तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३ प्रपाठके २१ अनुवाकः । ३६३

अ॒ङ्गाः, भ॒र्त्ता, ह॒रिं, त॒र॑णिः, आ॒प्या॑यस्व, ई॒युष्टे ये, ज्योति॑ष्मतीं, प्र॒यासा॑य, चि॒त्तं, एक॑विꣳश॒तिः ॥ ११ ॥ चि॒त्तिः, अ॒ग्निर्यजुर्भिः, अ॒न्तःप्रवि॑ष्टः, प्र॒जाप॑तिः प्र॒जया॑, भ॒र्त्ता*, प्र॒यासा॑य॒, द्विपञ्चा॒शत् ॥ ५२ ॥ तच्छं॒ योरावृ॑णीमहे गा॒तुं य॒ज्ञाय॑ गा॒तुं य॒ज्ञप॑तये । दैवी᳚ स्व॒स्तिर॑स्तु नः । स्व॒स्तिर्मा॑नु॒षेभ्यः॑ । ऊ॒र्ध्वं जि॑गातु भेष॒जं । शन्नो॑ अस्तु द्विपदे᳚ । शं चतु॑ष्पदे । ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ । हरिः॒ ओ३म् ॥ तत् सत् ॥

---

मायवोदनप्राशनात्परं ब्रह्मेत्याचक्षते तानसाधारणे श्मशाने प्रयुञ्जीत तानाचार्याय† द्विजातीनामेवं सन्तिष्ठते ब्रह्ममेधः ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहार्दं निवारयन् । पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके तृतीयप्रपाठके एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥

समाप्तश्च तृतीयप्रपाठकः ।

---

* भर्त्तेत्यादिपाठस्थाने संविदानस्तस्य धीरा ज्योतिष्मतीं द्विपञ्चा- शत् इति पाठः B चिह्नितपुस्तके वर्त्तते । परन्तु दशतिगणनया द्वि- पञ्चाशत्सङ्ख्या नोपलभ्यते । दशमानुवाकस्य चतुर्थदशत्यामुद्धृत्तनव- कण्डिका अपि एकदशतित्वेन ग्राह्याः । † तानाचार्यो य इति G चिह्नितपुस्तकपाठः ।

तैत्तिरीये आरण्यके

चतुर्थप्रपाठकं प्रथमोऽनुवाकः ।

---

श्रीगणेशाय नमः ।

(१)नमो॑ वा॒चे या चोदि॑ता या चानु॑दिता॒ तस्यै॑ वा॒चे नमो॒ नमो॑ वा॒चे नमो॑ वा॒चस्पत॑ये॒ नम॒ ऋषि॑भ्यो मन्त्र॒-

---

तैत्तिरीये आरण्यके

चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।

यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
तृतीये कथिता मन्त्रा ब्रह्माग्निब्रह्ममेधयोः ।
प्रवर्ग्यमन्त्राः प्रोच्यन्ते चतुर्थेऽस्मिन् प्रपाठके ॥
तद्ब्राह्मणं पञ्चमे स्यात्तावन्योन्याभिकाङ्क्षिणौ ।
तेन प्रपाठकावेतौ व्याख्यास्ये सह सर्वशः ॥

तत्र चतुर्थस्य प्रथमेऽनुवाके शान्तिपाठार्थो मन्त्रोऽभिधीयते, तस्य च प्रवर्ग्यकर्मादौ महावीरनिष्पत्तेः पूर्वं पाठं बो-

४ प्रपाठके १ अनुवाकः । ३६५

नमो॑ मन्त्र॒पति॑भ्यो॒ मा मामृष॑यो मन्त्र॒कृतो॑ मन्त्र॒पत॑यः परा॑दु॒र्माहमृषी॒न् मन्त्र॒कृतो॑ मन्त्र॒पती॒न् परा॑दा॒म्^(१) ।

ध्यायन् आह। अथामावास्येन वो हविर्ज्ज्येष्ठानक्षत्रे वा *पूर्वां शान्तिमुपयन्ति नमो वाच इति। आपस्तम्बस्तु प्रवर्ग्यप्रचारादौ महावीरनिष्पत्तेरूर्ध्वं शान्तिपाठमाह। प्रवर्ग्येण प्रचरिष्यन्तः प्रवणन्ति† द्वाराणि परिश्रयन्ति पत्न्याः पश्चाद्धोतोपविशति पुरस्तादध्वर्युर्दक्षिणतो ब्रह्मा यजमानः प्रस्तोता चोत्तरतः प्रतिप्रस्थाताग्नीध्रश्च मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्तिं कुर्व्वन्ति। तस्यानुवाकस्य प्रथमभागे स्वाभीष्टानां देवतानामृषीणाञ्च नमस्कारमाह। "(१)नमो वाचे ० परादां"^(१) इति। अनुष्ठेयस्य कर्म्मणो मन्त्राधीनत्वान्मन्त्राणाञ्च वाग्देवताशरीरस्वरूपत्वात् तस्यै देवतायै प्रथमं नमस्काराः क्रियन्ते। वाक् च द्विविधा, काचित् पूर्व्वमुदिता व्यवहृता काचित् अनुदिता व्यवहरिष्यमाणा, तयोर्मध्ये 'या च वागुदिता', तस्या अपि 'नमः', अस्तु। 'या च', पूर्व्वं 'अनुदिता', तस्यै वाचे ऽपि 'नमः', अस्तु। विभज्य नमस्कृत्य पुनः समुदायाकारेण नमस्क्रियते। 'वाचे' भागधेयेऽप्यनुगदितायै वाग्देवतायै 'नमः', अस्तु। सेयं वाग्देवता येन बृहस्पत्तिरूपेण पात्यते तस्मै 'वाचस्पतये', 'नमः', अस्तु। यथा देवतानमस्कारः, तद्वत्

---

* अमावास्येन वा हविषेष्ट्वा नक्षत्रे वा इति E, G चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः।
† संवृण्वन्ति इति E चिह्नितपुस्तकपाठः।

