तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

६६० तैत्तिरीये आरण्यके

य॒मञ्च॒ नाधी॑मस्त॒स्मै॒ स्वाहा॑ । (१) । (२)यस्त॑ इ॒ध्मञ्च॒भर॑त्सि- ष्विदा॒नो मूर्द्धानं॑ वा त॒तप॑ते त्वा॒या । दिवो॒ विश्व॑स्मात् सीम॑घायत उ॒रुष्य॑: । (२) । (३)अ॒स्मात् त्वमधि॑ जा॒तोऽसि॒ त्व-

तमिदमस्तु । पूर्ववदिष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहारौ योजनीयौ । पूर्वानुष्ठि- तकर्मणामेतस्य च कर्मणो निष्पादको यः 'अग्निः,' तस्मै 'कर्मकृते', स्वाहुतमिदमस्तु । 'यं' वा अन्यदेवं, 'अत्र', उपयुक्तं वयं 'नाधीमः' न स्मरामः, 'तस्मै', स्वाहुतमिदमस्तु ॥

अनन्तरभाविनोर्मन्त्रयोर्विनियोगो भरद्वाजबौधायनाभ्यां अ- नुक्तत्वाद् ग्रन्थान्तरे द्रष्टव्यः । प्रकरणबलात्तु होमार्थता प्रतीयते* । तत्र प्रथमं मन्त्रमाह । (२)“यस्त इध्मं जभरत् सिष्विदानो ० सीमघायत उरुष्यः”(२) इति । हे अग्ने ‘यः’ राक्षसादिः, ‘ते’ तव, ‘इध्मं’, ‘जभरत्’ अपहरति, अथवा ‘त्वाया’ त्वदीयस्य दग्धव्यस्य प्रेतस्य, ‘मूर्द्धानं’, स्वयं ‘सिष्विदान’ ? खेदं प्राप्तः सन्, ‘ततपते’ अतिशयेन तापं करोति; शास्त्रीयदहनसाधनस्य इध्मस्य अपहारेण वा, स्वकीयखेदेन मूर्धानं द्रवीकुर्वन् वा, शास्त्रीयदाहं विनाश्य स्वर्गं विघ्नन्ति । ‘दिवः’ स्वर्गस्य, ‘अघायतः’ अघं पापं विघ्नं य इच्छति तस्मात्, ‘विश्वस्मात्सीं’ सर्वस्मादपि राक्षसादेः, ‘उरुष्यः’ अयं प्रेतो रक्षणीयः ॥

अथ द्वितीयं मन्त्रमाह । (३)“अस्मात् त्वमधि जातोसि ० लोकाय

---

* होमार्थतां दर्शयति इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

६ प्रपाठके ३ अनुवाकः । ६६१

द्यं॒ जा॑यतां॒ पुन॑: । अ॒ग्नये॑ वैश्वान॒राय॑ सुव॒र्गाय॑ लो॒- काय॒ स्वाहा॑^(१) ॥ १ ॥ य ए॒तस्य॒ त्वत् पञ्च॑ ॥ २ ॥

---

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

^(१)प्र के॒तुना॑ बृ॒हता भा॑त्य॒ग्निरा॒विर्विश्वा॑नि वृष॒भो

---

स्वाहा”(१) इति । हे अग्ने ‘अस्मात्’ यजमानात्, प्रेतं त्वं ‘अधिजातोऽसि’ । अयं हि कर्मानुष्ठानेन त्वां स्वामिनं सम्पादितवान् । अतः फलदशायां ‘अयं’, ‘पुनः’, लत्तः ‘अधिजायतां’ त्वमेव स्वर्गलोके यजमानमुत्पादय, तत्सिद्ध्यर्थं ‘वैश्वानराय’ सर्वपुरुषहिताय, ‘अग्नये’ तुभ्यं, इदं स्वाहुतमस्तु ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके षष्ठप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥

---

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

कल्पः । अथैनं नवर्चेन याम्येन सूक्तेनोपतिष्ठते, प्रकेतुनेति । तत्र प्रथमामाह । ^(१)“प्र केतुना वृहता ० महिषो ववर्ध”(१) इति । अयं

६६२ तैत्तिरीये आरण्यके

रौर॑वीति । दि॒वश्चि॒दन्ता॒दुप॑ मा॒मुदा॑न॒ङपामु॒पस्थे॑ म- हि॒षो व॑वर्ध^(१) । ^(२)इदन्त॒ एकं॑ प॒र ऊ॑त॒ एकं॑ तृ॒तीये॑न॒ ज्योति॑षा॒ संवि॑शस्व । सं॒वेश॑नस्त॒नुवै॒ चारु॑रेधि प्रि॒यो दे॒वानां॑ प॑र॒मे स॒धस्थे॑^(२) । ^(३)नाके॑ सुप॒र्णमुप॒ यत् पत॑न्त॒५

---

'अग्निः', 'बृहता' प्रौढेन, 'केतुना' ध्वजस्थानीयेन, ज्वालाविशेषेण, 'प्रभाति' प्रकर्षेण भासते । स च 'आविर्भूतः, 'वृषभः' कामानां वर्षकः सन्, 'विश्वानि', फलान्युद्दिश्य, 'रौरवीति' अतिशयेन ध्वनिं करोति । 'दिवः अन्तात् चित्' स्वर्गस्यावसानदेशादपि, 'उपेत्य 'मां' मदीयं यजमानं प्रेतं, 'उदानट्' उत्कर्षेण व्याप्तवान्, स्वर्गस्योपरि स्वयं पूर्वमवस्थितोऽपि मदीयं प्रेतमनुग्रहीतुमेवात्रागतवानित्यर्थः । सचाग्निः 'अपां' प्राप्तव्यानां फलानां, 'उपस्थे' समीपे, 'महिषो ववर्ध' अत्यधिको यथा भवति तथा वृद्धिं प्राप्तवान् ॥

