तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके. ६ अनुवाकः। १७७

अनुष्ठेयमन्त्रसङ्ख्यां प्रशंसति । “दश सम्पद्यन्ते । दशाक्षरा विराट् । अन्नं विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे” इति । (५ प्र० । ७ अ० । ४० म०) । त्रयोदशेषु* त्रयाणां विकल्प्यार्थत्वेन पूर्व्वपञ्चकमुत्तरपञ्चकञ्चेत्येवमनुष्ठेयमन्त्राणां ‘दश’-त्वसम्पत्तिः, अतो विराड्-द्वारान्नलप्राप्तिः ॥

अथ रौहिणपुरोडाशौ विधत्ते । “रौहिणाभ्यां वै देवाः सुवर्गं लोकमायन् । तद्रौहिण्यो रौहिणत्वं । यद्रौहिणौ भवतः । रौहिणाभ्यामेव तद्यजमानः सुवर्गं लोकमेति” इति । (५ प्र० । ७ अ० । ४१ म०) । स्वर्गारोहत्याभ्यां पुरोडाशाभ्यामिति ‘रौहिणौ’ ताभ्यां स्वर्गप्राप्तिः ॥

रौहिणपुरोडाशयोर्दक्षिणोत्तरयोरपि होममन्त्रावुत्त- रानुवाके आम्नास्यमानावपि पुरोडाशविधिप्रसङ्गादिहैवा- पकृष्य व्याख्यायेते । “अहर्ज्योतिः केतुना जुषताꣳ सुज्योति- र्ज्योतिषाꣳ स्वाहा रात्रिर्ज्योतिः केतुना जुषताꣳ सुज्योतिर्ज्यो- तिषाꣳ स्वाहेत्याह । आदित्यमेव तदमुष्मिँल्लोकेऽह्नापरस्ता- द्दाधार । रात्रिया अवस्तात् । तस्मादसावादित्योऽमुष्मिँल्लो- केऽहोरात्राभ्यां धृतः” ॥ १२ ॥ इति । (५ प्र० । ७ अ० । ४२ म०) । अहर्देवता ‘केतुना’ अध्यक्षरूपेणादित्यमण्डलेन सह, ‘ज्योतिः’ ‘जुषतां’ प्रकाशं सेवतां । ‘ज्योतिषां’ मध्ये, ‘सुज्योतिः’ शोभन- ज्योतीरूपमहरुद्दिश्य, स्वाहुतमिदमस्तु । एवं रात्रिदेवता-

---

* त्रयोदशमन्त्रेषु इति तै० पुस्तकपाठः ।

४७८ तैत्तिरीयारण्यके

(२)विश्वान्देवान॑याडि॒ह(३) । (४)स्वाहा॑ ऋ॒तस्य॒ धर्म॑स्य ।

मन्त्रोऽपि व्याख्येयः, तत्तेन मन्त्रद्वयेन स्वर्गलोकात्* ‘परस्तात्’ उपरिभागे, अहर्द्देवतया सहितं ‘आदित्यं’ धारयति । ‘अवस्तात्’ अधोभागे, रात्रिदेवतया सहितं ‘आदित्यं’ धारयति । यस्मादेवं ‘तस्मात्’ स्वर्गे, ‘असावादित्यः’ देवताद्वयेन ‘धृतः’ वर्त्तते ॥

मनुष्यनामानि, पञ्चः, सीददित्याह, इन्द्रायेत्याह, अङ्कयति, घ्नन्ति, गृह्णाति, अहिꣳसायै, पञ्चाह, आदित्यवते स्वाहेत्याह, पितृमन्, एति, चत्वारि च ॥

इति पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥

कल्पः । अपरेणाहवनीयं दक्षिणाभिक्रामन् विश्वा आशा दक्षिणसदिति ब्राह्मणमीक्षत इति । (२ मन्त्रः) । दक्षिणदेशे सीदतीति ‘दक्षिणसद्’ ब्रह्मा, सोऽयं ‘विश्वा आशाः’ सर्व्वदिग्वर्त्तिनो देवान् प्रीणात्विति शेषः ॥

उक्तार्थपरत्वं मन्त्रस्य दर्शयति । “विश्वा आशा दक्षिणसदित्याह । विश्वानेव देवान् प्रीणाति । अथो दुरिष्ट्या एवैनं पाति” इति । (५ प्र० । ८ अनु० । १८ म०) । अनेन मन्त्रेण देवप्रीतिर्भवति । यागे सम्भावितदोषाच्च यजमानं पालयति ॥

कल्पः । विश्वान् देवानयाडिहेति होतारमिति । ईक्षत इत्यनुवर्त्तते । (३ मन्त्रः) । ‘इह’ कर्म्मणि, होता ‘विश्वान् देवान्’ ‘अयाट्’ इष्टवान् ॥

---

* स्वर्गलोके परस्तात् इति तै० पुस्तकपाठः ।

४ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ४७६

मधो॑: पिवतमश्विना । स्वाहा॒ग्नये॑ य॒ज्ञिया॑य । शं यजु॑- र्भि:^(४) । ^(५)अ॒श्विना॑ घ॒र्मं पा॑तंꣵ हार्द्विवानं॑ ॥ २ ॥

अयाट्शब्देन सर्व्वदेवानां भागसमृद्धिं दर्शयति । “वि- श्वान् देवानयाडिहेत्याह । विश्वानेव देवान् भागधेयेन समर्द्धयति” इति । (५ प्र० । ८ अ० । २ म०) ॥

कल्पः । स्वाहाकृतस्य घर्मस्येति घर्म*मभिमन्त्र्येति । पा- ठस्तु । ^(४)“स्वाहाकृतस्य घर्मस्यं ० शं यजुर्भिः”^(४) इति । ‘अश्विना’ हे अश्विनौ, ‘स्वाहाकृतस्य’ स्वाहाकारेण समर्पितस्य, ‘मधोः’ मधुरस्य, ‘घर्मस्य’ प्रवर्ग्र्यद्रव्यस्य, रसं ‘पिवतं’, ‘यजु- र्भिः’ यजुर्देवताभिः, सहिताय ‘यज्ञियाय’ यज्ञयोग्याय, ‘अग्नये’ ‘शं’ सुखं यथा भवति तथा स्वाङ्कृतमस्तु ॥

