सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
द्वादशः परिच्छेदः ३०१ दण्डं दक्षिणहस्तैस्तु धत्तेऽष्टादशबाहुधृक् । शङ्खाभयौ हलं शक्तिं मुद्गरं मुसलं धनुः ॥ २३० ॥ कुठारमतुलं पाशं विभुर्वामभुजैरमूर्न् । बिभर्ति दुष्टशान्त्यर्थं साधूनां पालनाय च ॥ २३१ ॥ षड्भुजादीनामायुधभेदानाह—तन्मे शृणु यथावस्थमित्यारभ्य साधूनां पालनाय चेत्यन्तम् ॥ २२१-२३१ ॥ अब अस्त्रविन्यास से चिह्नित यथावस्था उनके स्वरूपों को सुनिये—षड्भुज अपने दाहिने हाथ में त्रिशूल, कमल एवं गदा, तथा तीन बायें हाथों में बाण सहित धनुष तथा शङ्ख धारण करते हैं। अष्टबाहु अपने दाहिने चार हाथों में गदा, मुसल, चक्र एवं तलवार तथा चार बायें हाथ में शङ्ख, अङ्कुश, पाश तथा सशर धनुष धारण करते हैं। दशबाहु अपने हाथों में धनुष, शङ्ख, चक्र, खड्ग और अभय धारण करते हैं। द्वादश भुजाओं वाले अपने छह दाहिने हाथों में कमल, खड्ग, चक्र, बाण, गदा, अङ्कुश, एवं बायें हाथों में शङ्ख, पाश, अभय, शक्ति, मुशल और धनुष धारण करते हैं ॥ २२१-२२५ ॥ चतुर्दश भुजा वाले अपने बायें भुजसप्तक में शङ्ख, गदा, अङ्कुश, पाश, मुसल, मुद्गर, हल एवं दाहिने हाथों में दण्ड, अब्ज, कुलिश, चक्र, खड्ग, शक्ति तथा परशु धारण करते हैं। षोडश भुजा वाले अपने मुख्य हाथों में मुद्गर, अभय, कमल, खड्ग, शक्ति, दण्ड, वर, अङ्कुश, तथा बायें हाथ में शङ्ख, चक्र, गदा, वज्र, पाश, लाङ्गल (=हल), कार्मुक एवं वर मुद्रा धारण करते हैं ॥ २२६-२२८ ॥ विश्वजित् अपने बायें कराष्टक में पद्म, खड्ग, गदा, वज्र, चक्र, बाण, वर, अङ्कुश और दण्ड तथा वही अष्टादशबाहु धारण करने वाले विश्वजित् अपने दाहिने हाथ में शङ्ख, अभय, हल, शक्ति, मुद्गर, मुसल, धनुष, अतुल कुठार, एवं पाश धारण करते हैं। वे विश्वभुज दुष्टों की शान्ति के लिये तथा साधुओं के पालन के लिये इन अस्त्रों को धारण करते हैं ॥ २२९-२३१ ॥ भूयो विशेषरूपाणि त्वेतान्येव विशेषतः । स्ववक्त्रद्वयमात्रेण नयत्यमितविक्रमः ॥ २३२ ॥ उक्तान्येतानि रूपाणि पुनर्वक्त्रद्वयमात्रेण विशेषत्वं प्रापयतीत्याह—भूय इति ॥ २३२ ॥ सिंहतेजोऽसहिष्णूनां पितृयाणरतात्मनाम् । अङ्गनादिसंसारभीतानां वै हिताय च ॥ २३३ ॥ आमृते वै ग्रहे भागे तैजसे नित्यदक्षिणे । वामदक्षिणवक्त्राभ्यां कुर्याद् वै व्यत्ययं प्रभुः ॥ २३४ ॥ वृद्धयेऽपि च शान्त्यर्थं तेजसः पद्मलोचन ।
३०२ सात्वतसंहिता दक्षिणोत्तरवक्त्रयोर्व्यत्यासभेदमाह—सिंहेति सार्धद्वाभ्याम् । स्वदक्षिणभाग- स्यैव तेजोमयत्वात् पुनस्तत्रातितेजोमयं सिंहवक्त्रमप्यस्ति चेत्, उपासकास्तदुभयं तेजः संमिलितं सोढुं न शक्नुवन्तीति तेषां मुमुक्षूणामुपासकानां हितार्थं तेजोमयं सिंहवक्त्रममृतम(यैः ये) स्ववामभागे, वराहमुखं तैजसे दक्षिणभागे च प्राप्नोतीति भावः ॥ २३३-२३५ ॥ हेतुनानेन भगवान् बहिरन्तर्गतिन वै ॥ २३५ ॥ अग्नीषोमौ समीकृत्य त्वास्ते साधारणात्मना । व्यक्तं वागीशवक्त्रं तु नीत्वैवं शिरसोपरि ॥ २३६ ॥ एवं मुखद्वयव्यत्ययेन हेतुना समीकृततेजोऽमृतमयविग्रहः सन् सर्वसेव्यो भवती- त्याह—हेतुनेति ॥ २३५-२३६ ॥ पञ्चवक्त्रेण वपुषा त्वामूलाद् यात्यनेकधा । शब्दब्रह्मरतानां च ध्यायिनामात्मसिद्धये ॥ २३७ ॥ शब्दब्रह्मासक्तोपासकानुग्रहार्थमूर्ध्वचतुर्मुखमध्ये हयग्रीववक्त्रं च बिभर्तीत्याह— व्यक्तमिति सार्धेन ॥ २३६-२३७ ॥ यहाँ तक विष्णु के सभी रूपों को कह दिया गया है । इनमें विशेषता यही है कि अमित पराक्रम वाले विष्णु अपने दोनों मुखों से ही इतने रूपों को धारण करते हैं, जो सिंह का तेज सहन करने में असमर्थ हैं, पितृयाण में अधिक रुचि रखने वाले हैं और जो अङ्गनादि से संसार में भयभीत हैं, उनके हित के लिये वे ऐसा करते हैं । यतः उन विश्वजित का दक्षिण भाग अत्यन्त तेजोमय है । वहीं अत्यन्त तेजोमय सिंह मुख भी है । उपासक उन सम्मिलित दोनों तेजों को सहन नहीं कर सकते । इसलिये उनकी भलाई के लिये अपना तेजोमय सिंहमुख एवं वराहमुख वाले वामभाग में और वराहमुख तेज के लिये अपने दक्षिण भाग में कर देते हैं । ऐसा करने से दोनों भाग का तेज सम हो जाता है । यही विशेषता है, एक ओर तेज की अभिवृद्धि और दूसरी ओर तेज की शान्ति हो जाती है । इस प्रकार अग्नीषोमात्मक दोनों तेजों को बराबर कर साधारण एवं सर्व सामान्य मार्ग में स्थित हो जाते हैं । शब्दब्रह्म में आसक्त उपासकों की आत्मसिद्धि के लिये वे परमात्मा, ऊपर के अपने चार मुखों में, अपने हयग्रीव मुख को, शिर के ऊपर धारण कर, पाँच मुख वाले शरीर से वे प्रभु अनेक प्रकार के होते हैं ॥ २३२-२३७ ॥ आ पातालाच्च सर्वेषां लोकानां पूरणाय च । नानावपुर्धरो भूयस्त्वेकैकेनैष याति च ॥ २३८ ॥ भेदेन रूपमाश्रित्य दशधा च सितादिकम् । विना वक्त्रैर्नृसिंहाद्यैः सर्वज्ञमहिमान्वितः ॥ २३९ ॥ वर्णभेदं चाह—आपातालादिति सार्धेन । पातालादिसमस्तलोकेषु स्वयमेव
