तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

६८० तैत्तिरीय आरण्यके

भ॒ङ्ग्य॒श्रवो गाय॒ यो राजा॑ऽनपरो॒ध्य॑:। (६) । (७) य॒मं गाय॑
भ॒ङ्ग्य॒श्रवो यो राजा॑ऽनपरो॒ध्य॑: । येना॒ऽपो न॒द्यो॑ ध-
न्वा॑नि॒ येन॒ द्यौ: पृ॑थि॒वी दृ॒ढा^(७)। (८) हिर॑ण्यकक्ष्या॒न्त्सु॒धु॒-
रा॒न् हिर॑ण्याक्षानयःशफा॒न् । अश्वा॑ननश्श॒ते। दानं॑

‘अस्य’ सर्वस्य, ‘जगतः’, ‘वशी’ वशेन युक्तः, सर्वं जगत् तदधी-
नमित्यर्थः । ‘यः’ च यमः, ‘राजा’, ‘अनपरोध्यः’ केनाप्यपरो-
द्धुमशक्यः, तं ‘यमं’, प्रति ‘भङ्ग्यश्रवः’ एतन्नामकं गीतं, हे पुरुष
‘गाय’, भङ्गीरितिसङ्गीतशास्त्रोक्तां भङ्गीमर्हतीति भङ्ग्यं, श्रवणीयम्
श्रवः, भङ्ग्यञ्च तच्छ्रवश्चेति ‘भङ्ग्यश्रवः’, शास्त्रोयलक्षणोपेतत्वाच्छ्रो-
त्रसुखकरोयमित्यर्थः ॥

अथ द्वितीयामाह । ^((७))“यमं गाय भङ्ग्यश्रवः ० येन
द्यौः पृथिवी दृढा”^((७)) इति । ‘यः’ यमः, ‘राजा’, केनाप्यप-
रोद्धुमशक्यः, ‘येन’ यमेन, ‘आपः’, धृता इति शेषः । तथा
‘नद्यः’, येन, धृताः, ‘धन्वानि’ मरुस्थलानि, येन, धृतानि,
‘द्यौः’, ‘येन’, धृता, ‘दृढा’, ‘पृथिवी’, च येन, धृता । तादृशं
‘यमं’, प्रति, पूर्वोक्तं ‘भङ्ग्यश्रवः’, ‘गाय’ ॥

अथ तृतीयामाह । ^((८))“हिरण्यकक्ष्यान् ० यमोराजाऽभिति-
ष्ठति”^((८)) इति । अनसां सकटानां रथानां शतं यस्य यमस्य
सोयं ‘अनश्शतः’, तादृशः ‘यमः’, ‘राजा’, ‘दानं’ फलप्रदानं
उद्दिश्य, अत्र समागच्छतु । ‘अश्वान्’, ‘अभितिष्ठति’ रथेषु योजयति ।
कीदृशानश्वान्, ‘हिरण्यकक्ष्यान्’ सौवर्णाभरणैः युक्ताः कक्ष्याः

६ प्रपाठके ५ अनुवाकः । ६८१

य॒मो राजा॑ऽधितिष्ठ॑ति^{(८)*}। ^{(९)}य॒मो दा॑धार पृथि॒वीं य॒मो विश्व॑मि॒दं जग॑त् । य॒माय॒ सर्व॑मित्तस्थे॒ यत्प्रा॒णद्वा॒यु- र॑क्षितं॑^{(९)}। ^{(१०)}यथा॒ पञ्च॒ यथा॒ षड॒ यथा॒ पञ्च॑द॒शर्ष॑यः । यमं॒ यो वि॒द्यात्स ब्रू॑याद्यथै॒क ऋषिवि॑जान॒ते^{(१०)}} ॥ २ ॥

---

प्रदेशाः येषां ते ‘हिरण्यकच्याः’, तान्, शोभनं धुरं रथवहनस्थान येषां ते ‘सुधुराः’, तान्, शृङ्गारार्थं हिरण्यनिर्मिते अक्षिणी येषां ते ‘हिरण्याक्षाः’, तान्, पाषाणयुक्तमार्गेषु रक्षार्थं निर्मितैः अयोमयैः वलयैः युक्ताः शफाः येषां ते ‘अयःशफाः’, तान्, ‘अनशतः’, इति पाठे नाशरहितान्, अश्वान्, इति व्याख्येयं ॥

कल्पः । यमो दाधारेत्यनुवाकशेषेण हविरुद्धरन्ति, इति । तत्र प्रथमामाह । ^{(९)}“यमो दाधार ० प्राणद्वायुरक्षितं”^{(९)} इति । ‘पृथिवीं’, सर्वां ‘यमः’, ‘दाधार’ धृतवान् । तथा ‘विश्वं’ सर्वं, ‘इदं’ ‘जगत्’, ‘यमः’, धृतवान् । ‘यत्प्राणत्’ अस्मिन् जगति श्वासयुक्तं यत् अस्ति, यदन्यत् ‘वायुना रक्षितं’, वस्तु अस्ति, ‘सर्वमित्’ सर्वमेव, ‘यमाय’ यमार्थं, ‘तस्थे’ तस्थौ, अवस्थितं ॥

अथ द्वितीयामाह । ^{(१०)}“यथा पञ्च यथा षड् ० ऋषि- र्विजानते”^{(१०)} इति । ‘पञ्च’ भूतानि, ‘यथा’, वर्त्तन्ते, ‘षट्’ ऋतवः, ‘यथा’, वर्त्तन्ते, ‘पञ्चदश’ तिथयः, ‘यथा’, वर्त्तन्ते, ‘ऋषयः’,

---

* अधितिष्ठति E, k, चिह्नितपुस्तकद्वयभाष्यसम्मतः, F, चिह्नितपुस्तकदृतमूलसम्मतश्चायं पाठः।
4 N 2

६८२ तैत्तिरीये आरण्यके

(११)त्रिक॑द्रुकेभिः पत॑ति॒ षडु॒र्वीरेक॑मिद्बृ॒हत् । गाय॒त्री त्रि॒ष्टुप् छन्ंदा॑ꣳसि॒ सर्वा॒ ता यम आहि॑ता(११) । (१२)अ॒हर॑हर्नय॑मानो॒ गामश्वं॒ पुरु॑षं॒ जग॑त् । वैव॑स्वतो न तृ-

