सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
१३२ सात्वतसंहिता तत्प्रभावाच्च तेनैव तथा कालेन जायते । अनेन क्रमयोगेन जपवृद्ध्याऽन्वितेन तु ॥ २१० ॥ निखिलं चाप्यधीकुर्याद् मन्त्रवृन्दं पुरोदितम् । यावदाभाति भगवान् स्थाने पूर्वोक्तलक्षणे ॥ २११ ॥ प्रलीनमूर्तिरमलो ह्यनन्ततेजसां निधिः । चिदानन्दघनः शान्तो ह्यनौपम्यो ह्यनाकुलः ॥ २१२ ॥ समाधायात्मनात्मानं तत्र त्यक्त्वा जपक्रियाम् । ध्यातृध्येयाविभागेन यावत् तन्मयतां व्रजेत् ॥ २१३ ॥ यदा संवेद्यनिर्मुक्ते समाधौ लभते स्थितिम् । अभ्यासाद् भगवद्योगी ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ २१४ ॥ विस्तरेण योगप्रकारमाह—मध्याह्नभास्कराकारैरित्यारभ्य ब्रह्म सम्पद्यते तदित्य- न्तम् । अस्यार्थः—स्वहृदयकमलं तत्तत्पदभेदेन चातुरात्म्यैरधिष्ठितं स्मृत्वा जाग्रत्पद- स्थेनानिरुद्धेन सह आत्मानमेकीभूतं ध्यायन् प्रत्यहं तन्मन्त्रं शतवारं जपेत् । एवं तन्मन्त्रजपसामर्थ्याच्च तदीयं ज्ञानं माहात्म्यं च स्वस्यापि संभवति । एवमेकं संवत्सरं योगाभ्यासे कृतेऽनिरुद्धतादात्म्यसमन्वितो भवति । तदनन्तरमनिरुद्धं मन्त्रेण सह प्रद्युम्ने संहृत्य प्रद्युम्नोऽहमिति तादात्म्यभावनां कुर्वन् प्रत्यहं तन्मन्त्रं शतद्वयं जपन् पुनरेकं संवत्सरं नयेत् । एतेन प्रद्युम्नप्रभावो भवति । एवंरीत्या सङ्कर्षणमन्त्रं वासुदेवमन्त्रं स्वप्नव्यूहानिरुद्धादिवासुदेवान्तमन्त्रचतुष्टयं तथा सुषुप्तिव्यूहचतुष्टयं च प्रत्येकमेकैकं संवत्सरं जपवृद्धिक्रमेण तत्तादात्म्यभावनया सहाऽभ्यसन् तत्तन्मन्त्रं तदुत्तरमन्त्रे उपसंहरन् सुषुप्तिव्यूहवासुदेवमपि पूर्वोक्तलक्षणतुर्यस्थाने स्थिते परात्परवासुदेवे उपसंहरन् तत्तादात्म्यभावनया तन्मन्त्रं ध्यातृध्येयाविभागेन यावत्तन्मयत्वं व्रजेत् तावदन्तं ततो जपक्रियां त्यजेत् । एवमभ्यासाद् भगवद्यो(गि?गी) वेद्यवेदकभावरहिते समाधौ यदा स्थितिं लभते, तदा ब्रह्म सम्पद्यते । ब्रह्मैव भवतीत्यर्थः । परमसाम्यं भजतीति यावत् । यत्र यत्र योऽयं सोऽहमित्येवंरीत्या तत्तद्व्यूहतादात्म्याश्रयणमप्युक्तम्, तेन स्वस्य तदद्वैतसिद्धिश्च प्रतिपादिता । अत्र सर्वनामस्वरूपैक्यं चिन्तनीयम् । यतः— योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं न तेन कृतं पापं चौरेणात्माहारिणा ॥ इत्यन्यथा ज्ञानेन फलवैपरीत्यमुक्तम् । अपि तु तत्र सर्वप्रकारैक्यं बोध्यम्, यतः प्रकारैक्ये चास्ति तत्त्वव्यवहारः—सोऽयं गौरिति । ननु ‘सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्’ (छा० उ० ६।२।१), ‘तत्त्वमसि’ (छा० उ० ६।८।७) इत्यादिश्रुतिशतसिद्धं स्वरूपैक्यमपलपतां युष्माकमेवान्यथा ज्ञानमिति चेत्, ब्रूमः—किमिदानीमस्माभिस्तत्त्वनिर्णयः क्रियते? श्रीमद्भाष्यकार- प्रभृतिभिर्निर्णीते विषये किमावयोर्विवादेन । नन्वत्र समाधायात्मनात्मानं सह मन्त्रैस्ततः क्रमादिति, तदभिन्नेन चात्मनेति, तदद्वैतसमन्वितमिति, योऽयं सोऽहमनेनैवाप्यद्वैतेन
षष्ठः परिच्छेदः १३३ सदैव हीति, ध्यातृध्येयाविभागेन यावत्तन्मयतां व्रजेदिति, ब्रह्म सम्पद्यते तदेति च सुस्पष्टं शुद्धाद्वैतमसकृदुपदिश्यते । एतद्वाक्यजातं सर्वमद्वैतमनङ्गीकुर्वतां भवतां विरुद्धम्, भवद्भाष्यादिषु न विचारितं च । अतोऽस्मिन् विषये वयं विप्रतिपद्यामहे, इति चेत्, सत्यम् । स्वशास्त्रतया न तद्वचनजातं भाष्यादिषु(न?) विचारितम्, तथाप्येतत्सजातीय- श्रुतीतिहासपुराणवाक्यानां विचारितत्वादेषामपि चारितार्थ्यं बोध्यम् । विचारितं चैतत् सर्वमपि वेदान्ताचार्यैः पञ्चरात्ररक्षायां द्रष्टव्यम् ॥ २०५-२१४ ॥ अपने हृदयकमल को तत्तत्पद भेद से मध्याह्न सूर्य के समान दीप्तियुक्त शान्त विग्रहों वाले चातुरात्म्य से अधिष्ठित समझ कर जाग्रत्पद पर स्थित अनिरुद्ध के साथ अपनी आत्मा को एकीभूत रूप में ध्यान करते हुए प्रतिदिन अपने अनिरुद्ध मन्त्र का सौ बार जप करे ॥ २०५-२०६ ॥ उस मन्त्र के जप के सामर्थ्य से अनिरुद्ध के साथ तादात्म्य की स्थिति के बन्धन से उनके विषय में सविज्ञान महिमा उत्पन्न हो जाती है । इस प्रकार के अभ्यास से एक संवत्सर पर्यन्त जप करने से प्रद्युम्न का प्रभाव प्रगट होता है । इस प्रकार सङ्कर्षण मन्त्र, वासुदेव मन्त्र, स्वप्न व्यूह के अनिरुद्धादि वासुदेवान्त मन्त्र चतुष्टय तथा सुषुप्तिव्यूह चतुष्टय, इनके एक-एक मन्त्रों को संवत्सर पर्यन्त जपवृद्धि के क्रम से तादात्म्य भावना के साथ अभ्यास करते हुए तत्तन्मन्त्र को तत्तदुत्तर मन्त्र में उपसंहार करते हुए, सुषुप्तिव्यूह वासुदेव को तुर्य स्थान में स्थित परात्पर वासुदेव में उपसंहार करते हुए, उस मन्त्र को ध्याता एवं ध्येय के विभाग से जब तन्मय की स्थिति उत्पन्न हो जावे तब उसके अन्त में जप क्रिया का परित्याग कर देवे । इस प्रकार अभ्यास करने वाला योगी वेद्य-वेदकभाव से रहित जब समाधि की स्थिति प्राप्त कर लेता है तब वह 'ब्रह्म' हो जाता है ॥ २०७-२१४ ॥ ततः श्रमजयं कुर्यात् त्यक्त्वा ध्यानासने क्रमात् । समाप्ते शयनस्थश्च कालं रात्रिक्षयावधि ॥ २१५ ॥ एवं योगानुष्ठानानन्तरं पुनर्ब्राह्ममुहूर्त्तपर्यन्तं विश्राममाह — तत इति ॥ २१५ ॥ तदनन्तर वैष्णव साधक ध्यान एवं आसन का क्रमशः परित्याग करे । फिर शयन कर परिश्रम को दूर करे ॥ २१५ ॥ ब्राह्मे मुहूर्ते सम्प्राप्ते ह्युत्थाय शयनात् ततः । स्नात्वाऽभ्यर्च्य जगन्नाथं समिद्दानं समाचरेत् ॥ २१६ ॥ जुहुयाच्च यथाशक्ति ततस्तिलघृतादि यत् । ऊनातिरिक्तशान्त्यर्थं सर्वकर्मसमाप्तये ॥ २१७ ॥ दद्यात् पूर्णाहुतिं कृत्वा पूर्ववत् सेचनादिकम् । ततो देवं तु पीठस्थं कुण्डस्थमनलं ततः ॥ २१८ ॥