अथ द्वितीयामाह । ^(२)“इदन्त एकं पर ऊत एकं ० परमे सधस्थे”^(२) इति । हे अग्ने तव स्वाभाविकं 'इदमेकं' ज्योतिः, 'उत' अपिच, 'परः' परस्तात् प्रेतशरीरे स्थितं, 'ते' त्वदीयं, 'एकं' ज्योतिः, तदुभयमपि 'तृतीयेन' 'ज्योतिषा' परमात्मरूपेण 'संविशस्व' सं- योजयस्व । 'तनुवै' स्वकीयस्य शरीरस्य, 'संवेशनः' परमात्मज्योतिषा संयोजयिता, 'देवानां प्रियः', त्वं 'चारुरेधि' रमणीयो भव । कुत्रेति तदुच्यते, 'परमे' उत्कृष्टे, 'सधस्थे' सहोपवेशनस्थाने ॥

अथ तृतीयामाह । ^(३)“नाके सुपर्णमुपयत् पतन्त५ •

६ प्रपाठके ३ अनुवाकः। ६६३

हृ॒दा वेन॑न्तो अभ्यच॑क्षत त्वा । हिर॑ण्यपक्षं वरु॑णस्य दूतं य॒मस्य॒ योनौ॑ शकु॒नं भु॑र॒ण्युम्^(३) । ^{(४)}अति॑द्रव सारमे॒- यौ श्वानौ॑ चतुर॒क्षौ श॒बलौ॑ सा॒धुना॑ प॒था । अथा॑ पि॒तृन्त् सु॑वि॒दत्राँ॒२ अपी॑हि य॒मेन॒ ये स॑ध॒मादं॒ मद॑-

---

शकुनं भुरण्युं"^(३) इति। हे अग्ने त्वामृत्विजः 'हृदा' स्वकीयेन मनसा, 'वेनन्तः' कामयमानाः, 'यत्' यदा, 'अभ्यचक्षत' अभितः ख्यापितवन्तः, तदा त्वं तुष्टो भवेति शेषः। कीदृशं त्वां, 'नाके' स्वर्गे, 'उपपतन्तं' समीपे प्रतिगच्छन्तं, अतएव 'सुपर्णं' शोभनपक्षोपेतं, 'हिरण्यपक्षं' सुवर्णमयपक्षोपेतं, 'वरुणस्य दूतं' वरुणेन प्रेर्यमाणं, 'यमस्य', 'योनौ' स्थानविशेषे, 'भुरण्युं' भरणशीलं, भोगसम्पाद- कमित्यर्थः। 'शकुनं' पक्ष्याकारं ॥

अथ चतुर्थीमाह। ^{(४)}"अतिद्रव सारमेयौ श्वानौ ० सधमादं मदन्ति,"^(४) इति। हे अग्ने 'साधुना पथा' समीचीनेन मार्गेण, 'श्वानौ', उभौ 'अतिद्रव' अतिक्रम्य गच्छ, यमसम्बन्धिनौ यौ श्वानौ प्रेतस्य बाधकौ, तौ परित्यज्य समीचीनेन मार्गेण प्रेतं नयेत्यर्थः। कीदृशौ श्वानौ, 'सारमेयौ' सरमा नाम काचित् प्रसिद्धा शुनी, तस्याः पुत्रौ, 'चतुरक्षौ' उपरिभागे पुनरप्यक्षिद्वयं ययोस्तादृशौ, 'अथ' शोभनमार्गेण गमनान्तरं, 'ये' पितरः, 'यमेन', 'सधमादं' सहर्षं, 'मदन्ति' प्राप्नुवन्ति, तान् 'सुविदत्रान्' सुष्ठु अभिज्ञान्, 'पि- तॄन्', 'अपोहि' प्राप्नुहि॥

६६४ तैत्तिरीये आरण्यके

न्नि^{(४)}। ^{(५)}यौ ते॒ श्वानौ॑ यम रक्षि॒तारौ॑ चतुर॒क्षौ प॑थि॒र- क्षी नृ॒चक्ष॑सा। ताभ्याँ॑ राजन्॒ परि॑देह्मेनँ॒ स्व॒स्ति चा॑स्मा॒ अन॑मीवञ्च॑ धेहि^{(५)} १ ॥

^{(६)}उरु॒ण॒साव॑सु॒तृपा॑वुलुम्ब॒लौ। यम॑स्य दू॒तौ च॑रतो॒ऽ- वशाँ॒२ अनु॑। ताव॒स्मभ्यं॑ दृ॒शये॒ सूर्या॑य पुन॑र्द॒त्तावसु॑ -

---

अथ पञ्चमीमाह । ^{(५)}“यौ ते श्वानौ यमरक्षितारौ ० अ- नमीवञ्च धेहि”^{(५)} इति। हे ‘यम’, ‘ते’ त्वदीयौ, ‘श्वानौ’, ‘यौ’, विद्येते, ‘ताभ्यां’ श्वभ्यां, हे ‘राजन्’ यम, ‘एनं’ प्रेतं, ‘परिदेहि’ प्रयच्छ । कीदृशौ श्वानौ, ‘रक्षितारौ’ यमगृहस्य रक्षकौ, ‘चतुरक्षौ’ अक्षिचतुष्टययुक्तौ, ‘पथिरक्षी’ मार्गस्य रक्षकौ, ‘नृचक्षसा’ मनुष्यैः ख्यायमानौ, श्रुतिस्मृतिपुराणाभिज्ञाः पुरुषाः तौ प्रख्यापयन्ति । ताभ्यां श्वभ्यां दत्वा ‘अस्मै’ प्रेताय, ‘स्वस्ति च’ क्षेममपि, ‘अनमी- वञ्च’ रोगाभावमपि, ‘धेहि’ सम्पादय ॥

अथ षष्ठीमाह । ^{(६)}“उरुणसावसुतृपौ ० वसुमद्येह भद्रं”^{(६)} इति । हे यमसम्बन्धिनौ ‘दूतौ’, ‘अवशान्’ अस्वाधीनान् प्राणिनः, ‘अनु’ लक्ष्य, सर्वत्र ‘चरतः’ । कीदृशौ, ‘उरुणसौ’ दीर्घ- नासिकायुक्तौ, ‘असुतृपौ’ स्वकीयान् प्राणान् स्वीकृत्य तैः तृप्यन्तौ, ‘उलुम्बलौ’ प्रभूतबलयुक्तौ, ‘तौ’ उभौ दूतौ, ‘सूर्याय दृशये’

