भारतकोश
संग्रह पर लौटें

संक्षिप्त स्कन्द पुराण

Skanda Purana

महर्षि वेदव्यास द्वारा

DevanagariHindipublished1,406 पृष्ठ
  • काशीखण्ड-पूर्वार्ध * ७७७
१७१ काञ्चनाक्षी—सुवर्णके समान उद्दीप्त नेत्रोंवाली, १७२ कामधेनुः—भक्तोंकी मनोवांछा पूर्ण करनेमें कामधेनुके समान अथवा कामधेनुस्वरूपा, १७३ कीर्तिकृत्—अपने सुयशका विस्तार करनेवाली, १७४ क्लेशनाशिनी—अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष और अभिनिवेशरूप पाँच क्लेशोंका नाश करनेवाली, १७५ क्रतुश्रेष्ठा—यज्ञोंसे श्रेष्ठ—अश्वमेध आदि यज्ञोंसे अधिक फल देनेवाली, १७६ क्रतुफला—जिसमें स्नान करनेसे यज्ञोंका फल प्राप्त होता है, ऐसी, १७७ कर्मबन्धविभेदिनी—शुभाशुभकर्मजनित बन्धनका नाश करनेवाली। ११९६ कमनीयजला—कमनीय अर्थात् स्वच्छ जलवाली, १९७ कम्रा—मनोहर स्वरूपवाली, १९८ कपर्दिसुकपर्दगा—भगवान् शंकरके सुन्दर जटाजूटमें वास करनेवाली। ४<br>१९९ कालकूटप्रशमनी—भगवान् शंकरके पीये हुए कालकूट नामक विषकी ज्वालाको शान्त करनेवाली, २०० कदम्बकुसुमप्रिया—कदम्बके पुष्पोंमें रुचि रखनेवाली, २०१ कालिन्दी—कलिन्दकन्या यमुनास्वरूपा, २०२ केलिललिता—क्रीडासे मनोहर प्रतीत होनेवाली, २०३ कलकल्लोलमालिका—मनोहर लहरोंकी श्रेणियोंसे सुशोभित। ५
१७८ कमलाक्षी—कमलके समान या कमलरूप नेत्रोंवाली, १७९ क्लमहरा—सांसारिक क्लेशको हर लेनेवाली, १८० कृशानुSpanद्युतिः—आधिदैविक स्वरूपमें अग्नि और सूर्यके समान कान्तिवाली, १८१ करुणार्द्रा—करुणारससे भीगी हुई, १८२ कल्याणी—मंगलस्वरूपा, १८३ कलिकल्मषनाशिनी—कलिकालमें होनेवाले पापोंका नाश करनेवाली। २२०४ क्रान्तलोकत्रया—स्वर्ग, भूतल और पाताल तीनों लोकोंको अपनी धारासे आक्रान्त करनेवाली, २०५ कण्डूः—अविद्या और उसके कार्यको खण्डित करनेवाली, २०६ कण्डूतनयवत्सला—कण्डू शब्द मृकण्डुका वाचक है, उनके पुत्र मार्कण्डेयजीपर वात्सल्य स्नेह रखनेवाली, २०७ खड्गिनी—देवी-रूपसे खड्ग धारण करनेवाली, २०८ खड्गधाराभा—तलवारकी धारके समान उज्ज्वल कान्तिवाली, २०९ खगा—आकाशमें प्रवाहित होनेवाली, २१० खण्डेन्दुधारिणी—अर्धचन्द्र धारण करनेवाली। ६
१८४ कामरूपा—इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली, १८५ क्रियाशक्तिः—क्रियाशक्ति, १८६ कमलोत्पलमालिनी—कमल और उत्पलोंकी माला धारण करनेवाली, १८७ कूटस्था—ब्रह्मस्वरूपा, १८८ करुणारूप—दयामयी, १८९ कान्ता—कान्तिमती, १९० कूर्मयाना—कच्छपरूप वाहनवाली, १९१ कलावती—चौंसठ कलाओंको जाननेवाली। ३२११ खेखेलगामिनी—आकाशमें लीलापूर्वक चलनेवाली, २१२ खस्था—आकाश अथवा ब्रह्ममें स्थित, २१३ खण्डेन्दutilकप्रिया—चन्द्रभाल शिवकी प्रिया अथवा अर्धचन्द्राकार तिलकसे प्रसन्न होनेवाली, २१४ खेचरी—आकाशमें विचरण करनेवाली, २१५ खेचरीवन्द्या—आकाशमें विहार करनेवाली सिद्धांगनाओंकी वन्दनीया, २१६ ख्यातिः—प्रतिष्ठास्वरूपा, २१७ ख्यातिप्रदायिनी—प्रतिष्ठा देनेवाली। ७
१९२ कमला—लक्ष्मीस्वरूपा, १९३ कल्पलतिका—कल्पलताके समान सब कामनाओंको पूर्ण करनेवाली, १९४ काली—कालिकास्वरूपा, १९५ कलुषवैरिणी—पापोंका नाश करनेवाली,

१. काञ्चनाक्षी कामधेनुः कीर्तिकृत्क्लेशनाशिनी। क्रतुश्रेष्ठा क्रतुफला कर्मबन्धविभेदिनी॥
२. कमलाक्षी क्लमहरा कृशानुSpanद्युतिः। करुणार्द्रा च कल्याणी कलिकल्मषनाशिनी॥
३. कामरूपा क्रियाशक्तिः कमलोत्पलमालिनी। कूटस्था करुणा कान्ता कूर्मयाना कलावती॥
४. कमला कल्पलतिका काली कलुषवैरिणी। कमनीयजला कम्रा कपर्दिसुकपर्दगा॥
५. कालकूटप्रशमनी कदम्बकुसुमप्रिया। कालिन्दी केलिललिता कलकल्लोलमालिका॥
६. क्रान्तलोकत्रया कण्डूः कण्डूतनयवत्सला। खड्गिनी खड्गधाराभा खगा खण्डेन्दुधारिणी॥
७. खेखेलगामिनी खस्था खण्डेन्दutilकप्रिया। खेचरी खेचरीवन्द्या ख्यातिः ख्यातिप्रदायिनी॥

७७८ * संक्षिप्त स्कन्दपुराण *


२१८ खण्डितप्रणताघौघा—शरणागतोंकी पापराशिका खण्डन करनेवाली, २१९ खलबुद्धि-विनाशिनी—खलोंकी बुद्धि अथवा खलतापूर्ण बुद्धिका विनाश करनेवाली, २२० खातैनःकन्द-सन्दोहा—पापरूपी कन्दसमुदायको उखाड़ फेंकनेवाली, २२१ खड्गखट्वाङ्गखेटिनी—खड्ग (तलवार), खट्वांग (खाटके पायेके आकारवाले शस्त्र) और खेट धारण करनेवाली।^१

२२२ खरसन्तापशमनी—तीखे तापको शान्त करनेवाली, २२३ पीयूषपाथासां खनिः—अमृतके समान मधुर जलकी खान, २२४ गङ्गा—‘स्वर्गाद् गां गतवतीति गंगा’—स्वर्गसे भूतलपर गमन करनेके कारण गंगा नामसे प्रसिद्ध, अथवा कलकल गान करनेवाली या ब्रह्मद्रवरूपा सच्चिदानन्दमयी देवी, २२५ गन्धवती—पृथ्वीस्वरूपा अथवा उत्तम गन्धसे युक्त, २२६ गौरी—गौर वर्णवाली अथवा पार्वतीस्वरूपा, २२७ गन्धर्वनगरप्रिया—गन्धर्व-नगरके निवासियोंको प्रिय लगनेवाली।^२

२२८ गम्भीराङ्गी—गहराईसे युक्त अथवा गहनस्वरूपवाली, २२९ गुणमयी—त्रिगुणात्मिका प्रकृतिरूपा अथवा सर्वज्ञता आदि गुणोंसे युक्त, २३० गतातङ्का—भयरहित अथवा अपने पास आनेवालोंके संसार-भयको निवृत्त करनेवाली, २३१ गतिप्रिया—निरन्तर गमन जिसे प्रिय है अथवा जो गति अर्थात् ज्ञानको प्रिय मानती है, ऐसी, २३२ गणनाथाम्बिका—गणेशजीकी माता, २३३ गीता—भगवद्गीतास्वरूपा, २३४ गद्यपद्य-परिष्कृता—गद्य-पद्यमय स्तोत्रोंसे जिसकी स्तुति की जाती है, वह।^३

२३५ गान्धारी—पृथ्वीको धारण करनेवाली वाराहशक्तिस्वरूपा, अथवा धृतराष्ट्रपत्नीस्वरूपा, २३६ गर्भशमनी—मुक्ति प्रदान करके गर्भवासके कष्टको दूर करनेवाली, २३७ गतिभ्रष्टगतिप्रदा—गतिभ्रष्टों—पतितोंको भी सद्गति प्रदान करनेवाली, २३८ गोमती—द्वारका अथवा नैमिषारण्यमें स्थित गोमतीनदीस्वरूपा, २३९ गुह्यविद्या—ब्रह्मविद्या, २४० गौः—पृथ्वीस्वरूपा अथवा कामधेनुरूपिणी, २४१ गोप्त्री—सद्गति प्रदान करके सबकी रक्षा करनेवाली, २४२ गगनगामिनी—आकाशगामिनी।^४

२४३ गोत्रप्रवर्द्धिनी—पर्वतोंसे निर्झर आदिका जल पाकर बढ़नेवाली अथवा अपने भक्तोंका गोत्र (वंश) बढ़ानेवाली, २४४ गुण्या—उत्तम गुणोंसे युक्त, २४५ गुणातीता—तीनों गुणोंसे परे, २४६ गुणाग्रणीः—सद्गुणोंके कारण अग्रगण्य, २४७ गुहाम्बिका—स्कन्दकी माता, २४८ गिरि-सुता—हिमवान्‌की पुत्री, २४९ गोविन्दाङ्घ्रि-समुद्भवा—श्रीविष्णुके चरणोंसे प्रकट हुई।^५

२५० गुणनीयचरित्रा—गुणन—प्रशंसा या गणना करनेयोग्य उत्तम चरित्रवाली, २५१ गायत्री—अपना गुणगान करनेवालेकी रक्षा करनेवाली अथवा गायत्रीदेवीस्वरूपा, २५२ गिरिशप्रिया—भगवान् शिवकी वल्लभा, २५३ गूढरूपा—छिपे हुए दिव्य स्वरूपवाली, २५४ गुणवती—शान्ति आदि उत्तम गुणोंसे युक्त, २५५ गुर्वी—गौरवमयी, २५६ गौरववर्द्धिनी—महत्त्व बढ़ानेवाली अथवा स्वयं ही गौरवसे बढ़नेवाली।^६

२५७ ग्रहपीडाहरा—अनिष्ट स्थानोंमें स्थित ग्रहोंकी पीड़ा दूर करनेवाली, २५८ गुन्द्रा—'गु' अर्थात् अविद्याका द्रावण—नाश करनेवाली, २५९ गरघ्नी—विषका प्रभाव दूर करनेवाली,


१. खण्डितप्रणताघौघा खलबुद्धिविनाशिनी। खातैःकन्दसन्दोहा खड्गखट्वाङ्गखेटिनी ॥
२. खरसन्तापशमनी खनिः पीयूषपाथसाम्। गंगा गन्धवती गौरी गन्धर्वनगरप्रिया ॥
३. गम्भीराङ्गी गुणमयी गतातङ्का गतिप्रिया। गणनाथाम्बिका गीता गद्यपद्यपरिष्कृता ॥
४. गान्धारी गर्भशमनी गतिभ्रष्टगतिप्रदा। गोमती गुह्यविद्या गौर्गोप्त्री गगनगामिनी ॥
५. गोत्रप्रवर्द्धिनी गुण्या गुणातीता गुणाग्रणीः। गुहाम्बिका गिरिसुता गोविन्दाङ्घ्रिसमुद्भवा ॥
६. गुणनीयचरित्रा च गायत्री गिरिशप्रिया। गूढरूपा गुणवती गुर्वी गौरववर्द्धिनी ॥

  • काशीखण्ड-पूर्वार्ध * ७७९

२६० गानवत्सला—संगीतप्रिया, २६१ घर्महन्त्री—घामका कष्ट निवारण करनेवाली, २६२ घृतवती—घीके समान गुणकारक जलवाली, २६३ घृततुष्टिप्रदायिनी—अपने जलसे ही घीके समान सन्तोष देनेवाली।^१चन्द्रकान्तमणिके समान निर्मल जलवाली, २८४ चञ्चदापा—चंचल जलवाली, २८५ चलद्युतिः—विद्युत्स्वरूपा, २८६ चिन्मयी—ज्ञानस्वरूपा, २८७ चितिरूपा—चैतन्यस्वभावा, २८८ चन्द्रायुतशतानना—दस सहस्र चन्द्रमाओंके समान मनोरम मुखवाली।^५
२६४ घण्टारवप्रिया—घण्टानादसे प्रसन्न होनेवाली, २६५ घोराघौघविध्वंसकारिणी—भयंकर पापराशिका विनाश करनेवाली, २६६ घ्राणतुष्टिकरी—घ्राणेन्द्रियको सन्तुष्ट करनेवाली, २६७ घोषा—अपने प्रवाह और तरंगोंसे कल-कल शब्द करनेवाली, २६८ घनानन्दा—घनीभूत आनन्दकी राशि अथवा आकाशगंगामें स्थित जलसे मेघोंको आनन्द देनेवाली, २६९ घनप्रिया—आकाशगंगारूपसे मेघोंको प्रिय लगनेवाली।^२२८९ चाम्पेयलोचना—चम्पाके फूलोंके समान सुन्दर नेत्रोंवाली, २९० चारुः—मनोहारिणी, २९१ चार्वङ्गी—परम सुन्दर अंगोंवाली, २९२ चारुगामिनी—मनोहर चालसे चलनेवाली, २९३ चार्या—शरण लेनेयोग्य, २९४ चारित्रनिलया—सदाचारका आश्रय, २९५ चित्रकृत्—अद्भुत कार्य करनेवाली, २९६ चित्ररूपिणी—विचित्र रूपवाली।^६
२७० घातुका—पाप एवं अज्ञानका नाश करनेवाली, २७१ घूर्णितजला—भँवरयुक्त जलवाली, २७२ घृष्टपातक सन्ततिः—पातक-परम्पराको नष्ट कर देनेवाली, २७३ घटकोटिप्रपीतापा—जिसके करोड़ों घड़े जल नित्य पीये जाते हैं, वह, २७४ घटिताशेषमङ्गला—पूर्ण मंगलकारिणी।^३२९७ चम्पूः—गद्य-पद्यमय काव्यस्वरूपा अथवा चम्पापुष्पके समान रंगवाली, २९८ चन्दनशुच्यम्बुः—चन्दनके समान पवित्र एवं सुगन्धित जलवाली, २९९ चर्चनीया—पूजन अथवा कीर्तन करने योग्य, ३०० चिरस्थिरा—चिरन्तन कालतक स्थिर रहनेवाली, ३०१ चारुचम्पकमालाढ्या—मनोहर चम्पा पुष्पोंकी मालासे सुशोभित, ३०२ चमिताशेषदुष्कृता—समस्त पापोंको पी जानेवाली।^७
२७५ घृणावती—दयालु, २७६ घृणनिधिः—दयासागर, २७७ घस्मरा—सब कुछ भक्षण करनेवाली, २७८ घूकनादिनी—तटपर उलूक और वक आदि पक्षियोंके शब्दसे युक्त, २७९ घुसृणापिज्जरतनुः—कुंकुम, केशर आदिसे चर्चित होनेके कारण किंचित् पीले अंगोंवाली, २८० घर्घरा—घाघरानदीस्वरूपा, २८१ घर्घरस्वना—घर्घर ध्वनिसे युक्त।^४३०३ चिदाकाशवहा—चिदाकाशरूप ब्रह्मको प्राप्त होनेवाली, ३०४ चिन्त्या—चिन्तन करने योग्य, ३०५ चञ्चत्—देदीप्यमान, ३०६ चामरवीजिता—डुलाये जाते हुए चँवरसे सेवित, ३०७ चोरिताशेषवृजिना—समस्त पापोंको हर लेनेवाली चरिताशेषमण्डला—ब्रह्मलोक आदि सब मण्डलों (स्थानों)-में विचरनेवाली।^८
२८२ चन्द्रिका—चन्द्रप्रभास्वरूपा, २८३ चन्द्रकान्ताम्बुः—चन्द्रमाके समान श्वेत जलवाली अथवा

