६ प्रपाठके १२ अनुवाकः। ७२१

भौ नौ लो॒कौ पय॑सा पृणीहि॑^(२) । ^(३)र॒यिष्ठाम॒ग्निं मधु॑म- न्तमु॒र्मिण॑मू॒र्जस्व॑न्तं त्वा॒ पय॑सोपसँसदेम । सँ र॒य्या समु॒ वर्च॑सा सच॑स्वा नः स्व॒स्तये॑^(३) । ^(४)ये जी॒वा ये च॑ मृ॒ता ये जा॒ता ये च॒ जन्या॑: । तेभ्यो॑ घृ॒तस्य॑ धार-

---

'पयसा' क्षीरेण, उभा'पृणीहि' आवृत्तौ कुरु, क्षीरपूर्णौ कुरु इत्यर्थः ॥

अथ तृतीयामाह । ^(३)“रयिष्ठामग्निं ० सचस्वा नः स्वस्तये”^(३) इति । हे अग्ने, वयं त्वां 'अग्निं', 'पयसा' पयोमु- ख्यभोग्यद्रव्यनिमित्तं, 'उपसँसदेम' समीपे सम्यक् प्राप्नुयाम । कीदृशमग्निं, 'रयिष्ठां' धने अवस्थितं, धनप्रदमित्यर्थः । 'मधुमन्तं' मधुरद्रव्ययुक्तं, 'ऊर्मिणं' उत्कर्षयुक्तं, 'ऊर्जस्वन्तं' बलवन्तं । हे अग्ने 'स्वस्तये' क्षेमार्थं, 'नः' 'अस्मान्,' 'रय्या' धनेन, 'संसृजख' सम्य- ग्योजय, 'वर्चसा' कान्त्यापि, सँसचस्व ॥

कल्पः । ये जीवा इत्यभिमृश्य, इति। पाठस्तु । ^(४)“ये जीवा ये च ० मधुधारा व्युन्दतो”^(४) इति । 'ये जीवाः' अस्मत्कुले जीवन्तो ये पुरुषाः सन्ति, 'ये च मृताः', सन्ति, 'ये', अपि इदानीं 'जाताः' उत्पन्नाः, 'ये च जन्याः' इतः परं जनयितव्याः, 'तेभ्यो धारयितुं' तान् सर्वान् पोषयितुं, 'घृतस्य', सम्बन्धिनी 'मधुधारा'

482

७२४ तैत्तिरीये आरण्यक

प्र॒व॒णात्, उ॒द॒नात्, आ॒न॒न्दाय॑, न व॒ तच्च॑, चतु॑र्विꣳश- तिः(११) ॥ अप॑श्याम्, ईणी॒हि, द्वाद॑श। द्वाद॑श (१२) ॥ परे॑ यु॒वाꣳसं॑,आया॑तुः ए॒तास्ते॑ स॒प्तवि॑ꣳशतिः (२७) ॥ ॐ तत्सत्। सन्त्वा॑ सिञ्चामि॒ यजु॑षा प्र॒जामायु॒र्धनं॑ च। ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑। हरिः ॐ॥

भक्षयतु । 'ओम्' वयमङ्गीकुर्मः । 'उत्सृजत' हे जनाः बद्धामेनां राजगवीं परित्यजत ॥

यो दर्शपूर्णमासादिपितृमेधान्त ईरितः।
कर्मकाण्डः समग्रोयं व्याख्यातो बालबुद्धये ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके षष्ठप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥

समाप्तश्च षष्ठप्रपाठकः ॥

तैत्तिरीयं आरण्यके

सप्तमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥

---

हरिः ॐ ।

शं नो॑ मि॒त्रः शं वरु॑णः । शं नो॑ भवत्वर्य॒मा ।
शं न॒ इन्द्रो॒ बृह॒स्पतिः॑ । शन्नो॒ विष्णु॑रुरुक्र॒मः ।
नमो॒ ब्रह्म॑णे । नम॑स्ते वायो । त्वमे॒व प्र॒त्यक्षं॒ ब्र-
ह्मा॑सि । त्वामे॒व प्र॒त्यक्षं॒ ब्रह्म॑ वदिष्यामि । ऋ॒तं व॑दि-
ष्यामि । स॒त्यं व॑दिष्यामि ॥ तन्माम॑वतु । तद्व॒क्तार॑म-
वतु । अव॑तु॒ मां । अव॑तु व॒क्तारं॑ । ॐ शा॒न्तिः शा॒न्तिः॒
शा॒न्तिः॑ ॥ १ ॥