द्वादशः परिच्छेदः ३०३ गत्वा गत्वा संरक्षितुमिच्छारूपधर एष भगवान् एकैकेन भेदेन भुजास्त्रशक्ति- वक्त्रभेदेनैकेकं रूपमाश्रित्य दशधा सितादिकं च याति । “युगानुसारिकान्तिश्च” (१२।११) इति पूर्वोक्तक्रमेण तत्तद्युगानुसारिण्याऽवस्थया सितरक्तादिवर्णभेदं च प्राप्नोतीत्यर्थः । एवं च पूर्वोक्तैर्भुजवक्त्रवर्णैः शक्तीशस्याशीत्युत्तरचतुःशताधिक- सहस्ररूपभेदा भवन्तीति ज्ञेयम् ॥ २३८-२३९ ॥ पाताल से लेकर सभी लोकों की पूर्ति के लिये वे विश्वात्मा अनेक रूप धारण कर फिर एक-एक रूप से लोक में विचरण करते हैं ॥ २३८ ॥ वे युगादि भेद से दश प्रकार का सितादि रूप धारण करते हैं, वे सर्वज्ञ हैं, वे महिमामण्डित हैं। वे आद्य केवल नृसिंह का मुख धारण नहीं करते ॥ २३९ ॥ विमर्श—इस प्रकार पूर्वोक्त भुजाओं, वक्त्रों एवं वर्ण की विभिन्नता से वे आद्य प्रभु चार सौ अस्सी हजार रूप धारण करते हैं—ऐसा समझना चाहिए । बिभर्ति रूपाण्येतानि त्वनिरुद्धस्तु तार्क्ष्यकम् । एवमाक्रम्य गरुडं प्रद्युम्नो बिभृयात् तनुम् ॥ २४० ॥ नानात्वमपि चाभ्येति सङ्कर्षणः सुपर्णगः । देवः सत्योपरि स्थित्वा विश्वात्मा यात्यनेकधा ॥ २४१ ॥ सुरसिद्धमनुष्यादिभूतानां दुःखशान्तये । अथ “चातुरात्म्यसमूहात्तु यत्पद्मादलभूस्थितम्” (१२।१७५) इत्याद्युक्त- प्रकारेण वासुदेवादीनां मध्येऽन्यतमस्य शक्त्यात्मत्वे तस्य नृसिंहादिवक्त्रद्वयं विना भुजास्त्रशक्तिभेदान्वितत्वं सर्वं प्राग्वदेव, वाहनं तु सत्यादिक्रमेण विभिन्नमित्याह— विना वक्त्रैरिति त्रिभिः ॥ २३९-२४२ ॥ अनिरुद्ध तार्क्ष्य पर सवार होकर इतने रूपों को धारण कर लेते हैं । प्रद्युम्न गरुड़ पर सवार होकर अनेक शरीर धारण कर लेते हैं । सङ्कर्षण सुपर्ण पर सवार होकर नाना रूप धारण कर लेते हैं । इसी प्रकार विश्वात्मा प्रभु देवाधिदेव-सत्यात्मा पर सवार होकर अनेक रूप धारण कर लेते हैं ॥ २४०-२४१ ॥ चतुर्णां योनिजा वर्णास्ते तु मूर्त्यन्तरेषु च ॥ २४२ ॥ चतुर्भुजस्यादिमूर्तेर्विष्णोर्मूर्त्यन्तरस्य च । वर्णलाञ्छनतुल्यत्वे भेदकृत् तद्द्वजद्वयम् ॥ २४३ ॥ वासुदेवाद्युक्तं शुक्लादिवर्णचतुष्टयं शक्त्यात्ममूर्त्यन्तरेष्वपि संभवतीत्याह— चतुर्णामित्यर्धेन ॥ २४२ ॥ चतुर्भुजस्य वासुदेवस्य तथाविधशक्त्यात्ममूर्तेश्च वर्णलाञ्छनतुल्यत्वेन मूर्तिसंदेहे प्राप्ते तत्तद्ध्वजद्वयं तत्तन्मूर्तिभेदज्ञानजनकं भवतीत्याह—चतुर्भुजस्येति ॥ २४३ ॥ देवता, सिद्ध, मुनष्य तथा समस्त प्राणियों के दुःख की शान्ति के लिये जो
३०४ सात्वतसंहिता चारों वर्णों के चार योनिज वर्ण शुक्ल, रक्त, पीत एवं नीलादि हैं वे अन्य मूर्त्तियों में भी हो जाते हैं। आदि मूर्ति चतुर्भुज विष्णु में तथा अन्य मूर्त्तियों में वर्ण एवं लाञ्छन समान होता है। किन्तु उनमें लाञ्छन से भेद न होकर ध्वजा से भेद होता है ॥ २४२-२४३ ॥ अपसव्यस्थितेनैव तत्तालाख्यध्वजेन तु । स्वरूपभेदमाप्नोति स्वमूर्त्तिः सह सर्वदा ॥ २४४ ॥ सर्वत्रैवं तद्दक्षिणभागस्थध्वजेन तन्मूर्तिभेदो ज्ञेय इत्याह—अपसव्येति ॥२४४॥ यस्मात् कार्यवशेनैव मूर्तीनामपि पाणिगाः । चतुःपद्मादयोऽमूर्ता मूर्ताः शान्तास्तथोधताः ॥ २४५ ॥ ॥ इति श्रीपाञ्चरात्रे श्रीसात्वतसंहितायां विभवदेवताध्यानं नाम द्वादशः परिच्छेदः ॥ १२ ॥ — ❦ ❖ ❧ — तत्र हेतुमाह—यस्मादिति । वासुदेवादिनां हस्तस्थितपद्मादिलाञ्छनानि प्रकृत- कार्यानुसारेण कदाचित् शान्तरूपमङ्गीकृत्यामूर्तानि भवन्ति, कदाचिदिच्छारूपमङ्गीकृत्य मूर्तीभूतानि भवन्ति । तस्माल्लाञ्छनैर्भेदो न ज्ञायते, तत्तद्ध्वजेनैव तत्तन्मूर्तिभेदो ज्ञातव्य इत्यर्थः ॥ २४५ ॥ ॥ इति श्रीमौज्यायनकुलतिलकस्य यदुगिरीश्वरचरणकमलार्चकस्य योगानन्दभट्टाचार्यस्य तनयेन अलशिङ्गभट्टेन विरचिते सात्वततन्त्रभाष्ये द्वादशः परिच्छेदः ॥ १२ ॥ — ❦ ❖ ❧ — यतः वासुदेवादि हस्तस्थ पद्मादि लाञ्छन प्रकृत कार्य के अनुसार कभी शान्तरूप अङ्गीकार कर अमूर्त रूप होते हैं और कभी इच्छा रूप अङ्गीकार कर मूर्त्त स्वरूप हो जाते हैं। इसलिए लाञ्छन से भेद नहीं जानना चाहिये। इस प्रकार ध्वज से ही मूर्त्तिभेद जानना चाहिये ॥ २४४-२४५ ॥ ॥ इस प्रकार डॉ० सुधाकर मालवीय कृत सात्त्वत संहिता के विभवदेवताध्यान नामक द्वादश परिच्छेद की हिन्दी समाप्त हुई ॥ १२ ॥ — ❦ ❖ ❧ X —
त्रयोदशः परिच्छेदः भूषणाद्यस्त्रदेवताध्यानम् श्रीभगवानुवाच यागेऽस्मिंस्त्वेकपीठे वै सर्वसामान्यलक्षणे । ध्येया विशेषरूपेण किरीटाद्यखिलास्तु वै ॥ १ ॥ चतुर्भुजाश्चतुर्वक्त्रा वस्त्रस्रग्भूषणान्विताः । पुनर्विशेषयागानामर्चनावसरे वपुः ॥ २ ॥ एकाननं च सर्वेषां द्विभुजं विहितं सदा । अथ त्रयोदशः परिच्छेदो व्याख्यास्यते । अत्र प्रथमं किरीटादिभूषणानां लाञ्छ- नानां च सर्वेषामपि स्वातन्त्र्येणार्चनप्रकरणे चतुर्मुखत्वं चतुर्भुजत्वं च ध्येयम्, पारतन्त्र्ये- णार्धनप्रकरणे तु द्विभुजत्वमेकमुखत्वमेव ध्येयमित्याह—याग इति सार्द्धद्वाभ्याम् । अत एव जयाख्य (१३।१५१) लक्ष्मीतन्त्रादिषु (३८।६८) भोगयागप्रकरणे कौस्तुभा- दीनां द्विभुजत्वमेवोक्तम् । ननु तर्हीश्वरपारमेश्वरयोर्भोगयागप्रकरणेऽपि श्रीवत्सकौस्तुभयोश्चतुर्भुजत्वम्, “उद्गिरन्तं स्वकैर्मुखैः” (ई०सं० ४।१२०, पा०सं० ६।३६३) इत्यनेन शङ्खस्य चतुर्मुखत्वं चोक्तम् । तस्य का गतिरिति चेत्, सत्यम् । तत्र सात्वतोक्तस्वतन्त्रार्चनपर- ध्यानश्लोका एव यथावस्थितं विलिखिताः । तथापि तत्रैवोत्तरत्र— ध्येयाः स्वरुचिसंयुक्ता द्विभुजाः पुरुषोपमाः ॥ सास्त्राः किरीटपूर्वा ये गदामालाङ्गनाकृतीः । —(ई०सं० ४।१२०-१२१, पा०सं० ६।२६९-२७०) इत्युक्तत्वान्न विवादावकाशः ॥ १-३ ॥ श्री भगवान् ने कहा—इस सर्वसामान्य एक पीठ नामक याग में विशेष रूप से किरीट आदि समस्त भगवान् के भूषणभूत चिह्नों का स्वतन्त्र रूप से अर्चन प्रकरण में चतुर्मुखत्व तथा चतुर्भुजत्व स्वरूप ही ध्येय है, किन्तु पारतन्त्र्य अर्चन के प्रकरण में इन सभी वस्त्र, माला एवं आभूषणों का द्विभुजत्व तथा एक मुखत्व स्वरूप समझना चाहिये ॥ १-३ ॥