१३४ सात्वतसंहिता न्यासद्वयं च संहृत्य मनसा च स्वविग्रहात्। निःशेषस्योपसंहारं कुर्यादर्घ्यादिकस्य च॥ २१९॥ यागोद्देशातत्तथा कुण्डात् स्तराद्यस्याखिलस्य च। सहोपलेपनेनैव सर्वमम्भसि निक्षिपेत्॥ २२०॥ ब्राह्ममुहूर्तमारभ्य कर्तव्यक्रमं संक्षेपेणाह—ब्राह्म इति पञ्चभिः । न्यासद्वयं करन्यासाङ्गन्यासयोर्द्वयमित्यर्थः । एवं न्यासोपसंहारानन्तरमनुयागादिकं कार्यम्। तथा च जयाख्ये— यागस्थानाच्च तिलकं कृत्वा न्यासं स्वविग्रहात्। उपसंहृत्य मेधावी कुर्याद् वै भोजनादिकम्॥ —(१५।२६१) इति। लक्ष्मीतन्त्रेऽपि— अर्घ्याद्यमुपसंहृत्य वर्मस्त्रैः प्रतिगृह्य च। उपसंहृत्य च न्यासमनुयागं समाचरेत्॥(४०।९४) इति। एवं भोजनात् पूर्वं न्यासस्योपसंहृतत्वात् पुनः सायं पूजारम्भे न्यासोऽनुष्ठेय इति ज्ञायते। यद्यपि पारमेश्वरे— श्रेष्ठः प्रभातकालः स्यात् त्रिषु कालेषु वै पुनः। यथावन्मन्त्रविन्यासमात्मनः करदेहयोः॥ हृद्यागं स्थानसंशुद्धिं सायामां भौतिकीं ततः। नित्यं प्राभातिके कुर्यादन्यत्रेच्छानुसारतः॥(९।४-५) इत्युक्तम्, तथापि तन्माध्याह्निकाचंर्चनादिष्वनुपसंहृतन्यासपूजकविषयम् । सायं- पूजारम्भे तु न्यासोऽवश्यमनुष्ठेयः, मध्याह्नानुयागात् पूर्वमेव न्यासस्योपसंहृतत्वात्, न्यासं विना पूजनानौचित्याच्च ॥ २१६-२२०॥ रात्रि के बीत जाने पर ब्रह्ममुहूर्त उपस्थित हो जाने पर शयन से उठ कर स्नान करे । फिर जगन्नाथ का अर्चन करे तदनन्तर समिधा दान करे ॥ २१६ ॥ तदनन्तर तिल, घृतादि जो भी वस्तु हो उससे हवन करे । न्यूनाधिक दोष की शान्ति के लिये तथा कर्म की समृद्धि के लिये पूर्ववत् सेचनादि कर्म कर पूर्णाहुति देवे । तदनन्तर अङ्गन्यास तथा करन्यास संक्षेप में कर पीठ पर स्थित देव की तथा कुण्ड स्थित अग्नि को तथा अर्घ्यादिक का उपसंहार करे ॥ २१७-२१९ ॥ यागस्थान से एवं कुण्ड से समस्त संस्तर (= यज्ञ) प्रदेश के उपलेपन के साथ समस्त सामग्री जल में फेंक देवे ॥ २२० ॥ सकृत् त्र्यहं च सप्ताहं पक्षं मासमथापि वा। यो यजेद् विधिनाऽनेन भक्तिश्रद्धासमन्वितः॥ २२१ ॥
षष्ठः परिच्छेदः १३५ सोऽपि यायात् परं स्थानं किं पुनर्योऽत्र संस्थितः । यावज्जीवावधिं कालं बद्धकक्ष्यो महामतिः ॥ २२२ ॥ एवमाराधनस्य यथाशक्त्यनुष्ठानेऽपि साफल्यमाह— सकृदिति द्वाभ्याम् ॥ २२१-२२२ ॥ इत्युक्तं चातुरात्म्यं समासादमलेक्षण । सबाह्याभ्यन्तरं सम्यङ्मया ते यजनं शुभम् ॥ २२३ ॥ यज्ज्ञात्वा क्षयमायाति त्वविद्याबीजमक्षयम् । अचिरादेव भविनां भक्तानां भावितात्मनाम् ॥ २२४ ॥ ॥ इति श्रीपाञ्चरात्रे श्रीसात्वतसंहितायां चतुरात्म्याराधनं नाम षष्ठः परिच्छेदः ॥ ६ ॥ — ❦ — उक्तमर्थं निगमयति—इतीति द्वाभ्याम् ॥ २२३-२२४ ॥ ॥ इति श्रीमौज्यायनकुलतिलकस्य यदुगिरीश्वरचरणकमलार्चकस्य योगानन्दभट्टाचार्यस्य तनयेन अलशिङ्गभट्टेन विरचिते सात्वततन्त्रभाष्ये षष्ठः परिच्छेदः ॥ ६ ॥ — ❦ — जो साधक यह यजन क्रिया एक दिन, तीन दिन, एक सप्ताह, पक्षभर, मास पर्यन्त भक्तिश्रद्धा से समन्वित हो, इस विधि से सम्पादन करता है, वह भक्त परं पद (विष्णुपद) को प्राप्त करता है । जो बुद्धिमान साधक यावज्जीना- वधि कमर कस कर इस याग को सम्पादन करता है उसके विषय में क्या कहा जाय? ॥ २२१-२२२ ॥ हे अमलेक्षण! इस प्रकार संक्षेप में सबाह्यान्तर चतुरात्मीयात्मक कल्याण- कारी यजन का सम्यक् प्रतिपादन किया गया । जिसे जान लेने मात्र से भवितात्मा संसारी समस्त भक्तों को अक्षय अविद्याबीज का अल्पकाल में विनाश हो जाता है ॥ २२३-२२४ ॥ ॥ इस प्रकार डॉ० सुधाकर मालवीय कृत सात्त्वत संहिता के चतुरात्म्याराधन नामक षष्ठ परिच्छेद की हिन्दी समाप्त हुई ॥ ६ ॥ — ❦ —
सप्तमः परिच्छेदः अमन्त्रकव्रतविधिः नारद उवाच प्रसन्नेनाथ विभुना यदुक्तो लाङ्गली पुनः । निःश्रेयसकरं कर्म तदाकर्णयत द्विजाः ॥ १ ॥ अथ सप्तमो व्याख्यास्यते । नारदो मुनीन् प्रति वासुदेवेन सङ्कर्षणायोपदिष्टं व्रताख्यं कर्म शृणुध्वमित्याह—प्रसन्नेनेति ॥ १ ॥ नारद ने कहा—हे मुनिगणो ! प्रसन्न विभु भगवान् ने पुनः सङ्कर्षण को जिस निःश्रेयस कर्म का उपदेश दिया उसे सुनिये ॥ १ ॥ श्रीभगवानुवाच शृणु ब्रह्ममयं पुण्यमपुण्यचयदाहकृत् । तत्त्वतः प्रतिपन्नानामचिरादेव सिद्धिदम् ॥ २ ॥ भगवान् संकर्षणं प्रत्याह—शृण्विति । पुण्यं पुण्यावहम् । अपुण्यचयदाहकृत् पापविध्वंसकम् । कर्मेत्यनुषङ्गः ॥ २ ॥ श्रीभगवान् ने कहा—हे सङ्कर्षण ! जो पुण्यावह कर्म पाप समूहों को जला देने वाला होता है तथा निष्कपट रूप से भगवान् में प्रतिपन्न भक्तों को शीघ्र सिद्धि प्रदान करने वाला है, उसे सुनिए ॥ २ ॥ व्यूहान्तरस्वरूपप्रतिपादनम् परं ब्रह्म परं धाम चातुरात्मकमव्ययम् । जाग्रत्संज्ञे स्वयं यत्तु पदे व्यक्तचतुर्भुजम् ॥ ३ ॥ नूनं कर्मात्मतत्त्वानां भवदुःखप्रशान्तये । भावमाक्रम्य रूपेण तेन मोक्षप्रदेन च ॥ ४ ॥ ततस्त्वप्यययोगेन स्वस्वमूर्तिचतुष्टयम् । नीत्वा परिणतिं योगादात्मन्यास्ते च पूर्ववत् ॥ ५ ॥