च वसिष्ठादयः, यथा वर्त्तन्ते, तं प्रकारं सर्वं ‘सः’ पुमान्, ‘ब्रूयात्’ वक्तुं शक्तः । कः पुमानिति स उच्यते, ‘यो यमं’, वेद सः पुमान् ‘ब्रूयात्,’ इत्यन्वयः । यमो हि नियन्तृत्वेन मृतर्त्तुतिथ्यादिकं सर्वं जगत् यथायथं प्रवर्त्तयति । अतो यमस्य माहात्म्यं विद्वान् इदमित्थमिति सर्वं वक्तुं शक्नोति । ‘यथा’, ‘एकः ऋषिः’ एक एव सर्वज्ञः परमेश्वरः, ‘विजानते’ विशेषेण जगत् जानाति, तमपि प्रकारान्तरं यममाहात्म्याभिज्ञ एव वक्तुमुत्सहते ॥

अथ तृतीयामाह । (११)“त्रिकद्रुकेभिः पतति ० यम आहिता”(११) इति । त्रिकद्रुकेभिर्ज्योतिर्गौरायुरीति त्रिकद्रुका इति सूत्रकारेणोक्तत्वात् ते त्रयो यागाः ‘त्रिकद्रुकाः’, तैर्यागैः ‘षट्’, ‘ऊर्वीः’ भूमीः, ‘पतति’ प्राप्नोति । ताश्च ऊर्व्यः शाखान्तरमन्त्रे समाम्नाताः, षएमोर्वीरꣳहंसस्यानु द्यौश्च, पृथिवी च 'आपश्च, ओषधयश्च, ऊर्कू सूनृता च इति । ‘बृहत्’ परं ब्रह्म, ‘एकमित्’ एकमेव । ‘गायत्र्यादीनितु ‘छन्दांसि’ छन्दोरूपेण व्यवस्थितानि । एवं नानाविधं यज्जगदस्ति ‘सर्वा ता’ तत् सर्वं जगत्, ‘यम आहिता’ यमे प्रतिष्ठितं, नियामकत्वादेव जगद्व्यवस्थाहेतुत्वं यमस्य युक्तमित्यर्थः ॥

अथ चतुर्थीमाह । (१२)“अहरहर्नयमानः ० मानवैर्यमः”(१)

६ प्रपाठक ५ अनुवाकः । ६८३

प्यति॒ पञ्च॑भि॒र्मान॑वै॒र्यमः॑।(१२)। (१३)वै॒व॒स्व॒ते विवि॑च्यन्ते य॒मे राज॑नि ते॒ जनाः॑। ये चे॒ह स॒त्येनेच्छ॑न्ते॒ य उ॑ चानृ॑तवा॒दिनः॑।(१३)। (१४)ते राज॑न्नि॒ह विवि॑च्यन्तेऽथा॒ यन्ति॒ त्वामुप॑। दे॒वाꣳ॑श्च॒ ये नम॑स्यन्ति ब्राह्म॒णाꣳश्चाप॑चित्यति(१४)।

---

इति । अयं 'वैवस्वतः' सूर्यस्य पुत्रः, 'यमः', 'पञ्चभिर्मानवैः' पञ्चसङ्ख्याकैः मुख्यैः दूतविशेषैः सहितः सन्, 'अहरहः' प्रतिदिनं, गवादीन् 'नयमानः' यमलोके प्रापयन्, 'न तृप्यति' अलमेतावता इत्येवं तृप्तिं न प्राप्नोति, प्राणिनो नेतुं आलस्यरहितः इत्यर्थः ॥

अथ पञ्चमीमाह । (१३)"वैवस्वते विविच्यन्ते ॰ य उ चानृतवादिनः"(१३) इति । 'इह' लोके, 'ये च' पुरुषाः, 'सत्येन', वर्त्तितुं 'इच्छन्ति', 'ये' अपि 'च', अन्ये पुरुषाः, 'अनृतवादिनः', 'ते' द्विविधा अपि, 'जनाः', 'वैवस्वते' सूर्यस्य पुत्रे, 'यमे', 'राजनि', स्थिते सति, तद्दूतैः 'विविच्यन्ते' । तत्र सत्यवादिनः स्वर्गन्नयन्ति, अनृतवादिनो नरकन्नयन्ति, इत्येवं तद्विवेकः ॥

अथ षष्ठीमाह । (१४)"ते राजन्निह विविच्यन्ते ॰ ब्राह्मणाꣳश्चापचित्यति"(१४) इति । 'ये' च पुरुषाः, इह लोके 'देवान्', 'नमस्यन्ति' उपासते, येऽपि 'च', अन्ये 'ब्राह्मणान्', 'अपचित्यति' सुवर्णदानान्नदानादिना पूजयन्ति, 'ते' द्विविधा अपि, हे 'राजन्', 'इह' त्वदीये लोके, 'विविच्यन्ते', तत्र उपासका ब्रह्मलोके नी-

६८४ तैत्तिरीये आरण्यके

(१५)यस्मि॑न् वृ॒क्षे सु॑प॒ला॒शे दे॒वैः सम्पि॑बते य॒मः । अत्रा॑ नो वि॒श्पतिः॑ पि॒ता पु॑रा॒णा अनु॑वेनति^(१५)॥ ३॥
प॒थि॒कृद्भ्यः॑, वि॒जान॒ते, अनु॑वेनति ॥ अनु० ५ ॥

---

यन्ते दानादिकर्मनिष्ठास्तु स्वर्गलोके नीयन्ते इति तद्विवेकः। 'अथ' यस्मादेवं तस्मात्, सर्वेऽपि हे यम 'त्वामुपयन्ति'॥

अथ सप्तमीमाह। ^(१५)“यस्मिन् वृक्ष ० अनुवेनति”^(१५) इति। 'यमः', राजा, 'देवैः', अन्यैः सह, 'सुपलाशे' शोभन-पर्णोपेते, 'यस्मिन् वृक्षे' सोमसवननामके, तदश्वत्थः सोमसवन इति श्रुत्यन्तरात्। 'सम्पिबते' सम्भूय सोमपानं करोति। 'अत्र' अस्मिन् वृक्षे, 'विशपतिः' प्रजानां स्वामी, 'नः' अस्माकं, 'पिता', 'पुराणाः' पुरातनान् देवान्, 'अनुवेनति' अनुगच्छति। त एते श्चापि मन्त्रा यममाहात्म्यप्रतिपादकाः॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-रण्यके षष्ठप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः॥ ५॥

