२ प्रपाठके १६ अनुवाकः । २७३

चतु॒र्जालं॒ ब्रह्म॑कोशं॒ यं॒ मृत्युर्नाव॑पश्य॑ति॒ तं॒ प्रप॑द्ये दे॒वान् प्रप॑द्ये दे॒वपुरं॑ प्रप॑द्ये॒ परी॑वृतो॒ वरी॑वृतो॒ ब्रह्म॑णा॒ वर्म॑-

'लोकानां त्रयाणां* तत् सर्वं 'प्रपद्ये' प्राप्नोमि, लोकानां† सङ्घः तत् सर्वं 'प्रपद्ये' प्राप्नोमि, 'ब्रह्म प्रपद्ये ब्रह्मकोशं प्रपद्येऽमृतं प्र- पद्येऽमृतकोशं प्रपद्ये' । ब्रह्मशब्देन चतुर्मुखस्य शरीरमुच्यते तस्य कोशः स्थानं जनलोकः, अमृतशब्देन विराट्कारणभूतं सूत्रा- त्मरूपमुच्यते, तस्य कोशः स्थानमव्यक्तं एतच्चतुर्विधं 'प्रपद्ये' भजामीत्यर्थः । 'चतुर्जालं' चतुर्विधा अन्नमयप्राणमयमनो- मयविज्ञानमयाः कोशाः जालवत् आवरका यस्य, पञ्चकोशं 'यं' आनन्दमयं, 'मृत्युर्नावपश्यति' नहि तस्य कारणरूपस्य कार्यवद्विनाशोऽस्ति, तादृशं कोशमहं 'प्रपद्ये' । 'देवान्', इन्द्रा- दीन्, तेषां पुरं 'देवपुरं', च 'प्रपद्ये', 'अहं', तेन 'ब्रह्म- णा', 'वर्मणा' कवचरूपेण परमात्मना, 'परीवृतः' परितो वेष्टितः, 'वरीवृतः' पुनः पुनर्वेष्टितः, तथा 'कश्यपस्य तेजसा' कश्यपस्य प्रेरकस्य कश्यपः को भवतीति न्यायेन सर्वसाक्षिण ईश्वरस्य तेजसा, 'परिवृतः', 'अहं', ईदृशो रक्षकार्थं ब्रह्मा तदुपस्थानेन मृत्युन्तरामित्यर्थः‡ ॥

---

* F पुस्तके 'त्रयाणां' पदस्थाने सङ्घः इति पाठो वर्त्तते ।
† लोकानां त्रयाणामिति तै० पाठः ।
‡ मृत्युन्तरामीत्यभिप्रायः इति F पुस्तकपाठः ।

2 L

२७४ | तैत्तिरीये आरण्यके

---

णाहन्तेज॑सा कश्य॑पस्य॑^{(१)}। ^{(२)}यस्मै॒ नम॒स्तच्छिरो॒ धर्मो॑ मूर्द्धानं॒ ब्रह्मोत्त॑रा॒हनु॑र्य॒ज्ञोऽध॑रा॒ विष्णु॒र्हृद॑य॒ꣳ सं॑वत्स॒रः प्र॒जन॑नम॒श्विनौ॑ पूर्व॒पादा॒वचि॑र्म॒ध्यं मि॒त्रावरु॑णावप॒रपादा॒वग्निः॒ पुच्छ॑स्य प्रथ॒मं का॒ण्डं तत् इन्द्र॑स्त॒तः प्र॒जाप॑तिर॒भयं॑ चतुर्थꣳ^{(२)}। ^{(३)}स वा ए॒ष दि॒व्यः श॑-

---

ब्रह्मोपस्थानकाले सर्वात्मकस्य परमेश्वरस्य शिशुमाराख्यजलग्रहस्वरूपत्वं ध्यानार्थं दर्शयति। (१)“यस्मै नमस्तच्छिरो ० प्रजापतिरभयञ्चतुर्थं”(२) इति। ‘यस्मै’ परब्रह्मणे, ‘नमः’ सर्वैः नमस्कारः क्रियते, ‘तत्’ परं ब्रह्म, अत्र शिशुमाराख्याध्यातव्यस्य जलग्रहस्य ‘शिरः’ उत्तमाङ्गस्थानं, योऽयमनुष्ठेयः ‘धर्मः’, सः ‘मूर्द्धानं’ मूर्द्धस्थानीयः, शिरसो मूर्द्धश्चैकस्मिन्नेवायतने ऊर्ध्वाधोभागभेदेन भिदाऽयं चतुर्मुखः ‘ब्रह्मा’, सोऽयं तस्य ग्रहस्य ‘उत्तरा हनुः’, यः ‘यज्ञः’, सः ‘अधरा हनुः’। यः ‘विष्णुः’, सोऽयं हृदयस्थानीयः। यः ‘संवत्सरः’, तत् ‘प्रजननं’ इन्द्रियस्थानीयम्,* यौ ‘अश्विनौ’, तौ तस्य ग्रहस्य ‘पूर्वपादौ’, योऽयमत्रिमुनिः, सोऽयं मध्यशरीरं, यौ ‘मित्रावरुणौ’ देवौ तौ ‘अपरपादौ’, शिशुमारस्य पुच्छे बहवो भागाः, तत्र ‘अग्निः पुच्छस्य’, ‘प्रथमं काण्डं’ प्रथमो भागः, ‘ततः’ तदूर्ध्वं, ‘इन्द्रः’,