सप्तमः परिच्छेदः १३७ अनुग्रहार्थं भविनां नानाकृत्या तु वै पुनः । देहकान्तिमनुज्झित्य दिक्क्रमेण तु वै सह ॥ ६ ॥ पौरुषेण तु रूपेण प्रत्येकेन त्रिधा त्रिधा । वासुदेवादिकेनैव व्यक्तचक्रादिना युतम् ॥ ७ ॥ उत्कृष्टादिगुणाढ्यानामा सृष्टेर्नान्ययाजिनाम् । वर्णानां जनकत्वेन व्यक्तिमभ्येति शाश्वतीम् ॥ ८ ॥ पूर्वोक्तं परात्परं नित्योदितव्यूहाख्यं वासुदेवादिचतुष्टयमेव पूर्वोक्तजाग्रद्व्यूह- रूपेणाविर्भूतम्, तज्जीवात्मनां संसारखेदनिवृत्त्यर्थं तेनैव रूपेण च व्यक्तीभूय जाग्रत्पदे विदिक्ष्वप्यव्ययक्रमेणावतीर्णं पुरुषादिमूर्तिचतुष्टयं स्वात्मनुसंहृत्य पुनः संसारिणामनुग्रहार्थं प्रत्येकं त्रिधा त्रिधा वासुदेवः केशवादित्रिकरूपेण, सङ्कर्षणो गोविन्दादित्रिक रूपेण, प्रद्युम्नस्त्रिविक्रमादित्रिकरूपेण, अनिरुद्धो हृषीकेशादित्रिकरूपेण व्यक्तचक्रादिलाञ्छनैः सह भगवदेकान्तिनां पोषकत्वेन शाश्वतीमभिव्यक्तिमभ्येतीत्याह—परं ब्रह्मेति षड्भिः । देहकान्तिमनुज्झित्येत्यनेन जाग्रद्व्यूहवासुदेवादिचतुष्टयस्य पूर्वं यादृशो वर्णभेद उक्तः, केशवादित्रिकचतुष्टस्यापि तादृश एवेत्युक्तं भवति ॥ ३-८ ॥ परात्पर नित्योदित व्यूहाख्य वासुदेवादि चतुष्टय ही पूर्वोक्त जाग्रदादि अवस्थाओं में व्यूहरूप से अन्तर्विभूत, वही जीवात्माओं के संसार रूप खेद की निवृत्ति के लिये, उसी रूप से प्रगट होकर जाग्रत्पद में, कोणों में, अव्यय क्रम से आविर्भूत होता है और पुरुषादि चतुष्टय को अपने में उपसंहृत कर पुनः संसारी जीवों के कल्याण के लिये प्रत्येक व्यूह तीन-तीन रूपों में विभक्त हो जाता है। वासुदेव केशवादि तीन रूपों में, सङ्कर्षण गोविन्दादि त्रिक रूप में, प्रद्युम्न त्रिविक्रमादि तीन रूप में और अनिरुद्ध हृषीकेशादि तीन रूपों में व्यक्त चक्रादि चिह्नों के साथ भगवद् भक्तों का पोषक होकर शाश्वती अभिव्यक्ति के रूप में वही प्रगट होता है। जिस प्रकार जाग्रद व्यूह वासुदेवादि चतुष्टय में पहले जैसा वर्णभेद कहा गया है, केशवादि त्रिक चतुष्टय में भी उसी प्रकार का वर्ण भेद विद्यमान रहता है ॥ ३-८ ॥ व्यूहान्तराभिव्यक्तिप्रयोजनम् यां समालम्ब्य संसारादचिरादेव यान्ति च । सुप्रबुद्धः परं धाम दानधर्मव्रतादिना ॥ ९ ॥ एवं केशवादिरूपेणाभिव्यक्तेः प्रयोजनमाह—यामिति ॥ ९ ॥ अब केशवादिरूप से अपनी अभिव्यक्ति का कारण कहते हैं—जिसका आश्रय लेकर सुप्रबुद्धजन दान एवं धर्म का आचरण करने से शीघ्र ही परंधाम को प्राप्त कर लेते हैं ॥ ९ ॥ सा० सं० - 13
१३८ सात्वतसंहिता व्रतारम्भकर्तव्यतानिरूपणम् कर्तव्यमिति वै कर्म त्वैश्वर्यं यः समाचरेत् । भक्त्या व्रतच्छलेनैव तस्यायं विहितः क्रमः ॥ १० ॥ अतो वासुदेवादीनां केशवादीनां च प्रीणनव्रतानुष्ठानक्रमो वक्ष्यत इत्याह— कर्तव्यमितीति । ऐश्वर्यम् ईश्वरसम्बन्धि, तत्प्रीणनमित्यर्थः । यद्वा ऐहलौकिकैश्वर्यादि- सम्पादकमित्यर्थः । उभयथा कर्मणो विशेषणम् ॥ १० ॥ अब वासुदेवादि तथा केशवादिकों को प्रसन्न करने के लिये व्रतानुष्ठान का क्रम कहते हैं—जो वैष्णव ऐहलौकिक ऐश्वर्यादि के सम्पादन करने वाले, कर्म एवं भक्ति से अथवा व्रतादि के बहाने से भी व्रतानुष्ठान करता है उसके लिये यह विहित कर्म है ॥ १० ॥ कार्तिकस्य दशम्यां तु मासस्य तु निशागमे । घृतेन पञ्चगव्येन बिम्बपादाम्भसा तु वा ॥ ११ ॥ कृत्वा स्वकोष्ठसंशुद्धिं निस्सृत्योदरगं मलम् । स्मरन् प्रभुं समाचम्य पाणौ कृत्वा कुशोदकम् ॥ १२ ॥ तत्क्षेपपूर्वकं सङ्कल्प आवर्तव्यो व्रतं प्रति । ॐ व्रताधिपतये देव नित्यनिर्मलमूर्तये ॥ १३ ॥ वत्सरं परिपीडैस्तु त्वामहं तोषयाम्यजम्। दशम्यां सायंकाले पञ्चगव्या(द्य)न्यतमप्राशनेन स्वशरीरशुद्धिमाचमनप्राणायामौ कुशोदकप्रक्षेपपूर्वकं संकल्पं चाह—कार्तिकस्येति सार्धद्वाभ्याम् । घृतेन पञ्चगव्येन बिम्बपादाम्भसा तु वेत्यत्रोत्तरोत्तरं श्रेष्ठं सम्बोध्यम् । तथा च सच्चरित्ररक्षायां तृतीयेऽधिकारे ब्रह्माण्डे— पृथिव्यां यानि तीर्थानि तेषु स्नातेषु यत्फलम् । विष्णोः पादोदकं मूर्ध्नि धारयेत् सर्वमाप्नुयात् ॥ मानवो यस्तु गङ्गायां स्नानं पानं समाचरेत् । तस्य यादृग् भवेत् पुण्यं तादृक् पादाम्बुधारणात् ॥ त्रिषु लोकेषु यत्तीर्थं प्रयागं पुष्करादिकम् । तत्पादयुग्मे कृष्णस्य तत्र तिष्ठति नित्यशः ॥ श्रीभागवते— पादोदकस्य माहात्म्यं जानात्येव हि शङ्करः । विष्णुपादोद्भवां गङ्गां शिरसा धारयन् हि सः ॥ प्रायश्चित्तमनुप्राप्तः कृच्छ्रं वाप्यघमर्षणम् । विष्णुपादोदकं पीत्वा शुद्धिमाप्नोति तत्क्षणात् ॥ (पृ०११०)
सप्तमः परिच्छेदः १३९ इत्यादि। एतदलाभे पञ्चगव्यम्, तस्याप्यलाभे घृतं वा ग्राह्यमिति भावः। तथा च पाद्मे स्नपनाध्याये— अलाभे पञ्चगव्यानां घृतमेवैकमिष्यते। पञ्चगव्येषु यस्य स्यादलाभस्तत्कृते घृतम्॥ इति॥ प्रभुं स्मरन् उदरगं मलं निस्सृत्येत्यनेन प्राणायामः सूच्यते यथा, तथा वक्ष्यति प्राणायामं नृसिंहकल्पपरिच्छेदे— नाभिदेशस्थितं ध्यात्वा देवं संगृह्य कल्मषम्। निस्सृतं वायुमार्गेण द्वादशान्तावधौ क्षिपेत्॥ निरस्तपापमाकृष्य वातचक्रसमन्वितम्। नासाग्रेण तु मन्त्रेशं देहसम्पूरणाय च॥ तं ध्यायेद् हृदयस्थं च गतिरुद्धेन वायुना। (१७।१८-२०) इति॥ ११-१३॥ संकल्पमन्त्रमाह—ॐ व्रताधिपतय इति। परिपीडैः, उपवासैरित्यर्थः॥ १३-१४॥ कार्त्तिक महीने की दशमी तिथि को सायङ्काल के समय घृत से, पञ्चगव्य से, अथवा बिम्ब के पादोदक से, अपने कोष्ठ की संशुद्धि करे और भीतर का पाप बाहर निकाल देवे। प्रभु का स्मरण करते हुए हाथ में कुशोदक का जल लेकर उसे शरीर पर छिड़के, फिर आचमन करे॥ ११-१२॥ फिर व्रत के लिये संकल्प करे। अब संकल्प का मन्त्र कहते हैं—'ॐ व्रताधिपतये देव....त्वामहं तोषयाम्यजम्' (यह संकल्प का स्वरूप है। संकल्प में आये हुए 'परिपीडैः' का अर्थ 'उपवासों के द्वारा' है)॥ १३-१४॥ प्रयतो दर्भशय्यायां क्ष्मातले रजनीं नयेत्॥ १४॥ एकादश्यां प्रभातेऽथ स्नात्वा देवमधोक्षजम्। ध्यात्वाऽभ्यर्च्य यथापूर्वं नानानामान्तरैः शुभैः॥ १५॥ एवं संकल्पानन्तरं तस्यां रात्रौ केवलभूतले कुशोपरि शयनमाह—प्रयत इत्यर्धेन। एकादशीप्रभातकृत्यमाह—एकादश्यामिति। नानानामान्तरैः सहस्त्रनामादि- भिरित्यर्थः। स्तुत्वेति शेषः॥ १४-१५॥ तदनन्तर कुशा के बिस्तर पर रात बितावै। प्रातःकाल एकादशी के दिन स्नान कर देवाधिदेव अधोक्षज भगवान् विष्णु का ध्यान कर उनके कल्याणकारी एवं अनेक भिन्न-भिन्न नामों से पूर्व की भाँति उनकी अर्चना करे॥ १४-१५॥ वासुदेवस्य लाञ्छन ध्यानप्रकारकथनम् कराभ्यां लम्बमानाभ्यां संस्थितौ दक्षिणादितः।