३०६ सात्वतसंहिता किरीटध्यानकथनम् किरीटः सौम्यवदनः काञ्चनाभो महातनुः ॥ ३ ॥ भाभिराकृतियुक्ताभिर्नानारूपाभिरावृतः । स्थितो वैद्याधरीयेण स्थानकेनान्तरिक्षगः ॥ ४ ॥ किरीटध्यानमाह—किरीट इति सार्धेन ॥ ३-४ ॥ अब सर्वप्रथम किरीट का स्वरूप कहते हैं—किरीट का मुख सौम्य है, कान्ति कनक की आभा के समान है, शरीर विशाल है, वे अपनी देदीप्यमान आभा युक्त आकृति से नाना रूप धारण करने वाले हैं । वे अपनी रुचि के अनुसार अकेले अन्तरिक्ष में निवास करते हैं ॥ ३-४ ॥ कौस्तुभध्यानकथनम् पद्मरागाचलाकारं कौस्तुभं रत्ननायकम् । दिशो दश द्योतयन्तं संलग्नाङ्घ्रिस्थितं स्मरेत् ॥ ५ ॥ वहन्तं वक्षसो मध्ये स्वहस्तकृतसम्पुटम् । सन्धारयन्तमपरं तथा वै शिरसोपरि ॥ ६ ॥ कौस्तुभध्यानमाह—पद्मरागेति द्वाभ्याम् ॥ ५-६ ॥ कौस्तुभ का लक्षण कहते हैं—रत्ननायक कौस्तुभ पद्मराग के पर्वत के समान दशों दिशाओं को प्रज्वलित करते हुए तथा भगवान् के पैर का स्पर्श करते हुए स्थित हैं इस प्रकार उनका ध्यान करना चाहिये ॥ ५ ॥ भगवान् स्वयं उस कौस्तुभ (मणि) को अपने हाथ के सम्पुट में स्थापित कर अपने वक्षस्थल के मध्य में धारण करते हैं तथा दूसरी कौस्तुभ की माला शिर के ऊपर धारण किये हुए हैं ॥ ६ ॥ श्रीवत्सध्यानकथनम् स्फटिकाद्रिप्रतीकाशं श्रीवत्समथ भावयेत् । बद्धपद्मासनासीनं न्यस्तहस्तं स्वपार्श्वयोः ॥ ७ ॥ श्रीवत्सध्यानमाह—स्फटिकेति सार्धेन । कूर्ममुद्रा अविद्यादलिनी मुद्रेत्यर्थः, “अविद्यादलिनीं मुद्रां कूर्माख्यां संस्मरेद् विभोः” (१७।८४) इति नृसिंहकल्पे वक्ष्यमाणत्वात् । तल्लक्षणमपि तत्रैव वक्ष्यमाणं ज्ञेयम् ॥ ७-८ ॥ श्रीवत्स का लक्षण—स्फटिकमणि के पर्वत के समान चमकीले श्रीवत्स का ध्यान करना चाहिये जो पद्मासन से बैठे हुए है और अपने दोनों पार्श्वभाग पर हाथ रखे हुए हैं ॥ ७ ॥
त्रयोदशः परिच्छेदः ३०७ वनमालाध्यानकथनम् वहन्तं कूर्ममुद्रां च मुख्यहस्तद्वयेन तु । ध्येया भगवती माला चित्ररूपा मनोहरा ॥ ८ ॥ सर्वगन्धान्विता सौम्या ईषद्विकसितानना । वनमालाध्यानमाह—ध्येयेति ॥ ८-९ ॥ वनमाला का ध्यान—अपने दोनों हाथों से अविद्या दलिनी कूर्ममुद्रा धारण किये हुए, चित्ररूपा एवं मनोहरा वनमाला का ध्यान करना चाहिये जो विग्रह सर्वगन्धान्विता एवं सौम्या है जिसका मुख ईषद् विकसित है ॥ ८ ॥ चक्रादिसप्तदशायुधानं ध्यानकथनम् स्वरश्मिमण्डलान्तःस्थं वलान्तं हेतिपं स्मरेत् ॥ ९ ॥ विभोराज्ञां प्रतीक्षन्तं ह्रस्वाङ्गं रक्तलोचनम् । कुन्दावदातकमलं सौम्यमीषत्स्मिताननम् ॥ १० ॥ रवं रवन्तं मधुरं श्रोत्रेन्द्रियसुखावहम् । गदां हेमाद्रिसंकाशां तन्वीं कुवलयेक्षणाम् ॥ ११ ॥ स्वोत्थेन रश्मिजालेन भासयन्तीं नभःस्थलम् । तुहिनाचलसंकाशं शङ्खं कमललोचनम् ॥ १२ ॥ सदागमादिसारं तमुद्गिरन्तं स्वकैर्मुखैः । सन्ध्याजलदसंकाशं लाङ्गलं भीमलोचनम् ॥ १३ ॥ क्षामाङ्गमुन्नतांसं च वज्रकायं बलोत्कटम् । कृशोदरं च मुसलं रश्मिज्वालावलीवृतम् ॥ १४ ॥ अङ्गारराशिसदृशं प्रलम्बमतिनिष्ठुरम् । नीलोत्पलदलश्याममिष्वस्त्रं बाणविग्रहम् ॥ १५ ॥ नानारूपं च निशितं दीर्घदृक्चण्डविक्रमम् । कार्मुकं हेमगौरं च किङ्किणीजालमण्डितम् ॥ १६ ॥ आस्फोटयन्तं स्वकरं महाजलदनिस्वनम् । स्वरश्मिखचितं ध्यायेन्नृत्यमानं च नन्दकम् ॥ १७ ॥ शरदाकाशसंकाशं दशन्तं दशनावलिम् । सूर्यमण्डलसंकाशं खेटकं सौम्यमूर्तिकम् ॥ १८ ॥ ग्रसन्तमस्त्रपूगानि स्ववक्त्रेणानिशं बलात् । बद्धमुष्टिं स्मरेद् दण्डं रक्ताङ्गं रक्तलोचनम् ॥ १९ ॥ क्रोधमूर्तिं स्वदशकैर्दशन्तमधरं स्वकम् ।
३०८ सात्वतसंहिता शक्रकार्मुकवर्णं च परशुं भीमविक्रमम् ॥ २० ॥ द्रवतकनकनेत्रं च ज्वलज्ज्वालाजटाधरम् । पाशं फणिगणाकीर्णं विद्युज्जिह्वं भयानकम् ॥ २१ ॥ हेमालिपाण्डराभं च घोरास्यं रक्तलोचनम् । कृशाङ्गं दीर्घबाहुं च पिङ्गलाक्षं तु चाङ्कुशम् ॥ २२ ॥ विकरालमुखं रौद्रं भिन्नाञ्जनगिरिप्रभम् । मुद्गरं शतधामाभं पीनांसं पृथुविग्रहम् ॥ २३ ॥ जटाकलापधृक् सौम्यं पुण्डरीकनिभेक्षणम् । वज्रं वज्रोपलाभं तु सितदीर्घनखाङ्कितम् ॥ २४ ॥ दंष्ट्राकरालवदनं ज्वलत्कनकलोचनम् । सौदामिनीं प्रभाशक्तिं शान्ताग्निवदनेक्षणाम् ॥ २५ ॥ घनघर्घरनिर्घोषमुद्गिरन्तीं मुहुर्मुहुः । चक्रादिशक्त्यन्तानां सप्तदशायुधानामेकैकस्यैकश्लोकक्रमेण ध्यानमाह—स्व- रश्मिमण्डलान्तःस्थमित्यादिभिः सप्तदशभिः ॥ ९-२६ ॥ चक्रादि सत्रह आयुधों का ध्यान—अब चक्रादि सप्तदश आयुधों का क्रमश एक-एक श्लोक में लक्षण कहते हैं। १. हेतिप (= चक्र) का ध्यान—अपने अन्तःस्थित रश्मिमण्डल से समस्त दिशाओं को प्रकाशित करते हुए चक्र का ध्यान करना चाहिये, जो सर्वदा भगवान् की आज्ञा की प्रतीक्षा में निरत है, जिनका अङ्ग अत्यन्त ह्रस्व है तथा नेत्र रक्त वर्ण के हैं ॥ ९ ॥ २. कमल का ध्यान—जो कुन्द के समान अत्यन्त धवल है, सौम्य है, जिसका मुख मण्डल ईषात्सित है जो श्रोत्रेन्द्रिय को सुख देने वाले मधुर शब्द करने वाला है, ऐसे कमल का स्मरण करे ॥ १० ॥ ३. गदा का ध्यान—हेमाद्रि के समान स्वच्छ वर्ण वाली, कुवलय के समान नेत्रों वाली, अत्यन्त तन्वी गदा का स्मरण करे जो अपने में उत्पन्न प्रकाश से समस्त आकाश मण्डल को देदीप्यमान कर रही है ॥ ११ ॥ ४. शङ्ख का ध्यान—हिमालय के समान स्वच्छ शङ्ख हैं, जिसके कमल के समान नेत्र हैं तथा जो समस्त उत्तम शास्त्रों के सार को अपने मुख से उगलते रहते हैं ॥ १२ ॥ ५. हल का ध्यान—सन्ध्याकालीन बादल के समान भयानक नेत्रों वाला जिन भगवान् का लाङ्गल (हल) है, जिनका शरीर तो अत्यन्त कृश है किन्तु नासिका उन्नत है । शरीर वज्र जैसा दृढ़ एवं बलवान् है ॥ १३ ॥