३६६ तैत्तिरीये आरण्यके

(२)वै॒श्व॒दे॒वीं वाच॑मुद्यास॒ग्॒ शिवामद॑स्तां॒ जुष्टां॑ दे॒वेभ्यः॑ ।(१) ।
(३)शर्म॑ मे॒ द्यौ शर्म॑ पृथि॒वी शर्म॑ वि॒श्वमि॒दं जग॑त् । शर्म॑

‘ऋषिभ्यः’, अपि नमस्कारोऽस्तु । कीदृशेभ्यः, ‘मन्त्रकृद्भ्यः’ मन्त्रं कुर्वन्तीति मन्त्रकृतः, यद्यप्यपौरुषेये वेदे कर्त्तारो न सन्ति, तथापि कल्पादावीश्वरानुग्रहेण मन्त्राणां लब्धारो मन्त्रकृत इत्युच्यन्ते । तल्लाभश्च स्मर्य्यते । ‘युगान्ते तर्हि तान् वेदान् सेतिहासान् महर्षयः । लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाता स्वयम्भुवेति’ । त एव महर्षयः सम्प्रदायप्रवृत्त्या मन्त्राणां पालनात् ‘मन्त्रपतयः’, इत्युच्यन्ते । तथाविधा महर्षयः ‘मां’ यजमानं, ‘मा परादुः’ परादानमवज्ञां मा कुर्वन्तु, किन्त्वनुगृह्णन्तु । ‘अहं’, अपि तान् महर्षीन् ‘मा परादां’ अवज्ञां न करोमि, किन्त्वादरेण भजामि ॥

द्वितीयभागेन नमस्कारप्रयोजनं दर्शयति । (२)“वैश्वदेवीं ० देवेभ्यः”(१) इति । अहं ‘वाचमुद्यासं’ तत्तद्रूपाया वाचो* वदिता भूयासं । कीदृशीं वाचं, ‘वैश्वदेवीं’ सर्वदेवविषयां, ‘शिवां’ स्तुतिरूपेण देवेभ्यः सुखप्रदां, ‘अदस्तां’ अनुपक्षीणां, सम्पूर्णां, ‘देवेभ्यो जुष्टां’ देवानां प्रियां ॥

तृतीयभागे देवतानुग्रहप्रार्थनारूपामष्टचं दर्शयति । (३)“शर्म मे द्यौः ० प्रजापती”(३) इति । द्यौर्लोकात्मको देवः ‘मे’ मम, ‘शर्म’ सुखरूपः, भवतु, अनुष्ठेये कर्मणि विघ्नपरिहारेण अनुग्र-

---

* मन्त्ररूपाया वाच इति तै० पाठः ।

४ प्रपाठके १ अनुवाकः । ३६७

चन्द्र॑श्च॒ सूर्य्य॑श्च॒ शर्म॑ ब्र॒ह्मप्र॒जाप॑ती^(३)। ^(४)भू॒तं व॑दिष्ये॒ भुव॑नं वदिष्ये॒ तेजो॑ वदिष्ये॒ यशो॑ वदिष्ये॒ तपो॑ वदिष्ये॒ ब्रह्म॑ व- दिष्ये स॒त्यं व॑दिष्ये^(४)। ^(५)तस्मा॑ अ॒हमि॒दमु॑पस्त॒रण॒मुप॑- स्तृण॒ उप॑स्तर॑णं मे प्र॒जायै॑ पशू॒नां भू॑यादुपस्तर॑णम॒हं

---

द्वातु इत्यर्थः । एवं पृथिव्यादिषु योज्यं । 'ब्रह्म' जगत्कारणं वस्तु, 'प्रजापतिः' चतुर्मुखः ॥

यदुक्तं पूर्वत्र वैश्वदेवीं वाचमुद्यासमिति तस्या वाचो वि- षयभूतानर्थांस्तस्य चतुर्थभागे* दर्शयति । ^(४)“भूतं वदिष्ये ॰ सत्यं वदिष्ये”^(४) इति । 'भूतं' आकाशादिपञ्चमहाभूतरूपं, 'भुवनं' पृथिव्यादिलोकस्वरूपं, 'तेजः' शरीरकान्तिः, 'यशः' कीर्त्तिः, 'तपः' व्रतादिनियमविशेषः, 'ब्रह्म' स्वाध्यायः, 'सत्यं' यथार्थकथनं, एतत् सर्वं 'वदिष्ये' ममानुकूलं भवत्वित्येतत् प्रार्थयिष्ये ॥

यथोक्तं मन्त्राभिवदनसिद्ध्यर्थं तदाधारभूतं कर्म पञ्चम- भागेन प्रार्थ्यते^(†) । ^(५)“तस्मा अहमिदमुपस्तरणं ॰ पशूनां भूयासं”^(५) इति । 'तस्मै' पूर्वोक्तभूतादिवेदनसिद्ध्यर्थं, 'अहं', 'इदं' प्रवर्गाख्यं कर्म, 'उपस्तरणं' महदाधारभूतं, 'उपस्तृणे'

---

* विषयभूतानस्मिंश्चतुर्थभागे इति तै० पाठः † पञ्चमभागेऽभिप्रार्थ्यते इति तै० पाठः । 2 z

३६८ तैत्तिरीये आरण्यके

प्र॒जायै॑ पशू॒नां भू॑यासं॑^(५) । ^(६)प्रा॒णा॒पा॒नौ मृ॒त्योर्मा॑ पातं प्रा॒णा॒पा॒नौ मा मां हा॑सिष्टं॑^(६) । ^(७)मधु॑ मनिष्ये॒ मधु॑ ज- निष्ये॒ मधु॑ वक्ष्यामि॒ मधु॑ वदिष्यामि॒ मधु॑मतीं दे॒वेभ्यो॒ वाच॑मुद्यासꣳ शुश्रूषे॒ण्यां॑ मनु॒ष्ये॑भ्य॒स्तं मा॑ दे॒वा अ॑वन्तु

---

सम्पादयामि। 'मे' मदीयानां प्रजानां, 'पशूनां', च 'उप- स्तरणं' आधारभूतं वस्तु, 'भूयात्'। अन्याधारामम्भवेऽपि 'अहं', एव प्रजानां 'पशूनां', च 'उपस्तरणं' आधारः, 'भूयासं' ॥