६ प्रपाठके ६ अनुवाकः। ६८५

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

(१)वै॒श्वा॒न॒रे ह॒विरि॒दं जु॑होमि सा॒ह॒स्रमु॒त्सꣳ शत॑धार- मे॒तं । तस्मि॑न्ने॒ष पि॒तरं॑ पि॒ताम॒हं प्रपि॑तामहं बिभृत्यि- न्व॑माने(१) । (२)द्र॒प्सश्च॑स्कन्द पृथि॒वीमनु॒ द्यामि॒मञ्च॒ यो-

---

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

पूर्वानुवाके पितृमेधगतयमविशेषमन्त्रप्रसङ्गात् बुद्धिस्थो यम- यज्ञोऽभिहितः । स च स्वतन्त्रपुरुषार्थो नतु पितृमेधाङ्गभूतः । अथ प्रासङ्गिकम्परिसमाप्य प्रकृतः पितृमेधशेष एवोच्यते । च- यनान्तमग्निश्चित इति सूत्रादभिहितत्वात् अग्निचिद्विषयं लोष्टचयन- मुच्यते । कल्पः । अग्निमुपसमाधाय जघनेन अग्निं तिस्रः पालाश्यो मेथ्यो निहत्य तासामन्तरेण अस्थिकुम्भं निधाय तदुपरिष्टात् कटं तृणामध्युद्यम्य दध्ना मधुमिश्रेण पूरयति, वैश्वानरे हविरिदं जु- होमीति । पाठस्तु । (१)“वैश्वान॒रे हविरिदं ० बिभरत्यिन्वमाने”(१) इति । ‘वैश्वानरे’ अग्निसदृशे कुम्भे, ‘इदं’ वाजिनमिश्रदधिरूपं, ‘हविः’, ‘जुहोमि’ । कीदृशं हविः, ‘साहस्रं’ सहस्रसङ्ख्योपेतं, ‘उत्सं’ प्रवाहरूपं, ‘शतधारं’ शतच्छिद्रेषु पतन्तीभिर्धाराभिर्युक्तं, ‘एषः’ वैश्वानरो देवः, ‘पिन्वमाने, वर्धमाने, पूर्यमाणे कुम्भे, ‘एतं’ अस्मदीयं, ‘पितरं’, ‘पितामहं’, ‘प्रपितामहं’, च ‘बिभरत्’ बिभर्तु ॥

कल्पः । विचत्तन्तं अभिमन्त्रयते, द्रप्सश्चस्कन्दे, इमं समुद्रमिति द्वाभ्यामिति । तत्र प्रथमामाह । (२)“द्रप्सश्चस्कन्द ० सप्तहोत्राः”(२)

३८६ तैत्तिरीये आरण्यके

निमन् यश्च॒ पूर्व॑: । तृतीयं॒ योनि॒मनु॑सञ्चरन्तं द्र॒प्सं जु॑- हो॒म्यनु॑स॒प्तहोत्रा॑:⁽२⁾ । ⁽३⁾इ॒मꣳ स॑मु॒द्रꣳ श॒तधा॑र॒मुत्सं॒ व्यच्य॑मानं॒ भुव॑नस्य॒ मध्ये॑ । घृ॒तन्दुहा॑ना॒मदि॑तिं॒ जना॑-

---

इति । 'द्रप्सः' बिन्दुः, सः 'पृथिवीमनु चस्कन्द', पृथिव्यां पतित इत्यर्थः । स च द्रप्सो हुतः सन् स्थानत्रयेऽनुसञ्चरति, द्युलोके, अ- न्तरिक्षलोके, भूलोके च । तदेतदभिप्रेत्य स्मर्यते, अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजा इति । सोऽयमर्थो द्वामित्यादिनाऽभिधीयते । 'द्यामिमद्य योनिमनु' अन्तरिक्षरूपमिदं स्थानमनुसञ्चरति, 'यश्च पूर्वं' योपि पूर्वः* पृथि- वीमनुचस्कन्देतिपूर्वोक्तस्थानविशेषः, तमप्यनुसञ्चरति । 'तृतीयं योनिं' द्युलोकरूपमादित्यस्थानं, 'अनु', सञ्चरति । तमिमं त्रिषु स्थानेषु 'अनुसञ्चरन्तं', 'द्रप्सं', 'जुहोमि' मनसा हुतमिव भावयामि । कुत्र होम इति तदुच्यते, 'अनुसप्तहोत्राः', इति । यस्यान्दिशि द्रप्सः पतितः तद्वतिरिक्ता होमयोग्याः, सप्त दिशो याः सन्ति, तास्वनु- क्रमेण जुहोमि । यथा अयं द्रप्सः हुतः आदित्यादिस्थानत्रयेषु सञ्चरन् उपकरोति तथा भावयामीत्यर्थः ॥

अथ द्वितीयामाह । ⁽३⁾"इमꣳ समुद्रꣳ ० परमे व्योमन्"⁽३⁾ इति । हे 'अग्ने', 'इमं' कुम्भं, 'जनाय' प्रेतपुरुषार्थं, 'मा हिꣳसीः'

---

* योऽपि पय इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

६ प्रपाठके ६ अनुवाकः। ६८७

याऽग्ने॒ मा हि॑ग्ं॒सीः प॒रमे व्यो॑मन्^(३)। ^(४)अपे॑त॒ वीत॒ वि च॑ सर्पतात॒ो येऽत्र॒स्थ पु॑रा॒णा ये च॒ नूत॑नाः। अहो॑भि॒र- द्धि॒रक्तुभि॒र्व्यक्तं॑ य॒मो द॑दात्वव॒सान॑मस्मै^(४)। ^(५)स॒वितै-

---

हिंसितं मा कुरु, किन्तु 'परमे व्योमन्' उत्तमे विविधरक्षणे, स्थित- मुरु। कीदृशमिमं, 'समुद्रं' समुद्रवत् प्रभूतं, 'शतधारं' शतसङ्ख्या- कधारोपेतं, 'उत्सं' प्रस्रवणयुक्तं, 'भुवनस्य मध्ये', 'व्यच्यमानं' सेव्यमानं, अभिव्यज्यमानं वा, 'घृतं दुहानां' घृतकारणं दधि दुहानं, 'अदितिं' अखण्डनीयं॥