१. ग्रहपीडाहरा गुन्द्रा गरघ्नी गानवत्सला। घर्महन्त्री घृतवती घृततुष्टिप्रदायिनी ॥
२. घण्टारवप्रिया घोराघौघविध्वंसकारिणी। घ्राणतुष्टिकरी घोषा घनानन्दा घनप्रिया ॥
३. घातुका घूर्णितजला घृष्टपातकसन्ततिः। घटकोटिप्रपीतापा घटिताशेषमङ्गला ॥
४. घृणावती घृणनिधिर्घस्मरा घूकनादिनी। घुसृणापिज्जरतनुर्घर्घरा घर्घरस्वना ॥
५. चन्द्रिका चन्द्रकान्ताम्बुश्चञ्चदापा चलद्युतिः। चिन्मयी चितिरूपा च चन्द्रायुतशतानना ॥
६. चाम्पेयलोचना चारुश्चार्वङ्गी चारुगामिनी। चार्या चारित्रनिलया चित्रकृच्चित्ररूपिणी ॥
७. चम्पूश्चन्दनशुच्यम्बुश्चर्चनीया चिरस्थिरा। चारुचम्पकमालाढ्या चमिताशेषदुष्कृता ॥
८. चिदाकाशवहा चिन्त्या चञ्चच्चामरवीजिता। चोरिताशेषवृजिना चरिताशेषमण्डला ॥

७८० * संक्षिप्त स्कन्दपुराण *


३०९ छेदिताखिलपापौघा—समस्त पापराशिका उच्छेद करनेवाली, ३१० छद्मघ्नी—कपट, अज्ञान अथवा छद्म नामक विशेष रोगका नाश करनेवाली, ३११ छलहारिणी—छलको हर लेनेवाली, ३१२ छन्नत्रिविष्टपतला—स्वर्गलोकको व्याप्त करनेवाली, ३१३ छोटिताशेषबन्धना—समस्त बन्धनोंको दूर करनेवाली।^१

३१४ छुरितामृतधारौघा—अमृतमय जलकी धारा बहानेवाली, ३१५ छिन्नैनाः—पापोंका उच्छेद करनेवाली, ३१६ छन्दगामिनी—स्वच्छन्द चलनेवाली, ३१७ छत्रीकृतमरालौघा—हंसोंके समूहको श्वेतछत्रके समान धारण करनेवाली, ३१८ छटीकृतनिजामृता—अपने स्वरूपभूत जलको विशेष शोभाके रूपमें धारण करनेवाली।^२

३१९ जाह्नवी—जह्नुकी पुत्री, ३२० ज्या—पापरूपी मृगको भयभीत करनेके लिये धनुषकी प्रत्यंचाके समान, ३२१ जगन्माता—विश्वजननी, ३२२ जप्य—जप करने योग्य नामवाली, ३२३ जङ्गालवीचिका—उत्ताल तरंगोंवाली, ३२४ जया—विजयिनी अथवा पार्वतीकी सखी जया, ३२५ जनार्दनप्रीता—भगवान् विष्णुसे प्रीति करनेवाली, ३२६ जुष्णीया—देवता, ऋषि और मनुष्योंके द्वारा सेवन करनेयोग्य, ३२७ जगद्धिता—जगत्का कल्याण करनेवाली।^३

३२८ जीवनम्—जीवनहेतु, ३२९ जीवनप्राणा—जीवनरूप जलसे जगत्‌को प्राणशक्तिसे युक्त करनेवाली अथवा जीवनप्राणस्वरूपा, ३३० जगत्—विश्वरूपा अथवा सर्वत्र व्यापक, ३३१ ज्येष्ठा—आद्याशक्ति, ३३२ जगन्मयी—जगत्स्वरूपा, ३३३ जीवजीवातुलतिका—प्राणियोंके लिये संजीवन औषधरूपा, ३३४ जन्मजन्मनिबर्हिणी—जन्मधारी प्राणियोंके जन्म-मरणका क्लेश दूर करनेवाली।^४

३३५ जाड्यविध्वंसनकरी—जड़ता—अज्ञानका विनाश करनेवाली, ३३६ जगद्योनिः—जगत्‌की कारणभूता प्रकृतिस्वरूपा, ३३७ जलाविला—वर्षाके जलसे कुछ मलिन-सी, ३३८ जगदानन्दजननी—जगत्‌के लिये आनन्ददायिनी। ३३९ जलजा—कमलका उत्पत्ति-स्थान, ३४० जलजेक्षणा—कमलसदृश अथवा कमलस्वरूप नेत्रोंवाली।^५

३४१ जनलोचनपीयूषा—जीवमात्रके नेत्रोंमें अमृतके समान सुखद प्रतीत होनेवाली, ३४२ जटातटविहारिणी—भगवान् शंकरके जटा-प्रदेशमें विहार करनेवाली, ३४३ जयन्ती—विजयशीला, ३४४ जञ्जपूकघ्नी—पापोंका नाश करनेवाली, ३४५ जनितज्ञानविग्रहा—जिसने अपने ज्ञानमय शरीरको प्रकट किया है, वह।^६

३४६ झल्लरीवाद्यकुशला—अपने जलप्रवाहके द्वारा झल्लरीनामक वाद्यविशेषकी ध्वनि प्रकट करनेमें कुशल अथवा झल्लरी बजानेमें निपुण, ३४७ झलञ्झालजलावृता—झल-झल ध्वनि करनेवाले जलसे आच्छादित, ३४८ झिण्टीशवन्द्या—भगवान् शिवके द्वारा वन्दनीया, ३४९ झाङ्कारकारिणी—झंकार शब्द करनेवाली, ३५० झर्झरावती—झर-झर शब्दसे युक्त।^७

३५१ टीकिताशेषपाताला—भोगावती गंगाके रूपमें समस्त पाताललोकमें प्रवाहित होनेवाली, ३५२ टङ्किकैनोऽद्रिपाटने—पापरूपी पर्वतको विदीर्ण करनेमें टंक (शस्त्रविशेष)-के समान, ३५३ टङ्कारनृत्यत्कल्लोला—जिसकी चंचल लहरें टंकार शब्दके


१. छेदिताखिलपापौघा छद्मघ्नी छलहारिणी। छन्नत्रिविष्टपतला छोटिताशेषबन्धना ॥
२. छुरितामृतधारौघा छिन्नैनाश्छन्दगामिनी। छत्रीकृतमरालौघा छटीकृतनिजामृता ॥
३. जाह्नवी ज्या जगन्माता जप्य जङ्गालवीचिका। जया जनार्दनप्रीता जुष्णीया जगद्धिता ॥
४. जीवनं जीवनप्राणा जगज्ज्येष्ठा जगन्मयी। जीवजीवातुलतिका जन्मजन्मनिबर्हिणी ॥
५. जाड्यविध्वंसनकरी जगद्योनिर्जलाविला। जगदानन्दजननी जलजा जलजेक्षणा ॥
६. जनलोचनपीयूषा जटातटविहारिणी। जयन्ती जञ्जपूकघ्नी जनितज्ञानविग्रहा ॥
७. झल्लरीवाद्यकुशला झलञ्झालजलावृता। झिण्टीशवन्द्या झाङ्कारकारिणी झर्झरावती ॥

* काशीखण्ड-पूर्वार्ध *७८१

साथ नृत्य-सी करती हैं, वह, ३५४ टीकनीयमहातटा—जिसका विशाल तटप्रान्त सबके सेवन करने योग्य है, वह।^१

३५५ डम्बरप्रवहा—बड़े वेगसे बहनेवाली, ३५६ डीनराजहंसकुलाकुला—उड़ते हुए राजहंसोंके समुदायसे व्याप्त, ३५७ डमड्डमरुहस्ता—हाथमें डिमडिम शब्द करनेवाला डमरू लिये रहनेवाली, ३५८ डामरोक्तमहाण्डका—डामरकल्पमें प्रतिपादित विराट् स्वरूपवाली।^२

३५९ ढौकिताशेषनिर्वाणा—अपने भक्तोंको सालोक्य, सामीप्य, सारूप्य, सार्ष्टि तथा सायुज्यरूप सभी प्रकारके मोक्षकी प्राप्ति करानेवाली, ३६० ढक्कानादचलज्जला—डंकेकी आवाजके समान ध्वनि-सी करनेवाले प्रवाहशील चंचल जलवाली, ३६१ ढुण्ढिविघ्नेशजननी—ढुण्ढिराज गणेशकी माता, ३६२ ढणड्ढुणितपातका—ढन्-ढन् शब्दके साथ पातकोंको धक्के देकर ढकेलनेवाली।^३

३६३ तर्पणी—सबको तृप्त करनेवाली अथवा जिसके जलसे सभी तर्पण करते हैं, वह, ३६४ तीर्थतीर्था—तीर्थोंके लिये भी तीर्थरूपा, ३६५ त्रिपथा—स्वर्ग, भूतल और पाताल—तीन मार्गोंसे बहनेवाली, ३६६ त्रिदशेश्वरी—देवताओंकी स्वामिनी, ३६७ त्रिलोकगोप्त्री—तीनों लोकोंकी रक्षा करनेवाली, ३६८ तोयेशी—जल अथवा उसकी अधिष्ठात्री देवियोंकी भी स्वामिनी, ३६९ त्रैलोक्यपरिवन्दिता—त्रिभुवनविशेषवन्दिता।^४

३७० तापत्रितयसंहर्त्री—आध्यात्मिक आदि तीनों तापोंका संहार करनेवाली, ३७१ तेजोबलविवर्धिनी—तेज और बल बढ़ानेवाली, ३७२ त्रिलक्ष्या—जिसका स्वरूप तीनों लोकोंमें लक्षित होता है, वह, ३७३ तारणी—सबको तारनेवाली, ३७४ तारा—तारनेवाली, प्रणवरूपा अथवा नक्षत्ररूपा, ३७५ तारापतिकरार्चिता—चन्द्रमाकी किरणोंद्वारा पूजित अथवा चन्द्रमाद्वारा अपने हाथों पूजित।^५

३७६ त्रैलोक्यपावनी पुण्या—तीनों लोकोंको पवित्र करनेवाली नदियोंमें सबसे अधिक पुण्यमयी, ३७७ तुष्टिदा—सुख एवं सन्तोष देनेवाली, ३७८ तुष्टिरूपिणी—सन्तोषवृत्तिरूपा, ३७९ तृष्णाच्छेत्री—तृष्णाका उच्छेद करनेवाली, ३८० तीर्थमाता—तीर्थोंकी माता, ३८१ त्रिविक्रमपदोद्गवा—भगवान् वामनके चरण पखारनेसे प्रकट हुई।^६

३८२ तपोमयी—इन्द्रिय और मनकी एकाग्रतारूपा, ३८३ तपोरूपा—कृच्छ्र-चान्द्रायणादि व्रत एवं तपस्यास्वरूपा, ३८४ तपःस्तोमफलप्रदा—तपःसमुदायका फल देनेवाली, ३८५ त्रैलोक्यव्यापिनी—तीनों लोकोंमें व्यापक, ३८६ तृप्तिः—तृप्तिस्वरूपा, ३८७ तृप्तिकृत्—सन्तुष्ट करनेवाली, ३८८ तत्त्वरूपिणी—चौबीस तत्त्वरूपा अथवा परमार्थरूपिणी।^७

३८९ त्रैलोक्यसुन्दरी—तीनों लोकोंमें सर्वाधिक सौन्दर्यवाली, ३९० तुर्या—जाग्रत् आदि तीन अवस्थाओंसे परे, ३९१ तुर्यातीतफलप्रदा—तुरीयातीत ब्रह्मपदको देनेवाली, ३९२ त्रैलोक्यलक्ष्मीः—त्रिभुवनकी सम्पत्ति, ३९३ त्रिपदी—तीनों लोकोंमें जिसका स्थान है, वह, ३९४ तथ्या—तीनों कालोंसे अबाधित, परमार्थरूपा, ३९५ तिमिरचन्द्रिका—अज्ञानरूपी अन्धकारको चाँदनीकी भाँति दूर करनेवाली।^८


१. टीकिताशेषपाताला टङ्कितैकनोऽङ्घ्रिपाटने। टङ्कारनृत्यत्कल्लोला टीकनीयमहातटा॥
२. डम्बरप्रवहा डीनराजहंसकुलाकुला। डमड्डमरुहस्ता च डामरोक्तमहाण्डका॥
३. ढौकिताशेषनिर्वाणा ढक्कानादचलज्जला। ढुण्ढिविघ्नेशजननी ढणड्ढुणितपातका॥
४. तर्पणी तीर्थतीर्था च त्रिपथा त्रिदशेश्वरी। त्रिलोकगोप्त्री तोयेशी त्रैलोक्यपरिवन्दिता॥
५. तापत्रितयसंहर्त्री तेजोबलविवर्धिनी। त्रिलक्ष्या तारणी तारा तारापतिकरार्चिता॥
६. त्रैलोक्यपावनी पुण्या तुष्टिदा तुष्टिरूपिणी। तृष्णाच्छेत्री तीर्थमाता त्रिविक्रमपदोद्गवा॥
७. तपोमयी तपोरूपा तपःस्तोमफलप्रदा। त्रैलोक्यव्यापिनी तृप्तिस्तृप्तिकृत्तत्त्वरूपिणी॥
८. त्रैलोक्यसुन्दरी तुर्या तुर्यातीतफलप्रदा। त्रैलोक्यलक्ष्मीस्त्रिपदी तथ्या तिमिरचन्द्रिका॥