सत्यं वदिष्यामि, पञ्च च ॥ अनु० १* ॥

---

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

ॐ शीक्षां व्या॑ख्यास्यामः॑ । वर्णः॒ स्वरः॑ । मा॒त्रा
बल॑म् । साम॑ सन्ता॒नः । इत्युक्तः शीक्षाध्या॒यः ॥ १ ॥

---

* पूर्व्वपठितानुवाकेषु शान्तिमन्त्रा अनुवाकेषु न गणिताः । अत्र तु तद्विपरीतम् ॥

७२६ तैत्तिरीये आरण्यके

शीक्षां, पञ्च॑ ॥ अनु० २ ॥

---

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

सह॒ नौ॒ यशः॑ । सह॒ नौ ब्र॑ह्मव॒र्चसं॑ । अथातः॒ सꣳहि॑ताया उपनिषदं॑ व्याख्यास्यामः॑ । पञ्चस्वधिक॑रणे॒षु । अधिलोकमधिज्यौतिष*म॑धिविद्यमधिप्र॒जम॑ध्यात्मं । ता महासꣳहिता इत्याच॑क्षते । अथा॑धिलो॒कं । पृथि॒वी पूर्वरू॒पं । द्यौरुत्त॑ररू॒पं । आ॒काशः॑ स॒न्धिः ॥ १ ॥

वा॒युः स॒न्धानं॑ । इत्य॑धिलो॒कं । अथाधिज्यौतिषं॑* । अ॒ग्निः पूर्वरू॒पं । आदित्य उत्त॑ररू॒पं । आपः॑ स॒न्धिः । वैद्यु॒तः स॒न्धानं॑ । इत्य॑धिज्यौतिषं॑* । अथा॑धिवि॒द्यं । आचार्यः पूर्वरू॒पं ॥ २ ॥

अन्तेवास्युत्त॑ररू॒पं । वि॑द्या स॒न्धिः । प्रवच॑नꣳ सन्धानं॑ । इत्य॑धिवि॒द्यं । अथाधिप्र॒जं । माता पूर्वरू॒पं । पि॒तोत्त॑ररू॒पं । प्र॒जा स॒न्धिः । प्र॒जननं॑ꣳ स॒न्धानं॑ । इत्य॑धिप्र॒जं ॥ ३ ॥

अथा॑ध्या॒त्मं । अध॑रा॒ हनुः पूर्वरू॒पं । उत्तरा॒ हनुरुत्त॑ररू॒पं । वाक् स॒न्धिः । जिह्वा॑ स॒न्धानं॑ । इत्य॑ध्या-

---

* अधिज्यौतिषमिति सर्वत्र B, J, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः।

७ प्रपाठके ४ अनुवाकः । ७२७

न्तं । इतीमा म॑हासँ॒हिताः । य एवमेता महासँ॒- हिता व्याख्याता वे॑द । सन्धीयते प्र॒जया॑ प॒शुभिः॑ । ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्गेण॑ लो॒केन॑ ॥ ४ ॥

सन्धिः, आचार्य्यः पूर्व्वरूपं, इत्यधिप्रजं, लो॒केन, ॥

अनु० ॥ ३ ॥

---

अथ चतुर्थोऽनुवाकः ।

यश्छन्द॑सामृष॒भो वि॒श्वरू॑पः । छन्दो॑भ्योऽध्य॒मृ- तात्सम्ब॒भूव॑ । स मेन्द्रो॑ मे॒धया॑ स्पृणोतु । अ॒मृत॑स्य दे॒व॒ धार॑णो भूयासं । शरी॑रं मे॒ विच॑र्षणं । जि॒ह्वा मे॒ मधु॑मत्तमा । कर्णाभ्यां॒ भूरि॒विश्रु॑वं । ब्रह्म॑णः को॒शो॑ऽसि मे॒धयाऽपि॑हितः । श्रुतं मे॑ गोपाय । आ- वह॑न्ती वितन्वा॒ना ॥ १ ॥

कुर्वा॒णाऽचीर॑मा॒त्मनः॑ । वासाँ॑सि॒ मम॒ गाव॑श्च । अन्नपाने च॑ सर्व॒दा । ततो॑ मे॒ श्रिय॒माव॑ह । लो॒म॒शां प॒शुभिः॑ स॒ह स्वाहा॑ । आ मा॑ यन्तु ब्रह्मचा॒रिणः॒ स्वाहा॑ । वि मा॑ यन्तु ब्रह्मचा॒रिणः॒ स्वाहा॑ । प्र मा॑ यन्तु ब्रह्म- चा॒रिणः॒ स्वाहा॑ । दम॑यन्तु ब्रह्मचा॒रिणः॒ स्वाहा॑ । शम॑यन्तु ब्रह्मचा॒रिणः॒ स्वाहा॑ ॥ २ ॥