यथोक्तकर्मसिद्ध्यर्थं विघ्नरूपात् मृत्योः परिपालनं षष्ठ- भागे प्रार्थयते। ^(६)“प्राणापानौ ० मा मा हासिष्टं”^(६) इति। हे 'प्राणापानौ' उभौ वायू, 'मृत्योः', सकाशात् 'मां', पाल- यतं। तस्मिन् पालनेऽयमुपायः, हे 'प्राणापानौ', 'मां' यज- मानं, 'मा हासिष्टं' मा परित्यजतं ॥

अथ मृत्युपरिहारे सति प्रयोजनं सप्तमभागे दर्शयति। ^(७)“मधु मनिष्ये ० पितरोऽनुमदन्तु”^(७) इति। अपमृत्युपरि- हारेण लब्धायुरहं 'मधु' मधुरं समीचीनफलसाधनं प्रवर्गाख्यं कर्म, 'मनिष्ये' मनसि सङ्कल्पयिष्ये। सङ्कल्पादूर्ध्वं 'मधु' तन्म- धुरं कर्म, 'जनिष्ये' प्रादुर्भावयिष्ये, अनुष्ठातुं प्रारप्स्ये, प्रारम्भा- दूर्ध्वं तत् मधुरं कर्म 'वक्ष्यामि' वहनं करिष्यामि, समाप्तिपर्यन्तं निर्वहिष्यामि। तत्सिद्धयर्थं 'मधु' मधुरं, मन्त्रजातं, 'वदिष्या-

४ प्रपाठके १ अनुवाकः । ३६६

शो॒भायै॑ पि॒तरोऽनु॑मदन्तु^{(७)} ॥ ^{(८)}ओम्॒ शान्ति॒ः शान्ति॒ः शान्तिः॑^{(८)} ॥ हरिः ओम् ॥ अनु० १ ॥

---

मि' कथयिष्यामि। न केवलं मन्त्रपाठं किन्तु 'वाचं' अपि उद्देशत्यागरूपां, 'उद्यासं' वाचो वदिता भूयासं। कीदृशीं वाचं, 'देवेभ्यो मधुमतीं' देवानामतिप्रियां, 'मनुष्येभ्यः शुश्रूषेण्यां' मनुष्योपलक्षितानां पितॄणां श्रोतुमत्यन्तमधुरां, 'तं' एतादृशं, 'मां' यजमानं, 'शोभायै' शोभनफलप्राप्त्यर्थं, 'देवाः', सर्वे 'अवन्तु' रक्षन्तु। 'पितरः', अपि 'अनुमदन्तु' अनुजानन्तु ॥

अथाष्टमभागेन स्वाभीष्टसिद्धिहेतुं परमात्मानं प्रणवेनानुस्मृत्य विघ्नत्रयपरिहारार्थंन्त्रिः शान्तिं पठति । ^{(८)}“ओम् शान्तिः शान्तिः शान्तिः”^{(८)} इति। आध्यात्मिकानां विघ्नानां ज्वरादिरूपाणां 'शान्तिः', अस्तु। आधिभौतिकानां रोगोपद्रवादीनां 'शान्तिः', अस्तु। आधिदैविकानां यक्षराक्षसोपद्रवादीनां 'शान्तिः', अस्तु ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

---

2 z 2

३७०	तैत्तिरीये आरण्यके

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

(१)यु॒ञ्जते॒ मन॑ उ॒त यु॑ञ्जते॒ धिय॑: । विप्रा॒ विप्र॑स्य बृह॒तो वि॑प॒श्चित॑: । विहोत्रा॑दधे वयु॒ना विदेक॒ इत् । म॒ही दे॒वस्य॑ सवि॒तुः परि॑ष्टुतिः^(१) ।—

---

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

प्रथमानुवाके शान्त्यर्थं मन्त्रमुक्त्वा द्वितीयानुवाके महावीरनिर्माणार्था मन्त्रा उच्यन्ते । कल्पः । प्रवर्ग्यं सम्भरिष्यन्नमावास्यायां पौर्णमास्यामापूर्यमाणपक्षस्य वा पुण्ये नक्षत्रे तूष्णीं काष्टीं समिधमाधाय युञ्जते मन इति चतुर्गृहीतं जुहोत्यथ यदिदीक्षितः काष्टकीमेवैतया समिधमादध्याद्यजुरेव वदेदित्येक इति । पाठस्तु । (१)“युञ्जते मन ० परिष्टुतिः”(१) इति । ‘विप्रस्य’ ब्राह्मणस्य यजमानस्य, सम्बन्धिनः ‘विप्राः’ ऋत्विजः, ‘मनो युञ्जते’ प्रथमं स्वकीयं मनो विषयेभ्यो निवर्त्त्य समाहितं कुर्व्वन्ति, ‘उत’ अपि च, ‘धियः’ प्रवर्ग्यविषयाणि ज्ञानानि, ‘युञ्जते’ सम्पादयन्ति । कीदृशस्य विप्रस्य, ‘बृहतः’ प्रभूताग्निचयनाद्योगेन प्रवर्ग्ययोगाच्चातिवृद्धस्य, ‘विपश्चितः’ विदुषः प्रयोगाभिज्ञस्य । कीदृशा विप्राः, ‘होत्राः’ होमशीलाः, कर्म्मण्यालस्यरहिता इत्यर्थः । ‘एकइत्’ एक एव सवि-

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३७१

ता, ‘विदधे’ सर्व्वमिदं निर्मितवान् । कीदृशः, ‘वयुनावित्’ ऋत्विग्यजमानाभिप्रायाभिज्ञः । कथमेक एव सर्व्वमिदं कृत- वानिति न विस्मेतव्यं । ततः ‘सवितुः’, ‘देवस्य’, ‘परिष्टुति- र्महो’ परितः सर्वेषु वेदेषु श्रूयमाणा स्तुतिर्महती ॥