७८२ * संक्षिप्त स्कन्दपुराण *


३९६ तेजोगर्भा—भगवान् शंकरका तेजोमय वीर्य जिसके गर्भमें स्थित था, वह, ३९७ तपःसारा—तपस्याकी सारभूता, ३९८ त्रिपुरारिशिरोगृहा—भगवान् शंकरके मस्तकरूपी गृहमें निवास करनेवाली, ३९९ त्रयीस्वरूपिणी—तीनों वेद जिसके स्वरूप हैं, वह, ४०० तन्वी—प्रपंचका विस्तार करनेवाली अथवा सुन्दरी, कृशांगी, ४०१ तपनाङ्गजभीतिनुत्—सूर्यपुत्र यमका भय दूर करनेवाली। १

४०२ तरिः—संसार-सागरसे पार होनेके लिये नौका, ४०३ तरणिजामित्रम्—सूर्यपुत्र यमके अधिकारमें बाधा डालनेके कारण उनके लिये अमित्ररूपा अथवा सूर्यकन्या यमुनाकी सखी, ४०४ तर्पिताशेषपूर्वजा—राजा भगीरथके अथवा समस्त जनसमुदायके सम्पूर्ण पूर्वजोंको तृप्त करनेवाली, ४०५ तुलाविरहिता—तुलनारहित, ४०६ तीव्रपापतूलतूनपात्—भयंकर पापरूपी रूईके ढेरको जलानेके लिये अग्निके समान। २

४०७ दारिद्र्यदमनी—दुर्गति एवं दरिद्रताका दमन करनेवाली, ४०८ दक्षा—जगत्का उद्धार करनेमें कुशल, ४०९ दुष्प्रेक्षा—भक्तिभावके बिना जिसका दर्शन पाना अत्यन्त कठिन है, वह ४१० दिव्यमण्डना—अलौकिक आभूषणोंसे विभूषित, ४११ दीक्षावती—लोकहित एवं जीवोंके उद्धारकी दीक्षासे युक्त, ४१२ दुरावाप्या—दुर्लभा, ४१३ द्राक्षामधुरवारिभृत्—मुनक्काके समान मधुर जल धारण करनेवाली। ३

४१४ दर्शितानेककुतुका—अपने जल-कल्लोलोंके द्वारा अनेक प्रकारके कौतुक दिखानेवाली, ४१५ दुष्टदुर्जयदुःखहृत्—दोषयुक्त दुर्जय दुःखोंको हर लेनेवाली, ४१६ दैन्यहृत्—दीनताको दूर करनेवाली, ४१७ दुरितघ्नी—पापोंका नाश करनेवाली, ४१८ दानवारिपदाब्जजा—श्रीविष्णुके चरणारविन्दोंसे प्रकट हुई। ४

४१९ दन्दशूकविषघ्नी—सर्पोंके विषका नाश करनेवाली, ४२० दारिताघौघसन्ततिः—पापराशिकी परम्पराको विदीर्ण करनेवाली, ४२१ द्रुता—वेगसे बहनेवाली, ४२२ देवद्रुमच्छन्ना—सन्तान, कल्पवृक्ष, मन्दार, पारिजात तथा हरिचन्दन—इन पाँच देववृक्षोंसे आच्छादित, ४२३ दुर्वाराघविघातिनी—जिन्हें दूर करना कठिन है, ऐसे पातकोंका भी नाश करनेवाली। ५

४२४ दमग्राह्या—मन और इन्द्रियोंके संयमसे प्राप्त होनेवाली, ४२५ देवमाता—अदितिस्वरूपा, ४२६ देवलोकप्रदर्शिनी—अपने उपासकोंको ब्रह्मलोक आदि दिव्यलोकोंकी प्राप्ति करानेवाली, ४२७ देवदेवप्रिया—देवाधिदेव शिवकी प्रिया, ४२८ देवी—द्युतिमती, प्रकाशस्वरूपा, ४२९ दिक्पालपददायिनी—इन्द्र आदि दिक्पालोंके पदकी प्राप्ति करानेवाली। ६

४३० दीर्घायुःकारिणी—आयु बड़ी करनेवाली, ४३१ दीर्घा—विशाल, अनन्त, ४३२ दोग्ध्री—धर्म, अर्थ, काम और मोक्षको देनेवाली, ४३३ दूषणवर्जिता—दोषरहित, ४३४ दुग्धाम्बुवाहिनी—दूधके समान स्वच्छ, स्वादिष्ट एवं गुणकारी जल बहानेवाली, ४३५ दोग्धा—इच्छानुसार दोहन करनेयोग्य—कामधेनुरूपा, ४३६ दिव्या—अलौकिक स्वरूपवाली, ४३७ दिव्यगतिप्रदा—दिव्य गति प्रदान करनेवाली। ७

४३८ द्युनदी—स्वर्गलोककी गंगा, ४३९ दीन-


१. तेजोगर्भा तपःसारा त्रिपुरारिशिरोगृहा। त्रयीस्वरूपिणी तन्वी तपनाङ्गजभीतिनुत्॥
२. तरिस्तरणिजामित्रं तर्पिताशेषपूर्वजा। तुलाविरहिता तीव्रपापतूलतूनपात्॥
३. दारिद्र्यदमनी दक्षा दुष्प्रेक्षा दिव्यमण्डना। दीक्षावती दुरावाप्या द्राक्षामधुरवारिभृत्॥
४. दर्शितानेककुतुका दुष्टदुर्जयदुःखहृत्। दैन्यहृद् दुरितघ्नी च दानवारिपदाब्जजा॥
५. दन्दशूकविषघ्नी च दारिताघौघसन्ततिः। द्रुता देवद्रुमच्छन्ना दुर्वाराघविघातिनी॥
६. दमग्राह्या देवमाता देवलोकप्रदर्शिनी। देवदेवप्रिया देवी दिक्पालपददायिनी॥
७. दीर्घायुःकारिणी दीर्घा दोग्ध्री दूषणवर्जिता। दुग्धाम्बुवाहिनी दोग्धा दिव्या दिव्यगतिप्रदा॥

  • काशीखण्ड-पूर्वार्ध * ७८३

शरणम्—दीनों-महापातकियोंको भी शरण देकर उनका उद्धार करनेवाली, ४४० देहिदेहनिवारिणी—देहधारियोंके देहका निवारण करनेवाली (उन्हें मुक्ति देकर जन्म-मृत्युसे रहित करनेवाली), ४४१ द्राघीयसी—अतिशय विशाल, ४४२ दाघहन्त्री—दाहकी शान्ति करनेवाली, ४४३ दितपातकसन्ततिः—पाप-परम्पराका खण्डन करनेवाली। १

४४४ दूरदेशान्तरचरी—दूर देशमें विचरनेवाली, ४४५ दुर्गमा—दुर्लभा, ४४६ देववल्लभा—देवताओंकी इष्टदेवी अथवा देव अर्थात् विष्णु एवं शिवकी प्रिया, ४४७ दुर्वृत्तघ्नी—दुष्टों अथवा पापोंका नाश करनेवाली, ४४८ दुर्विगाह्या—जिसमें स्नान करनेका अवसर बहुत दुर्लभ है, ऐसी, ४४९ दयाधारा—करुणाकी भण्डार, ४५० दयावती—दयालु-स्वभावा। २

४५१ दुरासदा—दुर्लभ अथवा दुर्बोध, ४५२ दानशीला—स्वभावतः चारों पुरुषार्थोंको देनेवाली, ४५३ द्राविणी—बड़े वेगसे प्रवाहित होनेवाली अथवा पाप-पुंजको भगानेवाली, ४५४ द्रुहिणस्तुता—ब्रह्माजीके द्वारा प्रशंसित, ४५५ दैत्यदानवसंशुद्धिकर्त्री—दैत्यों और दानवोंको भी भलीभाँति शुद्ध करनेवाली, ४५६ दुर्बुद्धिहारिणी—खोटी बुद्धिका निवारण करनेवाली। ३

४५७ दानसारा—दान जिसका सार तत्त्व है, वह, ४५८ दयासारा—जिसमें स्वभावतः दया भरी है, वह, ४५९ द्यावाभूमिविगाहिनी—आकाश और भूमिमें समान रूपसे विचरण करनेवाली, ४६० दृष्टादृष्टफलप्राप्तिः—लौकिक और पारलौकिक फलकी प्राप्तिमें हेतु, ४६१ देवतावृन्दवन्दिता—देवसमुदायके द्वारा नमस्कृत। ४

४६२ दीर्घव्रता—लोकोपकारका महान् व्रत धारण करनेवाली, ४६३ दीर्घदृष्टिः—जिसकी दृष्टि अर्थात् बुद्धि दीर्घ—दूरतककी बात सोच लेनेवाली हो, वह अथवा अपरिच्छिन्न ज्ञानस्वरूपा, ४६४ दीप्ततोया—प्रकाशमान जलवाली, ४६५ दुरालभा—दुर्लभा, ४६६ दण्डयित्री—पापोंको दण्ड देनेवाली, ४६७ दण्डनीतिः—दण्डनीति नामवाली विद्यास्वरूपा, ४६८ दुष्टदण्डधरार्चिता—दुष्टोंको दण्ड देनेवाले यमराजके द्वारा पूजित। ५

४६९ दुरोदरघ्नी—जूआ आदि बुरे आचरणोंको नाश करनेवाली, ४७० दावार्चिः—पापरूपी वनके लिये दावानलकी ज्वालाके समान, ४७१ द्रवत्—सर्वव्यापक तत्त्व, ४७२ द्रव्यैकशेवधिः—सम्पूर्ण द्रव्योंकी एकमात्र निधि, ४७३ दीनसन्तापशमनी—दीनों-संसारदुःखसे दुःखी जीवोंके आध्यात्मिक आदि तापोंका निवारण करनेवाली, ४७४ दात्री—चारों पुरुषार्थोंको देनेवाली, ४७५ दवथुवैरिणी—संसार-भयसे होनेवाले सन्तापको दूर करनेवाली। ६

४७६ दरीविदारणपरा—पर्वतोंकी गुफाओंको विदीर्ण करनेवाली, ४७७ दान्ता—इन्द्रियोंको वशमें रखनेवाली, ४७८ दान्तजनप्रिया—जितेन्द्रिय पुरुष जिसे प्रिय हों, ऐसी, ४७९ दारिताद्रितटा—पर्वतोंके पार्श्वभागको विदीर्ण करके बहनेवाली, ४८० दुर्गा—दुर्ग दैत्यका वध करनेवाली देवी, ४८१ दुर्गारण्यप्रचारिणी—दुर्गम वनमें विचरनेवाली। ७

४८२ धर्मद्रवा—धर्मस्वरूप है द्रव (जल)


१. द्युन्दी दीनशरणं देहिदेहनिवारिणी। द्राघीयसी दाघहन्त्री दितपातकसन्ततिः॥ २. दूरदेशान्तरचरी दुर्गमा देववल्लभा। दुर्वृत्तघ्नी दुर्विगाह्या दयाधारा दयावती॥ ३. दुरासदा दानशीला द्राविणी द्रुहिणस्तुता। दैत्यदानवसंशुद्धिकर्त्री दुर्बुद्धिहारिणी॥ ४. दानसारा दयासारा द्यावाभूमिविगाहिनी। दृष्टादृष्टफलप्राप्तिर्देवतावृन्दवन्दिता ॥ ५. दीर्घव्रता दीर्घदृष्टिर्दीप्ततोया दुरालभा। दण्डयित्री दण्डनीतिर्दुष्टदण्डधरार्चिता॥ ६. दुरोदरघ्नी दावार्चिर्द्रवद्द्रव्यैकशेवधिः। दीनसन्तापशमनी दात्री दवथुवैरिणी॥ ७. दरीविदारणपरा दान्ता दान्तजनप्रिया। दारिताद्रितटा दुर्गा दुर्गारण्यप्रचारिणी॥

७८४* संक्षिप्त स्कन्दपुराण *

जिसका, ऐसी, ४८३ धर्मधुरा—धर्मका आधार अथवा उत्कृष्ट धर्मस्वरूपा, ४८४ धेनुः—कामधेनुस्वरूपा, ४८५ धीरा—धैर्यशालिनी अथवा विदुषी, ४८६ धृतिः—धारणाशक्ति, ४८७ ध्रुवा—नित्या, ४८८ धेनुदानफलस्पर्शा—जिसके जलका स्पर्श गोदानका फल देनेवाला है, वह, ४८९ धर्म-कामार्थ मोक्षदा—धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष—इन चारों पुरुषार्थोंको देनेवाली।^१

४९० धर्मोर्मिवाहिनी—धर्मरूपी लहरोंको धारण करनेवाली, ४९१ धुर्या—श्रेष्ठा, ४९२ धात्री—धारण-पोषण करनेवाली अथवा माता, ४९३ धात्री-विभूषणम्—पृथ्वीका अलंकार, ४९४ धर्मिणी—पुण्यवती, ४९५ धर्मशीला—स्वभावतः धर्मका आचरण करनेवाली, ४९६ धन्विकोटिकृतावना—कोटि-कोटि धनुर्धर वीरोंने जिसका रक्षण किया है, वह।^२

४९७ ध्यातृपापहरा—ध्यान करनेवाले पुरुषके सब पापोंको हर लेनेवाली, ४९८ ध्येया—ध्यान करनेयोग्य, ४९९ धावनी—धोनेवाली, पवित्र करनेवाली, ५०० धूतकल्मषा—पापोंको धो डालनेवाली, ५०१ धर्मधारा—धर्मको धारण करनेवाली, ५०२ धर्मसारा—सब धर्मोंकी सारभूता, ५०३ धनदा—धन देनेवाली, ५०४ धनवर्द्धिनी—धन बढ़ानेवाली।^३

५०५ धर्माधर्मगुणच्छेत्री—धर्माधर्मके बन्धनको काटनेवाली ब्रह्मविद्यास्वरूपा, ५०६ धत्तूरकुसुम-प्रिया—धतूरके फूलमें रुचि रखनेवाली, ५०७ धर्मेशी—धर्मकी स्वामिनी, ५०८ धर्म-शास्त्रज्ञा—धर्मशास्त्रको जाननेवाली, ५०९ धन-धान्यसमृद्धिकृत्—धन और धान्यको बढ़ानेवाली।^४