१४० सात्वतसंहिता पद्मशङ्खौ सुशोभाढ्यौ यथा तदवधारय ॥ १६ ॥ तर्जनीमध्यमाभ्यां तु नम्राभ्यां मध्यतः स्थितम् । निषण्णं तलपर्यन्ते शङ्खमूर्ध्वमुखं शुभम् ॥ १७ ॥ सनालं कमलं तद्वत् सितं विकसितं तु वै । मणिबन्धादतिक्रान्तं किञ्चिच्छेषलतागणम् ॥ १८ ॥ लम्बमानमधोवक्त्रं साङ्गुष्ठं संस्मरेद् विभोः । वासुदेवस्य लाञ्छनध्यानप्रकारमाह—कराभ्यामिति सार्द्धैस्त्रिभिः । लम्बमान- दक्षिणहस्ते तर्जन्यङ्गुष्ठाभ्यां संगृहीतं तलप्रदेशेऽधोमुखं स्थितं शङ्खवत् सितं विकसितं मणिबन्धादतिक्रान्तं किञ्चिच्छेषलतागणं सनालं कमलं तथा वामहस्ते नम्राभ्यां तर्जनीमध्यमाभ्यां मध्यतो गृहीतं तलप्रदेशे ऊर्ध्वमुखं स्थितं शङ्खं च ध्यायेदित्यर्थः । ननु जाग्रद्व्यूहवासुदेवस्य पूर्वं चतुर्भुजत्वमुक्तम्, इदानीं लाञ्छनद्वयमात्रस्योक्ता द्विभुजत्वमेव ज्ञायत इति चेत्, किं तावता भवतो विरोधः, उभयथापि लक्षणं स्यात् ॥ १६-१९ ॥ अब भगवान् वासुदेव का शङ्खादि से युक्त सलाञ्छन ध्यान का प्रकार कहते हैं—हे सङ्कर्षण ! भगवान् जिस प्रकार अपने लम्बे-लम्बे हाथों में दक्षिण के क्रम से शोभायुक्त कमल और शङ्ख धारण किये हुए हैं, उसे सुनिये ॥ १६ ॥ लम्बे दाहिने हाथ में तर्जनी एवं अङ्गुष्ठ से पकड़कर तलप्रदेश में अधोमुख स्थित शङ्ख के समान उज्ज्वल एवं विकसित, कुछ-कुछ शेषलतागण समन्वित एवं सनाल कमल का तथा बायें हाथ में नीचे की ओर तर्जनी एवं मध्यमा अङ्गुलियों के मध्य में गृहीत तलप्रदेश में ऊर्ध्व मुख स्थित शङ्ख धारण किये हुए भगवान् का स्मरण करे ॥ १७-१९ ॥ होमान्तमखिलं कृत्वा ध्यायेदनिमिषस्ततः ॥ १९ ॥ दिनमध्येऽर्चनं कुर्याद् दिनान्ते स्नानवर्जितम् । महार्थैर्विविधैः स्तोत्रैर्गीतवाद्यसमन्वितैः ॥ २० ॥ निशां नीत्वा प्रभातेऽथ स्नानपूर्वमजं यजेत् । चतुरात्मानमव्यक्तमनुयागान्तकर्मणा ॥ २१ ॥ उदितेऽथ निशानाथे चास्तं याते दिवाकरे । क्षान्त्यर्थमर्चनं कुर्याद् दण्डवत् प्रणमेत् क्षितौ ॥ २२ ॥ चतुर्धा वै चतुर्दिक्षु ततः कुर्यात् प्रदक्षिणम् । एकैकस्याग्र उच्चार्य चतुर्धा तु पदं पदम् ॥ २३ ॥ तद्वाचकांस्तोत्रमन्त्रांस्ततः कृत्वा स्वभावगम् । तद्व्यक्तिव्यञ्जकेनैव सह वाक्यगणेन तु ॥ २४ ॥
सप्तमः परिच्छेदः १४१ ततो होमान्तं सर्वं कृत्वा पुनस्तमेव ध्यायन् प्राप्ते मध्याह्ने यथाविध्यर्चनं कृत्वा सायन्तनार्चनं तु स्नपनवर्जितं कृत्वा गम्भीरार्थगर्भितविविधस्तोत्रगीतवाद्यादिभिः सह तां निशां जागरणेन नीत्वा द्वादश्यां प्रभाते स्नानपूर्वकं यथाविधि चतुरात्मानं प्रभुं सम- भ्यर्च्य पारणान्तं कृत्वा सायन्तनार्चनं च कृत्वाऽपराधक्षमापणं कुर्वन् चतुर्दिक्षु चतुर्वारं दण्डवत् प्रणम्य चतुर्वारं प्रदक्षिणं कुर्वन् एकैकस्याग्रतः स्थित्वा तत्तद्वाचकस्तोत्र- मन्त्रवाक्यादीनि पठेद्दिति प्रयोगपद्धतिमाह—होमान्तमित्यादिभिः ॥ १९-२४ ॥ तदनन्तर होमान्त सभी कर्म करते हुए ध्यान करे । मध्याह्न होने पर यथाविधि अर्चन करे । पुनः सायङ्काल का अर्चन स्नान के बिना ही सम्पादन कर, गम्भीरार्थ-गर्भित, विविध स्तोत्र, गीत एवं वाद्यादि से उस रात को जागते हुए व्यतीत कर देवे । फिर द्वादशी को प्रभातकाल में यथाविधि चतुरात्मा प्रभु की पूजा कर पारण करे और सायंकाल की पूजा करे । अपराध के लिये क्षमा माँगे और चारों दिशाओं में चार बार दण्डवत् करे । चार बार प्रदक्षिणा कर एक-एक के आगे स्थित होकर तद्वाचक स्तोत्र मन्त्र वाक्यादि पढ़े ॥ १९-२४ ॥ वासुदेवादीनां जितन्तामन्त्रचतुष्टयम् जितं ते पुण्डरीकाक्ष वासुदेवामितद्युते । रागदोषादिनिर्मुक्तो समस्तगुणमूर्तिमान् ॥ २५ ॥ नाथ ज्ञानबलोत्कृष्ट नमस्ते विश्वभावन । सङ्कर्षण विशालाक्ष सर्वज्ञ परमेश्वर ॥ २६ ॥ देव ऐश्वर्यवीर्यात्मन् प्रद्युम्न जगतांपते । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश सर्वेश्वर जगन्मय ॥ २७ ॥ स्थित्युत्पत्तिलयत्राणहेतवे शक्तितेजसे । जयानिरुद्ध भगवन् महापुरुष पूर्वज ॥ २८ ॥ वासुदेवादीनां जितन्तादिस्तोत्रमन्त्रचतुष्टयं स्वयमेवाह—जितं त इति चतुर्भिः । अत्र प्रथमश्लोके प्रथमं पादम्, द्वितीये द्वितीयम्, तृतीये तृतीयम्, चतुर्थ चतुर्थं च संगृह्यैकश्लोकरूपेण लक्ष्मीतन्त्र (२४।६९) पाद्मादिषु प्रतिपादितम् । तस्याष्टा- क्षरादिव्यापकत्वं चोक्तं लक्ष्मीतन्त्रे— पदमन्त्रास्त्रयोऽस्य स्युर्विधाने पाञ्चरात्रिके ॥ विष्णवे नम इत्येवं नमो नारायणाय च । नमो भगवते पूर्वं वासुदेवाय चेत्यपि ॥ जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज ॥ पदमन्त्रश्चतुर्थोऽयं प्रणवस्य पुरन्दर । ओङ्कारसहितानेतान् मन्त्रान् पूर्वविदो विदुः ॥......