4 T

७२८ तैत्तिरीये आरण्यके

यशो॒ जने॑ऽसानि॒ स्वाहा॑ । श्रेया॑न् वस्य॑सोऽसानि॒ स्वाहा॑ । तं त्वा॑ भग॒ प्रवि॑शानि॒ स्वाहा॑ । स मा॑ भग॒ प्रवि॑श॒ स्वाहा॑ । तस्मि॑न्स॒हस्र॑शाखे । नि भ॑गा॒ऽहं त्वयि॑ मृजे॒ स्वाहा॑ । यथाऽऽपः॑ प्रव॒ता यन्ति॑ । यथा॒ मासा॑ अहर्ज॒रम् । एवं मां ब्र॑ह्मचा॒रिणः॑ । धात॒राय॑न्तु स॒र्वतः॒ स्वाहा॑ ॥ प्र॒ति॒वे॒शो॑ऽसि॒ प्र मा॑ भा॒हि प्र मा॑ पद्यस्व ॥ ३ ॥

वितन्वाना, शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा, धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा, एकं च ॥ अनु० ४ ॥

---

अथ पञ्चमोऽनुवाकः ।

भूर्भुवः॒ सुव॒रिति॒ वा ए॒तास्ति॒स्रो व्याहृ॑तयः । तासा॑मु ह॒ स्मैतां च॑तु॒र्थीम् । माहा॑चमस्यः॒ प्रवे॑दयते । मह॒ इति॑ । तद्ब्रह्म॑ । स आत्मा । अङ्गा॑न्य॒न्या दे॒वताः॑ । भूरिति॒ वा अ॒यं लो॒कः । भुव॒ इत्य॒न्तरि॑क्षम् । सुव॒रित्य॒सौ लो॒कः ॥ १ ॥

मह॒ इत्या॑दि॒त्यः । आ॒दि॒त्येन॒ वाव सर्वे॑ लो॒का मही॑यन्ते । भूरिति॒ वा अ॒ग्निः । भुव॒ इति॑ वा॒युः । सुव॒रित्या॑दि॒त्यः । मह॒ इति॑ च॒न्द्रमाः॑ । च॒न्द्रम॑सा

७ प्रपाठके ६ अनुवाकः। ७२६

वाव सर्वाणि॒ ज्योतीꣳ॑षि महीयन्ते। भूरिति॒ वा ऋच॑:। भुव॒ इति॒ सामानि॑। सुव॒रिति॒ यजूं॑षि ॥ २॥

मह॒ इति॒ ब्रह्म॑। ब्रह्म॑णा॒ वाव सर्वे॑ वे॒दा मही॑यन्ते। भूरिति॒ वै प्राण॑:। भुव॒ इत्य॑पानः॑। सुव॒रिति॑ व्यानः॑। मह॒ इत्यन्न॑म्। अन्ने॑न॒ वाव सर्वे॑ प्रा॒णा म॑हीयन्ते। ता वा ए॒ताश्चत॑स्रश्चतु॒र्द्धा। चत॑स्रश्चतस्रो॒ व्याहृ॑तयः। ता यो वे॑द॑॥ स वे॑द॒ ब्रह्म॑। सर्वे॑ऽस्मै दे॒वा ब॒लिमाव॑हन्ति ॥ ३॥

अ॒सौ लो॒कः, यजूं॑षि, वे॒द, दे॒ च॑ ॥ अनु० ५ ॥

---

अथ षष्ठोऽनुवाकः।

स य ए॒षोऽन्त॑र्हृदय आका॒शः। तस्मि॑न्न॒यं पुरु॑षो मनो॒मय॑:। अ॒मृ॑तो हिर॒ण्मय॑:। अन्त॑रेण ता॒लुके॑। य ए॒ष स्तन॑ इवाव॒लम्ब॑ते। सेन्द्र॑योनिः। यत्रा॒ऽसौ के॒शान्तो॑ वि॒वर्त्त॑ते। व्यपो॒ह्य॑ शीर्षकपा॒ले। भूरित्य॒ग्नौ प्रति॑तिष्ठति। भुव॒ इति॑ वा॒यौ ॥ १॥

सुव॒रित्या॑दि॒त्ये। मह॒ इति॒ ब्रह्म॑णि। आ॒प्नोति॑ स्वारा॑ज्यम्। आ॒प्नोति॒ मन॑स॒स्पति॑म्। वाक्प॑ति॒श्चक्षु॑ष्पतिः। श्रोत्र॑पतिर्विज्ञान॑पतिः। ए॒तत् ततो॑ भवति। आका॒श-