---

* तत्प्रजननमित्यादिस्थाने सोऽयं प्रजननेन्द्रियस्थानीयः इति F पुस्तकपाठः।

२ प्रपाठके १६ अनुवाकः। २७५

करः॒ शि॒शु॒मार॒स्तꣳह॑^{(३)}। ^{(४)}य ए॒वं वेदाप॑ पुनर्मृ॒त्युञ्ज॑यति ज॑यति स्व॒र्गं लो॒कं नाध्व॑नि प्रमी॑यते॒ नाग्नौ प्रमी॑यते॒ नाप्सु प्रमी॑यते नानप॒त्यः प्रमी॑यतै ल॒ब्धान्नो॑ भवति॑^{(४)}। ^{(५)}ध्रु॒वस्त्वम॑सि ध्रु॒वस्य॑ क्षि॒तम॑सि॒ त्वं भू॒ताना॒मधि॑पतिरसि॒

द्वितीयो भागः, 'ततः' ऊर्ध्वं, 'प्रजापतिः', तृतीयो भागः, ततो- ऽपि परतः 'अभयं' भयरहितं, परं ब्रह्म *चतुर्थो भागः ॥

एवं ध्यातव्यानवयवान् सम्पाद्यावयविनं सन्ददर्शयति । (३) "स वा ० शिशुमारस्तꣳह"^{(३)} इति । यस्मै नमस्तच्छिर इत्या- दिना अभयं चतुर्थामित्यन्तेन वाक्येन योऽयं निरूपितः 'एषः', 'दिव्यः' दिवि भवः, 'शाकरः' अत्यन्तशक्तिमान्, शिशून् मार- यति मुखेन निगरतीति 'शिशुमारः' जलग्रहविशेषः, स हि ज- लमध्येऽत्यन्तविवृतेन मुखेन मनुष्यान् गृह्णातीति ॥

यदेवं †ध्यातव्यो ग्रहो निरूपितः, तज्ज्ञानं तत्फलञ्च दर्श- यति । ^{(४)}"य एवं ० लब्धान्नो भवति"^{(४)} इति । 'यः' पुमान्, दिव्यं शिशुमारं 'वेद' मनसा ध्यायति, स 'पुनः', 'अपमृत्युञ्ज- यति' मार्गादिमरणरूप अपमृत्युविशेषस्य न भवति, दुर्मरण- स्तस्य न भवतीत्यर्थः । 'लब्धान्नः' सर्वत्र सुलभान्नो भवति ॥

अथ ध्यानानन्तरमनुमन्त्रणमन्त्रमाह । ^{(५)}"ध्रुवस्त्वमसि ०

---

* चतुर्थं ब्रह्मेति तै० पाठः ।
† तदेष इति तै० पाठः ।

2 L 2

२०६ तैत्तिरीये आरण्यके

त्वं भू॒ताना॒ꣳ श्रेष्ठो॑ऽसि॒ त्वा भू॒तान्युप॑पर्याव॑र्त्तन्ते॒ नम॑स्ते॒ नमः॒ सर्व॑न्ते॒ नमो॒ नमः॑ शिशु॒कुमाराय॑* नमः॑॥(५)॥१९॥

---

शिशुकुमाराय नमः”(५) इति । अनेन मन्त्रेणोदङ्मुखो भूत्वा ध्रुवमण्डलं पश्यन् शिशुकुमाररूपेण तमुपतिष्ठेत् । हे शिशुकुमार ‘त्वं ध्रुवोऽसि’ विनाशरहितोऽसि । तथा ‘ध्रुवस्य’ जगत आका- शादेः, ‘क्षितं’ निवासस्थानं, ‘असि’ । ‘भूतानां’ सर्वेषां प्राणिनां, ‘त्वं अधिपतिरसि’, अत एव ‘भूतानां’, मध्ये ‘श्रेष्ठोऽसि’ । ‘भूता- नि’, सर्वाणि त्वामुपेत्य परितः सेवन्ते, तस्मात् ‘ते’ तुभ्यं, ‘नमः’, अस्तु, यत् ‘सर्वं’ जगत्, ‘ते’† तव अधीनं, तथा सति ‘नमः सर्वं’ त्वदीयाय सर्वस्मै नमः । तथा ‘ते नमः’ सर्वस्य स्वामिने तुभ्यमपि नमः । किं बहुना ‘नमः शिशुकुमाराय नमः’ शि- शुकुमारस्य जलग्रहविशेषस्य कुमारे बालकः तदाकारो यो ध्रुवः तस्मै नमस्कारोऽस्तु । उभयतो नमस्कारद्वयमादरार्थं ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके द्वितीयप्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥

---

* शिशुमारकुमाराय इति F पुस्तकपाठः ।
† जगत् तत् ते इति F पुस्तकपाठः ।

२ प्रपाठके २० अनुवाकः । २७७

अथ विंशोऽनुवाकः ।

^(१)नमः॒ प्राच्यै॑ दिशे॒ याश्च॑ दे॒वता॑ ए॒तस्यां॑ प्रति॒वसन्त्ये॒ताभ्य॑श्च^(१) । ^(२)नमो॒ नमः॑ दक्षि॒णायै॑ दिशे॒ याश्च॑ दे॒वता॑ ए॒तस्यां॑ प्रति॒वसन्त्ये॒ताभ्य॑श्च॒ नमो॒ नमः॑ प्रती॒च्यै॑ दिशे॒ याश्च॑ दे॒वता॑ ए॒तस्यां॑ प्रति॒वसन्त्ये॒ताभ्य॑श्च॒ नमो॒ नम॒उदी॑च्यै दिशे॒ याश्च॑ दे॒वता॑ ए॒तस्यां॑ प्रति॒वसन्त्ये॒ताभ्य॑श्च॒ नमो॒ नम॑ ऊ॒र्ध्वायै॑ दिशे॒ याश्च॑ दे॒वता॑ ए॒तस्यां॑ प्रति॒वसन्त्ये॒ताभ्य॑श्च॒ नमो॒ नमो॑ऽध॒रायै॑ दिशे॒ याश्च॑ दे॒वता॑ ए॒तस्यां॑ प्रति॒वसन्त्ये॒ताभ्य॑श्च॒ नमो॒ नमो॑ऽवान्त॒रायै॑ दिशे॒ याश्च॑ दे-

---

अथ विंशोऽनुवाकः ।

सन्ध्यावन्दनाङ्गत्वेन शिशुमारोपस्थानमुक्तं अथ दिगुपस्थानमुच्यते । तत्र प्रथमं मन्त्रमाह। “^(१)नमः प्राच्यै दिशे याश्च ० प्रतिवसन्त्येताभ्यश्च”^(१) इति । एते मन्त्राः प्रथममन्त्रवद्व्याख्येयाः ॥

अथ मुन्युपस्थानमन्त्रं दर्शयति । ^(२)“नमो नमो ० मुनिभ्यश्च नमः” इति । नमस्कारादिक एको मन्त्र उभयतो नमत्कारौ द्वौ मन्त्रौ । ‘गङ्गायमुनयोः’, मध्ये पुण्यप्रदेशेषु तपोऽ-

२७८ तैत्तिरीये आरण्यके

वता॑ ए॒तस्यां॑ प्रति॒वस॑न्त्ये॒ताभ्य॑श्च॒ नमो॒ नम॑ गङ्गायमु- नयोर्मध्ये ये वस॑न्ति॒ ते मे॑ प्रसन्नात्मानश्चिरञ्जीवितं॑ वर्ध॑यन्ति॒ नमो॑ गङ्गायमुनयोर्मुनिभ्यश्च॒ नमो॒ नमो॑ ग- ङ्गायमुनयोर्मुनिभ्यश्च॒ नमः॑(२) ॥ २० ॥

सह॒, रक्षाँ॑सि, यद्दे॒वाः स॒प्तद॑श, यद॒दोव्यं॑ पञ्च॑दश, आयु॑ष्टे चतुर्विँशत्*, वैश्वान॒राय॑ षड्विँश॒तिः, वात॑- रसना ह, कूष्माण्डैः, अजान् ह॒, पञ्च†, ब्रह्मय॒ज्ञेन॑, ग्रामे॑, मध्यन्दिने॑‡, तस्य॒ वै मेघः, तस्य॒ वै द्वौ§, रिच्य॑- ते§, दुहे ह॑§, क॒तिधाव॑कीर्णो§, भूः§, नमः॒ प्राच्यै॑ विँश॒तिः§ ॥ हरिः ॐ ॥ तत् सत् ॥

---

धिका ये केचन ‘मुनयः’, वसन्ति, ते सर्वेऽपि प्रसन्नचित्ता भूत्वा मम चिरमायुर्वृद्धिं कुर्वन्तु तेभ्यः ‘नमः’ । उत्तरौ द्वौ मन्त्रौ भक्त्यतिशयद्योतनार्थौ । तत्रापि नमःशब्दद्वयोपेतत्वमभ्यासार्थं । तदेवमस्मिन् प्रपाठके स्वाध्यायविधिः प्राधान्येन प्रतिपादितः, तत्प्रसङ्गाच्छुद्धिकारणं सन्ध्यावन्दनादिकं सर्वं प्रतिपादितं ॥

---

* आदर्श दण्डपातभ्रमेण मूले त्रर्यास्त्रिंशत् कण्डिका दृश्यन्ते ।
† पूर्वोक्तकारणेन दण्डमध्ये सप्तकाण्डका एव मूले दृश्यन्ते ।
‡ एतद्दशतावपि दण्डपातभ्रमो दृश्यते ।
§ एतास्वपि दण्डपातभ्रमः ।