कल्पः। षष्ट्यायां हरिण्या पलाशशाखया शमीशाखया वा श्म- शानायतनं सम्मार्ष्टि, अपेत वीतेति । पाठस्तु। ^(४)"अपे॑त॒ वीत॒ वि च॑ ॰ ददात्ववसानमस्मै"^(४) इति। यमेन नियुक्ताः पुरुषाः पुरातना नूतनाश्च सर्व्वस्यां भूमौ व्याप्य वर्त्तन्ते, तान् सम्बोध्य इदमू- च्यते, हे यमदूताः यूयं 'पुराणाः', 'अत्र' अग्निचेत्रे, 'स्थ' पूर्व्वं स्थिताः। 'ये च नूतनाः', यूयं अत्र स्थ, ते सर्व्वे यूयं 'अपेत' अस्मात् स्थानात् अपगच्छत, 'वीत' परस्परं वियुज्य गच्छत, 'अतो विसर्पतः' अस्मात् स्थानाद्विदूरं गच्छत, 'अहोभिः' दिवसैः, 'अक्तुभिः' रात्रिभिश्च, 'अद्भिः' जलैश्च, 'व्यक्तं' विशेषेण सम्बद्धं, 'अवसानं' इदं स्थानं, 'अस्मै' यजमानाय, 'यमो ददातु' ॥

कल्पः। सवितैतानि शरीराणि इति सीरं युनक्ति, षड्गवं द्वाद- शगवं चतुर्विंशतिगवं वेति। पाठस्तु। ^(५)"सवितैतानि शरीराणि

40

६८८ तैत्तिरीये आरण्यके

तानि॒ शरी॑राणि पृथि॒व्यै मा॒तुरुप॑स्थ॒ आद॑धे । तेभि॑- र्युज्यन्ताम॒घ्नियाः॑(५) ॥ १ ॥
(६)शुनं॒ वाहाः॑ शुनन्नराः॒ शुनं॑ कर्षतु॒ लाङ्ग॑लं ।

• तेऽभियुज्यन्तामघ्नियाः”(५) इति । 'सविता' प्रेरकः परमेश्वरः, 'मातुः' मातृस्थानीयायाः पृथिव्याः, 'उपस्थे' उत्सङ्गे, 'एतानि' 'शरीराणि' शरीरावयवरूपाण्यस्थीनि, 'आदधे' स्थापितवान्, 'तेभिः', तैर्निमित्तभूतैः, 'अघ्नियाः' गावः, बलीवर्दाः, 'युज्यन्तां' लाङ्गलेन सम्बद्ध्यन्तां ॥

कल्पः । शुनं वाहा इति द्वाभ्यां प्रसव्यावृत्तः षट् पराचीः सीताः कृषति । तत्र प्रथमामाह । (६)“शुनं वाहाः शुनन्नराः • शुनमस्मासु धत्तं”(६) इति । लाङ्गलं वहन्ति इति 'वाहाः' बली- वर्दाः, ते 'शुनं' सुखं यथा भवति तथा, वहन्त्विति शेषः । बली- वर्दानां प्रेरका मनुष्याः 'शुनं' सुखं यथा भवति तथा, प्रेरयन्त्विति शेषः । 'लाङ्गलं', च 'शुनं' सुखं यथा भवति तथा, 'कर्षतु' । 'वरत्राः' चर्ममय्यो रज्जवोपि, 'शुनं' सुखं यथा भवति तथा, 'बध्यन्तां' । 'अष्ट्रां' आराम्, तीक्ष्णाग्रलोहयुक्तं बलीवर्दप्रेरकं दण्डञ्च, 'उदिङ्गय' हे कीनाश, बलीवर्दप्रेरणार्थमुद्यताङ्कुरु, 'शुनासीरा' हे वाय्वा- दित्यौ, 'शुनं' सुखं, 'अस्मासु', 'धत्तं' सम्पादयतं ॥

६ प्रपाठके ६ अनुवाकः। ६८६

शु॒नं वर॑त्रा बध्यन्ता॒ᳪ॒ शुनम॒ष्ट्रामुदि॑ङ्गय शुना॑सीरा शु॒- नम॒स्मासु॑ धत्तं॑^(६)। ^(७)शुना॑सीरावि॒मां वाचं॒ यदि॑वि च॑- क्रथुः॒ पय॑ः। तेने॒मामुप॑सिञ्चतं^(७)। ^(८)सीते॒ वन्दा॑महे त्वा॒र्वाची॑ सुभग भव। यथा॑ नः सु॒भगा स॑सि॒ यथा॑ नः सु॒फला संसि॑^(८)। ^(९)स॒वि॒तैतानि॒ शरी॑राणि पृथि॒व्यै मा॒-

---

अथ द्वितीयामाह । ^(७)“शुनासीराविमां वाचं ० तेनेमामु- पसिञ्चतं”^(७) इति। शुनः वायुः, सीरः, आदित्यः, हे ‘शुनासीरौ’ वाय्वादित्यौ, ‘इमां’ पूर्वोक्तां शुनमस्मासु धत्त मित्येतादृशीं, ‘वाचं’, श्रुत्वा ‘दिवि’ अन्तरिक्षे, ‘यत्’ ‘पयः’ उदकं, ‘चक्रथुः’ सम्पादितव- न्तौ, ‘तेन’ उदकेन, ‘इमां’ भूमिं, ‘उपसिञ्चतं’ सिक्तां, कुरुतं ॥

कल्पः । उद्यम्य लाङ्गलं, सीते वन्दामहे इति सीताः प्रत्यवेक्ष्यते, इति । पाठस्तु । ^(८)“सीते वन्दामहे त्वार्वाची ० यथा नः शुफ- ला ससि”^(८) इति । लाङ्गलपद्धतिः सीता, हे ‘सीते’, त्वां ‘वन्दामहे’ नमस्कुर्मः। हे ‘सुभगे’ सौभाग्ययुक्ते सीते, ‘अर्वाची’ अधः प्रसृता,* ‘भव’ । ‘नः’ अस्मान् प्रति, ‘यथा’ येन प्रकारेण, ‘सुभगा’ सौभाग्य- युक्ता, ‘ससि’ भवसि, ‘यथा’, च ‘सुफला ससि’ शोभनफलोपेता भवसि । तथा अर्वाची भवेति पूर्वत्रान्वयः ॥