4 T 2

७३० तैत्तिरीये आरण्यके

शरीरं॒ ब्रह्म॑ । स॒त्यं प्रा॒णारामं॒ मन॑ आन॒न्दं । शान्ति॑समृद्धम॒मृतं॑ ॥ इति॑ प्राचीनयो॒ग्योपा॑स्व ॥ २ ॥ वा॒यौ, अ॒मृतं, एक॑ञ्च ॥ अनु० ६ ॥

---

अथ सप्तमोऽनुवाकः ।

पृ॒थि॒व्य॒न्तरि॑क्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदि॒शः* । अ॒ग्निर्वा॒- युरा॑दि॒त्यश्चन्द्र॑मा॒ नक्ष॑त्राणि । आप॒ ओष॑धयो॒ वन॒- स्पत॑य आका॒श आ॒त्मा । इत्य॑धिभू॒तं । अथाध्या॒त्मं । प्रा॒णोऽपा॒नो व्या॒न उ॑दा॒नः समा॑नः । चक्षुः॒ श्रोत्रं॒ मनो॒ वाक्त्वक् । चर्म॑ मा॒ꣳ॒सं स्नावास्थि॑ म॒ज्जा । ए॒त- द॑धि॒विधाय॒ ऋषिरवो॑चत् । पाङ्क्तं॒ वा इ॒दꣳ सर्वं॑ ॥ पाङ्क्ते॒नैव पाङ्क्तꣳ॑ स्पृणो॒तोति॑ ॥ १ ॥ सर्व्वं॑, एक॑ञ्च ॥ अनु० ७ ॥

---

अथ अष्टमोऽनुवाकः ।

ओमिति॒ ब्रह्म॑ । ओमिती॒दꣳ सर्वं॑ । ओमित्ये॒तद॑- नुकृ॒तिर्ह॒ स्म वा अप्योश्रा॑व॒येत्या॑श्रावयन्ति । ओमिति॑ सामा॑नि गायन्ति । ओꣳशोमिति॑ श॒स्त्राणि॑ शꣳस-

---

* अवान्तरदिश इति B, J, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ।

७ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ५३१

न्ति । ओमित्य॑ध्व॒र्युः प्रति॑ग॒रं प्रति॑गृणाति । ओमिति॒ ब्रह्मा॒ प्रसौ॑ति । ओमित्य॑ग्निहो॒त्रम॑नुजानाति । ओ- मिति॑ ब्राह्म॒णः प्र॑व॒क्ष्यन्ना॑ह॒ . ब्रह्मोपा॑प्नुवानीति॑ । ब्रह्मै॒वोपा॑प्नोति ॥ १ ॥

ओं, दश ॥ अनु० ८ ॥

---

अथ नवमोऽनुवाकः ।

ऋ॒तञ्च॑ स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । स॒त्यञ्च॑ स्वाध्यायप्र- व॒चने च॑ । तप॑श्च स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । दम॑श्च स्वा- ध्यायप्रव॒चने च॑ । शम॑श्च स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । अग्न- य॑श्च स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । अ॒ग्निहो॒त्रञ्च॑ स्वाध्याय- प्रव॒चने च॑ । अ॒तिथ॑यश्च स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । मा- नु॒षञ्च॑ स्वाध्यायप्रव॑चने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रव॑- चने च ॥ प्र॒जन॑श्च स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । प्र॒जाति॑श्च स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । स॒त्यमिति॑ स॒त्यव॑चा राथी॒तरः॑ । तप॒ इति॑ तपो॒ नित्यः॑ पौ॑रुशि॒ष्टिः । स्वाध्यायप्रव॒चने ए॒वेति॑ नाको॑ मौद्ग॒ल्यः । तद्धि तप॑स्तद्धि तपः ॥ १ ॥

प्रजा च स्वाध्यायप्रव॑चने च, षट् च॑ ॥ अनु० ९ ॥

७३२ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ दशमोऽनुवाकः ।

अ॒हं वृक्षस्य॒ रेरि॑वा । की॒र्त्तिः पृ॒ष्ठं गि॒रेरि॑व । ऊ॒र्ध्व-
प॑वि॒त्रो वा॒जिनी॑व स्व॒मृत॑मस्मि । द्रवि॑णꣳ सुवर्च॒सम् ।
सु॒मे॒धा अ॒मृतो॒क्षितः॑ । इति त्रिशङ्कोर्वेदानुव॒चन॑म् ॥१॥
अ॒हꣳ, षट् ॥ अनु० १० ॥