२ प्रपाठके २० अनुवाकः । २७६

सह॑, ब्रह्मय॒ज्ञेन॑, वि॒ꣳश॒तिः ॥

नमो॒ ब्रह्म॑णे॒ नमो॑ अ॒स्त्वग्नये॒ नमः॑ पृथि॒व्यै नम॒ ओष॑धीभ्यः । नमो॑ वा॒चे नमो॑ वा॒चस्पत॑ये॒ नमो॒ वि- ष्ण॑वे बृह॒ते क॑रोमि ॥ ॐ शान्तिः ३ ॥ ओम् ॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् । पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके द्वितीयप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥

समाप्तोऽयं द्वितीयः प्रपाठकः ॥

2 M

तैत्तिरीये आरण्यके

तृतीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।

---

हरिः ॐ ।

तच्छं॒ योरावृ॑णीमहे । गा॒तुं य॒ज्ञाय॑ । गा॒तुं य॒ज्ञप॑तये । दैवी॑ स्व॒स्तिर॑स्तु नः । स्व॒स्तिर्मानु॑षेभ्यः । ऊ॒र्ध्वं जि॑गातु भेष॒जम् । शन्नो॑ अस्तु द्वि॒पदे॑ । शं चतु॑ष्पदे । ॥ ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥ ओम् ॥

---

तैत्तिरीये आरण्यके

तृतीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।

---

श्रीगणेशाय नमः ।

यस्य निश्श्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
स्वाध्यायब्राह्मणं प्रोक्तं द्वितीये हि प्रपाठके ।
चातुर्होत्रचितेर्मन्त्रा वक्ष्यन्तेऽस्मिन् प्रपाठके* ॥

---

* तृतीयके इति F पुस्तकपाठः ।

३ प्रपाठके १ अनुवाकः । २८१

(१)चित्ति॑ सुक्॒ । चित्त॒माज्य॑म् । वाग्वेदिः॑ । आधी॑तं ब॒र्हिः । केतो॑ अ॒ग्निः । विज्ञातम॒ग्निः । वाक्प॑ति॒र्होता॑ ।

ब्राह्मणग्रन्थस्य तृतीयकाण्डे द्वादशप्रपाठके ब्रह्म वै चतुर्हो- तार इत्यस्मिन्ननुवाके चातुर्होत्रचितेर्ब्राह्मणमुक्तं नतु तन्मन्त्रा- स्तत्रोक्ताः । तेषामरण्येऽध्येतव्यत्वात् । अतोऽस्मिन् प्रपाठके तन्मन्त्रा उच्यन्ते । तत्र प्रथमानुवाकोक्तमन्त्राणां विनियोगो ब्राह्मणे एवं समाम्नातः, पुरस्ताद्दशहोतारमुदञ्चमुपदधाति यावत्यदमिति । तत्पाठस्तु । (१)“चित्ति सुक् ॰ समाध्वर्युः”(१) इति । आदौ सिसृक्षुः प्रजापतिः सृष्ट्यर्थं केन विधानेन* आध्यात्मिकेनेष्टवान् । तद्यागवर्त्तिनः सुगादयः एतेषु मन्त्रेषु प्रतिपाद्यन्ते । अत्र ‘चित्तिचित्त’शब्दाभ्यां निर्विकल्पकसवि- कल्पकभेदजनकावन्तःकरणवृत्तिभेदौ विवक्षितौ । ‘वाक्’, प्रसिद्धा । ‘आधीतं’ उच्चार्यमाणं । ‘केतविज्ञात’शब्दाभ्यां नि- र्विकल्पकसविकल्पकज्ञानविषयावभिधीयेते । ‘वाक्पति’शब्देन वाचः प्रवर्त्तकः कण्ठताल्वादिस्थानेषु संयुज्यमानो वायुरुच्यते । ‘मनः प्राणौ’ प्रसिद्धौ । ‘साम’शब्देन तद्धेतुः स्वरोच्चारण- शक्तिरुच्यते†। एवं चित्त्यादयो दश शरीरगताः पदार्थविशेषाः सुगादयो दश पदार्था होमनिष्पादकाः । ‘अग्नि’शब्दद्वयेन चाहवनीयगार्हपत्यौ विवक्षितौ । ‘उपवक्तृ’शब्देनानुवचनकर्त्तृ-

---

* केनचिद्यागेनेति F पुस्तकपाठः ।
† तद्धेतुर्वर्णोच्चारणशक्तिरुच्यते इति तै० पाठः ।
२ M २

२८२ तैत्तिरीये आरण्यके

मन॑ उपव॒क्ता । प्रा॒णो ह॒विः । सामा॑ध्व॒र्युः॑।^{(१)}॥ ^{(२)}वाच॑- स्पते॒ विधे॑ नाम॒न् । वि॒धेम॑ ते॒ नाम॑ । वि॒धेस्त्वम॒स्माकं॑

---

ज्ञातुः* पुरा प्रैषवक्ता मैत्रावरुणो विवक्षितः । यदा प्रोक्षणादिष्वनुज्ञायां पृष्टायां ब्रह्मा समीपे स्थिते ॐ प्रोक्षेत्यादिना तदनुज्ञां वक्ति तस्मादयमुपवक्ता । चित्यादयः शरीरगतपदार्थाः स्रुगादिरूपा इति वाक्यार्थः । अस्मिन् मन्त्रे स्रुगादीनां होमसाधनानां दशानामभिहितत्वादयं मन्त्रो दशहोतेत्युच्यते । सोऽयं मन्त्रस्य पूर्वभागः, तस्य चावयवाः पृथगिष्टका मन्त्राः, तत्र चित्तिस्स्रुक्‍तया देवतयाऽङ्गिरस्वध्रुवासीदेति। एवमुपधानप्रकारो द्रष्टव्यः । एता दशेष्टका उपधेयाः ॥