५१० धर्मलभ्या—धर्मसे प्राप्त होने योग्य, ५११ धर्मजला—धर्मस्वरूप जलवाली, ५१२ धर्म-प्रसवधर्मिणी—धर्मकी जननी तथा धर्मनिष्ठ, ५१३ ध्यानगम्यस्वरूपा—जिसका स्वरूप ध्यानके द्वारा चिन्तन करने योग्य है, वह, ५१४ धरणी—धारण करनेवाली, पृथ्वीरूपा, ५१५ धातृपूजिता—ब्रह्माजीके द्वारा पूजित।^५

५१६ धूः—पापोंको कम्पित करनेवाली, ५१७ धूर्जटिजटासंस्था—भगवान् शंकरकी जटामें वास करनेवाली, ५१८ धन्या—कृतार्थस्वरूपा, ५१९ धीः—बुद्धिस्वरूपा, ५२० धारणावती—धारणाशक्तिसे सम्पन्न, मेधास्वरूपा, ५२१ नन्दा—नन्दा नामवाली गंगा अथवा जगत्‌को आनन्द देनेवाली, ५२२ निर्वाणजननी—परम शान्ति अथवा मोक्ष देनेवाली, २३ नन्दिनी—दूसरोंको प्रसन्न करनेवाली अथवा वसिष्ठकी धेनु, ५२४ नुन्नपातका—पातकोंको दूर करनेवाली।^६

५२५ निषिद्धविघ्ननिचया—विघ्नसमुदायका निवारण करनेवाली, ५२६ निजानन्दप्रकाशिनी—अपने स्वरूपभूत आनन्दको प्रकाशित करनेवाली, ५२७ नभोऽङ्गणचरी—आकाशके आँगनमें विचरने-वाली, ५२८ नूतिः—स्तुतिस्वरूपा, ५२९ नम्या—वन्दनीया, ५३० नारायणी—नारायणशक्तिस्वरूपा अथवा नारायणी (गण्डकी) नदीस्वरूपा, ५३१ नुता—ब्रह्मा और इन्द्र आदि देवताओंके द्वारा अभिनन्दिता।^७

५३२ निर्मला—संसाररूपी मलसे रहित, ५३३ निर्मलाख्याना—जिसकी माहात्म्यकथा अत्यन्त निर्मल है, ऐसी, ५३४ नाशिनी ताप-सम्पदाम्—सन्तापकी परम्पराका नाश करनेवाली,


१. धर्मद्रवा धर्मधुरा धेनुर्धीरा धृतिर्ध्रुवा । धेनुदानफलस्पर्शा धर्मकामार्थमोक्षदा ॥
२. धर्मोर्मिवाहिनी धुर्या धात्री धात्रीविभूषणम् । धर्मिणी धर्मशीला च धन्विकोटिकृतावना ॥
३. ध्यातृपापहरा ध्येया धावनी धूतकल्मषा । धर्मधारा धर्मसारा धनदा धनवर्द्धिनी ॥
४. धर्माधर्मगुणच्छेत्री धत्तूरकुसुमप्रिया । धर्मेशी धर्मशास्त्रज्ञा धनधान्यसमृद्धिकृत् ॥
५. धर्मलभ्या धर्मजला धर्मप्रसवधर्मिणी । ध्यानगम्यस्वरूपा च धरणी धातृपूजिता ॥
६. धूर्धूर्जटिजटासंस्था धन्या धीर्धारणावती । नन्दा निर्वाणजननी नन्दिनी नुन्नपातका ॥
७. निषिद्धविघ्ननिचया निजानन्दप्रकाशिनी । नभोऽङ्गणचरी नूतिर्नम्या नारायणी नुता ॥

  • काशीखण्ड-पूर्वार्ध * | ७८५ ---|---

५३५ नियता—नियमपूर्वक रहनेवाली अथवा एकरूपा, ५३६ नित्यसुखदा—सदा सुख देनेवाली, ५३७ नानाश्चर्यमहानिधिः—अनेक प्रकारके आश्चर्योंका भण्डार। १

५३८ नदी—अव्यक्त शब्द करनेवाली सरिता, ५३९ नदसरोमाता—नदों और सरोवरोंकी जननी, ५४० नायिका—जीवोंको संसार-समुद्रसे पार ले जानेवाली अथवा सब नदियोंकी स्वामिनी, ५४१ नाकदीर्घिका—स्वर्गलोककी बावली, ५४२ नष्टोद्धरणधीरा—संसार-सागरमें गिरकर नष्ट होनेवाले जीवोंका उद्धार करनेमें दक्ष, ५४३ नन्दना—समृद्धि देनेवाली, ५४४ नन्ददायिनी—आनन्द देनेवाली। २

५४५ निर्णिन्क्ताशेषभुवना—समस्त लोकोंको पवित्र करनेवाली, ५४६ निःसङ्गा—आसक्तिरहित, ५४७ निरुपद्रवा—विघ्नरहित, ५४८ निरालम्बा—आधाररहित, अपनी ही महिमामें प्रतिष्ठित, ५४९ निष्प्रपञ्चा—प्रपंचसे परे स्थित, ५५० निर्णाशितमहामला—अज्ञानरूपी महामलका पूर्णतया नाश करनेवाली। ३

५५१ निर्मलज्ञानजननी—विशुद्ध ज्ञानको प्रकट करनेवाली, ५५२ निःशेषप्राणितापहृत्—समस्त प्राणियोंका सन्ताप हर लेनेवाली, ५५३ नित्योत्सवा—नित्य उत्सवयुक्त, ५५४ नित्यतृप्ता—अपने स्वरूपभूत आनन्दसे सदा सन्तुष्ट, ५५५ नमस्कार्या—नमस्कार करनेयोग्य, ५५६ निरञ्जना—अज्ञानरहित। ४

५५७ निष्ठावती—श्रद्धा एवं नियम-निष्ठासे युक्त, ५५८ निरातङ्का—भयरहित, ५५९ निर्लेपा—पाप आदिसे अलिप्त, शुद्धस्वरूपा, ५६० निश्चलात्मिका—स्थिर बुद्धिवाली, ५६१ निरवद्या—निर्दोष, ५६२ निरीहा—चेष्टारहित, ५६३ नीललोहित-मूर्द्धगा—भगवान् शिवके मस्तकपर विराजमान। ५

५६४ नन्दिभृङ्गिगणस्तुत्या—नन्दी, भृंगी आदि शिवगणोंसे स्तुति की जाने योग्य, ५६५ नागा—नागस्वरूपा, ५६६ नन्दा—समृद्धिदायिनी, ५६७ नगात्मजा—गिरिराज हिमवान्‌की पुत्री, ५६८ निष्प्रत्यूहा—विघ्न-बाधाओंसे रहित, ५६९ नाकनदी—स्वर्गलोककी नदी, ५७० निर्याणव-दीर्घनौः—नरक-समुद्रसे पार होनेके लिये विशाल नौकास्वरूप। ६

५७१ पुण्यप्रदा—पुण्य देनेवाली, ५७२ पुण्य-गर्भा—अपने भीतर पुण्य धारण करनेवाली, ५७३ पुण्या—पुण्यस्वरूपा, ५७४ पुण्यतरङ्गिणी—पवित्र लहरोंवाली, ५७५ पृथुः—विशाल एवं परिपूर्ण, ५७६ पृथुफला—महान् फलवाली, ५७७ पूर्णा—सर्वत्र व्यापक, अविच्छिन्न धारासे युक्त, ५७८ प्रणतार्तिप्रभञ्जनी—शरणागतोंकी पीड़ाका नाश करनेवाली। ७

५७९ प्राणदा—प्राणदान करनेवाली, ५८० प्राणि-जननी—जीवोंको जन्म देनेवाली, ५८१ प्राणेशी—प्राणोंकी अधीश्वरी, ५८२ प्राणरूपिणी—प्राणस्वरूपा, ५८३ पद्मालया—कमलोंमें वास करनेवाली लक्ष्मीस्वरूपा, ५८४ पराशक्तिः—सर्वोत्कृष्ट शक्ति, ५८५ पुरजित्परमप्रिया—त्रिपुरारि शिवकी अतिशय वल्लभा। ८

५८६ परा—सर्वश्रेष्ठ, ५८७ परफलप्राप्तिः—


१. निर्मला निर्मलाख्याना नाशिनी तापसम्पदाम् । नियता नित्यसुखदा नानाश्चर्यमहानिधिः ॥
२. नदी नदसरोमाता नायिका नाकदीर्घिका । नष्टोद्धरणधीरा च नन्दना नन्ददायिनी ॥
३. निर्णिंक्ताशेषभुवना निःसङ्गा निरुपद्रवा । निरालम्बा निष्प्रपञ्चा निर्णाशितमहामला ॥
४. निर्मलज्ञानजननी निःशेषप्राणितापहृत् । नित्योत्सवा नित्यतृप्ता नमस्कार्या निरञ्जना ॥
५. निष्ठावती निरातङ्का निर्लेपा निश्चलात्मिका । निरवद्या निरीहा च नीललोहितमूर्द्धगा ॥
६. नन्दिभृङ्गिगणस्तुत्या नागा नन्दा नगात्मजा । निष्प्रत्यूहा नाकनदी निर्याणवदीर्घनौः ॥
७. पुण्यप्रदा पुण्यगर्भा पुण्या पुण्यतरङ्गिणी । पृथुः पृथुफला पूर्णा प्रणतार्तिप्रभञ्जनी ॥
८. प्राणदा प्राणिजननी प्राणेशी प्राणरूपिणी । पद्मालया पराशक्तिः पुरजित्परमप्रिया ॥

७८६ * संक्षिप्त स्कन्दपुराण *


सर्वोत्तम फल—मोक्षकी प्राप्ति करानेवाली, ५८८ पावनी—सबको पवित्र करनेवाली, ५८९ पयस्विनी—उत्तम जलवाली, ५९० परानन्दा—परमानन्दस्वरूपा, ५९१ प्रकृष्टार्था—श्रेष्ठ पुरुषार्थ-स्वरूपा, ५९२ प्रतिष्ठा—सबकी आधारभूता, ५९३ पालिनी—पालन करनेवाली, ५९४ परा—परमात्मस्वरूपा। १

५९५ पुराणपठिता—पुराणोंमें जिसकी महिमाका प्रतिपादन किया गया है, वह, ५९६ प्रीता—सबको प्रिय लगनेवाली, ५९७ प्रणवाक्षररूपिणी—ॐकारस्वरूपा, ५९८ पार्वती—पर्वतराजकन्या, ५९९ प्रेमसम्पन्ना—प्रेमसे परिपूर्ण, ६०० पशुपशविमोचनी—जीवोंके अज्ञानमय बन्धनको दूर करनेवाली। २

६०१ परमात्मस्वरूपा—परब्रह्मरूपिणी, ६०२ परब्रह्मप्रकाशिनी—परब्रह्मको प्रकाशित करनेवाली, ६०३ परमानन्दनिष्यन्दा—अपने स्वरूपभूत परमानन्दमें निमग्न होनेके कारण निश्चल, ६०४ प्रायश्चित्तस्वरूपिणी—समस्त पापोंके लिये एकमात्र प्रायश्चित्तस्वरूपा। ३

६०५ पानीयरूपनिर्वाणा—जिसमें जलरूपसे मोक्षका ही निवास है, वह, ६०६ परित्राणपरायणा—शरणागतोंकी रक्षामें तत्पर, ६०७ पापेन्धनदवज्वाला—पापरूपी ईन्धनको जलानेके लिये दावाग्निकी लपट, ६०८ पापारि:—पापोंकी शत्रु, ६०९ पापनामनुत्—पापोंका नामतक मिटा देनेवाली। ४

६१० परमैश्वर्यजननी—अणिमा आदि महान् ऐश्वर्योंको जन्म देनेवाली, ६११ प्रज्ञा—उत्तम ज्ञानस्वरूपा, ६१२ प्राज्ञा—विदुषी, ६१३ परापरा—कारणकार्यस्वरूपा, ६१४ प्रत्यक्षलक्ष्मी:—साक्षात् लक्ष्मीस्वरूपा, ६१५ पद्माक्षी—कमलके समान अथवा कमलस्वरूप नेत्रोंवाली, ६१६ परव्योमामृतस्रवा—परब्रह्मस्वरूप अमृतमय जलको बहानेवाली। ५

६१७ प्रसन्नरूपा—आनन्दमय स्वरूपवाली, ६१८ प्रणिधि:—सर्वाधार, ६१९ पूता—परम पवित्र, ६२० प्रत्यक्षदेवता—सबके नेत्रोंके समक्ष प्रकट हुई सच्चिदानन्दमयी देवी, ६२१ पिनाकिपरमप्रीता—पिनाकधारी भगवान् शिवकी परम प्रियतमा, ६२२ परमेष्ठिकमण्डलु:—ब्रह्माजीके कमण्डलुमें वास करनेवाली। ६

६२३ पद्मनाभपदार्घ्येण प्रसूता—भगवान् विष्णुके चरण पखारनेसे प्रकट हुई, ६२४ पद्ममालिनी—कमल पुष्पोंकी माला धारण करनेवाली, ६२५ परर्द्धिदा—उत्तम समृद्धि देनेवाली, ६२६ पुष्टिकरी—पोषण करनेवाली, ६२७ पथ्या—संसाररूपी रोगकी निवृत्तिके लिये हितकर आहारस्वरूपा, ६२८ पूर्ति:—पूर्णता, ६२९ प्रभावती—प्रकाशवती। ७

६३० पुनाना—पवित्र करनेवाली, ६३१ पीतगर्भिणी—पीतगर्भ अर्थात् राक्षसोंका नाश करनेवाली, ६३२ पापपर्वतनाशिनी—पापरूपी पर्वतका नाश करनेवाली, ६३३ फलिनी—देने योग्य फलसे युक्त, ६३४ फलहस्ता—भक्तोंको देनेके लिये सब प्रकारके फल हाथमें धारण करनेवाली, ६३५ फुल्लाम्बुजविलोचना—विकसित कमलके समान नेत्रोंवाली। ८


१. परा परफलप्राप्तिः पावनी च पयस्विनी। परानन्दा प्रकृष्टार्था प्रतिष्ठा पालिनी परा॥
२. पुराणपठिता प्रीता प्रणवाक्षररूपिणी। पार्वती प्रेमसम्पन्ना पशुपशविमोचनी॥
३. परमात्मस्वरूपा च परब्रह्मप्रकाशिनी। परमानन्दनिष्यन्दा प्रायश्चित्तस्वरूपिणी॥
४. पानीयरूपनिर्वाणा परित्राणपरायणा। पापेन्धनदवज्वाला पापारिः पापनामनुत्॥
५. परमैश्वर्यजननी प्रज्ञा प्राज्ञा परापरा। प्रत्यक्षलक्ष्मीः पद्माक्षी परव्योमामृतस्रवा॥
६. प्रसन्नरूपा प्रणिधिः पूता प्रत्यक्षदेवता। पिनाकिपरमप्रीता परमेष्ठिकमण्डलुः॥
७. पद्मनाभपदार्घ्येण प्रसूता पद्ममालिनी। परर्द्धिदा पुष्टिकरी पथ्या पूर्तिः प्रभावती॥
८. पुनाना पीतगर्भिणी पापपर्वतनाशिनी। फलिनी फलहस्ता च फुल्लाम्बुजविलोचना॥