मन्त्रस्य पूर्व्वभागेनाश्विनोर्भागसमृद्धिं दर्शयति । “स्वाहा कृतस्य घर्मस्य मधोः पिवतमश्विनेत्याह । अश्विनोवेव भाग- धेयेन समर्द्धयति” इति । (५ प्र० । ८ अ० । ३ म०) ॥

उत्तरभागे स्वाहेत्युच्चारणेन प्रवर्ग्र्येऽभिघारणं हविष्ठञ्च सम्पद्यत इति दर्शयति । “स्वाहाग्नये यज्ञियाय शं यजुर्भि- रित्याह । अभ्येवैनं घारयति । अथो हविरेवाकः” ॥१॥ इति । (५ प्र० । ८ अ० । ४ म०) ॥

कल्पः । अश्विना घर्मं पातमिति वषट्कृते जुहोतीति ।

---

* दुघ इति D चिह्नितपु० पाठः
30

४८० तैत्तिरीयारण्यके

अह॑र्दि॒वाभि॑रू॒तिभिः॑ । अनु॑ वां॒ द्यावा॑पृथि॒वी म॑ꣳसातां । स्वाहेन्द्रा॑य^{(५)}। ^{(६)}स्वाहेन्द्रावट्^{(६)}। ^{(७)}घ॒र्म्मं मे॑-

पाठस्तु । ^{(५)}“अश्विना घर्म्मं पातꣳ हार्द्दि‌वानं ॰ स्वाहे- न्द्राय”^{(५)} इति । हे अश्विनौ, ‘घर्म्मं’ प्रवर्ग्र्यं हविः, ‘पातं’ पिवतं । कीदृशं ‘हार्द्दि‌वानं’ हृदयप्रियातिशयो हार्द्दो मोऽस्यास्तीति हार्द्दिवा तादृशं, ‘अहः’ अह्नि अस्मिन् दिने, ‘दिवाभिः’ द्योतमानाभिः, ‘ऊतिभिः’ अन्नादिषयलक्षण- क्रियाभिः निमित्तभूताभिः, ‘पातं’ इति पूर्व्वत्रान्वयः । हे अश्विनौ, ‘वां’ युवां, द्यावापृथिव्यौ देवते, ‘अनु’ ‘मꣳसातां’ अनुमतौ कुरुतां । ‘इन्द्राय’ इदं स्वाहुतमस्तु ॥

कल्पः । स्वाहेन्द्राय*वदित्यनुवषट्कृता† इति । (६ मन्त्रः) । जुहोतीत्यनुवर्त्तते । ‘इन्द्रः’ इत्ययं शब्दः परमैश्वर्य्ययोगात् स्विष्टकृदग्निमाचष्टे । ‘स्वाहा’शब्द आहुतियोग्यतामाह । ता- दृशाय वषट् इदं हविः समर्पितं ॥

अश्विना घर्म्मं पातमित्युक्त्या तयोर्भागसमृद्धिं दर्शयति । “अश्विना घर्म्मं पातꣳ हार्द्दि‌वानमहर्द्दि‌वाभिरूतिभिरित्याह । अश्विनावेव भागधेयेन समर्द्धयति” इति । (५ प्र० । ८ अनु० । ५- म०) ॥

---

* स्वाहेन्द्रावट् H पु० पाठः ।
† वषट्कारः तै० पु० पाठः ।

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ४८१

पा॒तम॒श्विना॒ हार्द्दि॑वानं॑ । अह॑र्द्दि॒वाभि॑रू॒तिभि॑ः । अनु॑ वां॒ द्यावा॑पृथिवी अमं॑सातां । तं प्राञ्चं॑ यथावट् । नमो॑

अनुमंसातामिति पदेन द्यावापृथिव्योरनुज्ञा प्रार्थ्यत इति दर्शयति । “अनुवां द्यावापृथिवी मंसातामित्याहानुमत्यै” इति । (५ प्र० । ८ अ० । ६ म०) ॥

चतुर्थ्यन्तस्येन्द्रशब्दस्य प्रथमतः प्रयोगे कारणं दर्शयति । “स्वाहेन्द्राय स्वाहेन्द्रावडित्याह । इन्द्राय हि पुरोहूयते” इति । (५ प्र० । ८ अ० । ७ म०) । यस्मात् प्रधानदेवतारूपाय ‘इन्द्राय’ प्रथमत आहुतिः पश्चात् स्विष्टकृद्देवताया आहुतिर्युक्ता । तस्मादिन्द्रायेति मुख्यदेवताविवक्षया प्रथमप्रयोगः ॥

अत्रानुष्ठानक्रमं विधत्ते । “आश्राव्याह घर्मस्य यजेति । वषट्कृते जुहोति । रक्षसामपहत्यै । अनुयजति स्वगाकृत्यै” इति । (५ प्र० । ८ अ० । ८ म०) । प्रथममाश्रावणं कृत्वा, ततः ‘घर्मस्य’ ॐ ‘यज’ इति ब्रूयात् । हे होतः, ‘घर्मस्य’ प्रवर्ग्यस्यानुष्ठानार्थं, ‘यज’ याज्यां पठ । एवं प्रैषमुक्त्वा ततो होत्रा याज्यापाठेन ‘वषट्कृते’ सति अश्विना घर्ममित्यनेन मन्त्रेण जुहुयात् । एतच्च ‘रक्षसां’ अपघाताय भवति । ततोऽनु वषट्कारे होत्रा प्रयुक्ते सति स्वाहेन्द्रावडिति मन्त्रेण यजेत् । तच्च ‘स्वगाकृत्यै’ स्वाधीन*करणायोपयुज्यते ॥