६ प्रपाठके ३ अनुवाकः। ६६५

मद्ये॒ह भ॒द्रं^(६)। । ^(७)सोम॒ एके॑भ्यः पवते घृ॒तमेक॒ उपा॑सते । येभ्यो॒ मधु॑ प्र॒धाव॑ति॒ ताꣳश्चि॑दे॒वापि॑ गच्छतात्^(७)। । ^(८)ये युध्य॑न्ते॒ प्रध॑नेषु शूरा॑सो॒ ये त॑नु॒त्यज॑:। ये वा॑ स॒हस्र॑द-

---

सूर्य्यस्य दर्शनार्थं, 'अद्य' दिने, 'इह' कर्मणि, 'भद्रं असुं' समीचीनं प्राणं, 'पुनः', अपि 'अस्मभ्यं', 'दत्तां' प्रयच्छतां ॥

अथ सप्तमीमाह । ^(७)“सोम एकेभ्यः पवते ० ताꣳश्चिदेवापि गच्छतात्”^(७) इति । 'एकेभ्यः' केषाञ्चित् यजमानानामर्थे, 'सोमः', 'पवते' वस्त्रेण शोधितः पूतो भवति । 'एके' अन्ये केचिद्यजमानाः, 'घृतमुपासते' घृतद्रव्योपलक्षितं हविर्यज्ञमनुतिष्ठन्ति । 'येभ्यः' येषामर्थे, 'मधु प्रधावति' असौ वा आदित्यो देवमध्वित्यादिका मधुविद्या प्रवर्त्तते, यदथर्वाङ्गिरसो मध्वः कूल्या इत्यादि मधु-प्राप्तिफलको ब्राह्मणस्य* येषामर्थे प्रवर्त्तते, 'ताꣳश्चित्' सर्वानपि, अयं प्रेतः 'अपिगच्छतादेव' सर्वथा प्राप्नोत्वेव, सोमयाजिनां दर्श-पूर्णमासादि‍याजिनां ब्रह्मयज्ञमधुविद्याद्यनुष्ठातॄणां यः पुण्यलोकः सोऽयमस्य भवत्वित्यर्थः ॥

अथाष्टमीमाह । ^(८)“ये युध्यन्ते प्रधनेषु ० ताꣳश्चिदेवापि गच्छ-तात्”^(८) इति । 'ये' क्षत्रियाः, 'प्रधनेषु' प्रकृष्टधननिमित्तेषु सङ्ग्रामेषु, 'युध्यन्ते' युद्धं कुर्वन्ति । तत्रापि 'ये' 'शूरासः' शूराः भटाः, 'तनु-

---

* ब्रह्मयज्ञस्य इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।
4 L 2

६६६	तैत्तिरीये आरण्यके

क्षिणास्ताँ॑श्श्विदे॒वापि॑ गच्छतात्^(८)। ^(९)तप॑सा॒ ये अना॑धृष्यास्तप॑सा॒ ये सु॑व॒र्गताः॑ । तपो॒ ये च॑क्रि॒रे मह॒त् ताँश्श्विदे॒वापि॑ गच्छतात्^(९) । ^(१०)अश्म॑न्वती रेवतीः॒ सꣳर॑भध्व॒मुत्ति॑ष्ठत् प्रतर॑ता सखायः । अत्रा॑ जहाम॒ ये अ॒सन्नशे॑वाः शिवा॒न् वयम॒भि वाजा॒नुत्त॑रेम^(१०) ।

त्यजः' युद्धाभिमुख्येन शरीरन्त्यजन्ति । अथवा 'ये' पुरुषाः, 'सहस्रदक्षिणाः' विश्वजिदादिक्रतुषु सहस्रदक्षिणायुक्ताः । तांश्चिदित्यादि पूर्ववत् । युद्धाभिमुख्येन मृतस्योत्तमलोकः स्मर्यते, द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । परिव्राड् योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखे हत इति । धर्माद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते इति च ॥

अथ नवमीमाह । ^(९)“तपसा ये अनाधृष्याः • ताँश्चिदेवापि गच्छतात्”^(९) इति । 'ये' पुरुषाः, अस्मिन् लोके 'तपसा', युक्ताः सन्तः 'अनाधृष्याः' केनाप्यतिरस्कार्याः* वर्त्तन्ते । 'ये' च अन्ये, स्वानुष्ठितेन 'तपसा', स्वर्गं 'गताः' । 'ये' च अन्ये, 'महत् तपः चक्रिरे' । अनेन तपस्वित्वमात्रमुक्तं, अनाधृष्या इत्यनेन अणिमादिसिद्धिपर्य्यन्तं तपो विवक्षितं । ताँश्चिदित्यादि पूर्ववत् ॥

कल्पः । जघनेन दहनदेशमुदीचीस्तिस्रः कर्षूः खात्वा अश्मभिः सिकताभिश्च प्रकीर्य अयुग्मैरुदकुम्भैरपः परिस्राव्य तासु ज्ञातयः सङ्गाहन्ते, अश्मन्वती रेवतीरिति । पाठस्तु । ^(१०)“अश्मन्वती

---

* देवैरप्यतिरस्कार्या इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

६ प्रपाठके ३ अनुवाकः। ६६७

^(११)यद्वै देव॑स्य सवि॒तुः प॒वित्रं॑ सहस्र॑धारं॒ वित॑तम॒- न्तरि॑क्षे । येना॑पु॒नादिन्द्र॑मना॑र्त्तमार्त्यै॒ तेना॒हं माగ్ं स-

---

रेवंतीः सरभध्वं० वाजानुत्तरेम''(१०) इति । कर्पूः, कुल्याः, तत्र- त्यासु अप्सु अवगाहनाय ज्ञातयः परस्परं सम्बोध्यन्ते । हे 'सखायः', 'अश्मन्वतीः' पाषाणयुक्ताः, * 'रेवतीः' धनहेतुभूताः आपः 'संरभध्वं' प्रविशत,† 'उत्तिष्ठत' उत्साहवन्तः सन्तः प्रत्युद्गच्छत । अनेन क्रमेण 'प्रतरत' कुल्यात्रयं प्रकर्षेण तरत । 'अत्र' अस्मिन् दहनदेशे, 'अशेवाः' सेवितुमशक्याः दुःखविशेषाः, 'ये' केचित्, 'आसन्' पूर्व- मासन्, तान् सर्वान् 'जहाम' परित्यजाम । 'शिवान्' सुखहेतून, 'वाजान्' गतिविशेषान् अन्नविशेषान् वा, 'अभिलक्ष्य 'वयं', 'उ- त्तरेम' उत्तीर्णा भवाम ॥