१४२ सात्वतसंहिता केवलस्तारकश्चैव चत्वारश्च तदादिकाः । पञ्चैते व्यापका मन्त्राः पञ्चरात्रे प्रकीर्तिताः ॥ इति ॥ —(२४।६७-७०, ७४) इतोऽप्यधिकं पाद्मादिषु प्रतिपादितं स्तोत्रश्लोकजातमेतद् जितन्ताख्य- मन्त्रस्यार्थविवरणरूपं बोध्यम् । जितन्ताख्यमन्त्रव्याख्यानमहिर्बुध्न्यसंहितायामुक्तं द्रष्टव्यम् ॥ २५-२८ ॥ अब वासुदेवादिकों के जितन्तादि स्तोत्र तथा मन्त्र चतुष्टय को स्वयं कहते हैं—हे वासुदेव, हे अमितद्युति वाले ! हे पुण्डरीकाक्ष ! आप की जय हो, आप रागदोषादि से रहित हैं । आप वासुदेव समस्त गुणों के मूर्तिमान् स्वरूप हैं । हे नाथ, हे ज्ञानबलोत्कृष्ट, हे विश्वभावन, आप को नमस्कार है ॥ २५-२६ ॥ हे विशालाक्ष ! हे सर्वज्ञ ! हे परमेश्वर ! आप सङ्कर्षण को नमस्कार है । हे देव ! ऐश्वर्य, वीर्यवान्, प्रद्युम्न जगत् के पालक आप को नमस्कार है । हे हृषीकेश हे सर्वेश्वर हे जगन्मय आप प्रद्युम्न को नमस्कार है ॥ २६-२७ ॥ जगत् की स्थिति एवं उत्पत्ति, लय एवं त्राण करने में कारणभूत, शक्ति तेज स्वरूप हे भगवन्, हे महापुरुष, हे पूर्वज, हे अनिरुद्ध आपकी जय हो ॥ २८ ॥ विधानानेन वै कार्यं पक्षयोरुभयोरपि । अब्दान्तमर्चनं विष्णोर्निष्कामेनाग्रजन्मना ॥ २९ ॥ एवं प्रतिमासं पक्षद्वयेऽपि दशम्यां पञ्चगव्यप्राशननियमपूर्वकमुपवासं जागरणं द्वादश्यां व्रताराधनपूर्वकं पारणं सायmaparādhakṣamāpaṇārtham... -> सायमपराधक्षमापणार्थमर्चनादिकं च कुर्वन् संवत्सरान्तं ब्राह्मणो निष्कामं यथा व्रतं कुर्यादित्याह—विधिनेति ॥ २९ ॥ प्रतिमास दोनों पक्षों में दशमी को पञ्चगव्य प्राशन एवं नियमपूर्वक एकादशी को उपवास, जागरण करके द्वादशी को व्रताराधनपूर्वक पारण करे । फिर सायंकाल अपराध क्षमापणार्थ, अर्चनादि करते हुए साधक ब्राह्मण निष्काम रूप से इस व्रत को एक साल तक करे ॥ २९ ॥ चातुरात्म्याराधने वर्णानां क्रमः एवं सङ्कर्षणाद्यं तु वासुदेवान्तमर्चनम् । विहितं क्षत्रजातेर्वै कर्तव्यत्वेन सर्वदा ॥ ३० ॥ प्रद्युम्नाद्यं तु वैश्यस्य मुसल्यन्तमुदाहृतम् । सच्छूद्रस्यानिरुद्धाद्यं प्रद्युम्नान्तं सदैव हि ॥ ३१ ॥ क्षत्रियस्य विशेषमाह—एवमिति । वैश्य विशेषमाह—प्रद्युम्नाद्यमित्यर्धेन । मुसल्यन्तं सङ्कर्षणान्तमित्यर्थः । शूद्रस्य विशेषमाह—सच्छूद्रस्येत्यर्धेन ॥ ३०-३१ ॥ अब क्षत्रिय के लिये विशेष कहते हैं—क्षत्रिय जाति के लिये सङ्कर्षण से
सप्तमः परिच्छेदः १४३ लेकर इसी प्रकार सर्वदा संवत्सर पर्यन्त वासुदेवान्त अर्चन विहित है ॥ ३० ॥ वैश्य के लिये प्रद्युम्न से प्रारम्भ कर सङ्कर्षण पर्यन्त संवत्सर तक व्रत का विधान है और सच्छूद्र साधक के लिये अनिरुद्ध से अलग कर प्रद्युम्नान्त व्रत का विधान है ॥ ३१ ॥ सङ्कर्षणादीनां लाञ्छनध्यानप्रकारकथनम् मूर्तीनां ध्यानकाले तु विशेषमवधारय । सङ्कर्षणेऽब्जवद् रम्यां दक्षिणे तु करे गदाम् ॥ ३२ ॥ गृहीतां चिन्तयेन्मध्यादधोवक्त्रेण पाणिना । अङ्गुलिद्वितयेनैव त्वङ्गुष्ठाद्येन लीलया ॥ ३३ ॥ प्राग्वद् वामकरे पद्मं प्रद्युम्नस्य निबोधतु । दक्षिणे हेतिराट् तद्वदङ्गुलिद्वितयोपरि ॥ ३४ ॥ पूर्ववत् कमलं वामे चतुर्थस्याधुनोच्यते । आदिवद् दक्षिणे पद्मं गदा वामे यथोदिता ॥ ३५ ॥ इति प्रथममूर्तीनां ध्यानमुक्तं तु सार्चनम् । नित्यनैमित्तिकार्थं तु निःश्रेयसपदाप्तये ॥ ३६ ॥ पूर्वं वासुदेवलाञ्छनध्यानमात्रस्योक्तत्वादिदानीं सङ्कर्षणादीनां लाञ्छनभेदध्यान- माह—मूर्तीनामित्यारभ्य निःश्रेयसपदाप्तय इत्यन्तम् । अब्जवदित्यनेन पूर्वं वासुदेवस्य दक्षिणकरेऽब्जस्य यादृशः सन्निवेशो यादृशो धारणप्रकारश्चोक्तः, इदानीं सङ्कर्षणस्य दक्षिणे करे गदाया अपि तादृश इति बोध्यते, अधोवक्त्रेण लम्बमानेनेत्यर्थः । अङ्गु- ष्ठाद्येन अङ्गुलीद्वितयेन, तर्जन्यङ्गुष्ठाभ्यामित्यर्थः । प्राग्वदित्यनेन वासुदेवकमलदधो- मुखत्वादिकमुच्यते ॥ ३२-३६ ॥ अब मूर्तियों के ध्यान काल में जो विशेषताएं हैं हे सङ्कर्षण ! उसे आप सुनिये । सङ्कर्षण के दाहिने हाथ में, वासुदेव के दाहिने हाथ में जिस प्रकार कमल का सन्निवेश तथा धारण का प्रकार है, उसी प्रकार सङ्कर्षण के हाथ में गदा है जिसे उन्होंने हाथ को नीचा कर मध्य में ग्रहण किया है । वह बायें हाथ के अंगूठे से लेकर दो अङ्गुलियों में लीलापूर्वक कमल धारण किये हुए हैं इस प्रकार सङ्कर्षण का ध्यान करे ॥ ३२-३४ ॥ अब प्रद्युम्न की विशेषता कहते हैं—दाहिने हाथ में दो अङ्गुलियों पर चक्र धारण किये हुए हैं तथा बायें हाथ में पूर्ववत् कमल धारण किये हुए हैं ऐसे प्रद्युम्न का ध्यान करे । अब चतुर्थ अनिरुद्ध के ध्यान का प्रकार कहते हैं—दक्षिण हाथ में पहले की तरह कमल तथा बायें हाथ से पूर्ववत् गदा धारण किये हुए अनिरुद्ध का ध्यान करे ॥ ३२-३५ ॥