---

* स्वाधीनत्व इति तै० पु० पाठः ।

३०२

४८२ तैत्तिरीये आरण्यके

दिवे॑। नम॑: पृथि॒व्यै॥ दि॒वि धा॑ इ॒मं य॒ज्ञं। य॒ज्ञमि॒मं दि॒वि धा॑:। दिवं॑ गच्छ। अ॒न्तरि॑क्षं गच्छ। पृ॒थि॒वीं ग॑च्छ। पञ्च॑ प्र॒दिशो॑ गच्छ। दे॒वान् घ॑र्म्म॒पान् ग॑च्छ। पि॒तॄन् घ॑र्म्म॒पान् ग॑च्छ^{(७)}॥ ३॥

कल्पः। घर्म्मपातमश्विनेत्यनुवाकशेषेणोपस्थायेत। पा- ठस्तु। ⁽७⁾“घर्म्मपातमश्विना हार्द्दिर्व्वानं ॰ पितॄन् घर्म्मपान् गच्छ”⁽७⁾ इति। हे अश्विनौ, अस्मिन् अहनि द्योतमान- रक्षणक्रियानिमित्तं हृदयप्रियातिशययुक्तं प्रवर्ग्ग्यद्रव्यं 'अपातं' युवां पीतवन्तौ। द्यावापृथिव्यौ च युवयोरनुमतिं दत्तवत्यौ 'प्राव्यं'* प्रकृष्टरक्षाहेतुं, 'तं प्राव्यं'† 'यथावत्' स्विष्टकृद्देवतायै यथावद्दत्तवानसि। द्यावापृथिव्योः प्रसादादस्य कर्मणो निष्पत्तेः ताभ्यां 'नमः' अस्तु। हे अश्वीन्द्ररूप प्रवर्ग्ग्यदेव, अस्म- दीयं 'इमं' 'यज्ञं' 'दिवि धाः' द्युलोके स्थापय, द्विरुक्ति- रादरार्था। हे प्रवर्ग्ग्य द्युप्रभृतिकं लोकत्रयं प्राप्नुहि तथा ऊर्द्धदिक्सहिताः प्राच्यादिपञ्चदिग्देवताः प्राप्नुहि। प्रवर्ग्ग्यस्य पातारो ये देवाः ये च पितरस्तानुभयान् प्राप्नुहि॥

होममन्त्रेण महोपस्थानमन्त्रस्य समानार्थतां दर्शयति। “घर्म्मपातमश्विनेत्याह ॥ २ ॥ पूर्व्वमेवादितं। उत्तरेणाभि- गृणाति” इति। (५ प्र०। ८ अ०। ६ म०) ॥

* प्राप्यं इति D चिह्नित पाठः।
† प्रवर्ग्ग्यं इति D चिह्नितपु०पाठः।

४ प्रपाठके ९ अनुवाकः। ४८३

आ॒दित्यव॑ते॒ स्वाहा॑, पा॒र्थिवा॑नं, पृथि॒व्यै, अ॒ष्टौ च॑ ॥ अनु० ९ ॥

अमंसतामित्यस्यातीतार्थवाचिशब्दस्य सिद्धानुज्ञापरत्वं दर्शयति । “अनु वां द्यावापृथिवी अमंसतामित्याहानुमत्यै” इति । (५ प्र० । ८ प्र० । १० म०) ॥

अनन्तरमन्त्रभागस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति । “तं प्राञ्चं यथावषमो दिवे नमः पृथिव्या इत्याह । यथा यजुरेवैतत्” इति । (५ प्र० । ८ प्र० । ११ म०) ॥

हविषः स्वर्गप्राप्तिपरत्वमनन्तरभागस्य दर्शयति । “दिवि धा इमं यज्ञं यज्ञमिमं दिवि धा इत्याह । सुवर्गमेवैनं लोकं गमयति” इति । (५ प्र० । ८ प्र० । १२ म०) ॥

दिवं गच्छेति प्रार्थनाया हविषो लोकत्रयप्रतिष्ठापनार्थतां दर्शयति । “दिवं गच्छान्तरिक्षं गच्छ पृथिवीं गच्छेत्याह । एष्वेवैनं लोकेषु प्रतिष्ठापयति” इति । (५ प्र० । ८ प्र० । १३ म०) ॥

अथोत्तरवाक्यानां सर्व्वदिक्षु देवेषु पितृषु च हविषः प्रतिष्ठापनार्थतां दर्शयति । “पञ्च प्रदिशो गच्छेत्याह ॥ ३ ॥ दिक्ष्वेवैनं प्रतिष्ठापयति । देवान् घर्म्मपान् गच्छ पितॄन् घर्म्मपान् गच्छेत्याह । उभयेष्वेवैनं प्रतिष्ठापयति” इति । (५ प्र० । ८ प्र० । १४ म०) ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥

४८४ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ दशमोऽनुवाकः ।

(१)इ॒षे पी॑पिहि । ऊ॒र्जे पी॑पिहि । ब्रह्म॑णे पीपिहि । क्ष॒त्राय॑ पीपिहि । अ॒द्भ्यः पी॑पिहि । ओष॑धीभ्यः पीपिहि । वन॒स्पति॑भ्यः पीपिहि । द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां॑ पीपिहि । सु॒भू॒ताय॑ पीपिहि । ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒साय॑ पीपिहि ॥ १ ॥ यज॑मानाय पीपिहि । मह्यं॒ ज्यैष्ठ्या॑य पीपिहि(१) ।