अथ ब्राह्मणप्रपाठकस्य द्वितीयानुवाके सोऽयं मन्त्रो वि- नियुज्यते । तस्योपोध्दातेन प्रथमानुवाके प्रवर्ग्यनिष्पत्तिर्नि- रूप्यते । तत्रादौ स्तुत्यर्थमुपाख्यानमाह । “देवा वै सत्रमासत । ऋद्धिपरिमितं यशस्कामाः । तेऽब्रुवन् । यन्नः प्रथमं यश ऋच्छात् । सर्वेषान्नस्तत्सहासदिति । तेषां कुरुक्षेत्रं वेदिरा- सीत् । तस्यै खाण्डवो दक्षिणार्द्ध आसीत् । तूर्घ्नमुत्तरार्द्धः । परी- णज्जघनार्द्धः । मरव उत्करः ॥ १ ॥ तेषां मखं वैष्णवं यश आर्च्छत्” । (५ प्र० । १ अ० । १ म०) इति । पुरा कदाचित् ‘देवाः’, ‘यशस्कामाः’, सन्तः ‘ऋद्धिपरिमितं’ साधनद्रव्यसमृद्ध्या परितो निर्मितं, प्रौढं ‘सत्रं’, अनुष्ठितवन्तः, अनुष्ठातुं प्रवर्त्त- मानाः ‘ते’ देवाः, परस्परं समयरूपमिदं वाक्यं ‘अब्रुवन्’ । ‘प्रथमं’ यज्ञफलस्योपक्रमे, ‘यद्यशः’ कीर्त्तिरूपं, ‘नः’ अस्मान्, ‘ऋच्छात्’* प्राप्नुयात् । ‘तत्’ यशः, ‘नः’ अस्माकं, ‘सर्वेषां’, ‘सहासत्’ साधारणमेवास्तु, नत्वेकस्यैव साधारणम्, ‘इति’ एवं परस्परं भाषां कृत्वा, प्रवृत्तानां ‘तेषां’ देवानां, यत् ‘कुरुक्षेत्रं’ पुराणप्रसिद्धं, सैव ‘वेदिरासीत्’ । ‘तस्यै’ कुरुक्षेत्र-

* नोऽस्मानाच्छेद् इति तै० पाठः

३७२ तैत्तिरीये आरण्यके

रूपायास्तस्या वेदेः, ‘खाण्डव’तूर्घ्नपरीणच्छन्दवाच्याः,* पुण्य-
देशविशेषाः दक्षिणदिग्भागाः अभवन्, ‘मरवः’ जलरहिता
भूप्रदेशाः, उत्कररूपा अभवन् । वेदेरुत्तरभागे पांशुतृणा-
दयो यत्र प्रक्षिप्यन्ते† सोऽयम् ‘उत्करः’, तस्यां वेद्यामुपतिष्ठतां
‘तेषां’ देवानां मध्ये, ‘वैष्णवं मखं’ विष्णुस्वामिकं सत्रं, ‘यशः’,
प्राप्नोत् । तस्मिन् सत्रे विष्णुशब्दवाच्यो यज्ञाभिमानी देवो
गृहपतित्वेन दीक्षितः, अतो विष्णुसत्रं कृतवानित्येवं विष्णु-
नाम्ना यश आसीत् ॥

तस्मिन् सत्रे विष्णुनामकस्य पुरुषस्येतरदेवैः सह ‡यशो-
निमित्तं कलहं दर्शयति । “तन्व्यकामयत । तेनापाक्रामत् ।
तं देवा अन्वायन् । यशोऽवरुरुत्समानाः । तस्यान्वागतस्य ।
सव्याद्धनुरजात । दक्षिणादिषवः । तस्मादिषुधन्वं पुण्यजन्म ।
यज्ञजन्मा हि ॥ २ ॥ तमेकꣳ सन्तं । बहवो नाभ्यधृष्णुवन् ।
तस्मादेकमिषुधन्विनं । बहवोऽनिषुधन्वा नाभिधृष्णुवन्ति” ।
(५ प्र० । १ अ० । २ म०) इति । विष्णुः सत्रं कृतवानित्येतादृशं
यद् यशस्तस्मिन् सत्र आसीत् । ‘तत्’ यशः, ममैवास्तु ना-
न्येषामित्येवं विष्णुनितरां ‘अकामयत’ । कामयित्वा च ‘तेन’
यशसा, सहेतरदेवसकाशात् स्वयं ‘अपाक्रामत्’, तदानीमन्ये
‘देवाः’, तत् ‘यशः’, अवरोद्धुमिच्छन्तः, ‘तं’ विष्णुं, अन्वग-

---

* तूर्त्तो॑ध्वपरीणच्छ्न्दवाचा इति तै० पाठः ।
† परित्यज्यन्ते इति तै० पाठः ।
‡ यज्ञनिमित्तमिति तै० पाठः ।

४ प्रपाठके २ अनुवाकः। ३७३

च्छन्। तदैवैः 'अन्वागतस्य', विष्णोः सव्यहस्तादेकं 'धनुः' उत्पन्नं, दक्षिणहस्ताद् बहवो बाणा उत्पन्नाः, विष्णोः सङ्क- ल्पमात्रेण तदुत्पत्तिः। यस्मात् कारणात् 'यज्ञजन्मा' य- ज्ञाज्जन्म उत्पत्तिर्यस्येषुधन्वसमूहस्य सोऽयं यज्ञजन्मा। यज्ञो वै विष्णुरिति श्रुतेः, यज्ञस्यैव विष्णुरूपत्वात् विष्णोरुत्पन्न- द्यज्ञादेवोत्पन्नं भवति। 'तस्मात्' यज्ञजन्मत्वात्, 'इषुधन्व'स्व- रूपं 'पुण्यजन्मा', इत्युच्यते यज्ञस्य पुण्यरूपत्वात्। वामहस्ते दध- द्धनुर्दक्षिणहस्ते बाणान् धृत्वावस्थितं 'तं' यज्ञपुरुषं, 'एकं', एव 'सन्तं', इतरे इषुधन्वरहिता देवाः'बहवः', सन्तोऽपि 'ना- भ्यधृष्णुवन्' अभिभवितुन्नाशक्नुवन्, यस्मादेवमत्र 'तस्मात्', लोकेपीषुभिर्धनुषा चोपेतं 'एकं' पुरुषं, तद्रहिताः 'बहवः' पुरुषाः, अभिभवितुं न शक्नुवन्ति ॥