त्रयोदशः परिच्छेदः ३०९ ६. मुशल का ध्यान—जो मुशल उदर से कृश है तथा रश्मिज्वाला से चमकीला है । अङ्गार राशि के समान है और अत्यन्त लम्बा तथा महानिष्ठुर (निर्दयी) है ॥ १४ ॥ ७. इषु का ध्यान—जो इषु नीले कमल के समान श्यामवर्ण वाला है, जिसकी आकृति बाण के समान है, उसके अनेक रूप हैं । वह बड़ा तीक्ष्ण है, भुजायें विशाल हैं तथा जो प्रचण्ड पराक्रम से युक्त है ॥ १५ ॥ ८. धनुष का ध्यान—जो कार्मुक सुवर्ण के समान गोरा है, जिसमें अनेक किङ्किणियाँ जड़ी हुई हैं, जो महान् जलद के समान अपने हाथों को स्फोटित कर शब्द करता रहता है ॥ १६ ॥ ९. नन्दक का ध्यान—प्रकाश समूह के व्याप्त नृत्यमान भगवान् के नन्दक का ध्यान करे, जिसकी कान्ति शारदीय आकाश के समान अत्यन्त स्वच्छ है तथा जो क्रोध से उत्कृष्ट होकर अपने दाँतों को पीस रहे हैं ॥ १७ ॥ १०. खेटक का ध्यान—सूर्यमण्डल के समान अत्यन्त तेजस्वी सौम्य स्वरूप खेटक का ध्यान करे जो निरन्तर बलपूर्वक अपने मुख से अस्त्र समूहों को ग्रसते रहते हैं ॥ १८ ॥ ११. दण्ड का ध्यान—लाल वर्ण वाले रक्त एवं नेत्रों वाले मुट्ठी बाँधे हुए भगवान् के उस दण्ड का ध्यान करे जो क्रोध की साक्षात् मूर्ति हैं और अपने दाँतों से अपने ही अधर को चबाते रहते हैं ॥ १९ ॥ १२. परशु का ध्यान—इन्द्र के धनुष के समान वर्ण वाले एवं प्रचण्ड विक्रमयुक्त भगवान् के परशु का ध्यान करना चाहिये, जिनके कनकरूपी नेत्र सदा द्रवीभूत रहते हैं तथा जो जलती हुई ज्वालायुक्त जटा धारण किये हुए हैं ॥ २० ॥ १३. पाश का ध्यान—बिजली के समान देदीप्यमान जिह्वा वाला, महा- भयानक साँप के फणों से सर्वत्र व्याप्त, भगवान् के पाश का स्मरण करे, जो सर्प पङ्क्ति के समान पाण्डर (= पीत) वर्ण का है, जिसका मुख महाभयानक तथा नेत्र अत्यन्त रक्त है ॥ २१ ॥ १४. अङ्कुश का ध्यान—विशीर्ण कज्जल गिरि के समान खण्डित, महा- रौद्र, विकराल मुख वाले, कुशाङ्ग, दीर्घबाहु तथा पीले मुख वाले भगवान् के अङ्कुश का स्मरण करे ॥ २२ ॥ १५. मुद्गर का ध्यान—मोटे-मोटे कन्धों वाले, स्थूल शरीर से युक्त एवं शतधाम (सुवर्ण) के समान आभा वाले भगवान् के मुद्गर का स्मरण करे, जो जटा कलाप धारण किये हुए हैं, सौम्य है तथा जिनके नेत्र कमल के समान दीर्घ है ॥ २३ ॥
३१० सात्वतसंहिता १६. वज्र का ध्यान—वज्रोपल के समान आभा वाले, लम्बे किन्तु श्वेत वर्ण के नखों वाले वज्र का स्मरण करे, जिसका मुख तीक्ष्ण, महाभयानक और दाँतों से महाभयङ्कर है ॥ २४ ॥ १७. सौदामिनी का ध्यान—जिसकी प्रभाशक्ति सौदामिनी है, जिसके मुख और नेत्र शान्ताग्नि के समान लाल हैं उस सौदामिनी का स्मरण करे, जो प्रतिक्षण घन के समान घर्घर निर्घोष करती रहती है ॥ २५-२६ ॥ एतेऽस्त्रनायका सर्वे विभोराज्ञाप्रतीक्षकाः ॥ २६ ॥ प्रोत्थिता विचलन्तश्च सुसमैः स्थानकैः स्थिताः । श्रोणीतटार्पितकराश्चामरव्यजनोद्यताः ॥ २७ ॥ सपद्मं तु किरीटाद्यं वर्जयित्वा चतुष्टयम् । तर्जयन्तं च दुष्टौघमन्येषां दक्षिणं करम् ॥ २८ ॥ स्मर्त्तव्यं ध्यानकाले तु सर्वेषामथ मस्तके । ध्येयं स्वकं स्वकं चिह्नं सुप्रसिद्धं निराकृति ॥ २९ ॥ सर्वेषां सामान्यलक्षणमाह—एतेऽस्त्रनायका इति सार्द्धैस्त्रिभिः । एते किरीटादय इत्यर्थः । अस्त्रनायकाश्चक्रादय इत्यर्थः । श्रोणीतटार्पितकराः श्रोणीतटन्यस्तवामहस्ता इत्यर्थः । चामरव्यजनोद्यताः सचामरव्यजनदक्षिणहस्ता इत्यर्थः । आयुधानां भूष- णानां च किञ्चित् तारतम्यमुक्तम्—सपद्ममित्यादिना । सपद्मं पद्मसहितम्, किरीटाद्यं चतुष्टयं किरीटकौस्तुभश्रीवत्सवनमालाचतुष्टयम्, वर्जयित्वाऽन्येषां चक्रादीनां दक्षिणं करं दुष्टौघं तर्जयन्तं च ध्यायेदिति योजना । चक्रादीनां चामरव्यजनसमर्पणकैङ्कर्य- मात्रोद्योगे दुष्टानामसुर आदीनां यथेच्छं दुष्कृत्येष्ववकाशो भवतीति भिया चामरादि- समर्पणसमयेऽपि दुष्टौघतर्जनमुक्तम् । यद्वा तर्जयन्तं चेत्यत्र चकारो विकल्पनार्थः । चक्रादीनां दक्षिणं करं चामरव्यजनोद्यतं तर्जनीमुद्रान्वितं वा स्मरेदित्यर्थः । चामर- व्यजनोद्यतमिति पाठे तु नैतावान् क्रमः । सपद्मकिरीटादिचतुष्टयस्यैव चामरोद्यत- दक्षिणकरत्वम्, अन्येषां तर्जनीमुद्रान्वितत्वमेवेत्यर्थः सरसो भवति । कस्मिंश्चित् पारमेश्वरप्रयोगे चक्राद्यायुधानामेव चामरव्यजनोद्यतत्वं सपद्मकिरीटादिचतुष्टयस्य तर्जनीमुद्रान्वितत्वमुक्तम् । तदसङ्गतम्, तर्जयन्तमित्यस्य चतुष्टयमित्यस्य चाविभिन्न- लिङ्गकत्वात्, आयुधानामेव दुष्टौघतर्जनसामर्थ्यात्, भूषणानां तदसंभवाच्च । अत एव पद्मस्यायुधकोटिपरिगणितत्वेऽपि तस्य लीलाकमलत्वात् सौम्यत्वाच्च दुष्टौघतर्जनं (न) संभवतीत्यभिप्रायेण सपद्ममिति भूषणैः सह वर्णनं कृतमिति च ज्ञायते । ननु पूर्वं कौस्तुभश्रीवत्सयोर्दण्डयोश्च कार्यान्तरविनियुक्तहस्तत्वमुक्तम्, इदानीं पुनस्तेषामपि श्रोणीतटनिविष्टहस्तत्वं चामरपाणित्वतर्जनीमुद्रान्वितत्वयोरन्यतरत्वं च कथं संभवतीति चेन्न, पूर्वमुक्तस्य लक्षणस्य चतुर्भुजविषयत्वादिदानीमुक्तस्य द्विभुज- विषयत्वात् ॥ २६-२९ ॥