---

अथ दशमोऽनुवाकः ।

आहवनीये प्रवर्ग्यद्रव्येण होमो नवमेऽभिहितः । दशमे तद्द्रव्यशेषेणाग्निहोत्रहोमोऽभिधीयते । तत्रादौ किञ्चिदनुमन्त्रणमुच्यते । कल्पः । उपर्याहवनीये धार्य्यमाणं प्रतिप्रस्थाता शृतदध्ना पूरयतीषे पीपिह्यूर्जे पीपिहीति विचरन्तमनुमन्त्रयत इति । पाठस्तु । (१)“इषे पीपिहि ० मह्यं ज्यैष्ठ्याय पीपिहि”(१) इति । आहवनीयस्योपरि महावीरं धारयित्वा तत्रत्ये तप्ते घृते तप्तस्य दध्नः प्रक्षेपे सति प्रवर्ग्यो विचरति विशेषेण पात्रस्योर्द्ध्वं यदोद्गच्छति तदानीमुद्गच्छन्तं प्रवर्ग्यं सम्बोधेदमुच्यते । हे प्रवर्ग्य, ‘इषे’ अन्नार्थं, ‘पीपिहि’ त्वं प्रवृद्धो भव । तथा ‘ऊर्जे’ रसार्थं ब्राह्मणाद्यर्थञ्च, प्रवृद्धो भव । सुभूतं, शोभनं प्राणिजातं, ‘मह्यं ज्यैष्ठ्याय’ अध्वर्य्योर्मम प्रशस्तत्वाय, प्रवर्ग्यस्याभिवृद्ध्या सर्व्वमिदमभिवर्द्धत इत्यर्थः ॥

४ प्रपाठके १० अनुवाकः । ४८५

एतस्याभिवृद्धेर्मन्त्रोक्तायाः वृष्टिहेतुत्वं दर्शयति । "यत् पिन्वते । वर्षुकः पर्जन्यो भवति । तस्मात् पिन्वमानः पुष्टः" इति । (५ प्र० । पञ्च० । १५ म०) । 'पिन्वते' वर्द्धते, पात्रस्योपरि उद्गच्छतीत्यर्थः ॥

हविष उद्गमनं दिग्विषेपेण प्रशंसति । "यत् प्राङ् पिन्वते । तद्देवानां । यद्दक्षिणा । तत्पितॄणां ॥ ४॥ यत् प्रत्यक् । तन्मनुष्याणां । यदुदङ् । तद्रुद्राणां" इति । (५ प्र० । पञ्च० । १६ म०) ॥

इत्थमभिवृद्धिं प्रशस्य प्रागुदग्दिशोः मध्ये चरणं* विधत्ते । "प्राञ्चमुदञ्चं पिन्वयति । देवत्राकः" इति । (५ प्र० । पञ्च० । १७ म०) । प्रागुदङ्ङ्मध्यवर्त्तिनमेतं प्रवर्ग्यं इष्टं 'पिन्वयति' अभिवृद्धं कुर्य्यात् । महावीरमध्ये तस्मिन् प्रदेशे दधिप्रक्षेपेणाभिवर्द्धयेत् । तेन देवत्रा, देवेष्टकः एतं प्रवर्ग्यं करोति ॥

पक्षान्तरं विधत्ते । "अथो खलु । सर्व्वा अनु दिशः पिन्वयति । सर्व्वा दिशः समेधन्ते" इति । (५ प्र० । पञ्च० । १८ म०) । पात्रमध्ये 'सर्व्वा दिशः' 'अनु'लक्ष्य, दधिप्रक्षेपेण तद्धविरुद्गमयेत् । तेन सर्व्वा अपि दिशः सम्यग् वर्द्धन्ते ॥

पात्रादुद्गतस्य हविषः परिधिभ्यो बहिर्द्देशे पतनं वारयितुं विधत्ते । "अन्तः परिधि पिन्वयति ॥ ५॥ तेजोऽस्कन्दाय" इति । (५ प्र० । पञ्च० । १८ म०) । परिधीनां 'अन्तः' एव यथा पतति तथा अभिवर्द्धयेत् । तथा सत्यविनाशितं तेजो भवति ॥

---

* विद्धरणं इति D चिह्नितपु० पाठः

४८६ तैत्तिरीये आरण्यके

(२)त्विष्यै॑ त्वा । द्यु॒म्नाय॑ त्वा । इ॒न्द्रि॒याय॑ त्वा भू॒त्यै त्वा॑(२)।

मन्त्रेषु चतुर्थीविभक्तेस्तात्पर्यं दर्शयति। "दूषे पीपिह्यूर्जे पीपीहीत्याह। दूषमेवोर्जं यजमाने दधाति" इति। (५ प्र०। ८ अनु०।२० म०)। उत्तरमन्त्रेष्वप्येतदनुसन्धेयं॥ सर्वेषां यजमानार्थत्वे समाने सति पुनर्यजमानायेत्युक्तेस्ता- त्पर्य्यमाह। "यजमानाय पीपिहीत्याह। यजमानायैवैतामा- शिषमाशास्ते" इति। (५ प्र०।८ अनु०।२१ म०)। यजमानस्य फलान्तरानुशासनायेयमुक्तिरित्यर्थः॥ अध्वर्य्योः स्वार्थं मह्यमित्युक्तिरिति दर्शयति। "मह्यं ज्यै- ष्ठ्याय पीपिहीत्याह। आत्मन एवैतामाशिषमाशास्ते" इति। (५ प्र०।८ अनु०।२२ म०)॥ कल्पः। अथैनं दिशोऽनुप्रजावयति त्विष्यै त्वा द्युम्नाय त्वा इन्द्रियाय त्वा भूत्यै त्वेति। (९ मन्त्रः)। हे प्रवर्ग्य, 'त्विष्यै' दीप्तिसिद्धये, त्वां प्राच्यां दिशि हुतं करोमि। 'द्युम्नाय' धनसिद्धये, त्वां दक्षिणास्यां दिशि हुतं करोमि। 'इन्द्रियाय' वीर्यवृद्धये त्वां प्रतीच्यां दिशि हुतं करोमि। 'भूत्यै' ऐश्वर्य्य- सिद्धयर्थं, उदीच्यां दिशि हुतं करोमि॥ मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति। "त्विष्यै त्वा द्युम्नाय त्वेन्द्रि- याय त्वा भूत्यै त्वेत्याह। यथा यजुरेवैतत्" इति। (५ प्र०। ८ अनु०।२३ म०)॥

४ प्रपाठके १० अनुवाकः । ४८७

(९)धर्म्मा॑सि सु॒धर्म्मा॒ मेऽन्यस्मै॑ । ब्रह्मा॑णि धारय । क्ष॒- त्राणि॑ धारय । विशं॑ धारय । नेत्त्वा॒ वातः॒ स्कन्द॒- या॑त्(२) ॥ २ ॥