कल्पः । सवितैतानि शरीराणि इति मध्ये कष्टस्य अस्थिकुम्भन्नि- दधाति, इति । पाठस्तु । ^(९)“सवितैतानि शरीराणि ० तेभिरदिते

---

* अधःप्रसता इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

402

६६० तैत्तिरीये आरण्यके

तुरु॒पस्थ॒ आद॑धे । तेभि॑रदिते॒ शम्भ॑व^{(९)} । ^{(१०)}विमु॑च्य-
ध्वम॒घ्निया॑ दे॑व॒याना॒ अता॑रिष्म॒ तम॑सस्पा॒रम॒स्य । ज्यो-
ति॒रापा॑म॒ सुव॑रगन्म^{(१०)} ॥ ^{(११)}प्र वाता॑ वान्ति प॒त-
य॑न्ति वि॒द्युत॒ उदोष॑धीर्जिहते॒ पिन्व॑ते॒ सुव॑ः । इरा॒
विश्व॑स्मै॒ भुव॑नाय जायते॒ यत् पर्ज॑न्यः पृथि॒वीꣳ

---

शम्भव"^{(९)} इति । सवितेत्यादिः पूर्ववत् । 'तेभिः' अस्थिभिः निमि-
त्तभूतैः, हे 'अदिते' भूमे, 'शं' सुखहेतुः, 'भव' ॥

कल्पः । विमुच्यध्वमघ्निया देवयाना इति दक्षिणे अंसे बली-
वर्दान्विमुच्य, इति । पाठस्तु । ^{(१०)}"विमुच्यध्वमघ्नियाः ० ज्योति-
रापाम सुवरगन्म"^{(१०)} इति । हे 'अघ्नियाः' बलीवर्दाः, 'विमुच्यध्वं'
विमुक्ता भवत । 'देवयानाः' देवान् प्रति गमनवन्तः, * वयं, 'अस्य'
मनुष्यजन्मरूपस्य, 'तमसः' अन्धकारस्य, 'पारं' परभागं प्रति, 'अ-
तारिष्म' तारितवन्तः । 'ज्योतिः' स्वर्गमार्गप्रकाशकं सुकृतरूपं साधनं,
'आपाम' प्राप्नुवाम, 'सुवः' स्वर्गं, 'अगन्म' वयं प्राप्तवन्तः ॥

कल्पः । उदपात्रेण उदुम्बरशाखया वा उक्षति, प्र वाता वान्ति
इति । पाठस्तु । ^{(११)}"प्र वाता वान्ति पतयन्ति ० पृथिवीꣳ रेतसाऽ-
वति"^{(११)} इति । 'वाताः' पुरोवायवः, 'प्रवान्ति' प्रकर्षेण गच्छन्ति,
तेन वायवः 'विद्युतः', 'पतयन्ति' पतिताः कुर्वन्ति । 'ओषधीः'

---

* प्रतिगच्छन्त इति K चिह्नितपुस्तकपाठः

६ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ६६१

रेत॒साऽव॑ति।^{(११)} ।^{(१२)}यथा॑ य॒माय॑ ह॒र्म्यमव॑प॒न् पञ्च॑ मा-
न॒वाः । ए॒वं व॑पामि ह॒र्म्यं यथा॒ऽसाम॑ जीवलो॒के भूर॑-
यः।^{(१२)} । ^{(१३)}चित॑ स्थ परि॒चित॑ ऊ॒र्ध्वचि॑तः श्रयध्वं पि॒तरौ

---

ओषधयश्च, ‘उज्जिहते’ उद्गच्छन्ति । ‘सुवः’ तन्निमित्तं सुखं, ‘पिन्वते’ वर्धते । ‘विश्वस्मै भुवनाय’ सर्वप्राण्युपकारार्थं, ‘इरा’ अन्नं, ‘जायते’ । ‘यत्’ यस्मात्कारणात्, ‘पर्जन्यः’ मेघः, ‘पृथिवीं’, ‘रेतसा’ स्वकीयेनोदकेन, ‘अवति’ रक्षति । तस्मात् पूर्वोक्तमन्नादिकमुपपन्नं ॥

कल्पः । पाच्यां सर्वाषधोः संयुत्य आवपति, यथा यमायेति ।
पाठस्तु । ^{(१२)}“यथा यमाय हर्म्यमवपन् पञ्च॰जीवलोके भूरयः”^{(१२)} इति । ‘यथा’, यमलोके ‘पञ्च मानवाः’ पञ्चसङ्ख्याकाः मनुष्यरूपाः मुख्या यमदूताः, ‘हर्म्यं’ हर्म्यस्य योग्यं गृहोपकरणजातं, ‘अवपन्’ सम्पादितवन्तः । ‘एवं’, अहमपि ‘हर्म्यं’ हर्म्यस्य गृहस्य योग्यं गृहोपकरणभूतमोषधिजातं, ‘वपामि’ प्रक्षिपामि । ‘यथा’ येन प्रकारेण, ‘जीवलोके’ जनसमूहे, ‘भूरयः’ प्रभूता , वयं ‘असाम’ अभवाम, तथा कुर्म इति शेषः ॥

कल्पः । चित स्थ परिचित इत्यपरिमिताभिः शर्कराभिः परिश्रित्य, इति । पाठस्तु । ^{(१३)}“चित स्थ परिचितः ० तया देवतया”^{(१३)} इति । हे शर्कराः यूयं ‘चितः’ सम्पादिता भवत, ‘परिचितः स्थ’ परितः स्थापिताः भवत, ‘ऊर्ध्वचितः’ सर्वाभ्य इष्टकाभ्य

६६२ तैत्तिरीये आरण्यके

दे॒वता॑ । प्र॒जाप॑तिर्वः सादयतु तर्या॒ दे॒वत॑या^{(१२)} । ^{(१४, १५)}आ॒प्याय॑स्व, सन्ते^{(१४, १५)} ॥ २ ॥ अ॒ग्नियाः॑, अग॑न्म, सप्त च॑ ॥ अनु० ६ ॥

अथ सप्तमोऽनुवाकः । ^{(१)}उत्ते॑ तभ्नोमि पृथि॒वीं त्वत्परीमं लो॒कं निद॑धन्मो अ॒हꣲ रि॑षं । ए॒ताः स्थूणां॑ पितरो॑ धारयन्तु तेऽत्र॑ य॒मः

