपरिहारेण चेतसि पुनः पुनर्न्निवेशनम् । भाव्यञ्च द्विविधम् ईश्वरस्तत्त्वानि च । तान्यपि द्विविधानि जडाजडभेदात् । जडानि प्रकृतिमहदहं- कारादीनि चतुर्विंशति अजड पुरुष ॥ ३७ ॥ सम्प्रज्ञात असम्प्रज्ञात भेदसे समाधि दो प्रकार है एकाग्रचित्तम बाह्यविषय प्र- माणादि वृत्तिका निरोध सम्प्रज्ञात समाधि है प्रकृतिसे पृथक् करके चित्तको सम्यक् प्रकार जिसम जाना जाय यह सम्प्रज्ञात समाधिकी व्युत्पत्ति है सवितर्कादि भेदसे सम्प्रज्ञात चार प्रकार है । भावनाको समाधि कहते हैं वह विषयान्तरको त्यागकर भाव्यको पुनः पुनः चित्तमें स्थिर करना है । ईश्वर और तत्त्वभेदसे तत्त्व दो प्रकारके हैं जड और अजडभेदसे तत्त्वभी दो प्रकारके हैं जड प्रकृति महदादि २४ पूर्वोक्त हैं अजड पुरुष है ॥ ३७ ॥ तत्र यदा पृथिव्यादीनि स्थूलानि विषयत्वेनादाय पूर्वापरानुस- न्धानेन शब्दार्थोल्लेख्यसम्भेदेन भावना प्रवर्त्तते स समाधि सवितर्क , यदा तन्मात्रान्तःकरणलक्षणं सूक्ष्म विषयमाल- म्ब्य देशाद्यवच्छेदेन भावना प्रवर्त्तते तदा सविचार , यदा रजस्तमोलेशानुपविद्धं चित्तं भाव्यते तदा सुखप्रकाशं यस्य सत्त्वस्योद्रेकात् सानन्द , यदा रजस्तमोलेशानभिभूतं शुद्ध- सत्त्वमालम्बनीकृत्य या प्रवर्त्तते भावना तदा तस्यां सत्त्वस्य न्यग्भावाच्चितिशक्तेरुद्रेकाच्च सत्त्वमात्रावशेषत्वेन सास्मित- समाधि वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात् सम्प्रज्ञात इति सर्ववृत्तिनिरोधे त्वसम्प्रज्ञात समाधि ॥ ३८ ॥ स्थूलपृथिव्यादि वस्तुको लक्ष्य करके पूर्वापरानुसन्धानपूर्वक घटादि शब्दार्थाल्ले- खसे भावना करते हैं उसको सवितर्क समाधि कहते हैं जिस प्रकार तीर चलानेवाले प्रथम स्थूलवस्तुको लक्ष्य करके निशाना लगाते हैं अनन्तर सूक्ष्म सूक्ष्मतरको लगाने हैं तिसी प्रकार योगाभ्यास करनेवालेभी प्रथमस्थूल मात्रावस्तुको लक्ष्य करके
( २८४ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ पातञ्जल- भावना करते हैं तदनन्तर सूक्ष्मपरमाण्वादि एव क्रमे निरालम्बन समाधि कर सकते हैं जब अन्त करण लक्षण सूक्ष्मतन्मात्राको आलम्बन कर पूर्वादि देश- कालपरिच्छेदसे भावना होती है तब सविचार समाधि कहते हैं जब रजोगुण तमोगुण- का लेशमात्रसे युक्त अतएव सत्त्ववृद्धि होनेमे सुख प्रकाश चित्तको भाव्य (लक्ष्य) करके भावना प्रवृत्त होती है तब सानन्द समाधि कहाते हैं जब रजस्तमलेशरहित शुद्धसत्त्वको आलम्बन करके भावना प्रवृत्त होती है उस भावनामें सत्त्वका न्यग्भाव (तिरोभाव) चितिशक्तिका उद्रेक (वृद्धि) होनेसे सत्त्वमात्र अवशिष्ट होनेसे सास्मित समाधि कहाता है। समस्तवस्तुनिरोध होनेसे असम्प्रज्ञात समाधि कहाता है ॥ ३८ ॥ ननु सर्ववृत्तिनिरोधो योग इत्युक्ते सम्प्रज्ञाते व्याप्तिर्न स्यात् तत्र सत्त्वप्रधानाया सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिलक्षणाया वृत्ते- रनिरोधादिति चेत्तदेतद्वार्त्तं क्लेशकर्मविपाकाशयपरिपन्थीच- त्तवृत्तिनिरोधो योग इत्यङ्गीकारात् । क्लेशा पुन पञ्चधा प्रसिद्धा अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशा ॥ ३९ ॥ समस्त वृत्तिका निरोधको योग मानो तो सम्प्रज्ञातसमाधिमें अव्याप्ति होगी उसमें सत्त्वप्रधान सत्त्वपुरुषको अन्यत्वज्ञान लक्षणवृत्तिका निरोध नहीं होता है ऐसे नहीं कह सकते क्लेशकर्म विपाकादिके विरोधी चित्तवृत्तिनिरोधको योग मानते हैं अवि- द्यादि पञ्च क्लेश हैं ॥ ३९ ॥ नन्वविद्येत्यत्र किमाश्रीयते पूर्वपदार्थप्राधान्यम् अमक्षिकं वर्त्तत इतिवत् उत्तरपदार्थप्राधान्यं वा राजपुरुष इतिवत् अन्य- पदार्थप्राधान्यं वा अमक्षिको देश इतिवत् । तत्र न पूर्वं पूर्व- पदार्थप्रधानत्वे अविद्याया प्रसज्यप्रतिषेधोपपत्तौ क्लेशादि कारकत्वानुपपत्ते अविद्याशब्दस्य स्त्रीलिगतवाभावापत्तेश्च । न द्वितीय कस्यचिदभावेन विशिष्टाया विद्याया- क्लेशादिपरि- पन्थित्वेन तद्वीजत्वानुपपत्तेः । न तृतीय नञोऽस्त्यर्थानां बहुव्रीहिर्वा चोत्तरपदलोप इति वृत्तिकारवचनानुसारेण अवि- द्यमाना विद्या यस्या सा अविद्या बुद्धिरिति समाधिसिद्धौ
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत. । ( २८५ ) तस्या अविद्यायाः क्लेशादिबीजत्वानुपपत्तेः विवेकख्यातिपूर्व- कसर्ववृत्तिसम्पन्नायास्तस्यास्तथात्वाप्रसङ्गाच्च ॥ ४० ॥ अविद्या पद समस्त है इसमे तीन समास हो सकते है विद्याया अभाव यह अव्ययीभाव समास है इसमे पूर्वपद ( नञ् अ ) का अर्थ प्रधान रहता है यथा अमक्षिकम् । दूसरा न विद्या अविद्या यह तत्पुरुष है इसमे उत्तरपद ( विद्या ) का अर्थ प्रधान रहता है यथा राजपुरुषादि । तृतीय न विद्या यस्य यस्मिन् वा यह बहुव्रीहि है इसमें अन्यपद ( यस्य ) का अर्थ प्रधान रहता हे यथा अमक्षिक देश इत्यादि । प्रकृतमें तीनोंमेंसे क्या विवक्षित है ? प्रथमपक्षमें अभाव प्रधान होनेसे अभा- वको क्लेशादिजनकत्व अनुपपन्न होगा अव्ययीभाव समास नियमसे अव्यय होनेमे अविद्या पदमें स्त्रीलिङ्गत्वभी अनुपपन्न होगा । यत्किञ्चित् प्रतियोगिक अभावविशिष्ट अविद्या क्लेशादिके विरोधी होनेसे क्लेशादिका कारणत्व असम्भव होनेके कारण द्वि- तीयभी नहीं कह सकते । तृतीय पक्षमेंभी नञोऽस्त्यर्थानाम् इति वार्तिकनलसे अवि- द्यमान है विद्या जिस बुद्धिकी ऐसा विग्रह कर विद्यमानपदका लोप करनेसे अविद्या पदसेही समाधि बोधित होगा । पुनः अविद्याको क्लेशादिजनकत्व असम्भव है विवेक ख्यातिपूर्वक सर्ववृत्तिसम्पन्न अविद्या उस प्रकार होभी नहीं सकती है ॥ ४० ॥ उक्तञ्च-अस्मितादीना क्लेशानामविद्यानिदानत्वम् 'अवि- द्याक्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम्' इति । तत्र प्रसुप्तत्वं प्रबोधसहकार्याभावेनानभिव्यक्ति, तनुत्वं प्रतिपक्षभा- वनया शिथिलीकरणं, विच्छिन्नत्वं बलवता क्लेशेनाभिभवः, उदारत्वं सहकारिसन्निधिवशात् कार्यकारित्वम् । तदुक्तं वाच- स्पतिमिश्रेण व्यासभाष्यव्याख्यायाम् "प्रसुप्तास्तत्त्वलीनानां तनुदग्धाश्च योगिनाम् । विच्छिन्नोदाररूपाश्च क्लेशा विषयस- ङ्गिनाम् ॥" इति ॥ ४१ ॥ अविद्याक्षेत्रत्वमुत्तरेषामित्यादि अस्मितादिको अविद्यामूलत्व कहा हे प्रबोधका सहकारी न होनेसे अनभिव्यक्ति प्रसुप्तत्व है प्रतिपक्षभावनासे शिथिलीकरण तनुत्व है प्रबलक्लेशसे अभिभव विच्छिन्नत्व है सहकारीके सन्निधानसे कार्यकारित्व उदारत्व है वाचस्पतिमिश्रनेभी व्याख्यान किया है तत्त्वमें लीनोंके लिये प्रसुप्त योगि- योंके लिये तनुदग्ध है क्लेश अविषयसङ्गियोंके लिये विच्छिन्न उदाररूप है इति ॥ ४१ ॥
Here is the line-by-line transcription of the text from the image:
( २८६ ) सर्वदर्शनसंग्रहः। [ पातञ्जल- द्वन्द्ववत् स्वतन्त्रपदार्थद्वयानवगमादुभयपदार्थप्रधानत्वं नाश- ङ्कितम् । तस्मात् पक्षद्वयेऽपि क्लेशादिनिदानत्वमविद्यायाः प्रसिद्धं हीयेतेति चेत् तदपि न शोभनं विभाति पर्युदासश- क्तिमाश्रित्याविद्याशब्देन विद्याविरुद्धस्य विपर्ययज्ञान- स्याभिधानमिति वृद्धैरङ्गीकारात् । तदाह-“नामधात्वर्थयोगे तु नैव नञ् प्रतिषेधक । वदत्यब्राह्मणाधर्म्मावन्यमात्रविरोधि- नौ ॥”इति । वृद्धप्रयोगगम्या हि शब्दार्थाः सर्व एव न । तेन यत्र प्रयुक्तो यो न तस्मादपनीयते ॥” इति च ॥ ४२ ॥ धवखदिरादिवत् पदार्थद्वय प्रसिद्ध न होनेसे द्वन्द्वकी आशङ्का नहीं की अतः पक्ष- द्वयमें भी क्लेशादिजनकत्व जो अविद्यामें प्रसिद्ध हे वह नहीं रहेगा ऐसे कहो तो यह भी शोभा नहीं देती है क्योंकि पर्युदासार्थ मानकर विद्याविरुद्ध विपर्ययज्ञान बोधकत्व वृद्धोंने माना है तदाह प्रतिपादिकार्थके योगमें नञ् प्रतिषेधार्थक नहीं होता है अब्राह्मण अधर्म्म इत्यादिमे ब्राह्मणसे अन्य धर्म्मसे विरुद्धको कहते हैं शब्दका अर्थ वृद्धव्यवहारसे जाना जाता है अतः वृद्धोंने जिस अर्थमें प्रयोग किये हों उस अर्थसे अन्यार्थबोधक नहीं हो सकेगा ॥ ४२ ॥ वाचस्पतिमिश्रैरप्युक्तम् “लोकाधीनावधारणो हि शब्दार्थयोः सम्बन्ध लोके चोत्तरपदार्थप्रधानस्यापि नञ् उत्तरपदार्थामिधे- योपमर्दकस्य तद्विरुद्धतया तत्र तत्रोपलम्भेरिहापि तद्विरुद्धे प्रवृत्ति ”इति। एतदेवाभिप्रेत्योक्तम् “अनित्याशुचिदुःखाना- त्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्येति । अतस्मिंस्तद्बु- द्धिविपर्ययः” इत्युक्तं भवति । तद्यथा अनित्ये घटादा । नत्य त्वाभिमानः अशुचौ कार्थादौ शुचित्वप्रत्यय ॥ ४३ ॥ कि शब्दार्थसम्बन्ध लोकव्यवहारसे निश्चत होता है लोकमें उत्तरपदार्थप्रधानको भी उत्तरपदार्थको उपमर्दक तद्विरुद्धार्थक नञ् उपलब्ध होता है। अतः यहाँ भी तद्वि- रुद्धार्थमें प्रवृत्ति होगी इस प्रकार वाचस्पतिमिश्रने कहा हे इसी अभिप्रायसे अनित्य घटादिमें नित्यत्वाभिमान, अशुचिकार्यमें, शुचित्वप्रतीति दुःखमें सुखाभिमान ओर अनात्मा देहादिमे आत्माभिमानको अविद्या कहा है । अन्यमें अन्य बुद्धिको विपर्यय कहा है ॥ ४३ ॥
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेतं । ( २८७ ) "स्थानाद्बीजादुपष्टम्भान्नि ष्यन्दान्निधनादपि । कायमावेय- शौचत्वात् पण्डिता ह्यशुचिं विदुः ॥" इति । परिणामता- पसंस्कारैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिन इति न्या- येन दुःखे स्रक्चन्दनवनितादौ सुखत्वारोपः अनात्मनि देहा- दावात्मबुद्धि । तदुक्तम्- "अनात्मनि च देहादावात्मबुद्धिस्तु देहिनाम् । अविद्या तत्कृतो बन्धस्तन्नाशे मोक्ष उच्यते " ॥ इति । एवमियमविद्या चतुष्पादा भवति ॥ ४४ ॥ पण्डितलोग शरीरको निम्न लिखित हेतुओंसे सदा अशुचि कहते हैं स्थान मलमू- त्रादिसे पूरित माताके उदरमें स्थिति होनेसे शुक्रशोणितादिसे उत्पन्न होनेसे निष्पन्दसे अर्थात् मलमूत्रादिका निर्गमनद्वार होनेसे नाश होनेसे मलमूत्राद्याधार होनेसे सांसारिक सुख सब विवेकियोके लिये दुःख है यथा परिणाम यावत्काल विषय भोग करता है तावत्काल सुख प्रतीत होता है अनन्तर भोगतृष्णादि बढनेसे उसका परिणाम दुःख होता है एव ताप वही वस्तु जिनको नही मिलनेसे तापकारक होता है उसकी प्राप्तिकी चिन्ता बनी रहनेसे सस्कारमेंभी दुःखी होता है अतएव कहा है "तदेव प्रीतये भूत्वा पुनर्दुःखाय कल्पते" इति। चन्दन, कुसुम, रमणी आदि दुःखहेतुमे सुखत्वारोप है। प्राणियोंकी अनात्मभूत देहादिमें आत्मबु- द्विको अविद्या कहते है तादृश अविद्यामूलक बन्ध (ससार) होता है अविद्या नाश होनेसे मोक्ष होता है इस प्रकार अविद्याको अनित्य अशुचि दुःख अनात्मरूप चार पाद है ॥ ४४ ॥ नन्वेतेष्वविद्याविशेषेषु किञ्चिदनुगतं सामान्यलक्षणं वर्णनीयम् अन्यथा विशेषस्यासिद्धे । तथाचोक्तं भट्टाचार्यैः -"सामान्य- लक्षणं त्यक्त्वा विशेषस्यैव लक्षणम् । न शक्यं केवलं वक्तुमं- गोऽप्यस्य न वाच्यता ॥" इति । तदपि न वाच्यमतस्मिं- स्तद्बुद्धिरिति सामान्यलक्षणाभिधानदत्तोत्तरत्वात् ॥ ४५ ॥ लक्षणप्रमाणसे वस्तुसिद्ध होती है लक्षणभी सामान्यलक्षणपूर्वक विशेष लक्षण होता है यथा द्रव्यसामान्यज्ञानानन्तर द्रव्यविशेष पृथिव्यादिका लक्षण होता है तद्वत् अविद्याविशेषमें सर्वत्र अनुगत सामान्य लक्षण कहना चाहिये नहीं तो विशेष प्रतीति न होगी "सामान्यलक्षणको छोडकर केवल विशेषकाही लक्षण कहना अ