कल्पः । प्रत्याक्रम्योपयमने शेषमानीयन्तर्वेद्युपयमनं नि- धाय पूर्व्वस्मिन् खरे राजतं रुक्मं निधाय तस्मिन् महावीरं प्रतिष्ठापयति धर्म्मासि सुधर्म्मा मेऽन्यस्मै ब्रह्माणि धारयेति क्षत्राणि धारयेति राजन्यस्य विशं धारयेति वैश्यस्येति । (३ मन्त्रः) । (नेत्त्वा वातः स्कन्दयादिति मन्त्रशेषः) । हे महा- वीर, ‘धर्म्मासि’ त्वं धारणशक्तियुक्तोऽसि, ‘मे’ मम, ‘सुधर्म्मा’ सुष्ठु धारको भवेति शेषः । ‘अस्मै’ अस्मासु, ‘ब्रह्माणि’ ब्रा- ह्मणजात्युचितानि कर्म्माणि, ‘धारय’ नितरां सम्पादय, ‘क्षत्राणि’ क्षत्रियजात्युचितानि कर्म्माणि ‘धारय’, ‘विशं’ प्रजां, ‘धारय’ ‘वातः’ वायुः, त्वां, ‘नेत्’ ‘स्कन्दयात्’ नैव शोषयतु ॥

मन्त्रपाठेन ब्राह्मणजात्युचिते* कर्म्मणि यजमानस्य स्थापनं दर्शयति । “धर्म्मासि सुधर्मा मेऽन्यस्मै ब्रह्माणि धारयेत्याह । ॥६॥ ब्रह्मणैवेनं प्रतिष्ठापयति” इति । (५ प्र०।८ अ०।१४ म०) ॥

मन्त्रशेषस्य निगदव्याख्यातत्वमभिप्रेत्य तत्स्वरूपमात्रमुपद- र्शयति । “नेत्त्वा वातः स्कन्दयादिति” (५ प्र०।८ अ०।१५ म०) । ब्राह्मणादिविषयेषु मन्त्रत्रयेष्वनुषङ्गद्योतनाय पृथक्प्रदर्शनं ॥

---

* ब्राह्मणजात्युचितेन कर्मणा इति तै० पुस्तकपाठः

४८८ तैत्तिरीये आरण्यके

$^{(४)}$अ॒मुष्य॑ त्वा प्रा॒णे सा॑दयामि । अ॒मुना॑ स॒ह नि॒- ऋ॑थं ग॑च्छ । यो॑ऽस्मान्द्वेष्टि॑ । यञ्च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः$^{(४)}$ । $^{(५)}$पू॒ष्णे शर॑से॒ स्वाहा॑ । ग्राव॑भ्यः॒ स्वाहा॑ । प्रति॒रेभ्यः॑

कल्पः । यद्यभिचरेदमुष्य त्वा प्राणे सादयामीति सादये- दिति । पाठस्तु । $^{(४)}$“अमुष्य त्वा प्राणे सादयामि ॰ यञ्च वयं द्विष्मः”$^{(४)}$ इति । हे महावीर, द्वेष्टा द्वेष्यश्चेत्युभयविधस्य, ‘अमुष्य’ शत्रोः ‘प्राणे’ त्वां, ‘सादयामि’ । ‘अमुना’ शत्रुुणा, ‘सह’ त्वं ‘निरृथं गच्छ’ प्रयोजनाभावं प्राप्नुहि, तदीयं प्रयो- जनं मा कुर्वित्यर्थः ॥

अनेन मन्त्रेणाभिचारप्रयोगं विधत्ते । “यद्यभिचरेत् । अमुष्य त्वा प्राणे सादयाम्यमुना सह निरृथं गच्छेति ब्रूयाद्यं द्विष्यात् । यमेव द्वेष्टि । तेनैनग् सह निरृथं गमयति” इति । (५ प्र०।८ प्र०।६ म०) । ‘यं’ शत्रुं, यजमानः ‘द्विष्यात्’ शत्रुश्च ‘यमेव’ यजमानं, ‘द्वेष्टि’ ‘एनग्’ द्वेष्यं द्वेष्टारं चेत्युभयविधं शत्रुं स यजमानस्तेन महावीरेण ‘सह’ ‘निरृथं’ पुरुषार्थाभावं प्रापयति ॥

कल्पः । अथैतान् शकलानुपयमने जुहोति । पूष्णे शरसे स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रमिति । पाठस्तु । $^{(५)}$“पूष्णे शरसे स्वाहा ॰ पितृभ्यो घर्मपेभ्यः स्वाहा”$^{(५)}$ इति । अनिष्टस्य हिंसकः शराः तादृशाय ‘शरसे’ ‘पूष्णे’ पोषकाय देवाय, स्वाहुतमिद-

४ प्रपाठके १० अनुवाकः । ४८९

स्वाहा॑ । द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॒ꣳ स्वाहा॑ । पि॒तृभ्यो॑ घ॒र्म-

मस्तु । ‘ग्रावभ्यः’ पाषाणजन्यध्वनिरूपाभ्यः वाग्देवताभ्यः, ‘प्रतिरेभ्यः’ अभिवृद्धिहेतुभ्यः प्राणदेवेभ्यः ॥

प्रथममन्त्रे पूषन्-शब्देन बहुदेवताविवक्षां दर्शयति । “पूष्णे शरसे स्वाहेत्याह । या एव देवता हुतभागाः । ताभ्य एवैनं जुहोति” इति । (५ प्र० । ८ अ० । २७ म०) । द्विविधा हि ‘देवताः’ हुतभागा अहुतभागाश्चेति । तथा चान्यत्राम्नातं । हुतादो वा अन्ये देवा अहुतादोऽन्ये इति । तासु ‘हुतभागाः’ सर्वा *अप्युपलक्षिताः ‘ताभ्यः’ सर्वाभ्यः, ‘एनं’ उक्तं शकलं ‘जुहोति’ ॥