अथ यज्ञपुरुषस्य गर्वप्रभङ्गेन दीक्षितनियमं विधत्ते ।

“सोऽस्मयत । एकं मा सन्तं बहवो नाभ्यधर्षिषुरिति । तस्य स्मियमाणस्य तेजोऽपाक्रामत् । तद्देवा ओषधीषु न्यमृजुः । ते श्यामाका अभवन् । स्मायाका वै नामैते ॥ ३ ॥ तत् स्मायाका- नां स्मायाकत्वं । तस्माद्दीक्षितेनापि गृह्य स्रोतव्यं । तेजसो धृत्यै” (५ प्र० । १ अ० । ३ म०) इति । 'सः' धन्वी यज्ञपुरुषः, 'अस्मयत' स्वयं हास्यं कृतवान् । हास्याभिप्रायश्च तेनैवोच्यते । अहमेक एव एते तु देवाः शतसहस्रशङ्ख्याकाः तथापि मा- मभिभवितुं न शक्ताः, 'इति' एवं, 'स्मियमाणस्य' गर्वेण स्मयं कृतवतः, 'तस्य' यज्ञपुरुषस्य सकाशात्, तदीयं 'तेजोपा-

३७४ तैत्तिरीये आरण्यके

क्रामत्' गर्वेण प्रयत्ने शिथिले सति सामर्थ्यमपगतं । पुनरपि कथञ्चित् तत् स्वीकरिष्यतीति मत्वा ते 'देवाः', 'तत्' तेजः, अन्यत्र नीत्वा तेन यथा न ज्ञायते तथा गूढं कर्त्तुं कासु- चित् 'ओषधीषु', निमृष्टवन्तः । 'ते' चैाषधिविशेषाः यज्ञ- सम्बन्धिना तेजसा युक्ताः, 'श्यामाकाभिधाः' धान्यविशेषाः, 'स्याकाः', इत्येतादृशं 'नाम', अर्हन्ति । यस्मादेतस्य नाम्ना योग्याः 'तस्मात्', 'स्याकानां' स्यायादुत्पन्नानां धान्यानां 'स्याकत्वं' स्याकनामाभिज्ञव्यवहारेण प्रसिद्धं, यस्मादत्र स्मयं कुर्व्वतो यज्ञपुरुषात् तेजोपक्रान्तं 'तस्मात्' कारणात्, 'तेजसः', स्वस्मिन्नेवावधारणार्थं मुखमपिधाय दीक्षितेन 'स्मेतव्यं' । यद्यपि दीक्षाप्रकरणे कृष्णविषाणया कण्डूयतेऽपि 'गृह्य', स्मयत इति विधिरस्ति तथापि प्रसङ्गादत्र स एवा- नूद्यत इत्यवगन्तव्यम् ॥

अथ प्रवर्ग्यघर्ममहावीरसम्राट्शब्दानां निर्वचनानि प्रस्तो- ष्यमाणहविःप्रशंसार्थं दर्शयति । "स धनुः प्रतिष्कभ्यातिष्ठत् । ता उपदीका अब्रुवन् वरं वृणामहै। अथ व इमँ् रन्धया- म । यत्र क च खनाम । तदपोऽभितृन्दामेति । तस्मादुप- दीका यत्र क च खनन्ति । तदपोऽभितृन्दन्ति ॥ ४ ॥ वारे वृतँ् ह्यासां । तस्य ज्यामप्यादन् । तस्य धनुर्विप्रवमाणँ् शिर उदवर्त्तयत् । तद् द्यावापृथिवी अनुप्रावर्त्तत । यत् प्रावर्त्तत । तत् प्रवर्ग्यस्य प्रवर्ग्यत्वं । यह्रां इत्यपतत् । तद्धर्मस्य घर्मत्वं । महतो वीर्यमपप्रदिति । तन्महावीरस्य महावीरत्वं ॥ ५ ॥

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३७५

यदस्याः समभरन् । तत् सम्राजः सम्राट्त्वं ।" (५ प्र० । १ अ० । ४ म०) इति । 'सः' यज्ञपुरुषः, युयुत्सून् देवानितस्ततः प्रतीक्षमाणः 'धनुः' प्रविष्ठभ्य स्वकीयस्य धनुष ऊर्ध्वकोटिं चिबुकस्याधस्तात् कण्ठसमीपे दृढमवष्टभ्य तथैव स्थितवान् । तदानीमेतस्य प्रतीकारमन्विष्यतः* देवान् प्रति 'ताः' प्रसि- द्धाः, 'उपदीकाः' पिपीलिकासमानाः क्षुद्रजन्तवो वल्मीकस्य निर्मातारः, इदं 'अब्रुवन्', हे देवाः प्रथमं तावद्वयमिममेकं 'वरं', प्रार्थयामहे । 'अथ' अनन्तरं, 'वः' युष्मदर्थं, 'इमं' यज्ञपुरुषं, 'रम्भ्यामः' साधयामः । कोऽसौ वर इति सोऽभि- धीयते । भूमौ 'यत्र', क्वापि वयं मुखेन 'खनाम', तत्र 'अपः', अभिप्राय 'तृन्दाम' द्रवीकरवाम, 'इति' । 'तस्मात्' कारणात्, 'उपदीकाः' वल्मीकनिष्पादका जीवाः† 'यत्र', क्वापि 'खन- न्ति', 'तत्' क्षेत्रं, 'अपः', अभिप्राय 'तृन्दन्ति' द्रवीकुर्वन्ति । 'हि' यस्मात् कारणात्, 'आसां' उपदीकानां, तद्द्रवीकरण- सामर्थ्यं 'वारे वृतं' वरेण सम्पादितं, तस्मात् तद्युक्तं, ततो लब्ध- वरा उपदीकाः शनैर्भूमौ तत्समीपे समागत्य 'तस्य' धनुषः, अधः क्वापि लग्नां 'ज्यामपि' गुणञ्च, 'अदन्' भक्षितवत्यः‡ ततस्तद्धनुः च 'विप्रवमाणं' विस्तारेणोर्ध्वं प्रवर्त्तमानं, 'धनुः',