१४४ सात्वतसंहिता इस प्रकार यहाँ पर नित्य एवं नैमित्तिक कार्य के लिये तथा निःश्रेयस प्राप्ति के लिये प्रथम मूर्त्तियों का सार्चन ध्यान कहा गया है ।। ३६ ।। केवलमुमुक्षुभिरनुष्ठेयं व्रते विशेषविधिः भक्तिपूर्वात् तु कैवल्याद् यत्नेनाभ्यर्थयन्ति ये। वर्णा विप्रादयस्तेषां व्रताचरणमुच्यते ॥ ३७ ॥ श्रावणस्य दशम्यां तु सर्वं पूर्वोक्तमाचरेत्। कृत्वा कुशोदकाभ्यङ्गं स्मरन् देवमिदं पठेत् ॥ ३८ ॥ सर्वभूतमयाऽनादे यच्छ मे परमं पदम्। छिन्धि सांसारिकान् बन्धानज्ञानतिमिरं हर ॥ ३९ ॥ ततो ध्यात्वा यजन् देवं चतुर्मूर्तिं तु पूर्ववत्। गौणमुख्यैर्महच्छब्दैर्जिजन्तार्थैः पदैस्ततः ॥ ४० ॥ व्यस्तैस्ततः समस्तैश्चाप्येकैकं पुनरेव हि। वाच्यभेदोक्तियोगेन समस्तेनान्यथात्मना ॥ ४१ ॥ इत्यर्चनं क्रमात् कुर्यान्मूर्तेर्मूर्तेर्महामते। प्रणिपातादिकं सर्वमावर्तव्यं यथास्थितम् ॥ ४२ ॥ तुर्यन्तं मौद्गलान्तैस्तु मोक्षैकफललम्पटैः। विन्यासं लाञ्छनानां तु ग्रहणेनान्वितं शृणु ॥ ४३ ॥ अस्मिन् व्रते चतुर्णां तु देवानां वस्तुसूचनम्। तिर्यक् स्वपक्षदेशाभ्यां स्तनाख्यान्मण्डलाद् बहिः ॥ ४४ ॥ दक्षिणे तु गदाद्यस्य स्पष्टमुष्टिगता भवेत्। वामेन कुक्षिकुहरात् समाक्रान्तश्च शङ्खराट् ॥ ४५ ॥ परिधेर्बाह्यतोऽङ्गुष्ठं निषण्णं सर्वदा स्मरेत्। मुख्यहस्ते द्वितीयस्य ध्येयः शङ्खवरस्तथा ॥ ४६ ॥ चक्रमङ्गुष्ठ ऊर्ध्वस्थं वामहस्ते समुष्टिके। प्रद्युम्नस्य गदा वामे शब्दपूर्णस्तु दक्षिणे ॥ ४७ ॥ दक्षिणे त्वनिरुद्धस्य कमलं सूर्यवर्चसम्। वामतर्जनिगं चक्रं त्रिष्वङ्गुष्ठं स्मरेत् स्थितम् ॥ ४८ ॥ एवं यथास्थिताद् ध्यानात् फलमाप्नोति साधकः। अथ केवलमुमुक्षुभिरनुष्ठेयव्रते कालभेदं संकल्पश्लोकान्तरं लाञ्छनन्यास- ध्यानभेदं चाह—भक्तिपूर्वादित्युपक्रम्य फलमाप्नोति साधक इत्यन्तम्। तुर्यन्तम् अनिरुद्धान्तम्। मौद्गलान्तैः शूद्रान्तैरित्यर्थः। दक्षिणे तु गदाद्यस्येत्यत्र आद्यस्य
सप्तमः परिच्छेदः १४५ वासुदेवस्येत्यर्थः । तिर्यक् स्वपक्षदेशाभ्यां स्तनाख्यान्मण्डलाद् बहिः = पार्श्वद्वयेऽपि वक्षःस्थलाद् बहिरित्यर्थः । तत्सम इति यावत् । मुख्यहस्ते = दक्षिणहस्त इति यावत् । द्वितीयस्य = सङ्कर्षणस्य । तथा = वासुदेवहस्तवदित्यर्थः । शब्दपूर्णः = शङ्खः । त्रिषु = तर्जन्यादिष्वित्यर्थः ॥ ३७-४९ ॥ अब केवल मुमुक्षुओं के अनुष्ठेय व्रत में काल भेद और लाञ्छन (चिह्न) तथा न्यास भेद 'भक्तिपूर्वात्' से आरम्भ कर..........फलमाप्नोति साधकः पर्यन्त श्लोकों से (७.३७-७.४९) कहते हैं—जो ब्राह्मणादि वर्ण भक्तिपूर्वक कैवल्य से यत्न द्वारा भगवान् की प्रार्थना करते हैं अब उनके लिये विशेष रूप से व्रताचरण का प्रकार कहते हैं ॥ ३७ ॥ श्रावण की दशमी को पूर्वोक्त सभी विधि सम्पादन करे । फिर कुशोदक का अभ्यङ्ग (प्रोक्षण) कर भगवान् का स्मरण करते हुए 'सर्वभूतमयाऽनादे ...... तिमिरं हर' इस श्लोक से प्रार्थना करे ॥ ३८-३९ ॥ इस प्रकार प्रार्थना के बाद ध्यान करते हुए पूर्ववत् चतुर्मूर्त्ति देव का यजन करते हुए गौण एवं मुख्य महत्त्व वाले जितन्तादि पदों से, पहले व्यस्त (= अलग-अलग), इसके बाद संक्षेप में (एक-एक समस्त श्लोकों को वाच्य भेदोक्ति के योग से अथवा एक-एक श्लोकों से) हे महामते ! मूर्त्ति की अर्चना करे । प्रणिपातादि सभी कार्य पहले की तरह आवर्त्तन करे ॥ ४०-४२ ॥ अब मोक्षमात्र के फल की इच्छा रखने वाले शूद्रान्त सभी वर्णों को लाञ्छन अनिरुद्धान्त सहित विन्यास जिस प्रकार करना चाहिये, उसे सुनिये ॥ ४०-४३ ॥ भगवान् वासुदेव के (तिर्यक् स्तनाख्यान् मण्डलात् बहिः) वक्षःस्थल के समान दाहिने हाथ की मुठ्ठी में गदा तथा कुक्षिकुहर से बाहर बायें हाथ से समाक्रान्त अँगूठे पर स्थित पाञ्चजन्य का स्मरण करे । इसके बाद द्वितीय सङ्कर्षण के दाहिने हाथ में स्थित श्रेष्ठ शंख का ध्यान करे और मुष्टी सहित बायें हाथ के अँगूठे के ऊपर स्थित चक्र का ध्यान करे । इसी प्रकार प्रद्युम्न के बायीं ओर गदा तथा दक्षिण शब्द पूर्ण शङ्ख का स्मरण करे ॥ ४४-४७ ॥ अनिरुद्ध के दाहिने हाथ में सूर्य के समान तेजस्वी कमल तथा बायें हाथ की तर्जनी, मध्यमा एवं अङ्गुष्ठ इन तीन अङ्गुलियों पर स्थित चक्र का ध्यान करना चाहिए ॥ ४८-४९ ॥ निष्कामैः सकामैश्च देयानि द्रव्याणि सक्षीरमन्नपात्रं तु विहितं मासि मासि च ॥ ४९ ॥ दानार्थं व्रतपर्यन्ते हेमरत्नतिलान्वितम् । निष्कामव्रतिनां नित्यमन्ते गोदानमेव च ॥ ५० ॥
१४६ सात्वतसंहिता निष्कामानां व्रते प्रतिमासं कर्तव्यदानद्रव्यं संवत्सरान्ते देयद्रव्याणि चाह-- सक्षीरमिति सार्धेन ॥ ४९-५० ॥ इस प्रकार ऊपर कहे गये के अनुसार चातुरात्म्य स्वरूप का ध्यान करने से साधक फल प्राप्त करता है। कामनारहित व्रत करने वालों के लिये प्रतिमास तथा संवत्सरान्त देय द्रव्य कहते हैं—निष्काम व्रती मास-मास में दूध सहित अन्न पात्र दान देवे तथा व्रत के अन्त में तिल के सहित सुवर्ण एवं रत्न देवे और गोदान करे ॥ ४९-५० ॥ प्रतिमासं सकामानां दधिपात्रं च सोदनम् । फलानि हेमयुक्तानि त्वन्ते भूदानमेव च ॥ ५१ ॥ तिलान्युदककुम्भं च पत्रपुष्पादिनार्चनम् । यथाशक्ति दरिद्राणां हिरण्यं गोसमं स्मृतम् ॥ ५२ ॥ तथा सकामानां देयद्रव्याण्याह—प्रतिमासमिति सार्धेन । अशक्तानां तु गोदान- भूदानप्रत्याम्नायत्वेन यथाशक्ति हिरण्यदानमाह—दरिद्राणामित्यर्धेन । गोसममित्यत्र गोशब्देन भूमिरप्युच्यते ॥ ५१-५२ ॥ सकाम व्रत करने वाले साधक प्रतिमास ओदन सहित दधिपात्र देवें एवं सुवर्णयुक्त फल देवें। अन्त में भूदान करें ॥ ५१ ॥ साधनहीन दरिद्र यथाशक्ति पत्रपुष्पादि से ही अर्चन करें। वह तिल एवं उदक सहित कुम्भ देवे, उसके लिये हिरण्य ही भूदान के समान है ॥ ५२ ॥ दानेऽर्चने तु शूद्राणां व्रतकर्मणि सर्वदा । असिद्धान्नं तु विहितं सिद्धं वा ब्राह्मणेच्छया ॥ ५३ ॥ शूद्रैस्तु व्रतान्तेऽपक्वान्नं देयम्, सत्यां ब्राह्मणानुज्ञायां पक्वान्नं वा देयमित्याह— दान इति । "आर्याध्युषिताः शूद्राः कुर्युः" (आ० ध० २।३।४) इति ब्राह्मणानुज्ञया शूद्राणामपि पाकाधिकारविधानात् सिद्धं वा ब्राह्मणेच्छयेत्युक्तमविरुद्धं ज्ञेयम् । एवं स्वस्ववर्णाश्रमधर्माविरुद्धमेवाराधनं कार्यमित्यर्थः ॥ ५३ ॥ शूद्रों के लिये व्रत कर्म में दान और अर्चन के विषय में असिद्ध अन्न का विधान कहा गया है, अथवा ब्राह्मण की इच्छानुसार सिद्ध (पके हुए) अन्न का दान भी किया जा सकता है ॥ ५३ ॥ स्वकर्मणा यथोत्कर्षमभ्येति न तथार्चनात् । तस्मात् स्वेनाधिकारेण कुर्यादाराधनं सदा ॥ ५४ ॥ सहेतुकमाह—स्वकर्मणेति ॥ ५४ ॥ शूद्र भगवान् के पूजन से उतना उत्कर्ष नहीं प्राप्त करता है जितना अपने