ग्रावशब्देन तज्जन्यध्वनिविवक्षां दर्शयति । “ग्रावभ्यः स्वाहेत्याह । या एवान्तरिक्षे वाचः ॥ ७ ॥ ताभ्य एवैनं जुहोति” इति । (५ प्र० । ८ अ० । २८ म०) ॥

प्रतिरशब्देन प्राणविवक्षां दर्शयति । “प्रतिरेभ्यः स्वाहेत्याह । प्राणा वै देवाः प्रतिराः । तेभ्य एवैनं जुहोति” इति । (५ प्र० । ८ अ० । २९ म०) ॥

द्यावापृथिवीशब्देन मुख्यार्थविवक्षां दर्शयति । “द्यावापृथिवीभ्याꣳ स्वाहेत्याह । द्यावापृथिवीभ्यामेवैनं जुहोति” इति । (५ प्र० । ८ अ० । ३० म०) ॥

---

* अन्य इति D (घ, ङ, स) पुस्तकपाठः ।
3 P 2

४६० तैत्तिरीये आरण्यके

पेभ्यः॒ स्वाहा॑^(५) । ^(१)रु॒द्राय॑ रु॒द्रहो॑त्रे॒ स्वाहा॑^(१) ॥ ३ ॥

घर्म्मपेभ्य इति विशेष्येण* सोमयागं कृत्वा पितृलोकगतानां पितॄणां विवक्षां दर्शयति । "पितृभ्यो घर्म्मपेभ्यः स्वाहेत्याह । ये वै यज्वानः । ते पितरो घर्म्मपाः । तेभ्य एवैनं जुहोति" इति ॥८॥ (५प्र०।८अनु०।३१म०) । यज्वनां स्वकीययागकाले प्रवर्ग्यपानमस्तीति ते घर्म्मपाः ॥

कल्पः । षष्ठं शकलं सर्व्वेषु लेपेष्वक्तानन्ववेक्षमाण उदञ्चं निरस्यति रुद्राय रुद्रहोत्रे स्वाहेति । (६ मन्त्रः) । रुद्राः सहस्रसंख्याका होतार आह्वातारो यस्य मुख्यरुद्रस्य तस्मै 'रुद्रहोत्रे' मुख्य-'रुद्राय' स्वाहुतमिदं शकलमस्तु ॥

अनेन मुख्यरुद्रस्य भागसमृद्धिं दर्शयति । "रुद्राय रुद्रहोत्रे स्वाहेत्याह । रुद्रमेव भागधेयेन समर्द्धयति" इति । (५प्र०।८अनु०।३२म०) ॥

अस्य शकलस्याज्यपयः पिष्टलेपेषु सर्व्वेष्वञ्जनं विधत्ते । "सर्व्वतः समनक्ति । सर्व्वत एव रुद्रं निरवदयते" इति । (५प्र०।८अनु०।३३म०) । सर्व्वाञ्जनेन क्रूरदेवस्य रुद्रस्य 'सर्व्वतः' अपसारणं कृतं भवति ॥

शकलपरित्यागस्य दिग्विशेषं विधत्ते । "उदञ्चं निरस्यति । एषा वै रुद्रस्य दिक् । एषायामेव दिशि रुद्रं निरवदयते" इति । (५प्र०।८अनु०।३४म०) । ऐशान्याः समीपे वर्त्तत इति उदीच्यपि 'रुद्रस्य दिक्' भवति ॥

---

* विशेष्येन इति तै० पुस्तकपाठः ।

४ प्रपाठके १० अनुवाकः । ४६१

(७)अह॒र्ज्योति॑: के॒तुना॑ जुषता॒ꣳ॒ । सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑- षा॒ꣳ॒ स्वाहा॑ । रात्रि॒र्ज्योति॑: के॒तुना॑ जुषता॒ꣳ॒ । सु॒ज्योति॒- र्ज्योति॑षा॒ꣳ॒ स्वाहा॑(७) । (८)अपो॑परो॒ माह्नो॒ रात्र्यै॒ मा पाहि । ए॒षा ते॑ अग्ने समि॒त् । तया॒ समि॑ध्यस्व । आ-

---

हस्तेन जलस्पर्शं विधत्ते । "अप उपस्पृशति मेध्यत्वाय" इति। (५प्र०।८अ०।३५म०) । रुद्रार्थशकलस्पर्शेन यज्ञयो- ग्यत्वं विनष्टं पुनर्जलस्पर्शेन तद्योग्यता सम्पद्यते ॥

शकलपरित्यागकाले तद्दर्शनं निषेधति । "नान्वीक्षेत । यदन्वीक्षेत ॥ ६॥ चक्षुरस्य प्रमायुकꣳ स्यात् । तस्मान्नान्वीक्ष्यः" इति । (५प्र०।८अ०।३६म०) । 'प्रमायुकम्' विनश्वरं ॥

कल्पः । प्रतिप्रस्थाता दक्षिणे रौहिणे प्रतितिष्ठन्तं जुहो- त्यहर्ज्योतिः केतुना जुषताꣳ सुज्योतिर्ज्योतिषाꣳ स्वाहेति । रात्रिर्ज्योतिः केतुना जुषताꣳ सुज्योतिर्ज्योतिषाꣳ स्वाहेति । (७ मन्त्रः) । तावेतौ मन्त्रौ पूर्व्वस्मिन्ननुवाके ब्राह्मणोदाह- रणप्रसङ्गेन व्याख्यातौ ॥

कल्पः । अपोपरो माह्नो रात्रियै मा पाह्येषा ते अग्ने समित् तया समिध्यस्वायुर्मे दा वर्च्च मा माङ्क्षीरिति सायं समिध*मादधत्यपोपरो मा रात्रिया अह्नो मा पाहीति प्रा- तरिति । तन्मन्त्रशेषस्तु । एषा ते अग्ने समित् । तया समि-