---

* अन्विच्छत इति तै० पाठः ।
† जन्तव इति तै० पाठः ।
‡ अपिशब्दो धनुषः कोटिमपि शिथिलीकृतवत्यः । तथारुण-
केतुके यस्मिनिन्द्रो वम्रीरूपेण धनुर्ज्यामच्छिनत् स्वयमित्युक्तं । तत्रो-
पदीकाभिः खादितत्वात् ज्यायां त्रुटितायां विप्रवमाणं विक्षेपेणोर्ध्वं
प्रवर्त्तमानं धनुरिति तै० पाठः ।
3 A

३७६ तैत्तिरीये आरण्यके

'तस्य' यज्ञपुरुषस्य, 'शिरः', 'उदवर्त्तयत्' किलोर्ध्वं प्रावर्त्तयत् । 'तत्' चापि शिरः, ऊर्ध्वं द्युलोकपर्य्यन्तं गत्वा ततो भारेण भूमावधः पतितं, तस्मादिदं शिरः 'द्यावापृथिवी', उभे अपि अनुक्रमेण 'प्रावर्त्तत' । तस्मादनयैव व्युत्पत्त्या तस्य यज्ञशिरसः प्रवर्ग्यनाम सम्पन्नं । भूमौ पतनवेलायामुत्पन्नस्य ध्वनेरनुकरणे यः 'घ्रां', इति शब्दः, तथाविधशब्दोपेतत्वात् अस्य शिरसो घर्मनाम सम्पन्नं । 'महतः' यज्ञपुरुषस्य सकाशात्, 'वीर्य्यमपत्यत्' सारभूतं शिरः पतितं, ततोऽनयैव व्युत्पत्त्या 'महावीर'नाम सम्पन्नं । 'यत्' यस्मात् कारणात्, 'अस्याः' पृथिव्याः, सकाशात् 'समभरन्', देवास्तच्छिरःसमादाय प्रोषितवन्तः तस्मात् सम्य- ग्राजमानत्वात् सम्राडिति नाम सम्पन्नम् ॥

एवं यज्ञशिरसो नामचतुष्टयनिर्वचनमुक्त्वाऽवशिष्टस्य यज्ञ- शरीरस्य फलप्रयोजनकथनेन तच्छिरः प्रशंसति । “तᳵ स्तृतं देवतास्त्रेधा व्यगृह्णत । अग्निः प्रातःसवनं । इन्द्रो माध्य- न्दिनᳵ सवनं । विश्वे देवास्तृतीयसवनं । तेनापशीर्ष्णा यज्ञेन यजमानाः । नाशिषोऽवारुन्धत । न सुवर्गं लोकमभ्यजयन् ।” (५ प्र०।२ अ०।५ म०) इति । 'तं स्तृतं' शिरोराहित्येन हिंसितं तं यज्ञपुरुषदेहं, अग्न्यादयो देवाः 'त्रेधा', गृहीतवन्तः । तत्र 'अग्निः', 'प्रातःसवनं', जग्राह । 'इन्द्रः', तु 'माध्यन्दिनं सवनं', गृहीतवान् । 'विश्वे देवाः', 'तृतीयसवनं', जगृहूः । 'अपशीर्ष्णा' प्रवर्ग्याख्यशिरोरहितेन पूर्वोक्तसवनत्रययुक्तेन, 'तेन यज्ञेन', 'यजमानाः' अग्न्यादयो देवाः, 'आशिषः' स्वापेक्षि-

४ प्रपाठके २ अनुवाकः। ३७७

तानि कर्मफलानि, 'अवारुन्धत' 'न', प्राप्तवन्तः, 'स्वर्गलोकं', अपि 'नाभ्यजयन्' ॥

अथ प्रवर्ग्यरहितस्य यज्ञस्य फलहेतुत्वं दर्शयति । “ते देवा अश्विनारब्रुवन् ॥ ६ ॥ भिषजौ वै स्थः । इदं यज्ञस्य शिरः प्रतिधत्तमिति । तावब्रूतां वरं वृणावहै । ग्रह एव नावत्रापि गृह्यतामिति । ताभ्यामेतमाश्विनमगृह्णन् । तावेत- द्यज्ञस्य शिरः प्रत्यधत्तां”। (५ प्र० । १ अ० । ६ म०) इति । प्रवर्ग्य- रहितेन यज्ञेन फलमलभमानाः 'ते देवाः', 'अश्विनौ', प्रत्येतत् 'अब्रुवन्', हे अश्विनौ युवामस्माकं मध्ये चिकित्सको 'स्थः', तस्मात् 'इदं यज्ञस्य शिरः', 'प्रतिधत्तं' पुनरपि यज्ञशरीरे प्रवर्त्तयतं,* 'इति', 'तौ' अश्विनौ, प्रत्यर्पणार्थं 'वरं' उत्कोच- रूपं लाभविशेषं, 'वृणावहै'। इत्युक्ता कोऽसौ वर इत्याशङ्क्य तं वरमुक्तवन्तौ । 'अत्र' अस्मिन् सोमयागे, 'नावपि' कित्स- कयोरावयोरपि, युष्मत्साम्येन 'ग्रह एव', 'गृह्यतां', न तु यत्किञ्चित्तुच्छं लेशादिकं,† 'इति' । ततः 'ताभ्यां' अश्विभ्यां, 'एतं' आश्विनं ग्रहं, 'अगृह्णन्', 'तौ' चाश्विनौ, चिकित्सया 'यज्ञस्य शिरः', प्रत्यर्पयतां‡ । प्रतिधानं नाम शरीरे पुनः सन्धानं । प्रवर्ग्य इत्येतन्नामकं यत् कर्म तदेव यज्ञशरीरे प्रति- ष्ठितं शिरः । तेन तादृशेन शीर्ष्णा प्रवर्ग्याख्यशिरोयुक्तेन यज्ञेन यजमाना देवाः स्वापेक्षितान्यन्यफलानि स्वर्गञ्च प्राप्नुवन् ॥

---

* प्रत्यर्पयतमिति तै० पाठः ।
† तल्लेषादिकमिति तै० पाठः ।
‡ प्रत्यधत्तामिति तै० पाठः।