---

अथ एकादशोऽनुवाकः ।

वे॒दमनू॒च्याचा॒र्योऽन्ते॒वासि॑नम॑नु॒शास्ति॑ । स॒त्यं व॑द ।
धर्मं॑ चर । स्वाध्या॑यान्मा प्रम॑दः । आचार्याय प्रियं ध-
नमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्य॒वच्छेत्सीः । सत्यान्न प्रम॑दित॒-
व्य॑म् । धर्मा॑न्न प्रम॑दित॒व्य॑म् । कुश॒लान्न प्रम॑दित॒व्य॑म् ।
भू॒त्यै न प्रम॑दित॒व्य॑म् । स्वाध्यायप्रवचना॒भ्यां न प्रम॑-
दित॒व्य॑म् ॥ १ ॥
दे॒वपि॒तृका॒र्याभ्यां॑ न प्रम॑दित॒व्य॑म् । मातृ॑दे॒वो भ॑व ।
पि॒तृदे॑वो भव । आचा॑र्यदे॒वो भ॑व । अ॑तिथिदे॒वो
भ॑व । यान्य॑नव॒द्यानि॒ कर्मा॑णि । तानि सेवि॑तव्या॒-
नि । नो इत॑राणि । यान्य॒स्माक॑ꣳ सु॒चरि॑तानि ।
तानि त्वयो॒पास्या॑नि ॥ २ ॥

७ प्रपाठके १२ अनुवाकः । ७३३

नो इत॒राणि॑ । येके चा॒स्मच्छ्रेया॑ꣳसो ब्रा॒ह्मणाः॑ ।
तेषां॑ त्वयाऽऽसनेन॒ प्रश्व॑सितव्यम् । श्र॒द्धया दे॑यम् ।
अश्र॑द्धयाऽदे॒यम् । श्रि॒या दे॑यम् । ह्रि॒या दे॑यम् । भि॒या
दे॑यम् । सं॒विदा दे॑यम् । अथ॒ यदि॑ ते कर्म॑विचिकित्सा
वा वृत्तविचिकि॑त्सा वा॒ स्यात् ॥ ३ ॥

ये तत्र॒ ब्राह्म॑णाः सम्म॒र्शिनः॑ । यु॒क्ता आ॒युक्ताः॑ ।
अ॒लू॒क्षा ध॑र्म॑कामाः स्युः॑ । यथा॒ ते तत्र॑ व॒र्तेर॑न् । तथा॒
तत्र॑ व॒र्तेथाः॑ । अथाभ्या॑ख्या॒तेषु॑ । ये तत्र॒ ब्राह्म॑णाः सम्म॒-
र्शिनः॑ । यु॒क्ता आ॒युक्ताः॑ । अ॒लू॒क्षा ध॑र्म॑कामाः स्युः॑ । यथा॒
ते तेषु॑ व॒र्तेर॑न् ॥ तथा तेषु॑ व॒र्तेथाः॑ । ए॒ष आ॒देशः॑ । ए॒ष
उ॑पदे॒शः । ए॒षा वे॑दोप॒निष॑त् । ए॒तद॑नु॒शास॑नम् । ए॒व-
मु॑पासि॒तव्य॑म् । ए॒वमु॑ चै॒तदु॑पा॒स्यम् ॥ ४ ॥

स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रम॑दित॒व्यं, तानि त्वयो-
पा॒स्यानि, स्यात्, तेषु॑ व॒र्तेर॑न्, स॒प्त च॑ ॥ अनु० ११ ॥

---

अथ द्वादशोऽनुवाकः ।

शन्नो॑ मि॒त्रः शं वरु॑णः । शन्नो॑ भवत्वर्य॒मा । शन्न॒
इन्द्रो॒ बृह॒स्पतिः॑ । शन्नो॒ विष्णु॑रुरुक्र॒मः । नमो॒ ब्र-
ह्म॑णे । नम॑स्ते वायो । त्वमे॒व प्र॒त्यक्षं॒ ब्रह्मा॑सि । त्वा-

७३४ तैत्तिरीये आरण्यके

मेव॑ प्र॒त्यक्षं॒ ब्रह्मा॑ऽवादिषम् । ऋ॒तम॑वादिषम् । स॒त्यम॑- वादिषम् ॥ तन्मामा॑वीत् । तद्व॒क्तार॑मावीत् । आवी॒- न्मां । आवी॑द्व॒क्तारं॑ । ॐ शान्ति॒ः शान्ति॒ः शान्ति॑ः ॥ १ ॥ स॒त्यम॑वादिषं, पञ्च च॑ ॥ अनु० १२ ॥ शन्नः,(१)॥ शीक्षाँ,(२)॥ सह नौ॒,(३)॥ यच्छन्द॑सां, (४)॥ भूः,(५)॥ स यः,(६)॥ पृथिवी,(७)॥ ओमिति, (८)॥ ऋ॒तञ्च॑,(९)॥ अहं,(१०)॥ वेदम॒नूच्य॑,(११)॥ शन्न॒:, द्वादश ॥ १२ ॥ शन्न॑ः, मह॒ इत्या॑दि॒त्यः, नौ इत॑रा॒णि, त्रयोवि॑ग्- श॒तिः ॥ २३ ॥