  • काशीखण्ड-पूर्वार्ध * | ७८७ ---|---

६३६ फालितैनोमहाक्षेत्रा—पापोंके महाक्षेत्रको नष्ट करनेवाली, ६३७ फणिलोकविभूषणम्—भोगवती गंगाके रूपमें नागलोकको विभूषित करनेवाली, ६३८ फेनच्छलप्रणुन्नैनाः—फेन छाँटनेके व्याजसे पापराशिको नाश करनेवाली, ६३९ फुल्लकैरवगन्धिनी—खिले हुए कुमुदपुष्पोंकी गन्धसे युक्त।^१

६४० फेनिलाच्छाम्बुधाराभा—फेनयुक्त स्वच्छ जलकी धारासे उद्भासित होनेवाली, ६४१ फुडुच्चाटितपातका—'फुद्' इस शब्दके साथ पातकोंको उखाड़ फेंकनेवाली, ६४२ फाणितस्वादुसलिला—सीराके समान स्वादिष्ट जलवाली, ६४३ फाण्टपथ्यजलाविला—मट्ठाके समान पथ्य (हितकर) जलसे भरी हुई।^२

६४४ विश्वमाता—समस्त संसारकी माता, ६४५ विश्वेशी—जगदीश्वरी, ६४६ विश्वा—सर्वस्वरूपा, ६४७ विश्वेश्वरप्रिया—विश्वनाथवल्लभा, ६४८ ब्रह्मण्या—ब्राह्मणहितकारिणी, ६४९ ब्रह्मकृत्—ब्रह्मा आदि देवताओंको उत्पन्न करनेवाली जगदीश्वरी, ६५० ब्राह्मी—ब्रह्मशक्ति, ६५१ ब्रह्मिष्ठा—ब्रह्मनिष्ठ, ६५२ विमलोदका—निर्मल जलवाली।^३

६५३ विभावरी—रात्रिस্বরূপा, ६५४ विरजा—रजोगुणरहिता, ६५५ विक्रान्तानेकविष्टपा—अनेक भुवनोंमें व्याप्त, ६५६ विश्वमित्रम्—सम्पूर्ण जगत्की सुहृद्, ६५७ विष्णुपदी—भगवान् विष्णुके चरणोंसे प्रकट हुई, ६५८ वैष्णवी—विष्णुशक्ति, ६५९ वैष्णवप्रिया—विष्णुभक्तोंको प्रिय।^४

६६० विरूपाक्षप्रियकरी—भगवान् शंकरका प्रियकार्य करनेवाली, ६६१ विभूतिः—अणिमा आदि अष्टविध ऐश्वर्यरूपा, ६६२ विश्वतोमुखी—सब ओर मुखवाली, ६६३ विपाशा—बन्धनरहित, अथवा विपाशा (व्यास) नामक नदी, ६६४ वैबुधी—देवाधिदेव विष्णुकी शक्ति अथवा देवलोकमें प्रकट, ६६५ वेद्या—जानने योग्य, ६६६ वेदाक्षररसस्रवा—वेदके अक्षरोंसे प्रतिपादित ब्रह्मानन्दरसका स्रोत बहानेवाली, ब्रह्मद्रवरूपा।^५

६६७ विद्या—ब्रह्मविद्यास्वरूपा, ६६८ वेगवती—बड़े वेगसे बहनेवाली, ६६९ वन्द्या—वन्दनीया, ६७० बृंहणी—बृहत्स्वरूपा अथवा विस्तार करनेवाली, ६७१ ब्रह्मवादिनी—ब्रह्मका उपदेश करनेवाली, ६७२ वरदा—वर देनेवाली, ६७३ विप्रकृष्टा—सर्वोत्तम, ६७४ वरिष्ठा—श्रेष्ठा, ६७५ विशोधनी—विशेषरूपसे शुद्ध (पवित्र) करनेवाली।^६

६७६ विद्याधरी—सम्पूर्ण विद्याओंको धारण करनेवाली, ६७७ विशोका—शोकरहित, ६७८ वयोवृन्दनिषेविता—पक्षियोंके समुदायसे निषेवित, ६७९ बहुदका—बहुत जलवाली, ६८० बलवती—बलसे युक्त, ६८१ व्योमस्था—स्वर्गंगारूपसे आकाशमें स्थित, ६८२ विबुधप्रिया—देवताओंकी प्रियनदी।^७

६८३ वाणी—सरस्वतीस्वरूपा, ६८४ वेदवती—वैदिक ज्ञानसे सम्पन्न अथवा वेदवती नामवाली सती साध्वी स्वरूपा, ६८५ वित्ता—ज्ञानस्वरूपा, ६८६ ब्रह्मविद्यातरङ्गिणी—ब्रह्मविद्यारूपी तरंगोंसे युक्त, ६८७ ब्रह्माण्डकोटिव्याप्ताम्बुः—करोड़ों ब्रह्माण्डोंमें व्याप्त जलवाली, ६८८ ब्रह्महत्यापहारिणी—ब्रह्महत्याका अपहरण करनेवाली।^८


१. फालितैनोमहाक्षेत्रा फणिलोकविभूषणम्। फेनच्छलप्रणुन्नैनाः फुल्लकैरवगन्धिनी ॥
२. फेनिलाच्छाम्बुधाराभा फुडुच्चाटितपातका। फाणितस्वादुसलिला फाण्टपथ्यजलाविला ॥
३. विश्वमाता च विश्वेशी विश्वा विश्वेश्वरप्रिया। ब्रह्मण्या ब्रह्मकृद्ब्राह्मी ब्रह्मिष्ठा विमलोदका ॥
४. विभावरी च विरजा विक्रान्तानेकविष्टपा। विश्वमित्रं विष्णुपदी वैष्णवी वैष्णवप्रिया ॥
५. विरूपाक्षप्रियकरी विभूतिर्विश्वतोमुखी। विपाशा वैबुधी वेद्या वेदाक्षररसस्रवा ॥
६. विद्या वेगवती वन्द्या बृंहणी ब्रह्मवादिनी। वरदा विप्रकृष्टा च वरिष्ठा च विशोधनी ॥
७. विद्याधरी विशोका च वयोवृन्दनिषेविता। बहुदका बलवती व्योमस्था विबुधप्रिया ॥
८. वाणी वेदवती वित्ता ब्रह्मविद्यातरङ्गिणी। ब्रह्माण्डकोटिव्याप्ताम्बुर्ब्रह्महत्यापहारिणी ॥

७८८* संक्षिप्त स्कन्दपुराण *

६८९ ब्रह्मोशविष्णुरूपा—ब्रह्मा, शिव और विष्णुस्वरूपा, ६९० बुद्धिः—बुद्धिस्वरूपा, ६९१ विभववर्द्धिनी—धन बढ़ानेवाली, ६९२ विलासिसुखदा—विलासियोंको सुख देनेवाली, ६९३ वश्या—भगवदिच्छाके अधीन रहनेवाली, ६९४ व्यापिनी—सर्वत्र व्यापक, ६९५ वृषारणिः—धर्मोत्पत्तिकी कारणरूपा।^१

६९६ वृषाङ्कमौलिनिलया—भगवान् शंकरके मस्तकपर निवास करनेवाली, ६९७ विपन्नार्त्ति-प्रभञ्जनी—विपत्तिमें पड़े हुए भक्तजनोंकी पीड़ा अथवा अपने जलमें मृत्युको प्राप्त हुए पुरुषोंकी दुर्गति एवं कष्टका निवारण करनेवाली, ६९८ विनीता—विनयशीला, ६९९ विनता—विशेषतः नम्र, ७०० ब्रध्नतनया—सूर्यपुत्री यमुना-स्वरूपा, ७०१ विनयान्विता—विनययुक्त।^२

७०२ विपञ्ची—वीणास्वरूपा अथवा वीणाकी-सी मधुर ध्वनि करनेवाली, ७०३ वाद्यकुशला—सभी प्रकारके वाद्योंको बजानेमें चतुर, ७०४ वेणुश्रुतिविचक्षणा—वेणुगीत सुनने और समझनेमें कुशल, ७०५ वर्चस्करी—तेज उत्पन्न करनेवाली, ७०६ बलकरी—सामर्थ्य प्रदान करनेवाली, ७०७ बलोन्मूलितकल्मषा—बलपूर्वक पापोंका उच्छेद करनेवाली।^३

७०८ विपाप्मा—पापरहित, ७०९ विग-तातङ्का—भयरहित, ७१० विकल्पपरिवर्जिता—भेददृष्टिसे रहित, ७११ वृष्टिकर्त्री—सूर्यरूपसे वर्षा करनेवाली, ७१२ वृष्टिर्जला—वर्षाके कारणभूत जलवाली, ७१३ विधिः—ब्रह्मारूपसे सृष्टि करनेवाली, ७१४ विच्छिन्नबन्धना—अपने आश्रितोंके संसार-बन्धनका नाश करनेवाली।^४

७१५ व्रतरूपा—कृच्छ्र-चान्द्रायणादि व्रत-स्वरूपा अथवा भक्तोंके व्रत (संकल्प)-के अनुसार स्वरूप धारण करनेवाली, ७१६ वित्तरूपा—वैभवरूपिणी, ७१७ बहुविघ्नविनाशकृत्—बहुतसे विघ्नोंका विनाश करनेवाली, ७१८ वसुधारा—वसु (धन) धारण करनेवाली, आठ वसुओंको मातारूपसे गर्भमें धारण करनेवाली अथवा 'वसुधारा' स्वरूपा, ७१९ वसुमती—रत्नगर्भा वसुधारूपा, ७२० विचित्राङ्गी—अद्भुत शरीरवाली, ७२१ विभावसुः—अग्नि अथवा सूर्यकी भाँति प्रकाशित होनेवाली।^५

७२२ विजया—विजयशालिनी, ७२३ विश्व-बीजम्—जगत्की कारणस्वरूपा, ७२४ वामदेवी—वामदेव शिवकी शक्ति, मनोहारिणी देवी, ७२५ वरप्रदा—वर देनेवाली, ७२६ वृषाश्रिता—धर्मके आश्रित, ७२७ विषघ्नी—विषका प्रभाव नष्ट करनेवाली, ७२८ विज्ञानोर्म्यंशुमालिनी—विज्ञानमयी तरंगों और किरणोंसे युक्त।^६

७२९ भव्या—कल्याणमयी, ७३० भोगवती—भोगवती नामसे प्रसिद्ध पातालगंगा, ७३१ भद्रा—मंगलमयी, ७३२ भवानी—शिवपत्नी, ७३३ भूत-भाविनी—समस्त प्राणियोंकी उत्पत्ति और पालन करनेवाली, ७३४ भूतधात्री—चार प्रकारके जीवोंका धारण-पोषण करनेवाली, ७३५ भयहरा—संसार-भयका निवारण करनेवाली, ७३६ भक्तदारिद्र्य-घातिनी—भक्तोंकी दरिद्रताका नाश करनेवाली।^७

७३७ भुक्तिमुक्तिप्रदा—भोग और मोक्ष देनेवाली, ७३८ भेशी—नक्षत्रोंकी अधीश्वरी, ७३९ भक्त-स्वर्गापवर्गदा—भक्तोंको स्वर्ग और मोक्ष देनेवाली, ७४० भागीरथी—राजा भगीरथके द्वारा लायी


१. ब्रह्मोशविष्णुरूपा च बुद्धिर्विभववर्द्धिनी। विलासिसुखदा वश्या व्यापिनी च वृषारणिः॥
२. वृषाङ्कमौलिनिलया विपन्नार्त्तिप्रभञ्जनी। विनीता विनता ब्रध्नतनया विनयान्विता॥
३. विपञ्ची वाद्यकुशला वेणुश्रुतिविचक्षणा। वर्चस्करी बलकरी बलोन्मूलितकल्मषा॥
४. विपाप्मा विगतातङ्का विकल्पपरिवर्जिता। वृष्टिकर्त्री वृष्टिर्जला विधिर्विच्छिन्नबन्धना॥
५. व्रतरूपा वित्तरूपा बहुविघ्नविनाशकृत्। वसुधारा वसुमती विचित्राङ्गी विभावसुः॥
६. विजया विश्वबीजं च वामदेवी वरप्रदा। वृषाश्रिता विषघ्नी च विज्ञानोर्म्यंशुमालिनी॥
७. भव्या भोगवती भद्रा भवानी भूतभाविनी। भूतधात्री भयहरा भक्तदारिद्र्यघातिनी॥

  • काशीखण्ड-पूर्वार्ध * | ७८९ ---|---

हुई, ७४१ भानुमती—प्रकाशवती, ७४२ भाग्यम्—नियतिरूपा, ७४३ भोगवती—विविध प्रकारके भोगोंसे सम्पन्न, ७४४ भृतिः—भरण-पोषणका साधन।^१

७४५ भवप्रिया—भगवान् शंकरकी प्रिया, ७४६ भवद्वेष्ट्री—संसार-बन्धनका नाश करनेवाली, ७४७ भूतिदा—ऐश्वर्य देनेवाली, ७४८ भूति-भूषणा—विभूतिसे विभूषित, ७४९ भाललोचन-भावज्ञा—भगवान् शिवके भावको जाननेवाली, ७५० भूतभव्यभवत्प्रभुः—भूत, वर्तमान और भविष्य तीनों कालकी स्वामिनी।^२

७५१ भ्रान्तिज्ञानप्रशमनी—भ्रमात्मक ज्ञानका निवारण करनेवाली, ७५२ भिन्नब्रह्माण्डमण्डपा—ब्रह्माण्डरूपी मण्डपका भेदन करनेवाली, ७५३ भूरिदा—बहुत देनेवाली, ७५४ भक्तसुलभा—भक्तोंको सुगमतापूर्वक प्राप्त होनेवाली, ७५५ भाग्य-वद्दृष्टिगोचरी—भाग्यवानोंको प्रत्यक्ष दर्शन देनेवाली।^३

७५६ भज्जितोपप्लवकुला—भक्तजनोंके उपद्रवोंका नाश करनेवाली, ७५७ भक्ष्यभोज्य-सुखप्रदा—भक्ष्य-भोज्यका सुख देनेवाली, ७५८ भिक्षणीया—अभ्युदय और निःश्रेयसकी इच्छावाले पुरुषोंद्वारा याचना करने योग्य, ७५९ भिक्षुमाता—भिक्षुओं—परमहंसजनोंको माताके समान सुख देनेवाली, ७६० भावी—सबको उत्पन्न करनेवाली, ७६१ भावस्वरूपिणी—पदार्थरूपा।^४