3 A 2

३७८ तैत्तिरीये आरण्यके

देवा वै सत्रमासतेत्यारभ्यैतावता महता प्रबन्धेन प्रव- र्ग्याख्यं कर्म प्रसाध्य* तदेव कर्म विधत्ते । “यत् प्रवर्ग्यः । तेन स शीर्ष्णा यज्ञेन यजमानः । अवाशिषो रुन्धत । अभि सुवर्गं लोकमभजयन् ॥ यत् प्रवर्ग्यं प्रवृणक्ति । यज्ञस्यैव तच्छिरः प्रतिदधाति । तेन स शीर्ष्णा यज्ञेन यजमानः । अवाशिषो रुन्धे । अभि सुवर्गं लोकं जयति । तस्मादेष आ- श्विनप्रवया इव । यत् प्रवर्ग्यः ॥ ७ ॥” (५ प्र० । १ अ० । ७ म० ) इति । यदि प्रवर्ग्याख्यं कर्मानुतिष्ठेत् । तत्तर्हि यज्ञस्य शिर एव प्रतिसमाहितवान् भवति । ततः ‘सशीर्ष्णा’ शिरःसहितेन, ‘यज्ञेन’, ‘यजमानः’ पुमान्, आशामनीयानि अन्यान्यफलानि† प्राप्नोति स्वर्गं वाभिजयति । यस्मादश्विभ्यां समाधानं कृतं ‘तस्मात्’ कारणात्, यः प्रवर्ग्याख्यः कर्मविशेषोऽस्ति, स ‘एषः’, आश्विनप्रवया इति आश्विनमन्त्राः प्रवचसः प्रवृद्धा अस्मिन् प्रवर्गे सोऽयं ‘आश्विनप्रवयाः’ । ‘इव’शब्द एवकारार्थः ॥

एतदेव ब्राह्मणरूपे प्रपाठके प्रथमानुवाके प्रवर्ग्याख्यं कर्म विधाय द्वितीयानुवाकादौ युञ्जते मन इत्येतन्मन्त्र- साध्यं होमं विधत्ते । “सावित्रं जुहोति प्रसृत्यै । चतुर्गृही- तेन जुहोति । चतुष्पादः पशवः । पशूनेवावरुन्धे । चतस्रो दिशः दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठति” । (५ प्र० । २ अ० । १ म०) इति । मन्त्रे देवस्य त्वा सवितुः परिष्टुतिरित्युक्तत्वान्मन्त्रः ‘सावित्रः,’तद्धोमः

---

* प्रशंस्थेति तै० पाठः ।
† यानि फलानि तानि इति तै० पाठः ।

४ प्रपाठके २ अनुवाकः। ३७६

'प्रसूत्यै' प्रसवाय सम्पद्यते । स्रुवेण जुह्वां चतुर्वारं गृहीतं यदाज्यं तेन जुहुयात् । चतुःसङ्ख्यासाम्यात् पशुप्राप्तिर्दिक्षु प्रतिष्ठा च ॥

पुनरपि चतुःसङ्ख्यां प्रकारान्तरेण प्रशंसति । "छन्दाꣳसि देवेभ्योऽपाक्रामन् । न वो भागानि हव्यं वक्ष्याम इति । तेभ्य एतच्चतुर्गृहीतमधारयन् । पुरोऽनुवाक्यायै याज्यायै ॥ १ ॥ देवतायै वषट्काराय । यच्चतुर्गृहीतं जुहोति । छन्दाꣳ- स्येव तत् प्रीणाति । तान्यस्य प्रीतानि देवेभ्यो हव्यं वहन्ति ।” (५ प्र०। २ अ० । २ म०) इति । नानाविधछन्दोयुक्तपुरोऽनुवाक्या- द्यभिमानिनो देवा हविर्भाग्यो 'देवेभ्यः', उपरक्ताः सन्तो- ऽन्यत्रागच्छन् । किं ब्रुवन्तो गता इति, तदुच्यते । हे देवा भागरहितानि वयं 'छन्दांसि', 'वः' युष्मदीयानि, हवींषि 'न वक्ष्यामः' हविर्वहनं न करिष्यामः, 'इति', ब्रुवन्तः तदानीं देवा विचार्य होमकाले यत् चतुर्ग्रहणं तच्छन्दसां प्रीतिकरं भवति इति तेषां भागमकल्पयन् । तत्र प्रथम- ग्रहणं पुरोऽनुवाक्याख्याया गायत्रोदेवताया*स्तुष्टिकरं । द्वि- तीयग्रहणं याज्याख्यायास्त्रिष्टुब्देवतायास्तुष्टिकरं । देवताख्या- या जगतीदेवतायास्तुष्टिकरं† । चतुर्थग्रहणं वषट्काराख्या- या अनुष्टुब्देवतायास्तुष्टिकरं । अतश्चतुर्गृहीतेन होमे सति छन्दोदेवताः प्रीणन्ति । ताश्च प्रीताः सत्यः 'हव्यं वहन्ति' ॥

---

* पुरोऽनुवाक्याख्याया देवताया इति तै० पाठः ।
† पुष्टिकरमिति तै० पाठः ।

३८० तैत्तिरीये आरण्यके

तत्र द्वौ पक्षौ। सोमयागे सङ्कल्पादिकं कृत्वा दीक्षणीयेष्टेः प्रागेव प्रवर्ग्यसाधनं महावीरादिकं सम्पादनीयमित्येकः पक्षः। दीक्षायां समाप्तायां प्रवर्ग्यानुष्ठानकाल एव सम्पादनीयमित्यपरः पक्षः। तत्र प्रथमपक्षे सावित्रहोमो विहितः। द्वितीयपक्षे मीमांसया होमं निवार्य केवलमन्त्रपाठं विधत्ते। “ब्रह्मवादिनो वदन्ति। होतव्यं दीक्षितस्य गृहा३ इन होतव्या३मिति। हविर्वै दीक्षितः। यज्जुहुयात्। हविष्कृतं यजमानमग्नौ प्रदध्यात्। यन्न जुहुयात् ॥ १॥” (५ प्र०।४ अनु०। २ म०) इति। यन्न जुहुयात् पुनः* तत्र होमपक्षो न युज्यते। 'दीक्षितः', हविःसम्पादकत्वात् 'हविः', एव। तथा सति यदि 'हविर्जुहुयात्', तदानीं हविःसम्पादकं 'यजमानं', एव 'अग्नौ', प्रक्षिपेत् ॥