( २८८ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ पातञ्जल- शक्य है” इत्यादि भट्टाचार्यनेभी कहा है। प्रकृतमें सामान्यलक्षण न कहनेसे अनुपप- त्ति होगी ऐसेभी नहीं कह सकते क्योंकि अन्यमें अन्य बुद्धि अविद्या है इस प्रकार अविद्याका सामान्य लक्षण कह चुका हूँ ॥ ४५ ॥ सत्त्वपुरुषयोरहमस्मीत्येकताभिमानोऽस्मिता । तदप्युक्तं, ‘दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मत्वाभिमानोऽस्मिता’ इति ॥ ४६ ॥ अत्यन्तविलक्षण सत्त्व ( प्रधान ) और पुरुष दोनोंकी एकताभिमान अस्मिता है दृक्शक्ति पुरुष है दर्शनशक्ति बुद्धि ( अन्तःकरण ) है आत्मा नित्य और असंग है अन्त करण सुखदु खादिका भोक्ता है अविद्यावश दोनोंका अभेदाभिमान होता है ॥ ४६ ॥ सुखाभिज्ञस्य सुखानुस्मृतिपूर्वक सुखसाधनेषु तृष्णारूपो गर्द्धो राग ॥ ४७ ॥ अनुभूत सुखको स्मरण कर सुखसाधनोंमें तृष्णा बढाना राग है अनुभूत दु खको स्मरण कर दु खसाधनोंमें निन्दाका नाम द्वेष है ॥ ४७ ॥ दु खज्ञस्य तदनुस्मृतिपुर सर तत्साधनेषु निन्दा द्वेष. । तदुक्तं ‘सुखानुशयी राग दु खानुशयी द्वेष.’ इति । किमत्रानु- शायिशब्दे ताच्छील्यार्थे णिनिरिनिर्वा मत्वर्थो योऽभिमत. । नाद्यः सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्य इत्यत्र सुपीति वर्त्तमाने पुन सुब्ग्रहणस्य उपसर्गेनिवृत्त्यर्थत्वेन सोपसर्गाद्धातोर्णिने- रनुत्पत्ते यथाकथञ्चिदंगीकारेऽपि अचोऽणितीति वृद्धिम- सक्तावतिशय्यादिपदवदनुशायिपदस्य प्रयोगप्रसंगात् । न द्वितीय । ‘एकाक्षरात् कृतो जातेः सप्तम्यां च न तौ स्मृतौ” इति। तत्प्रतिषेधादत्र चानुशयशब्दस्याजन्तत्वेन कृदन्त- त्वात् । तस्मादनुशयिशब्दो दुरुपपाद इति चेत् नैतद्भद्रं भावानवबोधात् प्रायिकाभिप्रायमिद् वचनम् । अतएवोक्तं वृत्तिकारेण-‘इतिकरणो विवक्षार्थ सर्वत्राभिसम्बध्यते’ इति । तेन काचिद्भवति कार्य कार्थिकस्तण्डुली तण्डुलिक इति ।
१३. शाङ्कर अद्वैत वेदान्त दर्शन व उपसंहार
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २८९ ) तथाच कृदन्ततया जातेश्च प्रतिषेधस्य प्रायिकत्वम् अनुशयश- ब्दस्य कृदन्तात् इनेरुपपत्तिरिति सिद्धम् ॥ ४८ ॥ शंका-सुखानुशयी और दुःखानुशयी इन दोनों सूत्रोंम जो अनुशयी शब्द है उसमें क्या ताच्छील्येऽर्थम णिनि प्रत्यय है या मत्वर्थमे इनिप्रत्यय है । प्रथम कह नहीं सकते क्योंकि सुप्यजातौ इस सूत्रमें सुपिस्यमे सुप्की अनुवृत्ति चली, आती है पुन' सुप्करन सामर्थ्यसे उपसर्गभिन्न सुप्का ग्रहण होता है अत उपस- र्गपूर्वक धातुसे णिनि नहीं होगा “पतत्यधो धाम विसारि सर्वतः” “स वभ्रुगोपजीवि- नाम् ' इत्यादि प्रसिद्ध कविप्रयोगोंकी समान कथञ्चित् णिनि मानाभी जाय तोभी वृद्धि दुर्वार होनेसे अनुशायी पद बनेगा अनुशयी न बन सकेगा । द्वितीयभी नहीं कह सकते एकाचूसे