• कल्पः । जघनेन कर्पूः पर्णशाखे निहत्य अबलेन शुल्बेन बध्वा विनिःसर्पन्ति, यद्वै देवस्य सवितुः पवित्रं सहस्रंधारं विततमन्त- रिक्षे । ये नापुनादिन्द्रमनात्र्त्तमार्त्यै तेनाहं माగ్ं सर्वतनूं पुनामि इति । (११मन्त्रः ।) 'सवितुः' प्रेरकस्य सूर्यस्य, 'देवस्य', सम्बन्धि 'पवित्रं' शुद्धिकारणं, 'यद्वै' यदेव शुल्वं, 'सहस्रधारं' बहुस- न्धिकं, 'अन्तरिक्षे', 'विततं' प्रसृतं, 'येन' सूर्यरूपेण, शुल्वेन, पुरा 'आर्त्यै' आर्त्तेः सकाशात्, 'इन्द्रं', 'अनार्त्तं'पनात्' आर्त्तो यथा

---

* पूषायुक्ता इति F, K, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ।
† निविशतेति F, K, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ।

६६८ तैत्तिरीये आरण्यके

र्वत॑नुं पुनामि^{(११)} । ^{(१२)}या रा॒ष्ट्रात् प॒न्नाद॒पय॑न्ति॒ शाखा॑ अ॒भिमृ॑ता नृ॒पति॑मि॒च्छमा॑नाः। धातु॒स्ताः सर्वाः॒ पव॑नेन पू॒ताः प्र॒जया॒ऽस्मान् र॒य्या वर्च॑सा॒ सꣳसृ॑जाथ^{(१२)}। ^{(१३)}उ॒द्व॒यन्त॑म॑स॒स्परि॒पश्य॑न्तो॒ ज्योति॒रुत्त॑रं। दे॒वं दे॑व॒त्रा

न भवति तथा शोधितवान् । ‘तेन’ शुल्बेन, ‘अहं’, प्रेतस्य ज्ञातिं ‘मां’ मद्रूपां, ‘सर्वतनुं’ कृत्स्नशरीरं, ‘पुनामि’ शोधयामि ॥

कल्पः । जघन्यो व्युदस्यति, या राष्ट्रात् पन्नादपयन्ति शाखा अभिमृता नृपतिमिच्छमानाः। धातुस्ताः सर्वाः पवनेन पूताः प्रजयाऽस्मान् रय्या वर्चसा सꣳसृजायेति। (१२ मन्त्रः ।) शुल्बस्याधस्तात् ये ज्ञातयो निर्गच्छन्ति तेषां मध्ये पश्चात् निर्गच्छन् दहनकर्ता पुरुषः शाखाद्वयमनेन मन्त्रेण व्युदस्येत्। ‘अभिमृताः’ अनुक्रमेण पूर्वं मृताः पुरुषाः, ‘नृपतिमिच्छमानाः’ मनुष्याणां पालकं स्वामिनमिच्छन्तः, ‘पन्नात्’ प्राप्तात्, ‘राष्ट्रात्’, ‘याः’ ‘शाखाः’, ‘अपयन्ति’ अपसारयन्ति, ‘ताः’ सर्वाः शाखाः, ‘धातुः’, सम्बन्धिना ‘पवनेन’ शुद्धिहेतुना, ‘पूताः’ शोधिताः । तादृश्यः हे शाखाः, ‘अस्मान्’, प्रजादिभिः संयोजयत ॥

कल्पः । उदयन्तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थायेति । पाठस्तु । (१३)“उद्वयन्तमसस्परि ॰ ज्योतिरुत्तमं”(१३) इति । ‘वयं’, ‘तमसः उत्तरं ज्योतिः’ तमसो विनाशकत्वेन उत्कृष्टं सूर्यसम्बद्धं ज्योतिः,

६ प्रपाठके ३ अनुवाकः । ६६६

सूर्य॑मगन्म॒ ज्योति॑रुत्त॒मम्^(१३) । ^{(१४)}धा॒ता पु॑नातु सवि॒ता पु॑नातु । अ॒ग्नेस्तेज॑सा॒ सूर्य॑स्य॒ वर्च॑सा^{(१४)} ॥ २ ॥ धे॒हि॒, उत्त॑रेम॒, अ॒ष्टौ च॑ ॥ ३ ॥

---

‘उत्परिपश्यन्तः’ उत्कर्षेण सर्वतः अवलोकयन्तः, ‘देवत्रा’ देवेषु मध्ये, ‘सूर्य’, देवं, ‘उत्तमं’, ‘ज्योतिरूपं’, ‘अगन्म’ प्राप्ताः स्म ॥

कल्पः । अनवेक्षमाणाः अपोऽवगाहन्ते, धाता पुनातु सविता पुनात्विति । अग्नेस्तेजसा सूर्यस्य वर्चसेति मन्त्रशेषः। (१४ मन्त्रः ।) ‘धाता’ जगतः स्रष्टा प्रजापतिः, अग्निसम्बन्धेन ‘तेजसा’, ‘पुनातु’ शोधयतु । ‘सविता’ प्रेरको देवः, सूर्यसम्बन्धिना ‘तेजसा’, ‘पुनातु’ ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके षष्ठप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥

६७० तैत्तिरीये आरण्यके

अथ चतुर्थोऽनुवाकः ।

(१)यन्तै॑ अ॒ग्निमम॑न्थाम वृषभायै॑व पक्तवे॑ । इ॒मन्तꣳ॑ श॑- मयामसि क्षीरे॑ण चोद॒केन॑ च(१) । (२)यं त्वम॑ग्ने॒ समद॑ह॒- स्त्वमु॒ निर्वा॑पया पुन॑: । क्याम्बूरत्र॑ जायतां पाकदू॒र्वा व्य॑ल्कशा(२) । (३)शीति॑के शीति॑कावति ह्लादु॑के ह्लादु॑-