त्रयोदशः परिच्छेदः ३११ सभी आयुधों के सामान्य लक्षण कहते हैं—ये १७ अस्त्र आयुध शिरोमणि कहे जाते हैं, जो भगवान् की आज्ञा की निरन्तर प्रतीक्षा करते रहते हैं ॥ २६ ॥ ये सभी खड़े रहते हैं, चलते भी रहते हैं । सम स्थान में बैठे भी रहते हैं । अपना हाथ नितम्ब स्थल पर रखे रहते हैं तथा हाथ से चामर का व्यजन (= पंखा) डुलाते रहते हैं ॥ २७ ॥ जब चामर व्यजन दाहिने हाथ से डुलाते हैं तब अपना बायाँ हाथ नितम्ब स्थल पर रखते हैं । जब दाहिने हाथ में कमल धारण करते हैं, तब लीला के लिये किरीट, कौस्तुभ, श्रीवत्स और वनमाला का त्याग करते हैं, इस प्रकार इनका ध्यान करे । इसी प्रकार दुष्ट जनों को भयभीत करते समय चक्र के दाहिने हाथ को अपने मस्तक पर ध्यान करे । किन्तु निराकार अवस्था में उनका अपना- अपना केवल चिह्न ही ध्यान करे ॥ २८-२९ ॥ किरीटादीनाम् अधिष्ठातृन् कथनम् किरीटो हुतभुग् वेद्यः कौस्तुभस्तु प्रभाकरः । स्वयं शशाङ्कं श्रीवत्सो माला षण्माधवादयः ॥ ३० ॥ प्राणं पतत्त्रिराड् विद्धि कालचक्रं महामते । अपाम्पतिर्वै कमलं गदा देवी सरस्वती ॥ ३१ ॥ खं शङ्खः सीरमोषध्यो मुसलं नागनायकः । शब्दादयः सायकास्तु धनुर्विद्धि समीकरम् ॥ ३२ ॥ नन्दकं सर्वशास्त्राणि खेटकं वसुधा स्मृता । ज्ञेयो हि दण्डो नियतिर्वैराग्यं परशुः स्मृतः ॥ ३३ ॥ पाशो मायाऽङ्कुशः कामोऽप्यहङ्कारस्तु मुद्गरः । विज्ञानममलं वज्रं समाधिः शक्तिरुच्यते ॥ ३४ ॥ अथ किरीटादीनामधिष्ठातृनाह—किरीट इत्यादिभिः । माधवादयः ... सन्ता ... प? इत्यर्थः । पारमेश्वरेऽपि— अपांपतिर्वै कमलं गदा देवी सरस्वती । चक्रं लोकप्रतिष्ठा वै शब्दब्रह्म तु शङ्खराट् ॥ —(६।२७८-२७९) इति गदापद्मयोरधिष्ठातृदेवौ सात्वतोक्तशब्दाभ्यामेव प्रतिपादितौ, चक्रशङ्खयोर- धिष्ठातारौ तु शब्दान्तराभ्यामुक्तौ । अतस्तत्रापि लोकप्रतिष्ठा काल इत्यर्थः, सर्वाधारः काल इति प्रसिद्धेः । शब्दो (बृ?बृं)हत्यस्मिन्निति शब्दब्रह्म आकाशमित्यर्थश्च बोध्यः । पारमेश्वरव्याख्याने तु लोकप्रतिष्ठा भूमिरित्युक्तम् । तद्विचारणीयम् ॥ ३०-३४ ॥ अब किरीटी इत्यादि के अधिष्ठातृ देवताओं को कहते हैं—किरीटी के अग्नि अधिष्ठातृ देवता हैं । कौस्तुभ के प्रभाकर अधिष्ठातृ देवता समझना
३१२ सात्वतसंहिता चाहिये। श्रीवत्स के शशाङ्क और माला के षण्माधवादि (= सन्ताप) अधिष्ठातृ देवता हैं ॥ ३०॥ पतत्त्रिराट् (गरुड़) के प्राण, चक्र के महाकाल, कमल के समुद्र तथा गदा की अधिष्ठातृ देवता स्वयं सरस्वती हैं ॥ ३१ ॥ शङ्ख के आकाश, हल की औषधियाँ, मुसल के नागनायक (अनन्त), सायक के शब्दादि तथा धनुष के समीकरण देवता हैं ॥ ३२ ॥ नन्दक के सर्वशास्त्र और खेटक की अधिष्ठात्री स्वयं वसुधा (पृथ्वी) देवी हैं। दण्ड के नियति और परशु स्वयं वैराग्य हैं ॥ ३३ ॥ पाश की अधिष्ठात्री माया, अङ्कुश के काम, मुद्गर के अहङ्कार, वज्र के निर्मल विज्ञान एवं शक्ति की समाधि अधिष्ठात्री कही गई हैं ॥ ३४ ॥ चिन्तादिदेवानां वर्णध्यानक्रमकथनम् भिन्नरूपस्य च विभोर्य उक्तः सुन्दरीगणः । साधारश्चाप्यनाधारस्तासां ध्यानं क्रमाच्छृणु ॥ ३५ ॥ चिन्ताऽऽखण्डलचापाभा लक्ष्मी रक्ताम्बुजप्रभा । पुष्टिः कनकगौरा च कीर्तिः कुमुदपाण्डरा ॥ ३६ ॥ जयाऽर्ककान्तिसदृशी मायाऽञ्जननिभा स्मृता । शुद्धिः किंशुकसंकाशा गुञ्जाभा तु निरञ्जना ॥ ३७ ॥ बन्धुजीवोज्ज्वला नित्या ज्ञानशक्तिः सिताऽरुणा । फुल्लेन्दीवरवर्णा च परिज्ञेयाऽपराजिता ॥ ३८ ॥ रक्तोत्पलाभा प्रकृतिः सितपीता सरस्वती । सर्वकामप्रदा सिद्धिस्त्विन्द्रनीलसमप्रभा ॥ ३९ ॥ सिन्दूरपुञ्जवर्णाभा विज्ञेया प्रीतिवर्धनी । यशस्करी च दुग्धाभा शान्तिदा विद्रुमोज्ज्वला ॥ ४० ॥ तुष्टिस्तुहिनसंकाशा दया वैदूर्यसन्निभा । निद्राऽयस्कान्तसदृशी क्षमा पीतारुणप्रभा ॥ ४१ ॥ कान्तिर्दर्पणसंकाशा धृतिर्गोरोचनोज्ज्वला । मैत्री बन्धूकपुष्पाभा रतिर्गैरिकसन्निभा ॥ ४२ ॥ मतिर्मरकताभा वै सर्वाः प्रमुदिताननाः । अथ पूर्वोक्तानां चिन्तादिदेवानां वर्णध्यानक्रममाह — भिन्नरूपस्येत्यादिभिः । चिन्ता नाम पातालशायिनो दक्षिणभागस्था पूर्वोक्ता देवीति ज्ञेया । श्रयादिद्विके श्रयादि-
त्रयोदशः परिच्छेदः ३१३ चतुष्टये शुद्ध्यादिषट्के लक्ष्याद्याष्टके लक्ष्यादिद्विषट्के च चिन्ताया अनन्तर्गतत्वात् प्रथमं तद्ध्यानमुक्तमिति सूक्ष्मदृष्ट्या बोध्यम्। नन्वेकार्णवशायिनः परितःस्थितदेवीचतुष्टयान्तर्गतप्रीतिविद्ययोरप्यत्र द्विका- दिसमूहेष्वनन्तर्गतत्वात् तयोरपि ध्यानं कुतो नोक्तमिति चेत्, पामरोऽसि, विद्या- सरस्वतीशब्दयोः पर्यायत्वं स्तनन्धयोऽपि जानीते ! "तुष्टिदापुष्टिदाष्टकम्" (१२।२१२) इत्यत्र तुष्टिदाशब्देनोक्तायाः "तुष्टिस्तुहिनसंकाशा" इति पुनस्तुष्टि- शब्देनैव ग्रहणाद् यथा तुष्टिदातुष्टिशब्दयोः पर्यायत्वं ज्ञायते, तथा प्रीतिप्रीति- वर्धनीशब्दयोः पुष्टिदापुष्टिशब्दयोः शान्तिदाशान्तिशब्दयोश्च पर्यायत्वं निरङ्कुशम्। अतः प्रीतिविद्ययोरपि द्विकादिसमूहान्तर्गतत्वादेव पृथग् ध्यानं नोक्तमिति सन्तोष- व्यमायुष्मता। लक्ष्मीध्यानस्य प्रथममेवोक्तत्वात् पुनर्द्विके चतुष्टयेऽष्टके द्विषट्के च तद्ध्यानं नोक्तम्। एवमष्टक एव तुष्टेः सरस्वत्याश्च ध्यानस्योक्तत्वात् पुनर्द्विषट्के नोक्तमिति ध्येयम् ॥ ३५-४३ ॥ भिन्न रूप उन परमात्मा विभु के साधार अथवा निराधार जो सुन्दरियाँ कही गई हैं। हे सङ्कर्षण! अब उनका ध्यान सुनिये ॥ ३५ ॥ चिन्ता इन्द्रधनुष के समान हैं, लक्ष्मी रक्त कमल की कान्ति से युक्त हैं, पुष्टि कनक के समान गौर वर्ण वाली हैं और कीर्ति कुमुद के समान स्वच्छ वर्ण वाली हैं ॥ ३६ ॥ जया का स्वरूप सूर्य के समान, माया अञ्जन के सदृश, शुद्धि पलाशपुष्प के समान, निरञ्जना (माया राहित्य) गुञ्जा के सदृश है। नित्या शक्ति बन्धुजीवपुष्प के समान उज्ज्वल हैं और ज्ञानशक्ति सिता और अरुणा है तथा अपराजिता को विकसित कमल के समान आभा वाली समझना चाहिये ॥ ३७-३८ ॥ प्रकृति रक्त कमल के समान कान्तिमती हैं, सरस्वती सितपीता हैं और सिद्धि सर्वकामप्रदा है, जिनका वर्ण इन्द्रनीलमणि के समान है ॥ ३९ ॥ प्रीतिवर्धनी को सिन्दूरपुञ्ज के वर्ण के समान समझना चाहिये। यशस्करी दुग्ध के समान आभा वाली हैं तथा शान्ति विद्रुम के समान उज्ज्वल हैं ॥ ४० ॥ तुष्टि बर्फ के समान उज्ज्वल हैं, दया वैदूर्य के समान है, निद्रा अयस्कान्त मणि के समान है, क्षमा पीत और अरुण कान्ति वाली है ॥ ४१ ॥ कान्ति दर्पण के समान निर्मल है, धृति गोरोचन के समान उज्ज्वल है, मैत्री बन्धूकपुष्प के समान हैं और रति गौरिक के समान हैं ॥ ४२ ॥ मति मरकत के समान कान्ति वाली है, ये सभी उक्त देवियाँ सर्वदा प्रसन्नमुख रहती हैं ॥ ४३ ॥ दिव्यमाल्याम्बरधरा नानालङ्कारभूषिताः ॥ ४३ ॥ दिव्यस्रग्वेष्टनोपेता वीक्षमाणाः स्वकं पतिम्। सा० सं० - 24
३१४ सात्वतसंहिता देवीनां सर्वासामपि सामान्यं लक्षणमाह—दिव्यमाल्येति ॥ ४३-४४ ॥ सभी दिव्य माला धारण किये हुए अनेक अलङ्कारों से विभूषित हैं ये सभी दिव्यमाला तथा दिव्यवस्त्र धारण किये हुए अपने-अपने पतियों की ओर देख रही हैं ॥ ४३-४४ ॥ चतस्रः शक्तयो यास्तु विभोः शयनगस्य तु ॥ ४४ ॥ प्रागुक्तास्तत्र पूर्वाशावस्थिता वीजयन्त्यजम् । त्रयं यद् दिक्त्रयस्थं तु तत्संवाहनतत्परम् ॥ ४५ ॥ पातालशायिनः परितः स्थितस्य लक्ष्म्यादिशक्तिचतुष्टयस्य हस्तव्यापारानाह— चतस्र इति सार्धेन ॥ ४४-४५ ॥ इसके अतिरिक्त भगवान् की चार शक्तियाँ और हैं जो उनके शयनागार में निवास करती हैं। इन देवियों के विषय में पहले कह आये हैं (द्र. १२.१०७- १०८) ये भगवान् का वीजन करती हैं। इसके अतिरिक्त तीन और शक्तियाँ हैं जो तीनों दिशाओं में भगवान् का पदसंवाहन करती हैं ॥ ४५ ॥ यत्रैका श्रीर्विभोस्तत्र सन्निवेशः पुरोदितः । यत्रैका श्रीर्विभोस्तत्र वामे वा दक्षिणेऽपि वा ॥ ४६ ॥ लक्ष्मीमात्रविषयमाह—यत्रेति । पुरोदितः पूर्वम् “पद्मासनादिना चैव केवलं वा श्रियान्वितः” (१२।१९२) इत्यत्र । षष्ठेनालिङ्गिता देवी सारविन्देन बाहुना । तदंसलग्नकरया देव्या तच्चित्तयाऽनिशम् ॥ संवीज्यमानं विनयाच्चामरेण सितेन तु।—(१२।१०७-१०८) इत्यत्र वोक्त इत्यर्थः । तथा च लक्ष्मीतन्त्रे—“श्रीर्नाम द्विभुजस्याहमङ्कस्था वरवर्णिनी” (८।१२) इति ॥ ४६ ॥ उसमें से एक, जिसका नाम श्री है उनका सन्निवेश पहले (१२.१९२) कह आये हैं । एक ओर श्री हैं जो भगवान् के कदाचित् दायें और कदाचित् वाम भाग में निवास करती हैं ॥ ४६ ॥ श्रीपुष्टिद्विकस्य लक्षणकथनम् श्रीपुष्ट्याख्यद्वयं यत्र तत्र तद् दक्षिणोत्तरे । पद्मासनेनोपविष्टा पक्षिपक्षद्वये स्थिता ॥ ४७ ॥ नलिनीनालहस्ताढ्या मृदुकुम्भकराऽपरा । अग्नीषोममयो देह आद्यो यः सर्वगस्य च ॥ ४८ ॥ तस्य शक्तिद्वयं तादृगमिश्रं भिन्नलक्षणम् ।
त्रयोदशः परिच्छेदः ३१५ भोक्तृशक्तिः स्मृता लक्ष्मीः पुष्टिर्वै कर्तृसंज्ञिता ॥ ४९ ॥ भोगार्थमवतीर्णस्य तस्य लोकानुकम्पया । उदितं सह तेनैव शक्तिद्वितयमव्ययम् ॥ ५० ॥ नानात्वेन हि वै यस्य परिणामः प्रकीर्तितः । श्रीपुष्टिद्विकस्य लक्षणमाह—श्रीपुष्ट्याख्यद्वयमिति सार्धैश्चतुर्भिः । यस्य शक्तिद्वयस्य परिणामो नानात्वेन प्रकाशितः, चिन्ताकीर्तिजयामायादिरूपभेदैः प्रदर्शित इत्यर्थः ॥ ४७-५१ ॥ श्री, पुष्टि दो और शक्तियाँ हैं जो क्रमशः नारायण के दक्षिण और उत्तर रहती हैं । ये दोनों ही गरुड़ के पक्ष पर पद्मासन से बैठी रहती हैं ॥ ४७ ॥ एक के हाथ में कमलिनी का नाल है, तो दूसरे के हाथ में कोमल जल कलश है । सर्वत्रव्यापी भगवान् का सर्वप्रथम होने वाला जो अग्नीषोममय देह है । उनकी दो शक्तियाँ हैं । एक परस्पर मिली हुई और दूसरी परस्पर भिन्न हैं । उसमें लक्ष्मी भोक्त्री शक्ति हैं और दूसरी पुष्टि शक्ति हैं, जिन्हें कर्मी शक्ति भी कहा जाता है ॥ ४८-४९ ॥ जब भगवान् लोक पर अनुग्रह करने के लिये भोग के लिये पृथ्वी पर अवतीर्ण होते हैं तो वे अव्यय प्रभु इन्हीं दोनों शक्तियों के साथ अवतरित होते हैं । इनकी इन्ही दो शक्तियों का परिणाम चिन्ता, कीर्ति, दया, जया तथा माया आदि रूपों में अनेक प्रकार से कहा जाता है ॥ ४९-५१ ॥ दिक्पत्रचतुरन्तःस्थं यद् वै देवीचतुष्टयम् ॥ ५१ ॥ शक्तिः परशुपाशास्रमङ्कुशं तत्करे क्रमात् । लक्ष्मीकीर्त्यादिशक्तिचतुष्टयलक्षणमाह—दिक्पत्रेति ॥ ५१-५२ ॥ चारों दिक्पत्रों के अन्त में जो चार शक्तियाँ स्थित हैं उनके हाथ में क्रमशः परशु, पाश, अस्त्र और अङ्कुश है ॥ ५१-५२ ॥ षट्कं केसरजालस्थं तत्र प्राक्पश्चिमे द्वयम् ॥ ५२ ॥ द्वयं द्वयं सौम्ययाम्ये तासां वामकरेषु च । शङ्खं चक्रं गदा सीरमिष्वस्त्रं नन्दकं शिवम् ॥ ५३ ॥ शुद्ध्य्यादिदेवीलक्षणमाह—षट्कमिति सार्धेन । प्राक्पश्चिमे द्वयम् । प्राग्भागे एका शक्तिः, पश्चिमभागे एका शक्तिरित्यर्थः । द्वयं द्वयं सौम्यायाम्ये । उत्तरकोणद्वये शक्तिद्वयम्, दक्षिणकोणद्वये शक्तिद्वयमित्यर्थः । तथा च लक्ष्मीतन्त्रे—"तस्यैव कोणषट्कस्था षोढाऽहं शृणु नाम च" (८।२३) इति ॥ ५२-५३ ॥ अब शुद्ध्य्यादि देवियों के लक्षण कहते हैं—केशर जाल में छह शक्तियाँ