समाप्तः सप्तमः प्रपाठकः ।

तैत्तिरीये आरण्यके

अष्टमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।

---

हरिः ॐ

सह॒ नाव॑वतु । सह॒ नौ॑ भुनक्तु । सह॒ वी॒र्यं॑ करवा-
वहै । तेज॒स्वि नावधी॑तमस्तु॒ । मा वि॑द्विषा॒वहै॑ ।
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
ॐ ब्र॒ह्म॒विदा॑प्नोति॒ पर॑म् । तदे॒षाऽभ्यु॑क्ता । स॒त्यं
ज्ञा॒नम॑न॒न्तं ब्रह्म॑ । यो वेद॒ निहि॑तं॒ गुहा॑यां पर॒मे व्यो॑-
मन् । सो॑ऽश्नुते॒ सर्वा॒न् कामा॒न्त्स॒ह ब्रह्म॑णा विप॒श्चि-
तेति॑ । तस्मा॒द्वा ए॒तस्मा॑दा॒त्मन॑ आका॒शः संभू॑तः । आ-
का॒शाद्वा॒युः । वा॒योर॒ग्निः । अ॒ग्नेरापः॑ । अ॒द्भ्यः पृ॑थि॒वी ।
पृ॒थि॒व्या ओष॑धयः । ओष॑धी॒भ्योऽन्न॑म् । अन्ना॒द्रेतः॑ । रे-
तसः॒ पुरु॑षः*। स वा एष पुरुषोऽन्न॑रसम॒यः । तस्येद॑मेव

---

* अन्नाद्रेतः । रेतसः पुरुष इति परिवर्त्ते अन्नात्पुरुष इति B. J चिह्नितपुस्तकद्वये पाठः।

७३६ तैत्तिरीये आरण्यके

शिरः॑ । अ॒यं दक्षि॑णः प॒क्षः । अ॒यमुत्त॑रः प॒क्षः ।
अ॒यमा॒त्मा । इदं पु॒च्छं प्रति॒ष्ठा । तद॒प्येष॒ श्लोको॑
भ॒वति ॥ अनु० १ ॥

---

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

अन्ना॒द्वै प्र॒जाः प्र॒जाय॑न्ते । याः काश्च॑ पृथि॒वीꣳ
श्रि॒ताः । अथो॒ अन्ने॑नै॒व जी॑वन्ति । अथै॑नदपि॑ य-
न्त्यन्त॒तः । अन्न॒ꣳ हि भू॒तानां॒ ज्येष्ठ॑म् । तस्मा॑त्स॒र्वौष॒धमु॑-
च्यते । सर्वं॒ वै तेऽन्न॑माप्नुवन्ति । येऽन्नं॒ ब्रह्मो॒पास॑ते । अ-
न्न॒ꣳ हि भू॒तानां॒ ज्येष्ठ॑म् । तस्मा॑त्स॒र्वौष॒धमु॑च्यते । अ-
न्ना॒द्भूता॑नि जा॒यन्ते । जाता॒न्यन्ने॑न वर्धन्ते । अद्यते-
ऽत्ति च॑ भूता॒नि । तस्मादन्नं॒ तदु॑च्यत इति । तस्माद्वा-
ए॒तस्मादन्न॑रस॒मयात् । अन्योऽन्तर आ॒त्मा प्रा॑णम॒यः ।
तेनै॑ष पू॒र्णः । स वा एष पु॑रुषवि॒ध ए॒व । तस्य पु॑रु-
षवि॒धतां॑ । अन्व॒यं पु॑रुषवि॒धः । तस्य॑ प्रा॒ण ए॒व शिरः॑ ।
व्या॒नो दक्षि॑णः प॒क्षः । अ॒पान उत्त॑रः प॒क्षः । आ॒काश॑
आ॒त्मा । पृथि॒वी पु॒च्छं प्रति॒ष्ठा । तद॒प्येष॒ श्लोको॑
भ॒वति ॥ अनु० २ ॥