---

कल्पः । अपरेद्युस्तृतीयास्यां पञ्चम्यां सप्तम्यां वा अस्थीनि सञ्चिन्वन्ति, क्षीरोन्मिक्तेन उदकेन उदुम्बरशाखया प्रकाथयन् श- रीराणि अवोक्षति, यन्ते अग्निममन्थामेति पञ्चभिरिति । तत्र प्रथमामाह । (१)“यन्ते अग्निममन्थाम ॰क्षीरेण चोदकेन च”(१) इति । हे प्रेतशरीर ‘ते’ तव, ‘पक्तवे’ पाकार्थं, ‘वृषभायेव’ यथा पशवे, तथा यं ‘अग्निं अमन्थाम’ । पशुबन्धेषु हि पशोः पाका- र्थमग्निर्मथ्यते, निर्मन्ध्यं वा कुर्यादिति श्रुतेः । ‘तमिमं’ अग्निं, अनेन ‘क्षीरेण चोदकेन च’, ‘शमयामसि’ शान्तं कुर्मः ॥

अथ द्वितीयामाह । (२)“यं त्वमग्ने समदहः ॰पाकदुर्वा व्यल्क- शा”(२) इति । हे ‘अग्ने’, ‘त्वं’, ‘यं’ प्रेतदेहं, ‘समदहः’ सम्यग्द- ग्धवानसि । ‘त्वमु’ तादृशस्त्वमेव, ‘पुनर्निर्वापय’ इतः स्थानात् पुनरपि निःसारय । ‘अत्र’ देशे, ‘क्याम्बूः’ कियताम्बुना युक्ता काचिदोषधिः, ‘पाकदुर्वा’ अल्पया दूर्वया युक्ता, ‘व्यल्कशा’ विवि- धशाखायुक्ता, ‘जायतां’ उत्पद्यतां ॥

अथ तृतीयामाह । (३)“शीतिके शीतिकावति ॰ स्वग्निꣳ

६ प्रपाठके ४ अनुवाकः । ६७१

कावति । म॒ण्डूक्या॑सु सङ्ग॒मयेꣳ॑ स्वे॒मग्निꣳ॑ श॑मय॑^(३) । ^(४)शन्ते॑ ध॒न्व॒न्या आप॑:॒ शमु॑ ते सन्त्वनू॒क्या॑: । शन्ते॑ समु॒द्रि- या आप॑:॒ शमु॑ ते सन्तु वर्ष्या॑:^(४) । ^(५)शन्ते॑ स्रवन्तीस्त॒नु- वे॒ शमु॑ ते सन्तु कूप्या॑: । शन्ते॑ नीहा॒रो वर्षतु॒ शमु॑ पृ- ष्ठाऽव॑शीयतां^(५) ॥ १ ॥

---

शमय”^(३) इति । शीतेन जलेन युक्ता भूमिः, शीतिका, ह्लादका- रिणा क्षीरेण युक्ता भूमिः, ह्लादुका । हे ‘शीतिके’ भूमे, ‘शीति- कावति’ शीतिकाभूमियुक्ते स्थाने, ‘मण्डूक्यासु’ मण्डूकप्लवनयोग्यासु अप्सु, ‘सङ्गमय’ प्रापय । हे ‘ह्लादुके’, ‘ह्लादुकावति’ ह्लादुकायुक्ते स्थानविशेषे, ‘मण्डूक्यासु’ मण्डूकप्लवनयोग्यासु अप्सु, ‘सङ्गमय’ ‘इमं’ प्रेतदेहं, प्रापय, ‘अग्निं’, च ‘सुष्ठु’ ‘शमय’ ॥

अथ चतुर्थीमाह । ^(४)“शन्ते धन्वन्‍या आपः ० सन्तु वर्ष्याः”^(४) इति । धन्वनि मरुदेशे भवाः ‘धन्वन्‍याः’, तादृश्यः ‘आपः’, हे प्रेतदेह ‘ते’ तव, ‘शं’ ‘सन्तु’ सुखहेतवो भवन्तु । अनूपदेशे भवाः ‘अनूक्याः’, आपः, ‘शं सन्तु’ सुखहेतव एव भवन्तु । तथा समुद्रे भवाः ‘समुद्रियाः’, वर्षे भवाः ‘वर्ष्याः’, ताः सर्वा अपि ‘ते’, सुखहेतवो भवन्तु ।

अथ पञ्चमीमाह । ^(५)“शन्ते स्रवन्तीस्तनुवे ० शमु पृष्ठाऽवशी- यतां”^(५) इति । ‘स्रवन्तीः’ नदीगता आपः हे प्रेत ‘ते’, ‘तनुवे’,

4 M

६७२	तैत्तिरीये आरण्यके

(६)अव॑सृज॒ पुन॑रग्ने पि॒तृभ्यो॒ यस्त॒ आहु॑त॒श्चर॑ति स्व॒धाभि॑: । आयु॒र्वसा॑न॒ उप॑यातु॒ शेष॒ꣳ सङ्ग॑च्छतां त॒नुवा॑ जातवेदः^{(६)}। ^{(७)}सङ्ग॑च्छस्व पि॒तृभि॑: स॒ꣳ स्व॒धाभि॑: स-

'शं' सुखहेतवः भवन्तु। कूपे भवाः 'कूप्याः', ताश्च 'ते', सुखहेतवः भवन्तु । 'नीहारः' हिमरूपः, 'ते', सुखार्थं 'वर्षतु' दृष्टिवत् स्रवतु । 'पृश्वा' जलविन्दुः, 'शमु' सुखार्थमेव, 'अवश्योतां' अधःपततु ।

कल्पः । अतएवाङ्गारान् दक्षिणान् निर्वर्त्य तिस्रः स्रुवाहुतीर्जुहोति, अवसृजेति, प्रतिमन्त्रमिति। तत्र प्रथमामाह । ^{(६)}"अवसृज पुनरग्ने ० तनुवा जातवेदः"^{(६)} इति । हे 'अग्ने', 'यः' प्रेतः पुमान्, 'आहुतः' चितौ मन्त्रेण समर्पितः सन्, 'स्वधाभिः' स्वधाकारसमर्पितैरुदकादिभिः* सह, 'चरति'। तं प्रेतं 'पितृभ्यः' पितृप्राप्त्यर्थं, 'पुनरवसृज' भूयः प्रेरय । अयं प्रेतः, 'आयुर्वसानः' आच्छादयन् आयुषा युक्त इत्यर्थः । 'शेषं' भोगं, 'उपयातु' प्राप्नोतु । हे 'जातवेदः', सोऽयं प्रेतः 'तनुवा सङ्गच्छतां' शरीरेण सङ्गतो भवतु ॥