जातिवाचक कृदन्तसे, सहमन्तसे इन् और ठन् नहीं होते हैं श्ववान्, व्यघ्रवान्, दण्ड' सन्ति अस्या शालायाम् इत्या- दि इसके उदाहरण है यहा परभी अनुशयशब्द कृदन्ती अच्प्रत्ययान्त है अतः अनुशयी शब्द असाधु है ऐसा कहनाभी अनुचित है क्योंकि अभिप्रायको आप नहीं जानते हैं यह वार्तिक प्रायिक है अर्थात् सर्वत्र निषेध करताही है ऐसा नियम नहीं है अतएव वृत्तिकारने इतिशब्दको विवक्षितार्थ कहा है अतएव कार्य्यी इत्या- दिमें इनि भया अत अनुशयशब्द कृदन्त होनेपरभी इनि हो गया वस्तुत' अनुशन्द कृदन्त होनेपरभी व्याघ्रादिवत् जातिवाचक न होनेसे निषेधकी प्रवृत्तिही नहीं है अत शंका समाधान दोनों भूसा लेपनमात्र है ॥ ४८ ॥ पूर्वजन्मानुभूतमरणदुःखानुभववासनावलात् सर्वस्य प्राणभृ- न्मात्रस्याकृमेश च विदुषः सञ्जायमान शरीरविषयादेर्मम वियोगो मा भूदिति प्रत्यह निमित्त विना प्रवर्त्तमानोभयरू- पोऽभिनिवेश पञ्चम क्लेश । 'मा च भूवं हि भूयासमिति प्रार्थनाया प्रत्यात्ममनुभवसिद्धत्वात् । तदाह 'स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेश' इति । ते चाविद्यादय पञ्च सांसारिकविविधदुःखोपहारहेतुत्वेन पुरुष क्लिश्नन्तीति क्लेशा- प्रसिद्धाः ॥ ४९ ॥ पूर्वजन्ममें अनुभूत मरणदुःखानुभववासनावश कृमिसे लेकर बडे ज्ञानविर्य्य ट समस्त आर विषयादि प्राणियाको हमारे शरीरका नाश न हो इस प्रकार विन निमित्तके उत्पन्न भयरू। नाम अभिनिवेश है यही पाँचों क्लेश हैं उक्त अविद्यादिन १९
( २९० ) सर्वदर्शनसंग्रहः। [ पातञ्जल- सांसारिक विविध दुःखहेतु होनेके कारण पुरुषको क्लेश ( उपताप ) युक्त कर देनेसे क्लेश कहे जाते हैं ॥ ४९ ॥ कर्माणि विहितप्रतिषिद्धरूपाणि ज्योतिष्टोमब्रह्महत्यादीनि विपाकाः कर्मफलानि जात्यायुर्भोगाः आफलविपाकाच्चित्त- भूमौ शेरते इत्याशया धर्माधर्मसंस्काराः तत्परिपन्थिचि- त्तवृत्तिनिरोधो योगः निरोधो नाभावमात्रमभिमतं तस्य तुच्छ- त्वेन भावरूपसंस्कारजननक्षमतासम्भवात्, किन्तु तदा- श्रयो मधुमतीमधुप्रतीकाविशोकासंस्कारशेषतान्यपदेश्यः चित्तस्यावस्थाविशेषः निरुध्यन्तेऽस्मिन् प्राणाद्याश्चित्तवृत्तय इति व्युत्पत्तेरुपपत्तेः ॥ ५० ॥ विहित ज्योतिष्टोम अग्निहोत्रादि और प्रतिषिद्ध ब्रह्महत्या कलञ्जभक्षणादि कर्म हैं ब्राह्मणत्वादि जाति, आयु भोगरूप कर्मका फल विपाक है विपाकका फलो- त्पत्तिपर्यन्त चित्तभूमिमें रहनेवाले धर्माधर्मसंस्कार आशय हैं उसके विरोधी जो चित्तकी वृत्तियां हैं उनका रोकना योग है निरोधपदमें अभावमात्र नहीं विवक्षित है क्योंकि अभाव अलीक पदार्थ होनेसे वह भावरूप संस्कारका जनक नहीं हो सकता किन्तु मधुमति मधुप्रतीकादि संज्ञक चित्तकी अवस्थाविशेष निरोध है निरोध किया जाय प्राणादि चित्तवृत्तिको जिसमें इस व्युत्पत्तिसे यही अर्थ प्रतीत होता है ॥ ५० ॥ अभ्यासवैराग्याभ्यां वृत्तिनिरोधः तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः। प्रकाशनप्रवृत्तिरूपवृत्तिरहितस्य चित्तस्य स्वरूपनिष्ठः परि- णामविशेषः स्थितिः । तन्निमित्तीकृत्य यत्नः पुनः पुनस्त- थात्वेन चेतसि निवेशनमभ्यासः। चर्मणि द्वीपिनं हन्तीति व- न्निमित्तार्थेयं सप्तमीत्युक्तं भवति ॥ ५१ ॥ ‘तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्’ इत्युक्तप्रकार निरोध दुःसाध्य समझकर उसका उपाय कहते हैं (अभ्यासेति) अभ्यास ओर वैराग्यसे उसका निरोध प्रकाशनप्रवृत्तिरहित चित्तकी स्वरूपावस्थानरूप परिणामविशेष स्थिति है उस स्थितिके लिये यत्न बारम्बार चित्तमें निवेश करना अभ्यास है। स्थितौ यहांपर सप्तमी निमित्त अर्थमें है जिस प्रकार चर्मणिद्वीपिनंहन्ति इत्यादि स्थलमें है॥ ५१ ॥
दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २९१ ) दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् । ऐहि- कपारत्रिकविषयादौ दोषदर्शनान्निराभिलाषस्य ममैते विषया वश्याः नाहमेतेषां वश्य इति विमर्शो वैराग्यमित्युक्तं भवति ॥ समाधिपरिपन्थिकेशतनूकरणार्थं समाधिलाभार्थं च प्रथमं क्रियायोगविधानपरेण योगिना भवितव्यं क्रियायोगसम्पादने अभ्यासवैराग्ययोः सम्भवात् ॥ ५२ ॥ इस लोक और परलोकमें दुःखजनकत्व परिणामित्वादि दोष देखकर तद्विषयक अभि- लाषा छोड यह सब मेरे वश्य हैं। मैं इनके वश्य नहीं हूं इस विचारको वैराग्य कहते हैं । समाधिके विरोधी क्लेशादिको शिथिल करनेके ओर समाधिप्राप्तिके लिये प्रथम क्रिया हे योगीको योगविधानमे तत्पर होना चाहिये क्रियायोगसम्पादनसेही अभ्यास और वैराग्य होसकता है ॥ ५२ ॥ तदुक्तं भगवता-“आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥” इति । क्रिया- योगश्चोपदिष्टः पतञ्जलिना-‘तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः' इति । तपः स्वरूपं निरूपितं याज्ञवल्क्येन । “विधिनाक्तेिन मार्गेण कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः । शरीरशोषणं प्राहुस्तपसां तप उत्तमम् ॥” इति । प्रणवगायत्रीप्रभृती- नामध्ययनं स्वाध्याय इति । ते च मन्त्रा द्विविधा वैदिका- स्तान्त्रिकाश्च । वैदिकाश्च द्विविधाः प्रगीता अप्रगीताश्च । तत्र प्रगीता सामानि, अप्रगीताश्च द्विविधा छन्दोवद्धास्त- द्विलक्षणाश्च । तत्र प्रथमा ऋच । द्वितीया यजूंषि । तदुक्तं जैमिनिना-‘तेषामृग् यत्रार्थवशेन पाद्व्यवस्था गीतिषु सामा- ख्या शेषे यजु शब्द' इति ॥ ५३ ॥ योगमार्गमें चढनेकी इच्छावाले मुनिको प्रथम कर्म ( क्रिया ) करना चाहिये योगमें आरूढ मुनिको शम साधन हे । क्रिया योगभी पतञ्जलिने कहा है । तप, स्वाध्याय ओर ईश्वरप्रणिधानका नाम क्रिया योग है । वेदादिविहित प्रकार