अहोमपक्षे तु। “यज्ञपुरुन्तरियात्। यजुरेव वदेत्। न हविष्कृतं यजमानमग्नौ प्रदधाति। न यज्ञमुरुन्तरैति” (५ प्र०।२ अनु०।३ म०) इति। यज्ञस्य होमलक्षणमङ्गमन्तरितं भवेत्। † ततो दोषद्वयपरिहारायाऽऽहुतिप्रक्षेपं परित्यज्य 'यजुरेव', पठेत्। यद्यपि युञ्जते मन इत्येषा ऋगेव तथापि यजुर्वे पठितत्वात् युज्यतेऽनुष्ठान इति व्युत्पत्त्या वा यजुरित्युच्यते।

---

* दीक्षणीयेष्ट्या संस्कृते। योऽयं दीक्षितः तस्य सावित्रमन्त्रेण 'होतव्यं', न वा इत्येवं ब्रह्मवादिनां मीमांसा विचारार्था प्रवृत्तिरिति तैलङ्गपुस्तकपाठः।
† तद्दोषपरिहारायेति तै० पाठः।

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३८१

(२)दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्रस॑वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्या॑म् । पू॒ष्णो हस्ता॑भ्या॒माद॑दे(२)।—

अत्र होमाभावाद्यजमानस्य प्रचेपो न भवति । मन्त्रस्य पठितत्वाद्यज्ञाङ्गमपि नान्तरितं भवति ॥

कल्पः । देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यभिमादत्त इति । पाठस्तु । (२)“देवस्य त्वा • हस्ताभ्यामाददे”(२) इति । हे अभ्रे प्रेरकस्यान्तर्यामिणः ‘देवस्य’, प्रेरणे सति ‘अश्विनोः’, सम्बन्धिभ्यां बाहुदण्डाभ्यां ‘पूष्णः’, सम्बन्धिभ्यां ‘हस्ताभ्यां’, च ‘त्वामाददे’ स्वीकरोमि ॥

तस्याभ्रेः खादिरत्वं विधत्ते । “गायत्रीच्छन्दाᳵस्यत्यमन्यत । तस्यै वषट्कारोऽभ्यत्य शिरोऽच्छिनत् । तस्यै द्वेधा रसः परापतत् । पृथिवीमर्धः प्राविशत् । पशूनर्धः । यः पृथिवीं प्राविशत् ॥ ३ ॥ स खदिरोऽभवत् । यः पशून् । सोऽजां । यत् खादिर्यभिर्भवति । छन्दसामेव रसेन यज्ञस्य शिरः सम्भरति ।” (५ प्र० । २ अ० । ३ म०) इति । गायत्रीदेवता सोमाहरणगर्वेणेतराणि ‘छन्दांसि’ त्रिष्टुबादीनि, अहमतिलङ्घितवतीति ‘अमन्यत’ । तदा वषट्काराभिमानी देवः क्रुद्धः सन् ‘अभ्यत्य’ आभिमुख्येन प्राप्य, तस्याः गायत्र्याः ‘शिरोऽच्छिनत्’ । तस्याश्छिन्नप्रदेशान्निर्गतः ‘रसः’, ‘द्वेधा’, भूत्वा ‘पृथिवीं’, ‘पशून्’, च ‘प्राविशत्’ । पृथिव्यां प्रविष्टः ‘सः’ भागः, खदिरवृक्षोऽभूत् । पशुषु प्रवेष्टुं गतो भागः ‘अजां’, ‘प्राविशत्’ । अतो-

३८२	तैत्तिरीये आरण्यके

ऽभिः ‘खादिरी’ कर्तव्या। तथा सति ‘छन्दसां’, सम्बन्धिना ‘रसेन’, ‘यज्ञस्य’, ‘शिरः’ प्रवर्ग्यरूपं, सम्पादितं भवति। गायत्र्यां हि त्रिष्टुप्सम्बद्धं जगतीसम्बद्धं चाक्षरद्वयं अन्तर्भूतमिति कद्रूश्चेत्यत्र प्रतिपादितं। ततो गायत्रोरसः सर्वछन्दसां रसो* भवति। महावीराख्यं पात्रं निष्पादयितुं मृत्खननार्थोभयतस्तीक्ष्णा व्यायाममात्री काष्ठकुद्दालरूपा अभ्रिरित्युच्यते। व्यायाममात्रत्वादिलक्षणानि पञ्चमकाण्ड उखासम्भारप्रस्तावे दर्शितानि। अतएव सूत्रकारेण तल्लक्षणमतिदिश्यते। साग्निक्या व्याख्यातेति॥

खदिरेण सह विकल्पार्थं पक्षत्रयं विधत्ते। “यदौदुम्बरी। ऊर्जा उदुम्बरः। ऊर्जैव यज्ञस्य शिरः सम्भरति। यदौणवी। तेजो वै वेणुः॥ ४॥ तेजसैव यज्ञस्य शिरः सम्भरति। यदैकङ्कती। भा एवावरुन्धे।” (५ प्र०।२ अ०।४-५ म०) इति। औदुम्बरफलस्योपदेशरूपेण भक्ष्यत्वात् ऊर्ग्रूपत्वं। अग्निर्देवेभ्यो ऽनिलायत सवेणुं प्राविशदित्युक्तत्वात् वेणोस्तेजोरूपत्वं। अग्नेः सृष्टस्य यतो विकङ्कतं भा आर्च्छदित्युक्तत्वादैकङ्कतत्वेन ‘भाः’ दीप्तिः, प्राप्नोति॥

अभ्यादाने मन्त्रं विनियुज्य व्याचष्टे। “देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यभिमादत्ते प्रसूतै। अश्विनोर्वाहुभ्यामित्याह। अश्विनौ हि देवानामध्वर्यू आस्तां। पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै।” (५ प्र०।२ अ०।५ म०) इति।

---

* सार इति तै० पाठः