७६२ मन्दाकिनी—स्वर्गा, ७६३ महानन्दा—परमानन्दस्वरूपा, ७६४ माता—सम्पूर्ण विश्वके पापरूपी मलको पुत्रवत्सला माताकी भाँति दूर करनेवाली, ७६५ मुक्तितरङ्गिणी—मोक्षरूप तरंगोंसे सुशोभित, ७६६ महोदया—महान् अभ्युदयरूप, ७६७ मधुमती—अमृतमय जलसे युक्त, ७६८ महापुण्या—महापुण्यस्वरूपा, ७६९ मुदा-करी—हर्षोल्लासकी निधि।^५

७७० मुनिस्तुता—मुनियोंके द्वारा प्रशंसित एवं पूजित, ७७१ मोहहन्त्री—अज्ञानका नाश करनेवाली, ७७२ महातीर्था—महान् तीर्थस्वरूपा, ७७३ मधुस्रवा—मीठे जलका स्रोत बहानेवाली, ७७४ माधवी—विष्णुप्रिया, ७७५ मानिनी—सबके द्वारा सम्मान प्राप्त करनेवाली, ७७६ मान्या—माननीया, पूजनीया, ७७७ मनोरथपथातिगा—मनकी पहुँचसे परे विराजमान।^६

७७८ मोक्षदा—मोक्ष देनेवाली, ७७९ मतिदा—उत्तम बुद्धि देनेवाली, ७८० मुख्या—श्रेष्ठ, ७८१ महाभाग्यजनाश्रिता—बड़भागी मनुष्योंद्वारा सेवित, ७८२ महावेगवती—बड़े वेगसे बहनेवाली, ७८३ मेध्या—पवित्रा, ७८४ महा—उत्सवरूपा, ७८५ महिमभूषणा—अपनी महिमासे विभूषित।^७

७८६ महाप्रभावा—महान् प्रभावसे युक्त, ७८७ महती—विशाल, ७८८ मीनचञ्चल-लोचना—मीनके समान अथवा मीनस्वरूप चंचल नेत्रोंवाली, ७८९ महाकारुण्यसम्पूर्णा—अत्यन्त कृपासे भरी हुई, ७९० महर्द्धिः—बड़ी भारी समृद्धि देनेवाली अथवा महती समृद्धिरूपा, ७९१ महोत्पला—बड़े-बड़े कमलोंको उत्पन्न करनेवाली।^८

७९२ मूर्तिमत्—मूर्तिमान् तेज, ७९३ मुक्ति-


१. भुक्तिमुक्तिप्रदा भेशी भक्तस्वर्गापवर्गदा। भागीरथी भानुमती भाग्यं भोगवती भृतिः॥
२. भवप्रिया भवद्वेष्ट्री भूतिदा भूतिभूषणा। भाललोचनभावज्ञा भूतभव्यभवत्प्रभुः॥
३. भ्रान्तिज्ञानप्रशमनी भिन्नब्रह्माण्डमण्डपा। भूरिदा भक्तसुलभा भाग्यवद्दृष्टिगोचरी॥
४. भज्जितोपप्लवकुला भक्ष्यभोज्यसुखप्रदा। भिक्षणीया भिक्षुमाता भावी भावस्वरूपिणी॥
५. मन्दाकिनी महानन्दा माता मुक्तितरङ्गिणी। महोदया मधुमती महापुण्या मुदाकरी॥
६. मुनिस्तुता मोहहन्त्री महातीर्था मधुस्रवा। माधवी मानिनी मान्या मनोरथपथातिगा॥
७. मोक्षदा मतिदा मुख्या महाभाग्यजनाश्रिता। महावेगवती मेध्या महा महिमभूषणा॥
८. महाप्रभावा महती मीनचञ्चललोचना। महाकारुण्यसम्पूर्णा महर्द्धिश्च महोत्पला॥

७९०* संक्षिप्त स्कन्दपुराण *

रमणी—मुक्तिरूपा, रमण करने योग्य, ७९४ मणिमाणिक्यभूषणा—मणि-माणिक्यमय आभूषणोंवाली ७९५ मुक्ताकलापनेपथ्या—मोतियोंकी मालासे श्रृंगार करनेवाली, ७९६ मनोनयननन्दिनी—मन और नेत्रोंको आनन्द देनेवाली।^१

७९७ महापातकराशिघ्नी—महापातकोंकी राशिका नाश करनेवाली, ७९८ महादेवार्धहारिणी—महादेवजीके आधे शरीरपर अधिकार करनेवाली गौरीस्वरूपा, ७९९ महोर्मिमालिनी—ऊँची तरंग-मालाओंसे युक्त, ८०० मुक्ता—मुक्तस्वरूपा, ८०१ महादेवी—महादेवी, ८०२ मनोन्मनी—मनको उन्मन (उत्तम ज्ञानसे युक्त) करनेवाली।^२

८०३ महापुण्योदयप्राप्या—महान् पुण्यका उदय होनेपर प्राप्त होनेवाली, ८०४ मायातिमिरचन्द्रिका—मायामय अन्धकारका नाश करनेके लिये चन्द्रप्रभारूप, ८०५ महाविद्या—ब्रह्मविद्यास्वरूपा, ८०६ महामाया—महामाया, ८०७ महामेधा—महान् बुद्धिमती, ८०८ महौषधम्—उत्तम ओषधिरूपा।^३

८०९ मालाधरी—माला धारण करनेवाली, ८१० महोपाया—मुक्तिकी प्राप्तिका महासाधन, ८११ महोरगविभूषणा—महान् सर्प जिसके आभूषण हैं, वह, ८१२ महामोहप्रशमनी—महान् मोहको शान्त करनेवाली, ८१३ महामङ्गलमङ्गलम्—महान् मंगलोंके लिये भी मंगलरूप।^४

८१४ मार्तण्डमण्डलचरी—आकाशगंगारूपसे सूर्यलोकमें विचरनेवाली, ८१५ महालक्ष्मीः—महालक्ष्मीस्वरूपा, ८१६ मदोज्झिता—मदसे रहित, ८१७ यशस्विनी—उत्तम यशसे युक्त, ८१८ यशोदा—सुयश देनेवाली, ८१९ योग्या—सब प्रकारसे सुयोग्य, ८२० युक्तात्मसेविता—जितात्मा पुरुषोंद्वारा सेवित।^५

८२१ योगसिद्धिप्रदा—योगसिद्धि देनेवाली, ८२२ याच्या—प्रार्थनीया, ८२३ यज्ञेशपरिपूरिता—यज्ञेश्वर विष्णुसे व्याप्त, ८२४ यज्ञेशी—यज्ञकी अधिष्ठात्री देवी, ८२५ यज्ञफलदा—स्मरण करनेपर यज्ञोंका फल देनेवाली, ८२६ यजनीया—पूजनीया, ८२७ यशस्करी—यश देनेवाली।^६

८२८ यमिसेव्या—संयमी पुरुषोंद्वारा सेवन करनेयोग्य, ८२९ योगयोनिः—योगकी उत्पत्तिका स्थान, ८३० योगिनी—योगको जाननेवाली, ८३१ युक्तबुद्धिदा—योगयुक्त बुद्धि देनेवाली, ८३२ योगज्ञानप्रदा—योग और ज्ञान देनेवाली, ८३३ युक्ता—मन और इन्द्रियोंको संयममें रखनेवाली, ८३४ यमाद्यष्टाङ्गयोगयुक्—यम, नियम आदि आठ अंगोंवाले योगसे युक्त।^७

८३५ यन्त्रिताघौघसंचारा—पापराशियोंके संचारको नियन्त्रित करनेवाली, ८३६ यमलोक-निवारिणी—यमलोकका निवारण करनेवाली, ८३७ यातायातप्रशमनी—आवागमन अथवा जन्म-मृत्युका कष्ट दूर करनेवाली, ८३८ यातनानाम-कृन्तनी—यातनाका नाम-निशान मिटानेवाली।^८

८३९ यामिनीशहिमाच्छोदा—चन्द्रमा और बर्फके समान स्वच्छ एवं शीतल जलवाली, ८४० युगधर्मविवर्जिता—कलियुगधर्म—हिंसा और असत्य आदिसे सर्वथा रहित, ८४१ रेवती—रेवती नामक नक्षत्रस्वरूपा, ८४२ रतिकृत्—भगवान्‌के


१. मूर्तिमन्मुक्तिरमणी मणिमाणिक्यभूषणा। मुक्ताकलापनेपथ्या मनोनयननन्दिनी॥
२. महापातकराशिघ्नी महादेवार्धहारिणी। महोर्मिमालिनी मुक्ता महादेवी मनोन्मनी॥
३. महापुण्योदयप्राप्या मायातिमिरचन्द्रिका। महाविद्या महामाया महामेधा महौषधम्॥
४. मालाधरी महोपाया महोरगविभूषणा। महामोहप्रशमनी महामङ्गलमङ्गलम्॥
५. मार्तण्डमण्डलचरी महालक्ष्मीर्मदोज्झिता। यशस्विनी यशोदा च योग्या युक्तात्मसेविता॥
६. योगसिद्धिप्रदा याच्या यज्ञेशपरिपूरिता। यज्ञेशी यज्ञफलदा यजनीया यशस्करी॥
७. यमिसेव्या योगयोनिर्योगिनी युक्तबुद्धिदा। योगज्ञानप्रदा युक्ता यमाद्यष्टाङ्गयोगयुक्॥
८. यन्त्रिताघौघसंचारा यमलोकनिवारिणी। यातायातप्रशमनी यातनानामकृन्तनी॥

* काशीखण्ड-पूर्वार्ध *७९१

प्रति अनुराग रखनेवाली, ८४३ रम्या—रमणीया, ८४४ रत्नगर्भा—अपने भीतर रत्न धारण करनेवाली ८४५ रमा—लक्ष्मीरूपा, ८४६ रतिः—अनुरागरूपा।^१

८४७ रत्नाकरप्रेमपात्रम्—रत्नाकर—समुद्रकी प्रीतिपात्र, ८४८ रसज्ञा—रसको जाननेवाली, ८४९ रसरूपिणी—रसरस्वरूपा, ८५० रत्नप्रासादगर्भा—जिसके भीतर रत्नमय देवालय शोभा पा रहे हैं, ऐसी, ८५१ रमणीयतरङ्गिणी—रमणीय लहरोंसे युक्त।^२

८५२ रत्नार्चिः—रत्नोंके समान कान्तिमती, ८५३ रुद्ररमणी—भगवान् रुद्रकी जटामें रमण करनेवाली, ८५४ रागद्वेषविनाशिनी—राग और द्वेषका नाश करनेवाली, ८५५ रमा—नेत्र और मनको रमानेवाली, ८५६ रामा—मनोहर स्त्री अथवा योगियोंके मनको रमानेवाली, ८५७ रम्यरूपी—रमणीय रूपवाली, ८५८ रोगिजीवानुरूपिणी—संसार-रोगसे ग्रस्त पुरुषोंके लिये संजीवन ओषधिरूपा।^३

८५९ रुचिकृत्—प्रकाश करनेवाली, ८६० रोचनी—अपने दर्शनकी रुचि उत्पन्न करनेवाली, ८६१ रम्या—रमाकी हितकारिणी, ८६२ रुचिरा—मनोहर रूपवाली, ८६३ रोगहारिणी—संसाररूपी रोगका नाश करनेवाली, ८६४ राजहंसा—शोभायमान हंसोंसे युक्त, ८६५ रत्नवती—अनेक प्रकारके रत्नोंसे संयुक्त, ८६६ राजत्कल्लोलराजिका—शोभाशाली तरंग-मालाओंसे युक्त।^४

८६७ रामणीयकरेखा—जिसकी जलधारा रमणीयताकी रेखा है, वह, ८६८ रुजारिः—रोगोंकी शत्रुभूता, ८६९ रोगरोषिणी—रोगोंपर रोष प्रकट करनेवाली, ८७० राका—पूर्णमासीस्वरूपा, ८७१ रङ्कार्तिशमनी—दीन-दुःखियोंकी दैन्य वेदना शान्त करनेवाली, ८७२ रम्या—रमणीया, ८७३ रोलम्बराविणी—भ्रमरोंके गुंजारके समान जलकी कलकल ध्वनि करनेवाली।^५

८७४ रागिणी—भगवान्‌के प्रति अनुराग रखनेवाली, ८७५ रञ्जितशिवा—अपनी सन्निधिसे भगवान् शिवको प्रसन्न करनेवाली, ८७६ रूपलावण्यशेवधिः—सौन्दर्य और कान्तिकी निधि, ८७७ लोकप्रसूः—लोकमाता, ८७८ लोकवन्द्या—सम्पूर्ण विश्वके लिये वन्दनीया, ८७९ लोलत्कल्लोलमालिनी—चंचल लहरोंकी श्रेणियोंसे सुशोभित।^६

८८० लीलावती—सृष्टिकी उत्पत्ति, पालन और संहारकी लीला करनेवाली, ८८१ लोकभूमिः—सम्पूर्ण भुवनोंकी आधार, ८८२ लोकलोचनचन्द्रिका—लोगोंके नेत्रोंमें चाँदनीकी भाँति आह्लाद उत्पन्न करनेवाली, ८८३ लेखस्रवन्ती—देवनदी, ८८४ लटभा—भगवत्प्रेमके लिये लोलुप-सी प्रतीत होनेवाली, ८८५ लघुवेगा—शीतकालमें लघुवेगवाली, ८८६ लघुत्वहृत्—भक्तोंकी लघुता दूर करनेवाली।^७

८८७ लास्यतरङ्गहस्ता—नृत्य-सा करती हुई चंचल लहरें जिसके लिये मानो हाथ हैं, वह, ८८८ ललिता—मनोहर रूपवाली, ८८९ लयभङ्गिमा—लय—नृत्य, गति और वाद्यकी समताकी भंगी (अंदाज)-से चलनेवाली, ८९० लोकबन्धुः—सम्पूर्ण जगत्‌का बन्धुकी भाँति हित चाहनेवाली, ८९१ लोकधात्री—माताकी भाँति विश्वका पालन-पोषण करनेवाली, ८९२ लोकोत्तरगुणोर्जिता—अलौकिक गुणोंसे बढ़ी-चढ़ी।^८