अथ द्वितीयामाह । ^{(७)}"सङ्गच्छस्व पितृभिः ० सविता दधातु"^{(७)} इति । हे प्रेत त्वं 'पितृभिः', 'सङ्गच्छ' सङ्गतो भव । 'स्वधाभिः' स्वधाकारसमर्पितैर्द्रव्यैः, सङ्गतो भव । 'परमे व्योमन्,

---

* उदकाञ्जलिभिरिति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

६ प्रपाठके ४ अनुवाकः । ६७३

मि॒ष्टापू॒र्त्तेन॑ प॒रमे व्यो॑मन्। यत्र॒ भूम्यै॑ वृण॒से तत्र॑ गच्छ॒ तत्र॑ त्वा दे॒वः स॑वि॒ता द॑धातु^(७)। ^(८)यत्ते॑ कृ॒ष्णः श॑कु॒न आ॒तुतो॑द पि॒पीलः॑ स॒र्प उ॒तवा॒ श्वाप॑दः। अ॒ग्निष्टद्विश्वा॑-

---

उत्कृष्टे स्वर्गे, ‘इष्टापूर्त्तेन’ श्रौतस्मार्त्तकर्मफलेन, सङ्गतो भव ‘भूम्यै’ भूम्यां, ‘यत्र’ यस्मिन् देशविशेषे, ‘वृणसे’ जन्म प्रार्थयसे, ‘तत्र’, ‘गच्छ’ । ‘सविता देवः’, त्वां ‘तत्र’, ‘दधातु’ स्थापयतु ॥

अथ तृतीयामाह । ^(८)“यत्ते कृष्णः शकुनः ० ब्राह्मण- माविवेश^(८)” इति । हे प्रेत तव देहे ‘कृष्णः’, ‘शकुनः’ पक्षिविशेषः, ‘यत्’ अङ्गं, ‘आतुतोद’ ईषद्व्यथितमकरोत् । ‘पिपीलः’ पिपीलिका वा, ‘सर्पः’, वा ‘यत्’ अङ्गं, ‘आतुतोद’ । ‘उतवा’ अथवा, ‘श्वापदः’* अन्योपि जीवः, व्यापात्तिहेतुः, ‘आतुतोद’ । अयं ‘अग्निः’, देवः ‘तत्’ अङ्गं, ‘विश्वात्’ सर्वस्मादुपद्रवात्, ‘अनृणं’ ऋणरहितं, उपद्रवरहितं, ‘कृणोतु’ करोतु । ‘यस्य सोमः’, ‘ब्राह्मणे’ एतदीये ब्राह्मणशरीरे, ‘आविवेश’ यागकाले प्रविष्टवान्, सोऽपि ‘अनृणं’, करोतु ॥

कल्पः । अथैनत् आदग्धं उदकुम्भैः खवोत्चितमवोक्ष्य या अस्य स्त्रीणां मुख्या सा सव्ये पाणौ नीललोहिताभ्यां सूत्राभ्यां त्रिग्रन्थ्य

---

* श्ववत्यादा यस्य व्याघ्रादेः सः, अपि वा तुतोद इति E चिह्नितपु- स्तकपाठः ।

४ M २

६७४ तैत्तिरीये आरण्यके

दनॄणं कृ॑णोतु सोमो॒ यश्च॑ ब्राह्म॒णमा॑वि॒वेश॑^(८) । ^(१)उ- त्तिष्ठाऽत॑स्तनु॒व॒ग्ं॒ सम्भ॑रस्व मेह गात्र॒मव॑हा मा शरी॑रं । यच्च॒ भूम्यै॑वृणसे॒ तच्च॑ गच्छ॒ तच्च॑ त्वा दे॒वः स॑वि॒ता द॑धा- तु । इ॒दन्न॒ एक॑म्पर॒ उत॒ एकं॑ तृतीये॑न॒ ज्योति॑षा सं-

---

श्मशानमन्वास्थाय अपामार्गेण सकृदपमृज्य दत्तः शिरस्तो वा अस्थि गृह्णाति, उत्तिष्ठाऽतस्तनुवग्ं सम्भरस्व मेह गात्रमवहा मा शरीरं । यच्च भूम्यै वृणसे तच्च गच्छ तच्च त्वा देवः सविता दधात्विति, इदन्न एकमिति द्वितीयं, पर उत एकमिति तृतीयं, तृतीयेन ज्योतिषा संविशस्वेति चतुर्थं, संवेशनस्तनुवै चारुरेधीति पञ्चमं, प्रियो देवानां परमे सधस्थ इति षष्ठं इति । (६ मन्त्रः ।) हे प्रेत 'अतः' अस्मात् दहनदेशात्, 'उत्तिष्ठ' । 'तनुवं' शरीरं, 'सम्भरस्व' सम्पादय, 'इह' दहनदेशे, 'गात्रं' अङ्गं, एकमपि 'मा अवहाः' मा परित्यज । 'शरीरं', अपि 'मा अवहाः', मा परित्यज । यत्रेत्यादि पूर्ववत् । हे प्रेत 'ते' तव सम्बन्धि, 'इदमेकं' अस्थि, 'उत' अपिच, 'परः' परस्तात्, 'ते' तव सम्बन्धि, 'एकं' अस्थि, हे प्रेत एतदस्थिरूपेण पूर्वद्वयापेक्षया 'तृतीयेन', 'ज्योतिषा' प्रकाशेन, 'संविशस्व' संयुक्तो भव । 'तनुवे' शरीरसिद्ध्यर्थं, 'संवेशनः' सर्वेषामस्थ्नां योजयिता, 'चारुरेधि' रमणीयो भव । 'परमे सधस्थे' उत्कृष्टे सहोपवेशनस्थाने, 'देवानां', 'प्रियः', भव ॥