३१६ सात्वतसंहिता है जिसमें पूर्व और पश्चिम में एक-एक क्रम से दो शक्ति, उत्तर और दक्षिण में दो-दो और इनके वाम हस्त में शङ्ख, चक्र, गदा, हल, बाण एवं नन्दक नामक अस्त्र हैं ॥ ५३ ॥ शक्त्यष्टकलक्षणकथनम् पत्रमध्यनिविष्टं तु यत्कान्ताष्टकमुत्तमम् । तस्य वामकराणां च विज्ञेयं त्वादितोऽष्टकम् ॥ ५४ ॥ श्रीफलं चाक्षसूत्रं स्रग् दर्पणः पुष्पमञ्जरी । विष्टरं किङ्किणी चास्त्रसञ्चयः कमलेक्षण ॥ ५५ ॥ शक्त्यष्टकलक्षणमाह—पत्रमध्येति द्वाभ्याम् । श्रीफलं = विल्वफलमित्यर्थः ॥ ५४-५५ ॥ अब शक्त्यष्टक के लक्षण कहते हैं—पत्र के मध्य में जो आठ (शक्तियाँ) कान्तायें सन्निविष्ट की गई हैं, उनके बायें हाथ में भी आठ वस्तुयें इस प्रकार सन्निविष्ट हैं । (१) श्री फल, (२) अक्षसूत्र, (३) माला, (४) दर्पण, (५) पुष्पमञ्जरी, (६) विष्टर, (७) किङ्किणी, (८) अस्त्र सञ्चय । हे कमलेक्षण ऐसा समझो ॥ ५४-५५ ॥ लक्ष्यादिद्विषट्कलक्षणम् विज्ञेयः शान्तिदः पाणिर्द्वादशानां तु साभयः । अन्तरान्तरयोगेन सर्वाश्चामरलाञ्छिताः ॥ ५६ ॥ स्वस्तिकेनोपविष्टाश्चाप्यन्तर्मुदितमानसाः । लक्ष्यादिद्विषट्कलक्षणमाह—विज्ञेय इत्यर्धेन । सर्वसाधारणं लक्षणमाह— अन्तरेति । अन्तरान्तरयोगेन दक्षिणहस्तधारणेनेत्यर्थः ॥ ५६-५७ ॥ अब इन लक्ष्यादि बारहों के सामान्य लक्षण कहते हैं—इन द्वादश महालक्ष्मियों के दाहिने हाथ में स्वास्तिक आदि माङ्गलिक वस्तुओं के धारण करने के कारण इनमें बारह हाथों को भी अभय देने वाला तथा शान्ति प्रदान करने वाला समझना चाहिये । ये सभी चिह्न देवचिह्नों से युक्त है । स्वास्तिक से युक्त है, सभी भीतर से प्रसन्नचित्त रहने वाले हैं ॥ ५६-५७ ॥ द्व्यादिकस्यास्य संघस्य द्वादशान्तस्य लाङ्गलिन् ॥ ५७ ॥ सितादिकेन वर्णेन लाञ्छनव्यत्ययेन तु । तुल्यलाञ्छनयोगेन तन्निरासे च वै सति ॥ ५८ ॥ वराभयाभ्यामन्योन्यपाणिभ्यामथ केवलात् । बहुधा भेदवृन्दं तु परिज्ञेयं तु पूर्ववत् ॥ ५९ ॥
त्रयोदशः परिच्छेदः ३१७ शक्तीशवत् शक्तीनामपि सितादिवर्णपद्मादिलाञ्छनव्यत्ययतुल्यलाञ्छनत्वादि- भेदैर्बहुधा भेदा विज्ञेया इत्याह—द्व्यादिकस्येति सार्धद्वाभ्याम्। द्व्यादिकस्य श्रीपुष्टि- द्विकपूर्वकस्येत्यर्थः । द्वादशान्तस्य लक्ष्मीपुष्ट्यादिद्विषट्कस्येत्यर्थः । संघस्येति जात्येकवचनम् । पञ्चसंघानामित्यर्थः । भवोपकणदेवानां प्रसिद्धत्वात् तल्लक्षणानि सर्वत्र प्रसिद्धानि द्रष्टव्यानीति ॥ ५८-५९ ॥ शेषं भवोपक़रणं देवानां निचयो हि सः । सुप्रसिद्धो महाबुद्धे किन्त्वब्जाद्यैस्तु पूर्ववत् ॥ ६० ॥ ध्यातव्या लाञ्छिताः सर्वे पाणिपादतलेषु च । नास्त्रैर्वस्त्रैर्ध्वजैर्येषां व्यक्तिर्व्यक्ता जगतत्रये ॥ तेऽपि लाञ्छनवृन्दं तु धारयन्त्यङ्घ्रिगोचरे । ललाटे चांसपट्टे तु पृष्ठे पाणितलद्वये ॥ (१२।१६८-१६९) इत्याद्युक्तप्रकारेण शक्तिभूषणास्त्रलाञ्छनानामप्यस्पष्टत्वे तत्पाणिपादतलादिषु तानि द्रष्टव्यानीति चाह—शेषमिति सार्धेन ॥ ६०-६१ ॥ जिस प्रकार भवोपक़रण देवों के प्रसिद्ध लक्षण सर्वत्र प्रसिद्ध देखे जा सकते हैं, उसी प्रकार इनके भी लक्षण सर्वत्र प्रसिद्ध देखे जा सकते हैं । किन्तु जिनके अस्त्र, ध्वज, वस्त्रादि द्वारा लक्षण प्रसिद्ध नहीं है वे भी अपने पैरों में लक्षण धारण करते हैं, अथवा ललाट में, अथवा कन्धों पर, अथवा पीठ में, अथवा दोनों हाथों में धारण करते ही है । बिना लक्षण के नहीं रहते इन लक्षणों के अस्पष्ट होने पर उन्हें हाथों तथा पादतलों में अवश्य देखा जा सकता है इसी बात को स्पष्ट करते हैं—शेषं भवोपक़रणं देवानां निचयों हि सः । सुप्रसिद्धो महाबुद्धे किन्त्वब्जाद्यैस्तु पूर्ववत् ॥ ५७-६१ ॥ भक्तिश्रद्धाव्रतपरः सर्वेषां यः सदैव हि ॥ ६१ ॥ ध्यात्वैवमर्चनं कुर्याद् भोगैः संस्पर्शपूर्वकैः । सोऽचिरान्मोक्षनिष्ठं तु फलं प्राप्नोत्यभीप्सितम् ॥ ६२ ॥ एतेषामर्चनफलमाह—भक्तीति सार्धेन ॥ ६१-६२ ॥ यतः इनके लाञ्छन पाणि पादतल में प्रतिष्ठित हैं । अतः वही साधक उनका ध्यान कर संस्पर्श पूर्वक भोगों (गन्ध, धूपादि, नैवेद्यादि द्वारा) से अर्चन करता है । इस प्रकार वह भक्त शीघ्र ही मोक्ष प्राप्त कर लेता है और शीघ्र ही अपना अभीष्ट भी प्राप्त कर लेता है ॥ ६१-६२ ॥ किरीटाद्यस्त्रनिष्ठेन परिवारेण चावृतम् । भक्त्या ह्यभीप्सितं रूपमर्चनीयमथापि वा ॥ ६३ ॥ निर्मुक्तपरिवारं वा स्वेन ध्यानेन लक्षितम् ।