१. यामिनीशहिमाच्छोदा युगधर्मविवर्जिता। रेवती रतिकृद् रम्या रत्नगर्भा रमा रतिः॥
२. रत्नाकरप्रेमपात्रं रसज्ञा रसरूपिणी। रत्नप्रासादगर्भा च रमणीयतरङ्गिणी॥
३. रत्नार्ची रुद्ररमणी रागद्वेषविनाशिनी। रमा रामा रम्यरूपी रोगिजीवानुरूपिणी॥
४. रुचिकृद् रोचनी रम्या रुचिरा रोगहारिणी। राजहंसा रत्नवती राजत्कल्लोलराजिका॥
५. रामणीयकरेखा च रुजारि रोगरोषिणी। राका रङ्कार्तिशमनी रम्या रोलम्बराविणी॥
६. रागिणी रञ्जितशिवा रूपलावण्यशेवधिः। लोकप्रसूर्लोकवन्द्या लोलत्कल्लोलमालिनी॥
७. लीलावती लोकभूमिर्लोकलोचनचन्द्रिका। लेखस्रवन्ती लटभा लघुवेगा लघुत्वहृत्॥
८. लास्यतरङ्गहस्ता च ललिता लयभङ्गिमा। लोकबन्धुर्लोकधात्री लोकोत्तरगुणोर्जिता॥

७९२* संक्षिप्त स्कन्दपुराण *

८९३ लोकत्रयहिता—तीनों लोकोंका हित करनेवाली, ८९४ लोका—लोकस्वरूपा, ८९५ लक्ष्मी:—लक्ष्मीस्वरूपा, ८९६ लक्षणलक्षिता—शुभ लक्षणोंसे उपलक्षिता, ८९७ लीला—भगवत्क्रीडास्वरूपा, ८९८ लक्षितनिर्वाणा—मोक्षका साक्षात्कार करानेवाली, ८९९ लावण्यामृतवर्षिणी—लावण्यमय अमृतकी वर्षा करनेवाली।^१

९०० वैश्वानरी—वैश्वानर-अग्निस्वरूपा, ९०१ वासवेड्या—इन्द्रके द्वारा स्तवन करनेयोग्य, ९०२ वन्ध्यत्वपरिहारिणी—वन्ध्यापनका निवारण करनेवाली, ९०३ वासुदेवाङ्घ्रिरेणुघ्नी—भगवान् विष्णुके चरणोंकी धूलिको धो लेनेवाली, ९०४ वज्रिवज्रनिवारिणी—इन्द्रके वज्रका निवारण करनेवाली।^२

९०५ शुभावती—मंगलमयी, ९०६ शुभफला—शुभ फल देनेवाली, ९०७ शान्ति:—शान्तिस्वरूपा, ९०८ शान्तनुवल्लभा—राजा शान्तनुकी प्रिय पत्नी, ९०९ शूलिनी—त्रिशूल धारण करनेवाली, ९१० शैशववया—बाल्यावस्थासे युक्त, ९११ शीतलामृतवाहिनी—शीतल जलकी धारा बहानेवाली।^३

९१२ शोभावती—शोभायमान, ९१३ शीलवती—सुशीला, ९१४ शोषिताशेषकिल्बिषा—सम्पूर्ण पापोंका शोषण (नाश) करनेवाली, ९१५ शरण्या—शरण लेने योग्य, ९१६ शिवदा—कल्याणदायिनी, ९१७ शिष्टा—श्रेष्ठा, ९१८ शरजन्मप्रसू:—कार्तिकेयकी जननी, ९१९ शिवा—कल्याणस्वरूपा।^४

९२० शक्ति:—आह्लादिनी शक्तिस्वरूपा, ९२१ शशाङ्कविमला—चन्द्रमाके समान उज्ज्वल वर्णवाली, ९२२ शमनस्वसृसम्मता—यमराजकी बहिन यमुनाकी प्रिय सखी, ९२३ शमा—अज्ञानका नाश करनेवाली अथवा शमस्वरूपा, ९२४ शमनमार्गघ्नी—यमलोकके मार्गका निवारण करनेवाली, ९२५ शितिकण्ठमहाप्रिया—नीलकण्ठ महादेवजीकी अत्यन्त वल्लभा।^५

९२६ शुचि:—पवित्रा, ९२७ शुचिकरी—पवित्र करनेवाली, ९२८ शेषा—प्रलयके समय भी शेष रहनेवाली—सच्चिदानन्द ब्रह्मरूपा, ९२९ शेषशायिपदोद्भवा—शेषनागकी शय्यापर शयन करनेवाले भगवान् विष्णुके चरणारविन्दोंसे प्रकट हुई, ९३० श्रीनिवासश्रुति:—भगवान् विष्णुसे जिनका प्रादुर्भाव सुना जाता है, वह, ९३१ श्रद्धा—आस्तिक्य बुद्धिरूपा, ९३२ श्रीमती—शोभायुक्त, ९३३ श्री:—लक्ष्मीस्वरूपा, ९३४ शुभव्रता—शुभव्रतवाली।^६

९३५ शुद्धविद्या—ब्रह्मविद्यास्वरूपा, ९३६ शुभावर्ता—उत्तम भँवरवाली, ९३७ श्रुतानन्दा—श्रवणमात्रसे आनन्द देनेवाली, ९३८ श्रुतिस्तुति:—श्रुतियों (वैदिक मन्त्रों) द्वारा जिसकी स्तुति की जाती है, वह, ९३९ शिवेतरघ्नी—अमंगलकारी पापोंका नाश करनेवाली, ९४० शबरी—किरातरूपधारी भगवान् महेश्वरकी प्रिया, ९४१ शाम्बरीरूपधारणी—मायामय रूप धारण करनेवाली।^७

९४२ श्मशानशोधनी—काशीकी महाश्मशानभूमिको शुद्ध करनेवाली, ९४३ शान्ता—शान्तस्वरूपा, ९४४ शाश्वत्—सनातनी, ९४५ शतधृतिस्तुता—ब्रह्माजीके द्वारा अभिवन्दित, ९४६ शालिनी—शोभायमान, ९४७ शालिशोभाढ्या—धानके हरे-भरे पौधोंकी शोभासे सम्पन्न, ९४८ शिखिवाहन-


१. लोकत्रयहिता लोका लक्ष्मीर्लक्षणलक्षिता। लीला लक्षितनिर्वाणा लावण्यामृतवर्षिणी॥
२. वैश्वानरी वासवेड्या वन्ध्यत्वपरिहारिणी। वासुदेवाङ्घ्रिरेणुघ्नी वज्रिवज्रनिवारिणी॥
३. शुभावती शुभफला शान्तिः शान्तनुवल्लभा। शूलिनी शैशववया शीतलामृतवाहिनी॥
४. शोभावती शीलवती शोषिताशेषकिल्बिषा। शरण्या शिवदा शिष्टा शरजन्मप्रसूः शिवा॥
५. शक्तिः शशाङ्कविमला शमनस्वसृसम्मता। शमा शमनमार्गघ्नी शितिकण्ठमहाप्रिया॥
६. शुचिः शुचिकरी शेषा शेषशायिपदोद्भवा। श्रीनिवासश्रुतिः श्रद्धा श्रीमती श्रीः शुभव्रता॥
७. शुद्धविद्या शुभावर्ता श्रुतानन्दा श्रुतिस्तुतिः। शिवेतरघ्नी शबरी शाम्बरीरूपधारिणी॥

  • काशीखण्ड-पूर्वार्ध * | ७९३ ---|---

गर्भभृत्—कार्तिकेयको गर्भमें धारण करनेवाली। १

९४९ शंसनीयचरित्रा—स्तवन करनेयोग्य दिव्य चरित्रोंवाली, ९५० शातिताशेषपातका—समस्त पातकोंका नाश करनेवाली, ९५१ षड्गुणैश्वर्य-सम्पन्ना—ऐश्वर्य, धर्म, यश, श्री, ज्ञान तथा वैराग्य—इन छः प्रकारके ऐश्वर्योंसे सम्पन्न, ९५२ षडङ्गश्रुतिरूपिणी—शिक्षा, व्याकरण, छन्द, निरुक्त, ज्योतिष तथा कल्प—ये वेदके छः अंग तथा वेद जिसके स्वरूप हैं, वह। २

९५३ षण्ढताहारिसलिला—नपुंसकता एवं निर्वीर्यता आदि दोष दूर करनेमें समर्थ जलवाली, ९५४ स्त्यायन्नदनदीशता—जिसमें सैकड़ों नद और नदियाँ कल-कल नादके साथ आकर मिलती हैं, वह, ९५५ सरिद्वरा—नदियोंमें श्रेष्ठ, ९५६ सुरसा—उत्तम रससे युक्त, ९५७ सुप्रभा—सुन्दर प्रभाववाली, ९५८ सुरदीर्घिका—देवताओंकी बावली। ३

९५९ स्वःसिन्धुः—स्वर्गलोककी नदी, ९६० सर्वदुःखघ्नी—सबके दुःखोंका नाश करनेवाली, ९६१ सर्वव्याधिमहौषधम्—समस्त रोगोंकी एकमात्र महौषधि, ९६२ सेव्या—सेवन करने योग्य, ९६३ सिद्धिः—अणिमा आदि अष्टसिद्धिस्वरूपा, ९६४ सती—पतिव्रता, ९६५ सूक्तिः—शुभ उक्तिरूप अथवा वैदिक-सूक्तस्वरूपा, ९६६ स्कन्दसूः—कार्तिकेयजननी, ९६७ सरस्वती—वाणीकी अधिष्ठात्री देवी। ४

९६८ सम्पत्तरङ्गिणी—सम्पत्तिरूप लहरोंवाली, ९६९ स्तुत्या—स्तवन करने योग्य, ९७० स्थाणु-मौलिकुतालया—भगवान् शंकरके मस्तकको अपना निवासस्थान बनानेवाली, ९७१ स्थैर्यदा—स्थिरता प्रदान करनेवाली, ९७२ सुभगा—उत्तम ऐश्वर्यसे युक्त, ९७३ सौख्या—सुख देनेवाली, ९७४ स्त्रीषु सौभाग्यदायिनी—स्त्रियोंको सौभाग्य प्रदान करनेवाली। ५

९७५ स्वर्गनिःश्रेणिका—स्वर्गलोकमें जानेके लिये सीढ़ी, ९७६ सूक्ष्मा—इन्द्रियोंकी पहुँचसे परे स्थित, सूक्ष्मस्वरूपा, ९७७ स्वधा—पितृतृप्तिस्वरूपा, ९७८ स्वाहा—हव्यस्वरूपा, ९७९ सुधाजला—अमृतके समान मधुर जलवाली, ९८० समुद्ररूपिणी—समुद्ररूपा, ९८१ स्वर्ग्या—स्वर्गलोककी प्राप्तिमें सहायक, ९८२ सर्वपातक-वैरिणी—समस्त पापोंकी शत्रु। ६

९८३ स्मृताघहारिणी—स्मरण करनेपर समस्त पापोंका संहार करनेवाली, ९८४ सीता—सीता नामवाली गंगा, जनकनन्दिनीस्वरूपा, ९८५ संसाराब्धि-तरण्डिका—संसारसागरसे पार उतारनेके लिये नौकारूप, ९८६ सौभाग्यसुन्दरी—अतिशय सौभाग्यसे परम सुन्दर प्रतीत होनेवाली, ९८७ सन्ध्या—सन्ध्याकालमें उपास्य गायत्रीरूपा, ९८८ सर्वसार-समन्विता—समस्त शक्तियोंसे संयुक्त। ७

९८९ हरप्रिया—भगवान् शिवकी वल्लभा, ९९० हृषीकेशी—इन्द्रियोंकी स्वामिनी अथवा हृषीकेश भगवान् विष्णुकी पत्नी, ९९१ हंसरूपा—शुद्धस्वरूपा, हंसरूपधारिणी, ९९२ हिरण्मयी—स्वर्णमयी, ज्ञानस्वरूपा, ९९३ हताघसंघा—पापराशियोंका विनाश करनेवाली, ९९४ हितकृत्—हित-साधन करनेवाली, ९९५ हेला—एक प्रकारकी शृंगारजनित चेष्टा, ९९६ हेलाघगर्वहृत्—लीलापूर्वक पापका घमण्ड चूर करनेवाली। ८


१. श्मशानशोधनी शान्ता शश्वच्छतधृतिस्तुता । शालिनी शालिशोभाढ्या शिखिवाहनगर्भभृत् ॥
२. शंसनीयचरित्रा च शातिताशेषपातका । षड्गुणैश्वर्यसम्पन्ना षडङ्गश्रुतिरूपिणी ॥
३. षण्ढताहारिसलिला स्त्यायन्नदनदीशता । सरिद्वरा च सुरसा सुप्रभा सुरदीर्घिका ॥
४. स्वःसिन्धुः सर्वदुःखघ्नी सर्वव्याधिमहौषधम् । सेव्या सिद्धिः सती सूक्तिः स्कन्दसूश्च सरस्वती ॥
५. सम्पत्तरङ्गिणी स्तुत्या स्थाणुमौलिकुतालया । स्थैर्यदा सुभगा सौख्या स्त्रीषु सौभाग्यदायिनी ॥
६. स्वर्गनिःश्रेणिका सूक्ष्मा स्वधा स्वाहा सुधाजला । समुद्ररूपिणी स्वर्ग्या सर्वपातकवैरिणी ॥
७. स्मृताघहारिणी सीता संसाराब्धितरण्डिका । सौभाग्यसुन्दरी सन्ध्या सर्वसारसमन्विता ॥
८. हरप्रिया हृषीकेशी हंसरूपा हिरण्मयी । हताघसंघा हितकृद्धेला हेलाघगर्वहृत् ॥

७९४* संक्षिप्त स्कन्दपुराण *

९९७ क्षेमदा—कल्याणदायिनी, ९९८ क्षालिताधौघा—पापराशिको धो डालनेवाली, ९९९ क्षुद्रविद्राविणी—दुष्टोंको मार भगानेवाली, १००० क्षमा—सहनशीला, पृथ्वीस्वरूपा। अगस्त्यजी ! इस प्रकार गंगाजीके सहस्र नामोंका कीर्तन करके मनुष्य गंगास्नानका उत्तम फल पा लेता है।*

यह गंगासहस्रनाम सब पापोंका नाश और सम्पूर्ण विघ्नोंका निवारण करनेवाला है। समस्त स्तोत्रोंके जपसे इसका जप श्रेष्ठ है। यह सबको पवित्र करनेवाली वस्तुओंको भी पवित्र करनेवाला है। श्रद्धापूर्वक इसका पाठ करनेपर यह मनोवांछित फल देनेवाला है। धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष चारों पुरुषार्थोंकी प्राप्ति करानेवाला है। मुने ! इसका एक बार पाठ करनेसे भी एक यज्ञका फल प्राप्त होता है। गंगासहस्रनाम आयु तथा आरोग्य देनेवाला और सम्पूर्ण उपद्रवोंका नाश करनेवाला है। यह मनुष्योंको सब प्रकारकी सिद्धि देनेवाला है। जो इस स्तुतिका पाठ करता है, उसे सदाचारी जानना चाहिये। वह सदा पवित्र है तथा उसने सम्पूर्ण देवताओंकी पूजा सम्पन्न कर ली है। उसके तृप्त होनेसे साक्षात् गंगाजी तृप्त हो जाती हैं। अतः सर्वथा प्रयत्न करके गंगाजीके भक्तका पूजन करे। जो गंगाजीके इस स्तोत्रराजका श्रवण और पाठ करता है या दम्भ और लोभसे रहित होकर उनके भक्तोंको सुनाता है, वह मानसिक, वाचिक और शारीरिक तीनों प्रकारके पापोंसे मुक्त हो जाता है तथा पितरोंका प्रिय होता है। जिसके घरमें गंगाजीका यह स्तोत्र लिखकर इसकी पूजा की जाती है, वहाँ पापका कोई भय नहीं है। वह घर सदा पवित्र है।