६ प्रपाठके ४ अनुवाकः। ६७५

विश॑स्व। संवे॒शन॑स्तनु॒वै चा॒रु॑रेधि प्रि॒यो दे॒वानां॑ प॒र॒मे स॒धस्थे॑^(९)। ^(१०)उत्ति॑ष्ठ॒ प्रेहि॒ प्रद्र॑वौकः कृणुष्व प॒र॒मे व्यो॑मन्। य॒मेन॑ त्वं य॒म्या संवि॑दानोत्त॒मन्नाक॒मधि॑रोहे- मं^(१०)। ^(११)अश्म॑न्वती रे॒वती॒र्यद्दे॑ दे॒वस्य॑ सवि॒तुः प॒वित्रं॑

---

कल्पः। अथैतान्यस्थीनि अद्भिः प्रक्षाल्य कुम्भे वासते वा कृत्वा आदाय उपोत्तिष्ठति, उत्तिष्ठ प्रेहि प्रद्रवौकः कृणुष्व परमे व्योमन्। यमेन त्वं यम्या संविदानोत्तमं नाकमधिरोहेममिति। (१० मन्त्रः।) हे प्रेत अस्मात् स्थानात् 'उत्तिष्ठ'। उत्थाय च · 'प्रेहि' प्रकर्षेण गच्छ। गमनकालेऽपि 'प्रद्रव' शीघ्रं गच्छ। गत्वा च 'परमे व्योमन्' उत्कृष्टे स्वर्गे, 'ओकः' 'कृणुष्व' स्थानं कुरु। कृत्वा च 'त्वं', 'यमेन' 'यम्या' च स्त्रीपुरुषाभ्यामुभाभ्यां सह, 'संविदाना' संविदानः, ऐक- मत्यं प्राप्तः सन्, 'इदमुत्तमं नाकं' स्वर्गभोगं, 'अधिरोह' प्राप्नुहि॥

कल्पः। शम्यां पलाश्रे वा कुम्भं निधाय जघनेन कुम्भं कूर्च्चा- दिसमानमाश्मनात् मृदा स्नातीत्येके इति। तत्र पूर्वोक्तानां मन्त्राणां प्रतीकानि दर्शयति, अश्मन्वती रेवतीर्यद्दे देवस्य सवितुः पवित्रं या राष्ट्रादुदुद्यन्तममस्परि धाता पुनाविति। (११मन्त्रः।) ॥

सोमयाजिनस्तु पुनर्दहनं कर्त्तव्यं, पुनर्दहनान्तं सोमयाजिन इति सूत्रेऽभिहितत्वात्। तत्प्रकारस्तु कल्पे दर्शितः, अथ यदि पुनर्धक्ष्यन्तः स्युः, अतएवागारान् दक्षिणान् निर्वर्त्य तिस्रो रात्रोरिष्वा दहन-

६७६ तैत्तिरीये आरण्यके

या रा॒ष्ट्रात्पना॑दु॒द्वयं॒ तम॑स॒स्परि॑ धा॒ता पु॑नातु^{(११)} । ^{(१२)}अ॒स्मात् त्वमधि॑जा॒तोऽस्ययं त्वदधि॑जायतां* । अ॒ग्नये॑ वैश्वान॒राय॑ सुव॒र्गीय॑ लो॒काय॒ स्वाहा॑^{(१२)} ॥ २ ॥ अव॑शीयताग्ँ, स॒धस्थे॑, पञ्च॑ च ॥ अनु० ४ ॥

---

वदवकाशं जोषयित्वा अग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य अपरेणाग्निं दर्भान् संस्तीर्य तेषु कृष्णाजिने शम्यायां दृषदुपलाभ्यामेवाञ्जनं शरीराणि सुसम्पिष्टानि पेषयित्वा आज्यकुम्भे समुदायृत्य* अग्निहोत्रहवण्या जुहोति, अ्रस्मात् त्वमधिजातोऽसीति । पाठस्तु । (१२) “अ्रस्मात् त्वमधिजातोऽस्ययं ० लोकाय स्वाहा”^{(१२)} इति । द्वितीयानुवाके व्याख्यातो मन्त्रः ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके षष्ठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥

---

* “अयं त्वदधिजायतां” इत्यस्य स्थाने द्वितीयानुवाके “त्वदयं जायतां पुनः” इति पाठः ।
समवधाय इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

६ प्रपाठके ५ अनुवाकः। ६७७

अथ पञ्चमोऽनुवाकः।

(१)आया॑तु दे॒वः सु॒मना॑भिरू॒तिभि॒र्य॒मो ह॑ वे॒ह प्रय॑- ताभिर॒क्ता। आसी॑दताꣳ सुप्रय॒ते ह ब॒र्हिष्यूर्जा॑य जा- त्यै॒ मम॑ शत्रूह॒त्यै(१)। (२)यमे इ॑व॒ यत॑माने यदैतं॒ प्र वां॑

---

अथ पञ्चमोऽनुवाकः।

पञ्चमेऽनुवाके यमयज्ञोऽभिधीयते, च स कल्पसूत्रे एवमुपक्रा- न्तः, यमयज्ञं स्वयं प्रोक्तं प्रवक्ष्ये बलिमुत्तमं। मासि मासि तु कर्त्त- व्योऽन्तकाय तु बलिस्तथेति। तत्र मन्त्रविनियोग एवमभिहितः, “आयातु देवः सुमनाभिरूतिभिर्यमो ह वेह प्रयताभिरक्ता। आसीदताꣳ सुप्रयते ह बर्हिष्यूर्जाय जात्यै मम शत्रूहत्यामिति, य- ममावाहयति। तत्र आवाहनार्थः प्रणवः अध्याहृतः। (१मन्त्रः।) मन्त्रे 'ह'शब्दः प्रसिद्धार्थः, 'वा'शब्दः समुच्चये। प्रसिद्धः 'यमः', 'देवः', 'सुमनाभिः' सौमनस्ययुक्तैः, 'ऊतिभिः' अस्मदीयरक्षणैः, सहि- तः, 'इह' यमयज्ञाख्ये कर्मणि, 'आयातु'। तथा 'प्रयताभिः' निय- ताभिः, 'ऊतिभिः', 'अक्ता' सम्बद्धा, यमी च 'आयातु'। 'मम' यजमानस्य, 'ऊर्जाय' अन्नसिद्धये, 'जात्यै' उत्तमजातिसिद्धये, 'शत्रु- हत्या' शत्रुबधाय च, 'सुप्रयते' सुष्ठुनियते, 'बर्हिषि', 'ह' प्रसिद्धौ एतौ दम्पती, 'आसीदतां' उपविशतां॥