मन्त्रस्य योऽयमुत्तरो भागो ग्रहाख्यः तेन ग्रहेष्टकामुपदधाति । तथा च ब्राह्मणमाम्नातं । यथावकाशं ग्रहानिति । तञ्च ग्रहभागमाह । ^{(१)}“वाचस्पते ॰ नृम्णन्धात् स्वाहा”^{(२)} इति । हे ‘वाचस्पते’ वाचः पालक, हे ‘विधे’ जगद्विधातः, हे ‘नामन्’ सर्वस्य वशीकर्त्तः, ‘ते’ तव, ‘नाम’, ‘विधेम’ । अस्मदनुग्रहकारी देवोऽयमित्येवं प्रसिद्धं कुर्मः, यद्वा नमनं प्रह्वीभावं सम्पादयामः । ‘त्वं’, अपि ‘अस्माकं’, ‘नाम विधेः’, देवेषु मध्ये यजमानोऽयं यथाशास्त्रं कृतवानिति प्रसिद्धं कुरु ।

---

* अनुवचनकर्तुर्हान इति तै० पाठः ।

३ प्रपाठके १ अनुवाकः । २८३

नाम् । वा॒चस्पति॒ः सोमं॑ पिबतु । अ॒स्मासु॑ नृ॒म्ण-
न्धात् स्वाहा॑^(२) ॥ १ ॥
अ॒ध्व॒र्युः पञ्च॑ च ॥ १ ॥

अयं ‘वाचस्पतिः’, मदीयेषु यागेषु ‘सोम’मद्दत्तमाज्यं ‘पिबतु’, ‘अस्मासु’ होमकर्त्तृषु, ‘नृम्णं’, अपि जितं धनं*, ‘अधात्’ सम्पादयतु, इमं वृत्तान्तमुद्दिश्य जुङ्खधीति स्वकीया वागाह । अत्र वाचस्पत इत्यादि नृम्णन्धादित्यन्तो ग्रहभागः । एतेषां मन्त्राणामुपधाने विनियोगः । तत्र तत्र वाचनिकाः† ते च ब्राह्मणे† द्वितीयकाण्डे द्वितीयतृतीयप्रपाठकयोः प्रपञ्चिताः । तेषु होमाहोमविषयभेदेन कश्चिद्विशेष आपस्तम्बेन दर्शितः । यत्र होमार्थाः सङ्ग्रहाः स्वाहाकाराः, यत्राहोमार्थाः अग्रहाश्च अस्वाहाकारा इति । सोऽयं न्याय उत्तरेष्वपि मन्त्रेष्वनुसन्धेयः । तदेवमस्मिन्ननुवाके दशहोतृमन्त्रोऽभिहितः‡ ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके तृतीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

---

* ‘नृम्णं’ व्यपेक्षितं धनमिति तै० पाठः ।
† मन्त्राणामुपधानब्राह्मणे विनियोगः प्रकरणसिद्धत्वादुहौ षब्राह्मणे वाचनिकश्च इतरे वाचनिका इति तै० पाठः । F पुस्तके तैलङ्गाक्षरपुस्तकवत् पाठः केवलं वाचनिकश्चेति शब्दात् परं इतरे तु विनियोगा इत्यधिकः ।
‡ ब्राह्मणस्येति तै० पाठः ।

२८४ | तैत्तिरीये आरण्यके

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

^(१)पृथिवी होता॑ । द्यौर॑ध्व॒र्युः । रु॒द्रोऽग्नीत् । बृहस्प॑तिरु॒पव॒क्ता^(१) । ^(२)वाच॑स्पते वा॒चो वी॒र्ये॑ण । सम्भृ॑ततमे॒नायं॑क्ष्यसे । यज॑मानाय॒ वार्य॑म् । आ सु॒वस्क॑र॒स्मै । वा॒च-

---

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

अथ चतुर्होतृमन्त्र उच्यते । तस्य च विनियोगो ब्राह्मणे चाभिहितः । दक्षिणतः प्राञ्चं चतुर्होतारमिति । तत्पाठस्तु । (१)“पृथिवी होता ० बृहस्पतिरुपवक्ता”(१) इति । सोऽयं होतृभागः, तत्र पृथिव्यादयः प्रसिद्धाः, तथा होत्रादयश्च । उपवक्तृशब्देन समीपे स्थित्वा तत्तत्कर्मस्वनुजानानो ब्रह्मा विवक्षितः ॥