३१८ सात्वतसंहिता एवं किरीटादिपारिवारध्यानैः सहितं वा तैर्विना केवलतत्तद्भगवन्मूर्त्तिध्यानमात्रेणं वाऽन्वितमर्चनं कार्यमित्याह—किरीटेति सार्धेन ॥ ६३-६४ ॥ इस प्रकार जो किरीटादि परिवारों के साथ, अथवा केवल भगवन्मूर्त्ति के साथ भक्तिपूर्वक परिवार सहित अथवा परिवार रहित ध्यान एवं अर्चन पूजन करता है, भगवान् दोनों प्रकार से उसे चतुर्विध पुरुषार्थ प्रदान करते हैं ॥ ६४ ॥ विदधात्यर्चनान्नूनं स्वपदं फलसंयुतम् ॥ ६४ ॥ ज्ञात्वैवं साधकः कुर्याद् यथाभिमतमर्चनम् । आत्मशक्तिसमैर्भोगैरखिलैः शुद्धविग्रहैः ॥ ६५ ॥ हृदि वेद्यां बहिर्मूर्ती प्रासादे स्वगृहे तु वा । बहुप्राकारनिर्मुक्ते धूमदाहादिनोज्झिते ॥ शरणे रमणीये च निःसम्पर्के तु भाविते ॥ ६६ ॥ ॥ इति श्रीपाञ्चरात्रे श्रीसात्वतसंहितायां भूषणाद्यस्त्रदेवताध्यानं नाम त्रयोदशः परिच्छेदः ॥ १३ ॥ — ❧ ❃ ❧ — उभयथाऽर्चनेऽपि भगवान् चतुर्विधपुरुषार्थानपि प्रयच्छतीति ज्ञात्वा स्वेच्छानु- सारेण यथाशक्त्यार्जितैर्भोगैर्मनसि बहिर्वेद्यां बिम्बे वाऽऽलये स्वगृहे वाऽर्चनं कुर्यादि- त्याह—विदधातीति त्रिभिः ॥ ६४-६६ ॥ ॥ इति श्रीमौज्यायनकुलतिलकस्य यदुगिरीश्वरचरणकमलार्चकस्य योगानन्दभट्टाचार्यस्य तनयेन अलशिङ्गभट्टेन विरचिते सात्वततन्त्रभाष्ये त्रयोदशः परिच्छेदः ॥ १३ ॥ — ❧ ❃ ❧ — यह अर्चन, आत्मशक्ति के अनुरूप तथा आत्मशक्ति के अनुसार शुद्ध विग्रह से हृदय में या वेदी पर, किसी शुद्ध स्थान में, मूर्त्ति में, प्रासाद में, अपने गृह में, बहुत प्राकार से निर्मुक्त स्थान पर, धूम एवं दाह विवर्जित स्थान में, सर्वोत्तम मनोरम गृह में, निर्जन स्थान में तथा अत्यन्त पवित्र स्थान में करना चाहिए ॥ ६४-६६ ॥ ॥ इस प्रकार डॉ० सुधाकर मालवीय कृत सात्त्वत संहिता के भूषणाद्यस्त्रदेवताध्यान नामक त्रयोदश परिच्छेद की हिन्दी समाप्त हुई ॥ १३ ॥ — ❧ ❃ ❧ —
चतुर्दशः परिच्छेदः पवित्रारोपणविधिः नारद उवाच अखण्डनाय नित्यस्य तथा नैमित्तिकस्य च । कर्मणश्चोदयामास हली विष्णुं मुनीश्वराः ॥ १ ॥ अथ चतुर्दशः परिच्छेदो व्याख्यास्यते । इह नित्यनैमित्तिककर्मणामखण्डनावहं कर्म सङ्कर्षणो वासुदेवं पृच्छतीत्याह—अखण्डनायेति ॥ १ ॥ नारद जी ने कहा—हे मुनीश्वरों ! अब इसके बाद सङ्कर्षण, भगवान् वासुदेव से नित्य एवं नैमित्तिक कर्मों में जिस प्रकार किसी प्रकार बाधा न हो, वह अखण्डित रहे, इस विषय में पूछते हैं ॥ १ ॥ सङ्कर्षण उवाच यैराजीवावधिं कालं नित्यमाराधनं प्रति । धीः कृता पुण्डरीकाक्ष श्रद्धापूतेन चेतसा ॥ २ ॥ तेषामाकस्मिकाल्लोपाद् भोगानामप्यसम्भवात् । यः स्यात् तस्योपशमनं ज्ञातुमिच्छामि साम्प्रतम् ॥ ३ ॥ प्रश्नप्रकारमाह—यैरिति द्वाभ्याम् । तेषां भागवतानाम्, आकस्मिकाल्लोपाद् अबुद्धिपूर्वकादाह्निकव्रतादिलोपादित्यर्थः । भोगानामसंभवाद् = औपचारिकादीनां लोपादित्यर्थः । यः स्याद् = यो दोषः संभवेदित्यर्थः । तस्योपशमनं = ज्ञातुमिच्छा- मीति प्रश्नः ॥ २-३ ॥ सङ्कर्षण ने कहा—हे भगवन् ! जिस प्रकार महाभागवतों की नित्य एवं नैमित्तिक क्रिया का लोप न हो, अथवा भोगों के अभाव में या औपचारिकता के अभाव से दोष न पड़े, उसके उपशमन का उपाय बताइये क्योंकि उस महाभागवत ने आजीवन नित्य श्रद्धा युक्त चित्त से आप की आराधना की प्रतिज्ञा की है ॥ २-३ ॥ श्रीभगवानुवाच लोभबुद्धिं विना यस्य भोगानामप्यसम्भवः ।
३२० सात्वतसंहिता सामर्थ्येन विना यस्य कृच्छ्रादीनां परिच्युतिः ॥ ४ ॥ ज्वरादिव्याधिदोषेण जातो यस्याह्निकक्षयः । चातुर्मास्यस्य चाप्राप्तिर्यस्य स्वातन्त्र्यतो विना ॥ ५ ॥ तस्य तस्य महाबुद्धे शृणु यद्विहितं हितम् । सांस्पर्शिकानां भोगानां मात्रावित्तं हि पूरणम् ॥ ६ ॥ हृदयङ्गमसंज्ञानामन्नं च हविषा प्लुतम् । औपचारिकभोगानां बीजानि विहितानि वै ॥ ७ ॥ एवं पृष्टो वासुदेवस्तांस्तान् दोषहेतून् स्वयमपि विविच्य तत्तदुपशामकानाह— लोभबुद्धिमित्यादिभिः । लोभबुद्धिं विना द्रव्यलोभं विना । अनुपपत्तिविनाशादिति भावः । यस्य पुरुषस्य यत्पुरुषकर्तृक इत्यर्थः । भोगानाम् = औपचारिक- सांस्पर्शिकाभ्यवहारिकाणाम्, असम्भवो लोपः संभवति । स्वातन्त्र्यतो विना पार- तन्त्र्याद्यस्य पुरुषस्य चातुर्मास्यस्य व्रतस्य चाप्राप्तिर्लोपः संभवति, तस्य तस्य पुरुषस्य यद्विहितं प्रायश्चित्तरूपं हितं विहितं शास्त्रचोदितं तच्छृण्वित्यर्थः । सांस्पर्शिकानां भोगानां स्रक्चन्दनादीनाम्, मात्रावित्तं प्रत्यहं पूजाकाले दीयमानं सहिरण्यशालितण्डुलतिलादि- कम्, पूरणं भोगलोपदोषजनितच्छिद्रपूरकमित्यर्थः । हृदयंगमसंज्ञानाम् = आभ्यव- हारिकाणाम्, हविषा प्लुतम् = आज्याक्तमन्नं पूरकम् । औपचारिकभोगानां = छत्र- चामरादीनाम्, विविधानि बीजानि मात्रार्थं कल्पितानि मुद्गादीनि पूरकाणि ॥ ४-७ ॥ श्री भगवान् ने कहा—हे सङ्कर्षण! द्रव्य लोभ के बिना ही जिस पुरुष के आराधना में औपचारिक, सांस्पर्शिक एवं आभ्यवहारिक भोगों का लोप हो जाता है स्वतन्त्रता के अभाव में या परतन्त्रता के कारण जिस पुरुष के चातुर्मासिक व्रतों में विघ्न पड़ जाता है । अब उसके विषय में जो-जो प्रायश्चित्त हैं, हे सङ्कर्षण ! उसे सुनिये । आराधना में सांस्पर्शिक दोष (स्रक्, चन्दनादि का अभाव), पूजा करने में मात्रावित्त (= सहिरण्य, शालि, तण्डुल, तिलादि, दान) से पूर्ण होता है । आभ्यवहारिक दोष आज्य परिप्लुत अन्न के होम से पूर्ण होता है और औपचारिक भोग (छत्र, चामरादि के अभाव का दोष) का विविध बीज (मुद्गादिदान) से पूर्ण होता है ॥ ४-७ ॥ कृच्छ्रचान्द्रायणादीनां व्रतानां परिपूरकः । विशेषार्चनसयुक्तश्चातुर्मास्यस्तु संयमः ॥ ८ ॥ सौत्रं प्रतिसरं चित्रं मुक्ताहारोपमं शुभम् । शमं नयति भक्तानां सर्वदा लोपमाह्निकम् ॥ ९ ॥ एवं भोगलोपप्रायश्चित्तमुक्त्वा कृच्छ्रादिलोपप्रायश्चित्तं दर्शयति—कृच्छ्रचान्द्रा- यणादीनामिति । कृच्छ्रचान्द्रायणादीनां व्रतानां विशेषार्चनसंयुक्तश्चातुर्मास्यस्य संयमः अष्टमपरिच्छेदोक्तचातुर्मास्यव्रतनियमः पूरकः ।