८ प्रपाठक ४ अनुवाकः। ७१०

अथ तृतीयोऽनुवाकः।

प्रा॒णं दे॒वा अनु॒प्राण॑न्ति। मनु॒ष्याः॑ प॒शव॑श्च ये।
प्रा॒णो हि भू॒ताना॒मायुः॑। तस्मा॑त्स॒र्वायु॒षमु॑च्यते। स-
र्व॑मेव॒ त आ॑युर्यन्ति। ये प्रा॒णं ब्रह्मो॒पास॑ते। प्रा॒णो
हि भू॒ताना॒मायुः॑। तस्मा॑त्स॒र्वायु॒षमुच्य॑त॒ इति॑। तस्यै-
ष एव शारी॑र आ॒त्मा। यः॑ पूर्व॑स्य। तस्मा॒द्वा ए॒तस्मा॑-
त्प्राणम॒यात्। अ॒न्योऽन्तर आत्मा॑ मनो॒मयः॑। तेनै॑ष
पूर्णः॑। स वा एष पुरु॑षवि॒ध ए॒व। तस्य* पुरु॑षवि॒-
धतां। अन्व॒यं पुरु॑षवि॒धः। तस्य यजु॑रेव॒ शिरः॑। ऋ-
ग्द॑क्षि॒णः पक्षः॑। सामोत्त॑रः प॒क्षः। आ॒देश॑ आ॒त्मा।
अथर्वाङ्गिरसः पु॒च्छं प्रति॑ष्ठा। तद॑प्येष श्लो॑को भ॑व-
ति॥ अनु० ३॥

---

अथ चतुर्थोऽनुवाकः।

यतो॒ वाचो॒ निव॑र्त्तन्ते। अप्रा॑प्य॒ मन॑सा स॒ह।
आनन्दं ब्रह्म॑णो वि॒द्वान्। न बिभे॑ति कदा॑चने॒ति।
तस्यैष एव शारी॑र आ॒त्मा। यः॑ पूर्व॑स्य। तस्मा॑-
द्वा ए॒तस्मान्म॑नोम॒यात्। अ॒न्योऽन्तर आत्मा॑ वि-

---

* एतस्येति B चिह्नितपुस्तकपाठः।

4 U 2

७६८	तैत्तिरीये आरण्यके

ज्ञान॒मयः॑ । तेनै॒ष पूर्णः॑ । स वा ए॒ष पु॒रुष॑विध ए॒व । तस्य॑ पुरु॒षवि॒धतां॑ । अन्वयं॑ पुरु॒षवि॒धः । तस्य॒ श्रद्धै-व॒ शिरः॑ । ऋ॒तं दक्षि॑णः प॒क्षः । स॒त्यमुत्त॑रः प॒क्षः । यो॑ग आ॒त्मा । महः॒ पुच्छं॒ प्रति॑ष्ठा । तद॒प्येष॒ श्लोको॑ भवति ॥ अनु० ४ ॥

---

अथ पञ्चमोऽनुवाकः ।

वि॒ज्ञानं॑ य॒ज्ञं त॑नुते । कर्मा॑णि तनु॒तेऽपि॑ च । वि॒ज्ञानं॑ दे॒वाः सर्वे॑ । ब्रह्म॒ ज्येष्ठ॒मुपा॑सते । वि॒ज्ञानं॑ ब्रह्म॒ चेद्वेद॑ । तस्मा॒चेन्न प्रमाद्य॑ति । श॒रीरे॑ पाप्म॑नो हि॒त्वा । सर्वान् कामान्त्स॒मश्नु॑त इ॒ति । तस्यैष एव शा॒रीर॑ आ॒त्मा । यः पूर्व॑स्य । तस्माद्वा ए॒तस्माद्वि॑ज्ञान॒मया॑त् । अ॒न्योऽन्तर आ॒त्माऽऽन॑न्द॒मयः॑ । तेनै॒ष पूर्णः॑ । स वा ए॒ष पु॒रुष॑विध ए॒व । तस्य॑ पुरु॒षवि॒धतां॑ । अन्वयं॑ पुरु॒षवि॒धः । तस्य प्रि॒यमे॒व॒ शिरः॑ । मोदो॑ दक्षि॑णः प॒क्षः । प्र॒मोद॒ उत्तरः॑ प॒क्षः । आन॑न्द आ॒त्मा । ब्रह्म॒ पुच्छं॒ प्रति॑ष्ठा । तद॒प्येष॒ श्लोको॑ भवति ॥ अनु० ५ ॥