अथ ग्रहभागमाह । (२)“वाचस्पते ० जजनदिन्द्रमिन्द्रियाय स्वाहा”(२) इति । हे ‘वाचस्पते’, अत्यन्तसम्पादितेन मन्त्रात्मिकाया ‘वाचः’, सामर्थ्येन त्वमासमन्तात् ‘यक्ष्यसे’ । ‘अस्मै’ यजमानाय, ‘वार्यं’ वरणीयं, ‘सुवः’ स्वर्गं, ‘आकः’ समन्तात्, ‘कुरु’ । अयं ‘वाचस्पतिः’, अस्मदीयेषु यागेषु ‘सोमं पिबति’ । ‘इन्द्रं’ देवं, इन्द्रियसम्मृद्ध्यर्थं ‘जजनत्’ जनयतु, प्रेरयत्वित्यर्थः । तदेतदुद्दिश्य जुजुषीत स्वकीया वागाह ॥

३ प्रपाठके २ अनुवादः । २८५

स्पतिः॒ सोमं॑ पिवति । अ॒जन॒दिन्द्र॑मिन्द्रि॒याय॒ स्वाहा॑^(९) ॥ २ ॥
पृ॒थि॒वी होता॒ दश॑ ॥ २ ॥

---

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

^(१)अ॒ग्निर्होता॑ । अ॒श्विना॑ध्व॒र्यू । त्वष्टा॒ग्नीत् । मि॒त्र उ॑पव॒क्ता^(१) । ^(२)सोमः॒ सोम॑स्य पुरो॒गाः । शु॒क्रः शु॒क्रस्य॑

---

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके तृतीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥

---

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

अथ पञ्चहोतृमन्त्र उच्यते । तद्विनियोगो ब्राह्मणे एवमाम्नातः । पश्चादुदञ्चं पञ्चहोतारमिति । तत्पाठस्तु । ^(१)“अग्निर्होता ॰ मित्र उपवक्ता”^(१) इति । अग्न्यादयः प्रसिद्धाः । अध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता चेत्येवमध्वर्युद्वित्वेन होतृपञ्चकं पूरणीयं ॥

अथ ग्रहभागमाह । ^(२)“सोमः सोमस्य ॰ श्रुतः स्वाहा”^(२) इति । योऽयं देवतात्मकः 'सोमः', सोऽयं लतात्मकस्य याग-

२८६ तैत्तिरीये आरण्यके

पुरो॒गाः । श्र॒तास्त॑ इन्द्र॒ सोमा॑: । वातापेर्हव॒न॒श्रुतः॒ स्वाहा॑^(२) ॥ ३ ॥ अ॒ग्निर्गृहीताष्टौ॑ ॥ ३ ॥

---

अथ चतुर्थोऽनुवाकः ।

^(१)सूर्यं॑न्ते॒ चक्षु॑: । वातं॑ प्रा॒णः । द्यां पृष्ठं॑ । अ॒न्तरि॑क्ष-

---

देशं प्रत्यागमने पुरतो गच्छति । 'शुक्रः' भासको देवतादि- प्रकाशको मन्त्रः, 'शुक्रस्य' गृह्यमाणतया भासमानस्य सोमस्य, पुरतो गच्छति आदौ मन्त्रं पठित्वा पश्चात् सोमो गृह्यते । हे 'इन्द्र', 'ते' त्वदर्थं, एते 'सोमाः', 'श्राताः' पक्काः, आ- श्रिता वा । कीदृशस्य ते । वायुवदाप्नोति सहसा गच्छतीति 'वातापिः', तस्य । हवनमाह्वानं शृणोतीति हवनश्रुत्', तस्य । एतदर्थं जुहुधीति स्वकीया वागाह ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके तृतीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥

---

अथ चतुर्थोऽनुवाकः ।
अथ षड्ढोतमन्त्र उच्यते । द्विविधस्तन्मन्त्रः । अक्षिसं-

३ प्रपाठके ४ अनुवाकः। २८७

मा॒त्मा। अ॒ङ्गैर्य॒ज्ञं। पृ॒थि॒वीᳵ शरी॑रैः^(१)। ^(२)वाच॑स्प॒ते-

तुरनुवाके प्रोक्तः सूर्य्यन्ते चक्षुरित्येकः। षष्ठानुवाके प्रोक्तो वाग्घोतेत्यपरः। स एव चातुर्होत्रचयने प्रयोक्तव्यः। वा- ग्घोता षड्ढोतॄणामित्येवं तद्ब्राह्मणे निर्द्देशात्। सूर्य्यन्ते दूत्यस्य तु पशुबन्धादौ विनियोगः। स च होतृब्राह्मणकाण्डे पठ्यते। पशुबन्धेन यक्ष्यमाणः षड्ढोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये जुहु- यादिति। तन्मन्त्रपाठस्तु। ^(१)“सूर्य्यन्ते चक्षुः ॰ पृथिवीᳵ शरीरैः”^(१)इति। हे पशो योयं ‘सूर्य्यः’, सः ‘ते चक्षुः’, यो वायुः सः ते ‘प्राणः’। तथा* पशुविषये दिग्प्रैषे समाम्नायते। सूर्य्यञ्च- क्षुर्गमयतात्। वातं प्राणमन्ववसृजतादिति। या द्यौः सः पृष्ठ- भागः, उपरिवर्त्तित्वसाम्यात्। यदिदं ‘अन्तरिक्षं’, तत्त्वदीयो जीवात्मा, मध्यवर्त्तित्वसाम्यात्। यानि हृदयादीन्यङ्गानि तैः ‘यज्ञं’, सम्पादयतीति शेषः। यान्यन्यान्यस्थ्यादीनि शरीरगता- नि तैः ‘पृथिवीं’, प्राप्नोतीति शेषः। सूर्य्यन्ते चक्षुरित्यादा- वपि तदीयं चक्षुः सूर्य्यं प्राप्नोत्विति वा योजनीयं। अथ वा वक्ष्यमाणं वाचस्पतिसम्बोधनमनूद्य ते चक्षुः सूर्य्यरूपं जानी- यादित्येवं वाचस्पतिपरतया मन्त्रे योज्यं। होमनिष्पादकस्य पशोः चक्षुरादीनि षडङ्गान्यत्रोक्तानि इत्यस्य मन्त्रस्य षड्ढो- तृत्वं॥