कल्पः। यमे इव यतमाने यदैतमिति च इति। आवाहयती- त्यनुवर्त्तते। पाठस्तु। (२)“यमे इव यतमाने ० भवतमिन्द्वे

६७८ तैत्तिरीये आरण्यके

भर॒न्मानु॑षा देव॒यन्तः॑ । आसी॑द॒त्ग्ँ स्वमु॑ लो॒कं वि॑दा॒ने
स्वा॒स॒स्थे भ॑वत॒मिन्द्वे॑ नः^(२) । ^(३)य॒माय॒ सोम॑ग्ँ सुनुत
य॒माय॑ जुहुता ह॒विः । य॒मग्ँ ह॑ य॒ज्ञो ग॑च्छत्व॒ग्निदू॑तो

---

नः”(२) इति। ‘इव’शब्दः एवकारार्थः। ‘यत्’ यदा, ‘यतमाने’
प्रयत्नं कुर्वाणे, ‘यमे इव’ यमो यमो चेत्येते एव, युवां, ‘एतं’ अ-
स्मिन् कर्म्मण्यागच्छतं,। तदानीं ‘देवयन्तः’ देवानात्मन इच्छन्तः,
‘मानुषाः’ यजमानाः, ‘वां’ युवां, ‘प्रभरन्’ प्रकर्षेण भरन्तु, पोष-
यन्तु। ‘खमु लोकं’ खोचितमेव स्थानं, ‘विदाने’ जानन्त्यौ, युवां,
‘आसीदतं’ उपविशतं, ‘नः’ अस्माकं, ‘इन्द्वे’ आल्हादाय, ‘स्वा-
सस्थे’ सुखासनस्थाने, ‘भवतं’ तिष्ठतं ॥

कल्पः। मध्यमस्यामुत्तरवेद्यां यमाय हविर्निवेदयन्ते, यमा-
य सोमग्ँ सुनुत यमाय जुहुता हविः। यमग्ँ ह यज्ञो गच्छत्वग्नि-
दूतो अरङ्कृत इति। (३ मन्त्रः।) हे ऋत्विजः यमदेवार्थं ‘सोमं
सुनुत’ लतात्मकं सोममभिषुणुत्त, तथा यमार्थं ‘हविः’, ‘जुहुत’।
अग्निदूतो यस्मिन् यज्ञे सोयं ‘अग्निदूतः’। अग्नेर्दूतत्वमन्यत्राम्नातं,
अग्निर्देवानां दूत आसीदिति। ‘अरङ्कृतः’ बहुभिर्द्रव्यैरलङ्कार-
रूपैर्युक्तः, तादृशः ‘यज्ञः’, ‘यमं ह’ यममेव, ‘गच्छतु’। ओङ्कार-
स्त्वध्याहृतः ॥

६ प्रपाठके ५ अनुवादः। ६७६

अरंकृतः^(२)। ^(४)यमा॑य घृ॒तव॑द्ध॒विर्जु॑हो॒त प्र च॑ तिष्ठत । स नो॑ दे॒वेष्वाय॑मद्दी॒र्घमायुः॒ प्रजी॒वसे॑^(३)। ^(५)य॒माय॑ मधु॑मत्तम॒ꣳ राज्ञे॑ ह॒व्यं जु॑होतन । इ॒दन्नम॒ ऋर्षि॑भ्यः पूर्वे॒जेभ्यः॒ पूर्वे॑भ्यः पथि॒कृद्भ्यः॑^(५)॥ १ ॥ ^(६)योऽस्य॑ को॒ष्ठ्य॑ जग॑तः पार्थि॑वस्यै॒क इद्वशी॑ । य॒मं

कल्पः । प्रतीच्यामुत्तरवेद्यां, यमाय घृतवद्धविर्जुहोत प्र च तिष्ठत । स नो देवेष्वायमद्दीर्घमायुः प्रजीवसे, ओमिति । (४ मन्त्रः।) हे ऋत्विजः यमार्थं घृतयुक्तं 'हविर्जुहोत' । यूयं 'च', प्रकर्षेण 'तिष्ठत' । 'देवेषु', मध्ये यः यमो देवः 'सः', 'प्रजीवसे' प्रकृष्टजीवनार्थं, 'नः' अस्माकं, 'दीर्घमायुः', 'आयमत्' प्रयच्छतु ॥

कल्पः । प्राच्यामुत्तरवेद्यां, यमाय मधुमत्तमꣳ राज्ञे हव्यं जुहोतन । इदन्नम ऋषिभ्यः पूर्वजेभ्यः पूर्वेभ्यः पथिद्भ्यः, ओमिति । (५ मन्त्रः।) हे ऋत्विजः 'यमाय राज्ञे', 'मधुमत्तमं' अतिशयेन मधुरं, 'हव्यं', 'जुहोतन' जुहुत । 'पूर्वजेभ्यः' सृष्ट्यादावुत्पन्नेभ्यः, अतएव 'पूर्वेभ्यः' अस्मत्तः पूर्वभाविभ्यः, 'पथिकृद्भ्यः' शोभनमार्ग- कारिभ्यः, 'ऋषिभ्यः', 'इदं' प्रत्यक्षं यथा भवति तथा, 'नमः', अस्तु ॥

कल्पः । योऽस्य कोष्ठ्येति तिसृभिर्यमगाथाभिस्त्रिः प्रदक्षिणं प- रिगायन्ति, इति । तत्र प्रथमामाह । ^(१)"योऽस्य॑ को॒ष्ठ्य॑ जग॑तः ० राजाऽनपरोध्यः"^(१) इति । कोष्ठं सम्पूर्णं धनमर्हति इति 'कोष्ठ्यः', तादृशः 'यः' यमः, 'एक इत्' एक एव, 'पार्थिवस्य' पृथिव्यां भवस्य,

N b