ऊर्ध्वं सम्पादिताः स्थ, तादृशीनां युष्माकं ‘पितरो देवता’ पितृदे- वत्या यूयं, ‘प्रजापतिः’, देवः, तादृशीः ‘वः’ युष्मान्, ‘सादयतु’ अत्र स्थापयतु । ‘तया’ प्रजापतिरूपया, ‘देवतया’, अङ्गिरखद्बु- वासीदेति शेषः । अङ्गिरोभिः स्थापिताः यथा ध्रुवास्तथात्रापि ध्रुवाः सत्यस्तिष्ठत ॥

कल्पः । आप्यायस्व समेतु त इति सिकता व्यूहति, उत्तरया त्रिष्टुभा राजन्यस्येति । उभयोः प्रतीके दर्शयति । आप्यायस्व, सन्ते इति । आप्यायस्व समेतु ते, सन्ते पयांऽसि समुयन्तु वाजा इति मन्त्र- द्वयं, (१४,१५ मन्त्रौ ।) मा नो धीऽसीर्जनितेत्यनुवाके व्याख्यातं ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके षष्ठप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥

अथ सप्तमोऽनुवाकः ।

कल्पः । लोष्टान् प्रतिदिशमन्वीक्षमाण उपदधाति, उत्ते त- भ्नोमि इत्येतैः प्रतिमन्त्रमिति । तत्र प्रथमामाह । ^{(१)}“उत्ते तभ्नोमि

६ प्रपाठके ७ अनुवाकः । ६६३

साद॑नात्ते मिनोतु^(१) । ^(२)उप॑सर्प मा॒तरं॒ भूमि॑मे॒तामु॑- रुव्यच॑सं पृथि॒वीꣳ सु॒शेवां॑ । ऊ॒र्णम्र॑दा यु॒वति॒र्द- क्षि॑णावत्ये॒षा त्वा॑ पातु॒ निर्ऋ॑त्या उप॒स्थे^(२) । ^(३)उच्छ्व॑ञ्च-

---

पृथिवीं ॰ सादनात्ते मिनोतु^(१) इति । हे लोष्ट 'ते' त्वदर्थं, 'पृथिवीं', 'उत्तभ्नोमि' उत्कर्षेण स्तब्धां करोमि । हे पृथिवि 'त्वत्परि' तवोपरि, 'इमं' 'लोकं' लोक्यते दृश्यते इति लोकः लोष्टः, तं, 'निदधन्' स्थापयन्, 'अहं', 'मो रिषं' तव हिंसां मा करोमि, 'एतां' लोष्टरूपां, 'स्थूणां' स्तम्भं, 'ते' तव, भारो यथा न भवति तथा 'पितरो धारयन्तु' । 'अत्र' अस्मिन् देशे, 'यमः', देवः, हे लोष्ट 'ते' तव, 'सादनात्' स्थापननिमित्तं, 'मि- नोतु' स्थानं करोतु ॥

अथ द्वितीयामाह । ^(२)"उपसर्प मातरं ॰ निर्ऋत्या उपस्थे"^(२) इति । हे लोष्ट 'एतां' 'भूमिं', 'उपसर्प' प्राप्नुहि । कीदृशीं, 'मातरं' मातृस्थानीयां, 'उरुव्यचसं' बहुविस्तारां, 'पृ- थिवीं' प्रथितां प्रसिद्धां, 'सुशेवां' सुष्ठु सेवितुं योग्यां । 'ऊर्णम्रदा' कम्बलवत् मृदुभूता, 'युवतिः' नित्यतरुणी, 'दक्षिणावती' कौशलयुक्ता, सा 'एषा' पृथिवी, 'उपस्थे' खोत्सङ्गे, 'निर्ऋत्याः' पापदेवतायाः सकाशात्, हे लोष्ट त्वां 'पातु' ॥

अथ तृतीयामाह । ^(३)"उच्छ्वञ्चस्व पृथिवि मा ॰

६६४ तैत्तिरीये आरण्यके

ञ्चस्व पृथिवि मा वि॒बा॑धिथाः सूपाय॒नाऽस्मै॑ भव सूप- व॒ञ्चना । मा॒ता पु॒त्रं यथा॑ सि॒चाऽभ्ये॑नं भूमि वृणु^(३) । ^(४)उञ्चञ्च॑माना पृथिवी हि तिष्ठ॑सि सहस्रं॒ मित् उप॑ हि श्र॒यन्तां । ते गृ॒हासो॑ मधु॒श्चुतो॒ विश्वा॑हाऽस्मै शर॒णाः

---

सिचाऽभ्येनं भूमि वृणु”^(३) इति । हे 'पृथिवि', लोष्टमेनं 'उञ्चञ्चस्व' उत्कर्षेण सुखयुक्तङ्कुरु । 'मा विबाधिथाः' अस्य बाधां माकार्षीः, । 'अस्मै' लोष्टाय, सूपायनं निवासस्थानं, भोग्यद्रव्यं वा, यस्याः सा 'सूपायना', । सुष्ठु उपवञ्चनं, स्वेच्छा- गमनं, यस्याः सा 'सूपवञ्चना', । तादृशी भव । 'यथा', लोके 'माता', 'पुत्रं', 'सिचं' वस्त्रेण प्रावृणोति, तथा 'एनं' लोष्टं, 'अभिवृणु' अस्य प्रावरणं कुरु ॥

अथ चतुर्थीमाह । ^(४)“उञ्चञ्चमाना पृथिवी हि, ० शरणाः सन्त्वत्र”^(४) इति । हे 'पृथिवि', 'हि' यस्मात्, 'उञ्चञ्चमाना' उत्कर्षेण सुखं कुर्वाणा, 'तिष्ठसि' । तस्मात् कारणात् 'मितः' मीयमानाः, 'सहस्रं' लोष्टाः, 'उपश्रयन्तां' त्वामाश्रयन्तु, एतं वा मुख्यं लोष्टमाश्रयन्तु । 'ते' सर्वे लोष्टाः, 'मधुश्चुतः' माधुर्यर- सस्त्राविणः, 'गृहाः', भूत्वा 'विश्वाहा' सर्वेष्वप्यहःसु, 'अस्मै' स्था- प्यमानलोष्टाय, 'शरणाः', 'अत्र', रक्षितारः, 'सन्तु' ॥