* तथा चेति F पुस्तकपाठः।

2 N

१९८ तैत्तिरीये आरण्यके

ऽच्छिद्र॑या वा॒चा । अच्छि॑द्रया जु॒ह्वा । दि॒वि दे॒वावृध॒ꣳ होत्रा॒मेर॑यस्व॒ स्वाहा॑^(२) ॥ १ ॥ सू॒र्य्यन्ते॒ नव॑ ॥ अनु० ४ ॥

---

अथ पञ्चमोऽनुवाकः ।

^(१)म॒हाह॑वि॒र्होता॑ । स॒त्यह॑वि॒रध्व॒र्युः । अच्यु॑तपाजा

---

अथ गृहभागमाह । (१)“वाचस्पतेऽच्छिद्रया ० होत्रामे- रयस्व स्वाहा' (२) इति । हे ‘वाचस्पते’, ‘अच्छिद्रया’, ‘वाचा’ स्वराक्षरसम्पूर्णेन मन्त्रेण, ‘अच्छिद्रया जुह्वा’ घृतसम्पूर्णया स्रुचा, ‘देवावृधं’ देवानां वर्धयित्रीं, ‘होत्रां’ होमक्रियां, ‘दिवि’ द्युलोके, ‘एरयस्व’ सर्वतः प्रेरय, एतमर्थमुद्दिश्य जुहुधीति स्वकीया वागाह ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके तृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥

---

अथ पञ्चमोऽनुवाकः ।

अथ सप्तहोतृमन्त्र उच्यते । तस्य च विनियोगश्चातुर्होत्र- ब्राह्मणे एवमाख्यातः । उपरिष्टात् प्राञ्चꣳ सप्तहोतारमिति ।

३ प्रपाठके ५ अनुवाकः । २८६

अ॒ग्नोत् । अच्यु॑तमना उपव॒क्ता । अना॑धृष्यश्चा॒प्रति॑धृ- ष्यश्च॑ य॒ज्ञस्या॑भिग॒रौ । अ॒यास्य॑ उद्गाता॑⁽१⁾। ⁽२⁾वाच॑स्पते हृद्विधे नामन् । विधे॑म ते॒ नाम॑ । विधे॑स्त्वम॒स्माकं॒ नाम॑।

---

तत्पाठस्तु । ⁽१⁾“महाहविर्होता ॰ अयास्य उद्गाता”⁽१⁾ इति । महाहविः सत्यहविः इत्याद्याः अयास्यान्ताः सप्तसङ्ख्याका महर्षयः तन्महर्षिस्वरूपा अत्रत्या होत्रादयः 'यज्ञस्य' सोम- यागस्य, 'अभिगरौ' अभितः उद्गातुः पुरस्तात् पश्चाच्च गृहीत- प्रस्तारप्रतिहारभागौ गायेत इति प्रस्तोतृप्रतिहर्त्तारावभि- गरौ । होताध्वर्युराग्नीध्रो ब्रह्मा प्रस्तोता प्रतिहर्त्तोद्गातेति सप्तसङ्ख्याका होमनिष्पादका अत्रोक्ता इति अयं मन्त्रः सप्तहो- तेत्युच्यते ॥

अथ ग्रहभागमाह । ⁽२⁾“वाचस्पते ॰ पृथिव्यै स्वाहा”⁽२⁾ इति । हे 'वाचस्पते', हे 'हृद्विधे' हृदयस्य विधातः, चित्तप्रेरकेत्यर्थः । हे 'नामन्' सर्वजगत्सम्बन्धप्रमाणयुक्त* 'ते' तुभ्यं, 'नाम' नमनं प्रणतिं, 'विधेम' कुर्मः । 'त्वं', च 'अस्माकं', 'नामविधेः' देवानां मध्ये सम्यक् यष्टवान् इति प्रसिद्धं नामधेयं कुरु । अयं 'वाचस्पतिः', 'सोमं', 'अपात्' पीतवान् । 'दैव्यस्तन्तुः' मद्वृहे हविःस्वीकारार्थं आगतो देवसम्बन्धी सन्तानः, 'माच्छेदि' कदा-