---

* समिधमभिजुहोति इति D चिह्नितपुस्तकपाठः ।

३६२ तैत्तिरीये आरण्यके

यु॑र्मे दा॒:। वच॑सा मा॒ञ्जीः। अपी॑परो॒ मा॒ रात्रिया॒ अह्नो॑ मा पाहि ॥ ४ ॥

ए॒षा ते॑ अग्ने समि॒त्। तया॒ समि॑ध्यस्व। आयु॑र्मे दा॒:। वच॑सा मा॒ञ्जीः^(८)। ^(९)अ॒ग्निर्ज्योति॒र्ज्योति॑र॒ग्निः

---

ध्यस्व। आयुर्मे दाः। वर्चसा माञ्जीरिति। (८ मन्त्रः)। हे अग्ने मां, यजमानं 'अपीपरः' पारं नीतवानसि। तस्मात् 'अह्नः' रात्रेः, च सकाशान्मां 'पाहि'। हे 'अग्ने' 'ते' तव, 'एषा' समिदाधीयते 'तया' समिधा त्वं 'समिध्यस्व' सन्दीप्तो भव, 'मे' मह्यं, 'आयुर्दाः' देहि, 'वर्चसा' तेजसा, मां, यजमानं, 'आञ्जीः' अक्तं कुरु संयोजयेत्यर्थः। अपीपरो मा रात्रिया इति मन्त्रोऽपि तद्वत् व्याख्येयः। अहःशब्दस्य रात्रिशब्दस्य च पाठपौर्वापर्य्यमात्रं विशेषः॥

मन्त्रद्वयेऽपि यजमानस्यायुर्वर्चः प्राप्तिं दर्शयति। “अपोपरो माह्नो रात्रियै मा पाहेषा ते अग्ने समिच्चया समिध्यस्वायुर्मे दा वर्चसा माञ्जीरित्याह। आयुरेवास्मिन् वर्चो दधाति। अपीपरो मा रात्रिया अह्नो मा पाहेषा ते अग्ने समिच्चया समिध्यस्वायुर्मे दा वर्चसा माञ्जीरित्याह। आयुरेवास्मिन् वर्चो दधाति” इति। (५ प्र०। ८ अनु०। ३७ म०॥

कल्पः। अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहेति सायमग्निहोत्रं जुहोतीति सूर्य्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्य्यः स्वाहेति प्रातरिति।

४ प्रपाठके १० अनुवाकः । ४८३

स्वाहा॑ । सूर्यो॒ ज्योति॒र्ज्योतिः॒ सूर्यः॒ स्वाहा॑^(९) । ^(१०)भूः स्वाहा॑^(१०) । ^(११)हुतꣳ॑ ह॒विः । मधु॑ ह॒विः । इन्द्र॑तमे॒ऽग्नौ ॥

(९ मन्त्रः) । योऽयं 'अग्निः' स ज्योतिःस्वरूपः यश्च ज्योतिः- स्वरूपः सोऽप्यग्निः अग्नेर्ज्योतिषश्चात्यन्तमभेदं द्योतयितुं व्यति- हारेण द्विरुपन्यासः । तस्मात् अग्नये स्वाहुतमिदमस्तु । सूर्य्य- मन्त्रोऽप्येवं व्याख्येयः ॥ मन्त्रद्वयस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति । “अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहा सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिःसूर्यः स्वाहेत्याह । यथा यजुरेवै- तत्” इति । (५ प्र० । ८ पञ्च० । २८ म०) ॥ कल्पः । अथाप उपस्पृश्य तूष्णीं काष्ट्रीं समिधमाधाये- तस्मादेव शेषादुपयमनेनाग्निहोत्रं जुहोतीति भूः स्वाहेति । (१० मन्त्रः) । 'भूः' सत्तास्वभावः, सदेव सौम्येदमग्र आसी- दित्यादिशास्त्रप्रतिपाद्यस्य परमात्मनः स्वरूपभूतो योऽग्निः तस्मै स्वाहुतमिदमस्तु ॥ अत्र मीमांसया भूः स्वाहेति मन्त्रं प्रथमप्रवर्ग्यकालीनाग्नि- होत्रविषयत्वेन व्यवस्थापयति* । “ब्रह्मवादिनो वदन्ति । होत- व्यमग्निहोत्रा३न्न होतव्या३मिति ॥१०॥ यद्यजुषा जुहुयात् । अयथा पूर्व्वमाहुतीर्जुहुयात् । यन्न जुहुयात् । अग्निः पराभ- वेत् । भूः स्वाहेत्येव होतव्यं । यथा पूर्व्वमाहुतीर्जुहोति । नाग्निः

* व्यवस्थां दर्शयति इति तै० पुस्तकपाठः ।

४६४ तैत्तिरीये आरण्यके

पि॒ता नो॑ऽसि॒ मा मा॑ हिँ॑सीः । अ॒श्याम॑ ते देवघर्म । मधु॑मतो॒ वाज॑वतः पितु॑मतः । अङ्गिर॑स्वतः स्वधावि॒- नः॑ । अशीमहि॑ त्वा मा मा॑ हिँ॑सीः(११) । ⁽¹²⁾स्वाहा॑

पराभवति” इति। (५ प्र०।८ अ०. १८ म०) । अत्र प्रथमप्रवर्ग्ये प्रातःकालीने तदीयद्रव्येणाग्निहोत्रं जुहुयात् न वेति वि- चारः होमपक्षे प्रथमाम्नातेनाग्निर्ज्योतिरिति मन्त्रेण होतव्यं, स च मन्त्रो नित्याग्निहोत्रे सायङ्कालीनः अतो यथा पूर्व्व- मनुष्ठानं न स्यात् । अहोमपक्षे लाहुत्यभावादग्निः क्षुधया पराभूतो भवेत् । अतो दोषद्वयपरिहाराय भूः स्वाहेति म- न्त्रेण प्रथमप्रवर्ग्यकाले जुहुयात् । ततः सायमग्निर्ज्योतिरिरिति मन्त्रः परेद्युः प्रातःसूर्य्यो ज्योतिरिति मन्त्रः एवं सति यथा पूर्व्वं नित्याग्निहोत्रवदेवेमा आहुतीर्जुहोति । अग्निश्चाहुति- सद्भावान्न पराभवति ॥