कल्पः । तिलमिश्राभिर्धानाभिः चिरपशव्यं परिकिरति, एणी-

६ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ६६५

स॒न्वच॑^{(४)}। ^{(५)}ए॒णीर्धाना॑ हरि॑णीर॒र्जुनी॑: सन्तु धे॒नव॑:। ति॒लव॑त्सा॒ ऊर्ज॑म॒स्मै॒ दुहा॑ना॒ विश्वा॑हा॒ सन्व॑न- पस्फुरन्तीः^{(५)}॥ १ ॥ ^{(६)}ए॒षा ते॑ यमसाद॑ने स्व॒धा नि॒धीय॑ते गृ॒हे। अ- क्षिति॒र्नाम॑ ते अ॒सौ^{(६)}। ^{(७)}इ॒दं पि॒तृभ्य॑: प्रभरेम ब॒र्हि-

---

धाना॑ इति॑। पाठस्तु। ^{(५)}"एणीर्धाना हरिणीरर्जुनी: ० सन्वन- पस्फुरन्तीः"^{(५)} इति। याः 'धानाः', सन्ति ताः 'एणीः' मिश्र- वर्णाः, 'हरिणीः' हरितवर्णाः, 'अर्जुनीः' श्वेतवर्णाश्च, 'धेनवः', सन्तु। तिलाः वत्सस्थानीया यासामन्ताः 'तिलवत्साः', तादृश्यो धानाः 'अस्मै' प्रेताय, 'ऊर्जं' अन्नरसं, 'दुहानाः', 'विश्वाहा' सर्वेष्वहःसु, 'अनपस्फुरन्तीः' अपस्फुरणेन प्रातिकूल्यप्रतिभासेन रहिताः, 'सन्तु'॥

कल्पः। अभिवात्यायै दुग्धस्यार्धशरावे मन्थः त्रिरपसव्योपम- थितः* आमपात्रस्थः तं दक्षिणत उपदधाति, एषा ते यमसादने इति। पाठस्तु। ^{(६)}'एषा ते यमसादने ० नाम ते असौ'^{(६)} इति। हे प्रेत 'ते' तव, 'यमसादने' यमस्य स्थाने 'गृहे', 'एषा' मन्थरूपा, 'स्वधा' अन्नात्मिका, 'निधीयते' स्थाप्यते। 'असौ', हे देवदत्त- नामक प्रेत 'ते' तव, 'अक्षितिर्नाम' क्षयरहिता खलु॥

कल्पः। समूलं बर्हिर्दक्षिणा स्तृणाति, इदं पितृभ्यः प्रभरे- म बर्हिः इति। पाठस्तु। ^{(७)}"इदं पितृभ्यः ० यम्या संविदानः"^{(७)}

---

* त्रिः प्रसव्योपमंथित इति F, K, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः। 4 P

६६६ तैत्तिरीये आरण्यके

दे॒वेभ्यो॑ जीवन्त॒ उत्त॑रम्भरेम । तत्त्व॑मारोहा॒सो मेध्यो॑ भव य॒मेन॒ त्वं य॒म्या सं॑विदानः॑।^{(७)}। ^{(८)}मा त्वा॑ वृ॒क्षौ स॑- म्बाधिष्ठां॒ मा मा॒ता पृ॑थि॒वि त्वं । पि॒तॄन् ह्यत्र॒ गच्छा॑- स्येधासं यमरा॒ज्ये॑।^{(८)}। ^{(९)}मा त्वा॑ वृ॒क्षौ सम्बा॑धेथां॒ मा

---

इति । 'इदं' 'बर्हिः', 'पितृभ्यः' पित्रर्थं, 'प्रभरेम' प्रकर्षेण स्तृणीम । वयन्तु 'जीवन्तः', एव 'तत्त्वमारोहासः' परमार्थतत्त्वमारोढुकामाः, 'देवेभ्यः' देवार्थं, 'उत्तरं' उन्नततरं, अतिशयेनोत्कृष्टतरं, बर्हिः 'भरेम' सम्पादयाम । हे प्रेत 'त्वं', 'यमेन', 'यम्या', च 'संविदानः' ऐकमत्यङ्गतः, 'मेध्यो भव' अमृतसेवनयोग्यो भव ॥

कल्पः। पालाशान् परिधीन् परिदधाति, मा त्वा वृक्षाविति, पूर्वापरावुत्तरया दक्षिणोत्तरावेति । तत्र प्रथमामाह । ^{(८)}“मा त्वा वृक्षौ सम्बाधिष्ठां ० गच्छास्येधासं यमराज्ये”,^{(८)} इति । हे प्रेत त्वां 'वृक्षौ' पूर्वापरपरिधिरूपावेतौ, 'मा सम्बाधिष्टां' बाधितं मा कुरुतं । हे 'पृथिवि', 'त्वं', अपि 'माता' मातृस्थानीया सती, मा बाधिष्ठाः । 'हि' प्रसिद्धान्, 'पितॄन्', 'अत्र' स्थाने, 'गच्छासि' हे प्रेत प्राप्नुहि । 'यमराज्ये' यमस्य देशे, 'एधासं' एधस्व, वर्धस्व ॥

अथ द्वितीयामाह । ^{(९)}“मा त्वा वृक्षौ सम्बाधेथां ० यमराज्ये विराजसि”^{(९)} इति । हे प्रेत त्वां 'वृक्षौ' दक्षिणोत्तर-

६ प्रपाठके ७ अनुवाक । ६८७

माता पृ॑थि॒वी म॒ही । वै॒व॒स्वत॑ꣳ हि गच्छा॑सि य॒मरा॒ज्ये॒ वि॒राज॑सि^{(९)}। ^{(१०)}नलं॑ प्ल॒वमा॒रोहैतन्न॒लेन॒ पथो॒ऽन्वि॑हि । स त्वं न॑ल॒प्ल॒वो भू॒त्वा सन्त॑र॒ प्रत॑रो॒त्तर॑^{(१०)} ॥ २ ॥ ^{(११)}स॒वि॒तैतानि॑ श॒रीरा॑णि पृथि॒व्यै मा॒तुरुप॑स्थ॒-

---

परिधिरूपावेतो, 'मा सम्बाधेयां' सम्बाधितं मा कुरुतां । 'माता' मातृस्थानीया, 'मही' महतो, 'पृथिवी', मा बाधिष्ट । 'हि' प्रसिद्धं, 'वैवस्वतं' सूर्य्यपुत्रं यमं, 'गच्छासि' प्राप्नुहि । 'यमराज्ये' यमस्य देशे, 'विराजसि' विशेषेण राजमानो भव ॥