---

* सर्वजगत्सम्बन्धप्रमाणहेतुयुक्त इति तै० पाठः ।
2 N 2

२६० तैत्तिरीये आरण्यके

वाचस्पतिः॒ सोम॑मपात् ॥ मा दैव्य॑स्तन्तुश्छे॒दि मा म॑नु॒ष्य॑ः । नमो॑ दि॒वे । नम॑ः पृथि॒व्यै स्वाहा॑^{(२)} ॥ १ ॥
अ॒पात्, ची॒र्णं च॑ ॥ अनु० ५ ॥

---

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$वाग्घोता॑ । दी॒क्षा पत्नी॑ । वातो॑ऽध्व॒र्युः । आपो॑ऽभि-

---

चिदपि विच्छिन्नो माभूत् । तथा 'मनुष्यस्तन्तुः' ऋत्विकप्रवा-
होऽपि, विच्छिन्नो माभूत् । द्यावापृथिवीभ्यां 'नमः', अस्तु ।
तमिममर्थमुद्दिश्य जुहुधीति स्वकीया वागाह ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्यके तृतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥

---

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

अथ द्वितीयः षड्ढोतृमन्त्र उच्यते । तस्य च विनियोग-
श्चातुर्होत्रब्राह्मणे समाम्नातः । उत्तरतः प्राञ्चष्षड्ढोतारमि-
ति । तत्पाठस्तु । $^{(१)}$"वाग्घोता • तपसि जुहोमि"$^{(१)}$ इति ।
येयं यजमानस्य 'वाक्', सेयं होतृस्थानीया । येयं 'दीक्षा', सा

३ प्रपाठके ६ अनुवाकः । २६१

ग॒रः । मनो॑ ह॒विः । तप॑सि जुहोमि^(१) । ^(२)भूर्भुव॒ः सुव॑ः । ब्रह्म॑ स्वय॒म्भु । ब्रह्म॑णे स्वय॒म्भुवे॒ स्वाहा॑^(२) ॥ १ ॥ वाग्धोता नव॑ ॥ अनु० ६ ॥

---

पत्नीस्थानीया । योऽयं 'वातः', प्राणरूपः, सोऽध्वर्युस्थानीयः । प्रोक्षणार्थ्याः 'आपः', ता 'अभिगरः' ब्रह्मस्थानीयाः, अभि- तो गिरति कर्त्तव्यमनुजानातीति अभिगरः । यत् 'मनः', त- द्धविस्थानीयं । 'तपसि' अग्निस्थानीये, तन्मनोहविः 'जुहोमि' स्थापयामि । अत्र वागादीनां षण्णां होत्रादिरूपेण होम- निष्पादकानां अभिधानात् षड्ढोतृत्वं ॥

अथ ग्रहभागमाह । ^(१)“भूर्भुवःसुवः ० स्वयम्भुवे स्वाहा” ^(२) इति । य एते भूरादयस्त्रयो लोकास्तेषां यत् कारणं 'स्वयम्भु' स्वतःसिद्धं परं ब्रह्म, तस्मै 'स्वयम्भुवे' परब्रह्मणे, जुहु- धीति स्वकीया वागाह ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके तृतीयप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥

२६२	तैत्तिरीये आरण्यके

अथ सप्तमोऽनुवाकः ।

(१)ब्राह्म॒ण एक॑होता । स य॒ज्ञः । स मे॑ ददातु प्र॒जां प॒शून् पु॒ष्टिं यश॑ः । य॒ज्ञश्च॑ मे भूयात्(१) । (२)अ॒ग्निर्द्विहो॑ता । स भ॒र्ता । स मे॑ ददातु प्र॒जां प॒शून् पु॒ष्टिं यश॑ः । भ॒र्ता

---

अथ सप्तमोऽनुवाकः ।

अनन्तरभाविनोऽनुवाकस्य चातुर्मास्येषु केशनिवर्तनेषु तदृतं तत् सत्यमिति जपित्वा पश्चाज्जपमापस्तम्ब आह । ब्राह्मण एक होतेति च अनुवाकमिति तथा ब्रह्ममेधे उद्द्रवतामञ्जनस्यानुमन्त्रणे विनियोगं भरद्वाज आह । ब्राह्मण एक होतेति चेति । एतदनुवाकगतेषु दशसु पर्यायेषु प्रथमं पर्यायमाह । (१)“ब्राह्मणः ० मे भूयात्”(१) इति । योऽयं वेदविद्ब्राह्मणः सोयमेकेन स्वकीयेन तपसा जुहोति सर्वस्य जगतः उपकरोतीति 'एकहोता', स एव च ज्योतिष्टोमादिनिष्पादकत्वात् यज्ञस्वरूपश्च । स ईदृशः 'ब्राह्मणः', मह्यं प्रजादिचतुष्टयं 'ददातु' । तत्प्रसादात् 'यज्ञः', अपि मे सर्वदा भूयात् ॥

अथ द्वितीयं पर्यायमाह । (२)“अग्निर्द्विहोता ० भूयात्”(१) द्वाभ्यां पाकहविर्वहनाभ्यां उपकरोतीति 'द्विहोता' । अतएव पोषकत्वात् 'भर्त्ता' । अन्यत् पूर्ववद्व्याख्येयं ॥