कल्पः । हुतग्ं हविर्मधुर्हविरिति भक्षयित्वेति । पाठस्तु । (११)“हुतग्ं हविः ० अशीमहि त्वा मा मा हिग्ंसीः”(११) इति। इदं प्रवर्ग्याख्यं ‘हविः’ उत्तराग्नौ ‘हुतं’ तच्च ‘हवि- र्मधु’ स्वादुभूतं, कुत्र हुतमिति तदुच्यते । ‘इन्द्रतमेऽग्नौ’ अति- शयेन परमैश्वर्य्ययुक्ते जाठरे प्राणरूपेऽग्नौ, हे प्रवर्ग्य त्वं ‘नः’ अस्माकं, ‘पिता’ पालकः ‘असि’ अतो मां, ‘मा हिग्ंसीः’ हे ‘घर्म’ प्रवर्ग्यदेव, ‘मधुमतः’ माधुर्य्ययुक्तस्य, ‘वाजवतः’ शरीर-

४ प्रपाठके १० अनुवाकः । ४६५

व्यापित्वेन गतियुक्तस्य, 'पितुमतः' अन्नसाधनत्वेनान्नयुक्तस्य, 'अङ्गिरस्वतः' अङ्गसौष्ठवहेतोः, 'स्वधाविनः' अमृतयुक्तस्य, 'ते' तव सारं, 'अश्याम्' भक्षयेम् । अथवा 'स्वधाविनः' इत्युत्तर- चान्वेतव्यं । यस्मात् स्वधाविनोऽमृतत्वार्थिनो वयं त्वां 'अशी- महि' तस्मान्मां 'मा हिंसीः' ॥

मधुशब्देन स्वादुत्वं विवक्षितमिति दर्शयति । "घृतवद् हविर्मधुमद्धविरित्याह । स्वदयत्येवैनं" इति । (५ प्र०।८अ०। ४० म०) ॥

अग्निशब्देन प्राणविवक्षां दर्शयति । "इन्द्रतमेऽग्नावित्याह ॥११॥ प्राणो वा इन्द्रतमोऽग्निः । प्राण एवैनमिन्द्रतमेऽग्नौ जुहोति" । (५ प्र०।८अ०।४१म०) ॥

मा हिंसीरिति प्रार्थनाया अन्तरणादिहिंसापरिहा- रार्थत्वं दर्शयति । "पिता नोऽसि मा मा हिंसीरित्याहा- हिंसायै" इति । (५ प्र०।८अ०।४२ म०) ॥

अश्याम इत्यस्य लिङ्प्रत्ययस्याशिरर्थविवक्षां दर्शयति । "अ- श्याम ते देव घर्म मधुमतो वाजवतः पितुमत इत्याह । आ- शिषमेवैतामाशास्ते" इति । (५ प्र०।८अ०।४३ म०) ॥

मा हिंसीरित्यनेन देवताशरीरभक्षणप्रयुक्तहिंसानिवा- रणविवक्षां दर्शयति । "स्वधाविनोऽशीमहि त्वा मा मा हिंसीरित्याहाहिंसायै" इति । (५ प्र०।८अ०।४४ म०) ॥

उक्तमन्त्रसाध्यं भक्षणं विधत्ते । "तेजसा वा एते व्यृध्यन्ते । ये प्रवर्गेण चरन्ति । प्राश्नन्ति । तेज एवात्मन् दधते" इति ॥१२॥

३ ९

४६६ तैत्तिरीये आरण्यक

(५ प्र०। ८ अनु०। ४५ म०)। प्रवर्ग्र्यप्रचरणप्रयासेन क्षीणा शक्ति- र्हविर्भक्षणेन समाहिता भवति ॥

नियमान् विधत्ते । "संवत्सरं न मांसमश्नीयात् । न रामामूपेयात् । न मृण्मयेन पिवेत् । नास्य राम उच्छिष्टं पिवेत् । तेज एव तत् सᳵश्यति" इति । (५ प्र०। ८ अनु०। ४६ म०) प्रवर्ग्र्यानुष्ठायी 'संवत्सर'-मात्रं 'मांसं' 'न' भक्षयेत् । स्त्रियं 'न' 'उपेयात्' 'मृण्मयेन' करकादिना, जलं 'न' 'पिवेत्' । 'अस्य' यजमानस्य, 'उच्छिष्टं' 'रामः' रमणीयः पुत्रः, 'न' 'पिवेत्' । 'तत्' तेन नियमेन, स्वकीयं 'तेजएव' सम्यक् तीक्ष्णी करोति ॥

यथोक्तं संवत्सरमांसवर्जनादिव्रतं प्रशंसति । "देवा- सुराः संयत्ता आसन् । ते देवा विजयमुपयन्तः । विभ्राजि सौर्ये ब्रह्म सन्न्यदधत । यत्किञ्च दिवाकीर्त्यं । तदेतेनैव व्रते- नागोपायत् ॥ तस्मादेतत् व्रतं चर्य्यं । तेजसो गोपीथाय । तस्मादेतानि यजूंषि विभ्राजः सौर्य्यस्येत्याहुः" इति । (५ प्र०। ८ अनु०। ४७ म०) । देवाश्चासुराश्च यदा परस्परं योद्धुं सन्नद्धाः 'आसन्' तदानीं 'ते' 'देवाः' 'विजयं' प्राप्तुमिच्छन्तः, सूर्य्यस्य पुत्रे विभ्राटनामके देवे 'ब्रह्म' वेदजातं, सम्यङ्निहितवन्तः । स च विभ्राड्देवो वेदे 'यत्किञ्चित्'* 'दिवाकीर्त्यं' अह्न्येव पठनीयमनुवाकजातं अस्ति । 'तत्' सर्व्वं 'एतेन' पूर्व्वोक्तनि- रूपणेन† 'एव' 'व्रतेन' युक्तो रक्षितवान्, 'तस्मात्' कारणात्,

* किमपि इति D चिह्नितपु० पाठः ।
† नियमेन इति D चिह्नितपु० पाठः