कर्म से वह उत्कर्ष प्राप्त करता है । इसलिये अपने अधिकार में रह कर वह सर्वदा भगवदाराधन करे ॥ ५४ ॥ सर्वत्राधिकृतो विप्रो वासुदेवादिपूजने । यथा तथा न क्षत्राद्यास्तस्माच्छास्त्रोक्तमाचरेत् ॥ ५५ ॥ भगवदाराधने ब्राह्मणवत् (न) क्षत्रियादीनामपि सर्वत्राधिकारोऽस्ति, अतो यथाधिकारमनुष्ठेयमित्याह—सर्वत्रेति ॥ ५५ ॥ वासुदेव के पूजन में सर्वत्र ब्राह्मण का जैसा अधिकार है, वैसा अधिकार क्षत्रियादि वर्णों का नहीं है । इसलिये शास्त्रोक्त वचन का पालन करे ॥ ५५ ॥ नयेन्नक्ताशनैर्भक्त्या दिनान्येतानि मौद्गलः । व्रताद्यन्ते तु विहितं परिपीडं हि तस्य वै ॥ ५६ ॥ शूद्रस्य प्रतिपक्षमेकादश्यां नक्ताशनम्, व्रताद्यन्तैकादश्योरेवोपवास इत्याह— नयेदिति ॥ ५६ ॥ शूद्र प्रतिपक्ष की एकादशी के दिन रात्रि में भोजन करे और भक्तिभावपूर्वक दिन बितावे । व्रत के अन्त में उसे उपवास न करने का विधान है ॥ ५६ ॥ द्वादशवार्षिकव्रतविधानम् यथाभिमतमासाद् वै समारभ्य क्रमेण तु । इतिकर्त्तव्यतासक्तैर्मोक्षकामैस्तु चाग्रजैः ॥ ५७ ॥ दशम्यां चैव सङ्कल्पः कार्यो द्वादशवार्षिकः । प्राग्वदब्दं तु सम्पूर्य दानेर्मासानुमासिकैः ॥ ५८ ॥ व्रतेश्वरं जगन्नाथं प्रीणयेद् वत्सरे गते । पुनरारम्भमासाच्च त्वग्र्यमासस्य तद्दिनात् ॥ ५९ ॥ आरभ्य वत्सरं प्राग्वत् पूजयेत् प्रीणयेत् प्रभुम् । क्रमेणानेन सम्पाद्य द्वादशाब्दं व्रतं महत् ॥ ६० ॥ तदन्ते तु यथाशक्त्या दानेर्वस्त्रानुलेपनैः । द्विषट्कं ब्राह्मणानां तु यष्टव्यमधिकारिणा ॥ ६१ ॥ अथ ब्राह्मणस्य द्वादशवार्षिकं व्रतान्तरमाह—यथाभिमतमासादित्यारभ्य यष्टव्य- मधिकारिणेत्यन्तम् । पूर्वोक्तैरित्यर्थः । पूर्वं प्रतिमासं यद्दानं विहितं तदत्र प्रतिसंवत्सरं कार्यम् । संवत्सरान्तविहितदानं त्वत्र द्वादशवर्षान्ते कार्यमित्यर्थः ॥ ५७-६१ ॥ इतिकर्त्तव्यता में सम एवं मोक्ष की कामना वाला ब्राह्मण यथाभिमत मास से व्रत आरम्भ करे । यथाभिमत मास पक्ष में दशमी तिथि को द्वादश वार्षिक व्रत का
१४८ सात्वतसंहिता संकल्प लेवे। फिर प्रतिमाह दानादि द्वारा १२ संवत्सर पूर्ण कर उसके अन्त में व्रतेश्वर जगन्नाथ को प्रसन्न करे। फिर पुनः व्रतारम्भ कर संवत्सर के अन्त में व्रतेश्वर भगवान् विष्णु को प्रसन्न करे। इस प्रकार अग्रिम मास की दशमी से लेकर अन्तिम (एकादशी) तक व्रत की समाप्ति में भगवान् का पूजन करते हुए क्रमशः १२ वर्ष व्यतीत करे ॥ ५७-६० ॥ व्रत के अन्त में वह अधिकारी ब्राह्मण दान एवं वस्त्र और अनुलेपन से बारह ब्राह्मणों का यजन करे (संवत्सरान्त विहित दान धर्म बारह वत्सरान्त में करे) ॥ ६१ ॥ स्वमूर्त्याराधनाद्येन कर्मणा ह्येतदेव हि । कार्यं व्रतमिदं भक्त्या ज्येष्ठाद्यं क्षत्रियेण तु ॥ ६२ ॥ वैश्येनाश्वयुजादादावाचर्तव्यं समासतः । मौद्गलेन तु माघाद्यं पालनीयं यथाक्रमम् ॥ ६३ ॥ इदं व्रतोत्तमं दिव्यमपवर्गफलप्रदम् । विहितं सर्ववर्णानामविरुद्धं च सर्वदा ॥ ६४ ॥ चान्द्रायणायुतसमं सा सृष्टेः कल्मषापहम् । अस्य व्रतस्य क्षत्रियादीनामपि कालभेदेनानुष्ठानमाह—स्वमूर्तीति त्रिभिः । स्व- मूर्त्याराधनाद्येन स्वस्ववर्णोक्तसङ्कर्षणादिक्रमेणेत्यर्थः ॥ ६२-६४ ॥ इस प्रकार यही व्रत स्व स्व वर्णोक्त सङ्कर्षणादि क्रम से क्षत्रियादिक भी काल भेद से भक्तिभाव पूर्वक करे । ब्राह्मण के लिये विधान पहले कह आये हैं और क्षत्रिय ज्येष्ठ मास से व्रतारम्भ करे ॥ ६२ ॥ वैश्य आश्विन आदि मास के आदि में संक्षेप में अर्चना कर व्रतारम्भ करे और शूद्र माघ के आदि से यथाक्रम इस व्रत का आरम्भ नियम कर पालन करे । यह व्रतोत्तम दिव्य है और मोक्ष रूप फल देने वाला है । अतः यह व्रत सब वर्णों के लिये विहित है । किसी के लिये भी विरुद्ध नहीं है । यह व्रत अयुत चन्द्रायण व्रत के समान फलदायी है और सृष्टि के समस्त लोगों का कल्मष दूर करने वाला है ॥ ६३-६५ ॥ व्रतान्तरकथनम् वक्ष्ये व्रतवरं चान्यत् कर्तव्यत्वेन कर्मिणाम् ॥ ६५ ॥ मोक्षैकफलकामानामन्येषां भावितात्मनाम् । मोक्षदं देहपाताद् यच्चातुरात्म्यैकयाजिनाम् ॥ ६६ ॥ यथाभिमतमासस्य दशम्यां पातयेज्जलम् ।
सप्तमः परिच्छेदः १४९ नत्वा व्रतेश्वरं प्राग्वद् वत्सरद्वितयस्य च ॥ ६७ ॥ विशेषाच्छावणे कुर्यात् सङ्कल्पं कार्तिकेऽपि च । आरम्भमासादारभ्य निष्ठाख्यं यावदेव हि ॥ ६८ ॥ द्विषट्कमुपवासानामेकवृद्ध्या तु वर्धयेत् । होमान्तमर्चनं कृत्वा पूर्ववत् तन्मयान् यजेत् ॥ ६९ ॥ ततस्तु परिपीडानां वत्सरं ह्रासमाचरेत् । कार्यमारम्भमासे तु पूर्वं द्वादशरात्रिकम् ॥ ७० ॥ एकैकं लोपयेत् तावद् यावदब्दः समाप्यते । कुर्याद् व्रतसमाप्तिं तु पूर्ववत् पूजनादिना ॥ ७१ ॥ वृद्धिह्रासक्रमेणैतद् व्रतमुक्तं मया च ते । अनायासेन वै येन प्राप्यते शाश्वतं पदम् ॥ ७२ ॥ अथ संवत्सरद्वयानुष्ठेयमुपवासवृद्धिह्रासान्वितं व्रतान्तरमाह—चान्द्रायणायुत- सममित्यारभ्य प्राप्यते शाश्वतं पदमित्यन्तम् ॥ ६५-७२ ॥ अब दो संवत्सर तक अनुष्ठेय उपवास की वृद्धि तथा ह्रास क्रम से समन्वित अन्य व्रत कहता हूँ—यह व्रत एक मात्र मोक्ष की कामना करने वाले सांसारिक जनों के लिये है। यह व्रत एक मात्र चातुरात्मक का यजन करने वालों के लिये देह पात के अनन्तर मोक्ष देने वाला कहा गया है ॥ ६५-६६ ॥ साधक व्रतेश्वर को नमस्कार कर दो संवत्सर पर्यन्त व्रत के लिये अपने अभीष्ट मास की दशमी तिथि को संकल्प लेवे । विशेष रूप से श्रावण मास में अथवा कार्त्तिक मास में व्रत का संकल्प लेना अच्छा है । आरम्भ मास से अन्तिम मास तक के लिये संकल्प लेना चाहिये । १२ मास तक उपवास में एक-एक उपवास के बढ़ाने का क्रम रखे तथा १२ मास तक एक-एक उपवास के ह्रास का क्रम करे । आरम्भ मास में १२ पूर्ववत् उपवास करे । तदनन्तर एक-एक उपवास का लोप करे । फिर व्रत समाप्ति में पूर्ववत् पूजनादि क्रिया करे । हे सङ्कर्षण! इस प्रकार वृद्धि एवं ह्रास के क्रम वाला यह व्रत मैंने आपसे कहा है जिससे अनायास शाश्वत फल की प्राप्ति होती है ॥ ६७-७२ ॥ द्वादशाख्यव्रतविधानम् व्रतानामुत्तमं धन्यं द्वादशाख्यमतः शृणु । अकामानां सकामानान्ते तुल्यफलं हि यत् ॥ ७३ ॥ सितपक्षात् तु चैत्रस्य कार्याऽऽद्येऽहनि कल्पना । गतेऽर्धरात्रसमये चा प्रभातात् ततोऽच्युतम् ॥ ७४ ॥
१५० सात्वतसंहिता उपवासं विनाऽभ्यर्च्य कार्यं वै नक्तभोजनम् । एकादश्यन्तमेवं हि पौनःपुन्येन लाङ्गलिन् ॥ ७५ ॥ कार्यमप्यययुक्ता वै चातुरात्म्यस्य पूजनम् । एकादश्यां न भुञ्जीत विहितस्तत्र जागरः ॥ ७६ ॥ द्वादश्यामादिदेवं तु समाराध्य यथाविधि । मध्याह्नसमये प्राप्ते विधिवत् तन्मयान् यजेत् ॥ ७७ ॥ भक्त्या शक्त्या तु चतुर एकैकं प्रत्यहं त्वपि । गवां ग्रासः स्वसामर्थ्याल्लोपनीयो न सर्वदा ॥ ७८ ॥ सह पूर्वोक्तदानैस्तु व्रतकर्मपरायणैः । प्राप्ते तु तद्दिने भूयः कृष्णपक्षस्य लाङ्गलिन् ॥ ७९ ॥ अर्चनं केशवादीनां त्रिसन्ध्यं प्राग्वदाचरेत् । द्वादश्यां सोपवासस्तु यजेद् दामोदरं प्रभुम् ॥ ८० ॥ दानान्तमर्चनाद्यं तु सितपक्षोक्तमाचरेत् । प्राभवेण क्रमेणैव चैवं मूर्त्यन्तरं यजेत् ॥ ८१ ॥ मूर्तिभिश्चाप्ययाख्येन संवत्सरमतन्द्रितः । यो योऽधिकारी भक्तो वा तस्य तुष्यत्यधोक्षजः ॥ ८२ ॥ अथ द्वादशाख्यव्रतमाह—'व्रतानामुत्तमं धन्यमित्यारभ्य तस्य 'तुष्यत्यधोक्षजः' इत्यन्तम् । आद्येऽहनि = प्रतिपदि । कल्पना = संकल्पः । द्वादश्यामादिदेवं = वासु- देवमित्यर्थः । एवं च चैत्रशुक्लप्रतिपद्मारभ्य तद्द्वादश्यन्तं पुरुषसत्याच्युतवासुदेवा- नामेव पुनस्तेषामेव प्रत्यहमेकैकक्रमेणार्चनं कुर्वन् कृष्णप्रतिपद्मारभ्य तद्द्वादश्यन्तं तथा केशवादिमूर्तीनामर्चनं च कुर्यात् । पक्षद्वयेऽप्येकादश्यामुपवासो जागरश्च । अव- शिष्टदिनेषु नक्तभोजनम् । मध्याह्नसमये ब्राह्मणभोजनम्, तदशक्तौ गोग्रासकल्पनं वा, प्रतिपक्षं पूर्वोक्तदानं च कार्यम् ॥ ७३-८२ ॥ अब द्वादशाख्य व्रत कहते हैं—हे सङ्कर्षण! अब सभी व्रतों में उत्तम द्वादशाख्य व्रत सुनिए, यह व्रत अकाम तथा सकाम कर्म करने वाले भक्तजनों को अन्त में समान फल प्रदान करने वाला है ॥ ७३ ॥ इस व्रत का चैत्रमास के शुक्लपक्ष में प्रतिपदा के दिन संकल्प लेना चाहिये । फिर अर्धरात्रि के समय से प्रभात पर्यन्त अच्युत की पूजा करे ॥ ७४ ॥ उस दिन उपवास के बिना सायङ्काल में भोजन करे । इस प्रकार चैत्र शुक्ल प्रतिपदा से आरम्भ कर तद् द्वादशी पर्यन्त पुरुष, सत्य, अच्युत, वासुदेव का एवं पुनः उन्हीं में से एक-एक का पुनः प्रतिदिन अर्चन करे । फिर कृष्ण प्रतिपदा से आरम्भ कर तद् द्वादशी पर्यन्त केशवादि द्वादश मूर्तियों का अर्चन करे । इस
प्रकार दोनों पक्षों में एकादशी के दिन उपवास और जागरण करे । अवशिष्ट दिनों में रात्रि को भोजन तथा मध्याह्न समय में चार या एक ब्राह्मण भोजन कराए । अशक्त होने पर मात्र गो ग्रास का दान करे और प्रतिपक्ष में पूर्वोक्तदान करना चाहिये । इस प्रकार संवत्सर पर्यन्त संहार क्रम से इन मूर्त्तियों की पूजा करने से उस अधिकारी भक्त पर भगवान् अधोक्षज प्रसन्न हो जाते हैं ॥ ७५-८२ ॥ षोडशाख्यव्रतनिरूपणम् षोडशाख्यमतो वक्ष्ये व्रतं धन्यतमं हि यत् । पूर्ववद् रात्रिसमय आषाढस्याद्यवासरे ॥ ८३ ॥ गृहीत्वा नियमं कुर्यादा प्रभातादिपूजनम् । त्रिसन्ध्यं वामनादीनां विधिवद् द्वादशाहकम् ॥ ८४ ॥ त्रयोदश्यां ततोऽभ्यर्च्य चतुर्वर्गप्रदं प्रभुम् । आद्यन्तमनिरुद्धादि तदाद्यमपरेऽहनि ॥ ८५ ॥ तृतीयं पञ्चदश्यां तु संशान्तव्यक्तलक्षणम् । एवं मूर्त्यन्तरेर्युक्तं चातुरात्म्यं त्रिधा स्थितम् ॥ ८६ ॥ आराध्य परया भक्त्या चैकादश्यामनश्नतः । पूर्णं तदर्चनं कृत्वा पञ्चदश्यां यथाविधि ॥ ८७ ॥ चत्वारस्तन्मयाः पूज्याः श्रद्धापूतेन चेतसा । आत्मयागं ततः कुर्याद् दिनान्तेऽर्चनपूर्वकम् ॥ ८८ ॥ एवमाश्वयुजे भूयः पर्वादौ प्रारभेत् क्रियाम् । पद्मनाभादिमूर्तीनामर्चनं विहितं क्रमात् ॥ ८९ ॥ एकादश्यामनश्नंस्तु सर्वं निर्वर्त्य पूर्ववत् । सम्प्राप्ते च ततः पौषे यजेन्नारायणादिकम् ॥ ९० ॥ द्वादश्यां तद् द्विषट्कं च तथा व्यूहत्रयं त्वपि । चैत्रे तद्दिवसादादौ विष्ण्वादीनां समर्चनम् ॥ ९१ ॥ विहितं सद्ब्रतज्ञानां सह व्यूहत्रयेण तु । विशेषपूजनं कुर्यात् सम्पन्ने वत्सरे सति ॥ ९२ ॥ विभोरग्रे द्विजेन्द्राणां षोडशानां स्वशक्तितः । अथ व्रतान्तरमाह—'षोडशाख्यमि'ति प्रक्रम्य 'षोडशानां स्वशक्तितः' इत्य- न्तम् । अत्र केशवादयो द्वादश वासुदेवादयश्चत्वारः, आहत्य षोडशमूर्तयः । एतेषां षोडशानामुक्तक्रमेणार्चनादिकं षोडशाख्यव्रतमित्युच्यते । यद्वा आषाढादिमासचतुष्टये प्रतिमासं वासुदेवादीनां चतुर्णामर्चनात् षोडशाख्यमिति ज्ञेयम् । आषाढे वामनादीनाम्,