कल्पः । मध्ये नलेषीकान् निदधाति, नलं प्लवमिति । पाठस्तु । ^{(१०)}"नलं प्लवमारोह ॰ सन्तर प्रतरोत्तर"^{(१०)} इति । नल- शब्देन जलमध्ये समुत्पन्नः तृणविशेष उच्यते । हे प्रेत त्वं 'नलं' 'प्लवं' तृणविशेषरूपं प्लवनहेतुं, 'एतं' 'आरोह' । तेन 'नलेन', 'पथः' मार्गान्, 'अन्विहि' त्वं अनुक्रमेण प्राप्नुहि । 'सः' तादृशः, 'त्वं', 'नलप्लवः' नलरूपेण प्लवेन युक्तः, 'भूत्वा', 'सन्तर' पितृलोक- मार्गरूपं समुद्रं सम्यक् तर, 'प्रतर' प्रकर्षेण तर, 'उत्तर' उत्कर्षेण तर । मार्गे नानाविधोपद्रवपरिहाराभिप्रायेण नानाविधन्तरण- मुच्यते ॥

कल्पः । पुराणेन सर्पिषा शरीराणि सुसन्तृप्तानि सन्तर्प्य उत्त- रत आसीनः अनन्वीक्षमाणो दर्भेषु निवपति, सवितैतानि शरीराणि इति । पाठस्तु । ^{(११)}"सवितैतानि शरीराणि ॰ तेभ्यः पृथिवि

4P2

६६८ तैत्तिरीये आरण्यके

आद॑धे । तेभ्य॑: पृथि॒वि॒ शम्भ॑व^(११) । ^(१२)षड्ढोता॒ सूर्य॑न्ते॒ चक्षु॑र्गच्छतु॒ वात॑मा॒त्मा द्याञ्च॑ गच्छ पृथि॒वीं च॒ धर्म॑णा । अ॒पो वा॒ गच्छ॒ यदि॑ तत्र॑ ते हि॒तमोष॑धीषु॒ प्रति॑तिष्ठा॒ शरी॑रै:^(१२) । ^(१३)परं॑ मृत्यो॒ अनु॒परे॑हि॒ पन्थां॒ यस्ते॑ स्व-

---

शम्भव”^(११) इति । ‘एतानि’ ‘शरीराणि’ शरीरावयवरूपाणि अस्थीनि, मातृस्थानीयाया: पृथिव्या: ‘उपस्थे’ उत्सङ्गे, ‘सविता’ प्रेरको देव:, ‘आदधे’ सर्वत: स्थापयति । हे ‘पृथिवि’, ‘तेभ्य:’ अस्थिभ्य:, ‘शं’ सुखहेतु:, ‘भव’ ॥

कल्प: । अथैनमुपतिष्ठन्ते, षड्ढोता सूर्यन्ते चक्षुर्गच्छतु वातमात्मा द्यां च गच्छ पृथीं च धर्मणा । अपो वा गच्छ यदि तत्र ते हितमोषधीषु प्रतिष्ठा शरीरै: इति । (१२मन्त्र: ।) य: षड्ढोतृसञ्ज्ञको मन्त्राभिमानी देव: अस्ति तदनुग्रहेण हे प्रेत त्वदीयं ‘चक्षु:’, ‘सूर्यङ्गच्छतु’, इति योजनीयं । अयञ्च मन्त्र: प्रथमानुवाके व्याख्यातः ॥

कल्प: । भुक्तभोगेन वाससा अस्थिकुम्भन्निमृज्योपर्य्युपरि शिरो दक्षिणा व्युदस्यति, परं मृत्यो अनुपरेहि पन्थामिति, अथास्य कपालानि सुसभिन्नानि सम्भिनत्ति यथा एषु उदकन्न तिष्ठेत्, इति । पाठस्तु । ^(१३)“परम्मृत्यो अनुपरेहि०रीरिषो मोत वीरान्”^(१३) इति । हे ‘मृत्यो’, ‘देवयानादितर’, ‘य:’ पन्था:, ‘ते स्व:’ तव

६ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ६६

इत॑रो दे॒वयाना॑त् । चक्षु॑ष्मते शृण्व॒ते ते॑ ब्रवीमि॒ मा नः॑ प्र॒जाꣳ री॑रिषो॒ मोत वी॒रान्^{(१३)}} । ^{(१४)}शं वातः॑ शꣳ हि ते॑ घृ॒णिः शमु॑ ते स॒न्त्वोष॑धीः । कल्प॑न्तां मे॒ दिशः॑

---

खभूतः, तं, ‘परं पन्थां’ देवयानात् इतरं तं मार्गं, ‘अनुपरेहि’ अनुक्रमेण प्राप्नुहि । ‘चक्षुष्मते’ साधुदर्शिने, ‘शृण्वते’ अस्मद्विज्ञप्तीनां श्रोत्रे, ‘ते’ तुभ्यं, एकं वचनं ‘ब्रवीमि’ । ‘नः’ अस्मदीयां, ‘प्रजां’ पुत्रादिरूपां, ‘मा रीरिषः’ मा विनाशय, ‘उत’ अपिच, ‘वीरान्’ शूरान् भृत्यानपि, मा रीरिषः, ॥

कल्पः । भुक्तभोगेन वाससा शरीराणि प्रच्छाद्य उदपात्रेण उदुम्बरशाखया वोक्षति, शं वात इति । पाठस्तु । ^{(१४)}“शं वातः शꣳ हि ते घृणिः ० कल्पन्ताम्मे दिशः शग्माः”^{(१४)} इति । ‘वातः’ वायुः, ‘ते’ तव, ‘शं’ सुखं, करोतु । ‘घृणिः’ दीप्यमानः आदित्यः, ‘हि’ प्रसिद्धः, ‘ते’ तव, ‘शं’ सुखं, करोतु । ओषध्यश्च ‘ते’ तव, शं, सुखं प्रति हेतवः, ‘सन्तु’ । ‘दिशः’, सर्वाः, ‘मे’ मम, ‘शग्माः’ सुखप्रापिकाः,* ‘कल्पन्तां’ समर्था भवन्तु ॥

कल्पः । इष्टकाः प्रतिदिशमन्वन्वीक्षमाणां उपदधाति, पृथिव्यास्त्वा

---

* सुखदायिका इति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† प्रतिदिशमन्वीक्षमाण इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।