शिवकी कृपाके बिना काशीवासकी दुर्लभता तथा काशीकी महिमा

स्कन्दजी कहते हैं—महाभाग अगस्त्यजी ! सुनिये। सुप्रसिद्ध राजा भगीरथ श्रीमहादेवजीकी आराधना करके गंगाजीको बड़ी तपस्यासे भूमिपर ले आये। फिर वहाँसे तीनों लोकोंके हितके लिये गंगाको उस स्थानपर लाये जहाँ मणिकर्णिका तीर्थ है, भगवान् शंकरका आनन्दवन है और श्रीहरिका चक्रपुष्करिणी नामक तीर्थ है। वह परब्रह्म परमात्माका सर्वोत्तम क्षेत्र है, जो लीलासे ही समस्त जीवोंको मोक्ष अर्पण करता है। दिलीपनन्दन भगीरथ स्वयं आगे-आगे चलते हुए गंगाजीको उस पुरीमें ले आये, जो मोक्षको प्रकाशित करनेसे 'काशीपुरी' के नामसे विख्यात है। उस महाक्षेत्रको भगवान् शंकरने कभी नहीं छोड़ा है, इसलिये वह 'अविमुक्त' कहलाता है। मुने ! काशीका महत्त्व पहलेसे ही अधिक था, फिर गंगाजीके जलके समागमसे जो उसकी महिमा बढ़ी, उसके विषयमें क्या कहना है। वहाँका चक्र-पुष्करिणी तीर्थ पहलेसे ही कल्याणका निकेतन था, फिर भगवान् शंकरके मणिमय कर्णभूषणके गिरनेसे वह और भी श्रेष्ठ हो गया। भगवान् शिवके निवासस्थान अविमुक्तक्षेत्र अथवा आनन्द-काननमें पहलेसे ही मुक्ति सिद्ध है, फिर गंगाजीका सम्पर्क होनेसे उस तीर्थकी महिमामें और उत्कर्ष आ गया। जबसे मणिकर्णिकामें गंगाजी आकर मिल गयीं, तबसे वह क्षेत्र देवताओंके लिये भी दुर्लभ हो गया। काशीमें निवास करनेवाला तथा वहीं मृत्युको प्राप्त हुआ पुरुष मुक्त हो जाता है। वेदान्तद्वारा जाननेयोग्य परब्रह्म परमात्माके निदिध्यासन, सांख्य और योगके बिना ही काशीमें मरा हुआ पुरुष मुक्त हो जाता है। कालसे काशीमें शरीरका परित्याग करके मरा हुआ पुरुष तारकमन्त्रका उपदेश पाकर अमर हो जाता है। काशीमें शरीरका त्याग करना ही दान है, वही तपस्या है और वही मोक्षका सुख देनेवाला योग है। देवताओंने वहाँ पापियोंकी खोटी बुद्धिका खण्डन करनेवाली महान्


* क्षेमदा क्षालिताधौघा क्षुद्रविद्राविणी क्षमा। इति नाम सहस्रं हि गंगायाः कलशोद्भव ॥
कीर्तयित्वा नरः सम्यग्गंगास्नानफलं लभेत्।

  • काशीखण्ड-पूर्वार्ध * | ७९५ ---|---

असि (खड्ग)-रूपा 'असी', दुष्टोंके प्रवेशका अवधूनन (नाश) करनेवाली 'धुनी' (नदी) तथा विघ्ननिवारण करनेवाली 'वरणा' (नदी)-का निर्माण किया है। काशीके दक्षिण भागमें 'असी' और उत्तरभागमें 'वरणा' को उस क्षेत्रके मोक्षरूपी गड़े हुए धनकी रक्षाके लिये स्थापित करके देवतालोग बहुत सन्तुष्ट हुए। तत्पश्चात् स्वयं भगवान् शंकरने काशीके पश्चिम क्षेत्रकी रक्षाके लिये 'देहली-विनायक' को नियुक्त किया।

इस विषयमें मैं एक प्राचीन इतिहास बतलाता हूँ। दक्षिण समुद्रके तटपर सेतुबन्धतीर्थके समीप कोई धनंजय नामवाला वैश्य रहता था। वह अपनी माताका बड़ा भक्त था। पुण्यके मार्गसे ही वह धन पैदा करता और उससे याचकोंको सन्तुष्ट करता था। धनंजय यशोदानन्दन श्रीकृष्णका उपासक था। वह समस्त सद्गुणोंका भण्डार था, तो भी गुणियोंकी मण्डलीमें अपने गुणी स्वरूपको छिपाये रखनेकी चेष्टा करता था। यद्यपि व्यापारसे ही उसकी जीविका चलती थी, तो भी वह सत्यप्रिय था। ब्राह्मण आदि उच्च वर्णोंके लोग उसके गुणोंका बखान करते थे। इस प्रकार उत्तम वृत्ति और बर्तावसे रहते हुए उस वैश्यकी माता, जो वृद्धावस्थासे अत्यन्त आतुर तथा रोगग्रस्त हो रही थी, मृत्युको प्राप्त हो गयी।

पूर्वकालमें जब वह जवान थी तो उसने अपने पतिको धोखा देकर परपुरुषसमागम किया था। जो स्त्री चार दिनोंकी जवानी पाकर मोहवश अपने स्वामीको धोखा देती है, वह अक्षय नरकमें पड़ती है। स्त्रियोंके सतीत्वका नाश होनेसे उसका धर्मपरायण पति भी बड़े दुःखसे प्राप्त किये हुए स्वर्गलोकसे गिर जाता है। इसलिये स्त्रीको शीलकी रक्षा करनी चाहिये। खोटी बुद्धिवाली व्यभिचारिणी स्त्री एक कल्पतक नरकके विष्ठाकुण्डमें पड़ी रहती है। इसके बाद गाँवमें सूकरी होती है। इसलिये स्त्रीको उचित है कि वह पुण्यके एकमात्र साधन अपने शरीरको विशेष यत्न करके सुखतुल्य प्रतीत होनेवाले परपुरुषके दुःखद स्पर्शसे बचावे। सती नारीने अपने स्वामीके अधीन किये हुए इसी शरीरके द्वारा आदेश देकर क्या उगते हुए सूर्यको नहीं रोक दिया था? अत्रिमुनिकी पत्नी पतिव्रता अनसूयाने पतिभक्तिके ही प्रभावसे क्या ब्रह्मा, विष्णु और शिवको अपने गर्भमें नहीं धारण किया था? नारी अपने पातिव्रत्यके प्रभावसे इस लोकमें महान् सुयश, वैकुण्ठधाममें अक्षय निवास तथा भगवती लक्ष्मीजीकी सखीका पद प्राप्त कर लेती है।

धनंजयकी माता अपने पति और सनातन धर्मका परित्याग करके दुराचारका आश्रय ले स्वेच्छाचारिणी हो गयी थी। इसलिये मृत्युके बाद वह नरकमें गयी। उसका पुत्र धनंजय पूर्वजन्मकी तपस्याका उदय होनेसे किसी शिवयोगीका साथ पाकर धर्माचरणमें तत्पर हुआ। वह माताका भक्त तो था ही, उसकी हड्डियाँ लेकर उन्हें पंचगव्य और पंचामृतसे स्नान कराया और यक्षकर्दमका लेप करके फूलोंसे उनका पूजन किया। तत्पश्चात् उन्हें नैनसुख वस्त्रसे लपेट कर ऊपरसे रेशमी वस्त्र लपेटा। फिर चिकने सूती वस्त्रसे आवृत्त करके मजीठ (गेरुवा)-के रंगमें रँगे हुए गेरुवे वस्त्रद्वारा उस पोटलीको आच्छादित किया। तदनन्तर नेपाली कम्बलसे ढककर उसपर शुद्ध मिट्टीका लेप कर दिया। तत्पश्चात् उसे ताँबेके सम्पुटमें रखकर वह गंगाजीके मार्गपर प्रस्थित हुआ। धनंजय नीच जातिका स्पर्श न करके पवित्रतापूर्वक रहता और वेदी या पवित्र भूमिपर सोता था। इस प्रकार उस गठरीको लाता हुआ वह रास्तेमें ज्वरसे ग्रस्त हो गया। तब उसने उचित मजदूरी देकर कोई कहार निश्चित किया और किसी तरह काशीपुरीमें आ पहुँचा। वहाँ वह कहारको रक्षाके लिये बिठाकर कुछ खाने-पीनेकी वस्तु लेनेको बाजारमें गया। कहार अवसर पाकर उस भारमेंसे ताँबेका सम्पुट लेकर अपने घरकी ओर चल दिया। धनंजयने विश्रामस्थानपर लौटकर देखा तो सब सामग्रियोंमें

७९६ * संक्षिप्त स्कन्दपुराण *

वह ताँबेका सम्पुट नहीं दिखायी दिया। तब वह 'हाय-हाय' करता हुआ उसे ढूँढ़नेको चला और धीरे-धीरे उस कहारके घर जा पहुँचा। इधर वह कहार भी किसी वनमें पहुँचकर जब ताँबेके सम्पुटमें देखता है, तब उसे हड्डियाँ दिखायी देती हैं। यह देख उन्हें वहीं छोड़कर वह उदासभावसे घरको लौट गया। इसके बाद धनंजय उस कहारके घर पहुँचा और उसकी स्त्रीसे पूछने लगा— 'सच बताओ, तुम्हारा पति कहाँ गया है? उसने मेरी माताकी हड्डियाँ ले ली हैं, उन्हें दिला दो। हड्डियोंको शीघ्र दिखाओ, मैं तुम्हें अधिक धन दूँगा।' तब उसकी स्त्रीने पतिसे सब बातें कहीं। कहार लज्जासे मस्तक झुकाये सब वृत्तान्त बताकर धनंजयको अपने साथ वनमें ले गया। परंतु दैवयोगसे वह उस स्थानको भूल गया और दिशा भूल जानेके कारण वनमें इधर-उधर भटकने लगा। एक वनसे दूसरे वनमें घूमते-घूमते वह थक गया और धनंजयको वहीं छोड़कर अपने घर लौट गया। दो-तीन दिन वहाँ घूम-घामकर धनंजय भी काशीपुरीमें लौट आया। उसका मुख बहुत उदास हो गया था। धनंजय गया और प्रयागतीर्थका सेवन करके पुनः अपने देशको लौट गया। अगस्त्यजी ! भगवान् विश्वनाथकी आज्ञाके बिना उस स्त्रीकी हड्डियाँ काशीमें प्रवेश पाकर भी तत्काल बाहर हो गयीं। इसी प्रकार किसी पुण्यसे काशीमें पहुँचकर भी पापी मनुष्य उस क्षेत्रका फल नहीं पाता। वह तत्काल वहाँसे बाहर हो जाता है। अतः भगवान् विश्वनाथकी आज्ञा ही काशीमें रहनेका कारण होती है। महामुने ! असी और वरणा— ये दो नदियाँ उस क्षेत्रकी रक्षाके लिये नियुक्त की गयी हैं। इसीलिये वह पुरी 'वाराणसी' के नामसे प्रसिद्ध हुई। काशीपुरी कहती है 'अरे जीव ! तू बहुतेरे श्रेष्ठ तीर्थोंमें गोता लगा चुका, किंतु अबतक तुझे कभी शान्ति नहीं मिली। अब यहाँ मृत्युको प्राप्त होकर तू मेरे बलसे अमरत्व धारण करके शिवरूप हो जा।' अहा हा ! क्या जीवको गर्भवासका कष्ट भूल गया? यमराजके दूतोंके हाथसे बाँधा जाना और पीड़ित होना क्या याद नहीं रहा? क्या कारण है कि भगवान् शंकरकी कृपासे मिलने योग्य काशीपुरीको पाकर भी मूर्ख मनुष्य हाथमें आयी हुई मुक्तिको त्यागकर अन्यत्र जाता है।

अगस्त्यजी ! अविमुक्त क्षेत्रको भगवान् रुद्रका निवासस्थान बताया गया है। यहाँके सभी जीव रुद्रस्वरूप हैं। इसलिये काशीमें रहनेवाले चारों वर्णों तथा वर्णेतर मनुष्योंका भी ईश्वरबुद्धिसे श्रद्धापूर्वक सत्कार करके मनुष्य भगवान् शिवकी पूजाके फलका भागी होता है। प्रलयकालमें पृथ्वी जलमें विलीन हो जाती है, जल अग्निके मुखरूपी भयानक कन्दरामें समा जाता है। अग्नि वायुमें और वायु आकाशमें लीन हो जाती है। आकाश अहंकारमें लयको प्राप्त होता है। षोडश विकारोंके साथ अहंकार भी समष्टि बुद्धि नामक महत्तत्त्वमें लीन होता है। फिर महत्तत्त्व भी प्रकृतिके भीतर विलीन हो जाता है। वह त्रिगुणमयी प्रकृति उस निर्गुण पुरुषका आलिंगन करके स्थित होती है। वह परम पुरुष ही देह और गेहका स्वामी तथा सबको जीवन देनेवाला है। यह प्राकृत प्रलय कहलाता है। इसमें ब्रह्मा, विष्णु और शिव बने रहते हैं। कालस्वरूप परमात्मा उस प्रकृतिस्थ पुरुषको लीलापूर्वक अपनेसे अभिन्न कर लेते हैं। वे परम पुरुष परमेश्वर ही महाविष्णु कहलाते हैं। उन्हींको महादेव कहते हैं। वे ही आदि, मध्य और अन्तसे रहित शिव हैं। वे ही लक्ष्मीपति तथा वे ही पार्वतीपति हैं। प्रलयकालमें भगवान् शंकर काशीपुरीको अपने त्रिशूलके अग्रभागपर रखकर स्वयं इसकी रक्षा करते हैं। अतः काशी कलि और कालसे वर्जित है। इसीको वाराणसी, रुद्रावास, महाश्मशान तथा आनन्दवन कहा गया है। अगस्त्यजी ! देवाधिदेव भगवान् शंकरने माता पार्वतीदेवीके आगे जो कुछ कहा था उसे ज्यों-का-त्यों मैंने सुना और वह सब तुमसे कहा। जो महापातकोंका नाश करनेवाले इस पुण्यमय प्रसंगको पढ़ता और सुनता है। वह शिवलोकमें प्रतिष्ठित होता है।