८ प्रपाठके ७ अनुवाकः । ७३६

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

अस॑न्नेव स॑ भवति । अस॒द्ब्रह्मेति॒ वेद॒ चेत् । अस्ति॒ ब्रह्मेति॑ चेद्वे॒द । सन्त॑मेनं ततो वि॑दु॒रिति॑ । तस्यैष एव शारी॑र आ॒त्मा । यः पूर्व॑स्य । अथातोऽनुप्र॒श्नाः । उ॒तावि॒द्वान॒मुं लो॒कं प्रेत्य॑ । कश्च॒ न ग॑च्छती३ । आ॒हो वि॒द्वान॒मुं लो॒कं प्रेत्य॑ । कश्चित्सम॑श्नु॒ता३उ॑ । सो॑ऽकामयत । ब॒हु स्यां॒ प्रजाये॒येति॑ । स तपो॑ऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा । इ॒दꣳ सर्व॑मसृजत । यदि॒दं किञ्च॑ । तत्सृ॒ष्ट्वा । तदे॒वानु॒प्रावि॑शत् । तद॑नु॒प्रवि॑श्य । सञ्च॒ त्यच्चा॑भवत् । नि॒रुक्तञ्चा॑नि॒रुक्तञ्च । नि॒लय॑नञ्चा-नि॒लय॑नञ्च । वि॒ज्ञानञ्चावि॑ज्ञानञ्च । स॒त्यञ्चानृ॒तञ्च स॒त्यम॑भवत् । यदि॒दं किञ्च॑ । तत्स॒त्यमि॑त्याच॒क्षते । तद॒प्येष॒ श्लोको॑ भवति ॥ अनु० ६ ॥

---

अथ सप्तमोऽनुवाकः ।

अस॒द्वा इ॒दमग्र॑ आसीत् । ततो॒ वै सद॑जायत । तदा॒त्मानꣳ स्वय॑मकुरुत । तस्मा॒त्तत्सुकृ॑तमुच्यत॒ इति॑ । यद्वै॑ तत्सु॑कृतं । र॑सो॒ वै सः॑ । रसꣳ॑ ह्ये॒वायं लब्ध्वाऽऽन॑-

७४० तैत्तिरीये आरण्यके

न्दी भवति। को ह्येवान्यात्कः प्रा॒ण्यात्। यदेष आ- काश आनन्दो॒ न स्यात्। एष ह्येवानन्द॒याति। यदा ह्ये॑वैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽ- भयं प्रतिष्ठां विन्दते। अथ सोऽभयं गतो॒ भवति। यदा ह्ये॑वैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरु॒ते। अथ तस्य भयं भवति। तत्त्वेव भयं विदुषो म॑न्वानस्य॒। तदप्येष श्लो॒को भवति॥ अनु० ७॥

---

अथ अष्टमोऽनुवाकः।

भीषा॒ऽस्माद्वातः॑ पवते। भीषोदे॑ति॒ सूर्यः॑। भीषा॒ऽ- स्मादग्निश्चेन्द्र॑श्च। मृत्युर्धावति पञ्चम इ॒ति। सैषाऽऽन- न्दस्य मीमाꣳसा भवति। युवा स्यात् साधुयुवाऽ- ध्यायिकः। आशिष्ठो दृढिष्ठो॑ बलि॒ष्ठः। तस्येयं पृथि- वी सर्वा॒ वित्तस्य॑ पूर्णा स्यात्। स एको मानुष आ- नन्दः॑। ते ये शतं मानुषा आनन्दाः॥ १॥

स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः॑। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामान- न्दाः। स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः॑। श्रोत्रियस्य

८ प्रपाठके ८ अनुवाकः। ७४१

चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तं दे॑वगन्ध॒र्वाणा॑मा॒नन्दाः॑ । स एकः॑ पितॄणां॑ चिरलो॑कलो॒काना॑मा॒नन्दः॑ । श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तं पितॄणां॑ चिरलो॑कलो॒का- ना॑मा॒नन्दाः॑ । स एक॑ आजा॑नजानां॑ दे॒वाना॑मान॒- न्दः॑ ॥ २ ॥

श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तमाजा॑नजानां॑ दे॒वाना॑मा॒नन्दाः॑ । स एकः॑ कर्मदे॒वानां॑ दे॒वाना॑मान॒न्दः॑ । ये कर्म॑णा दे॒वानपि॑ य॒न्ति । श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒- तस्य॑ । ते ये श॒तं कर्म॑दे॒वानां॑ दे॒वाना॑मा॒नन्दाः॑ । स एको॑ दे॒वाना॑मा॒नन्दः॑ । श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तं दे॒वाना॑मा॒नन्दाः॑ । स एक इन्द्र॑स्यान॒- न्दः॑ ॥ ३ ॥

श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तमिन्द्र॑स्या- न॒न्दाः॑ । स एको॒ बृह॒स्पते॑रान॒न्दः॑ । श्रो॒त्रिय॑स्य चा- का॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तं बृह॒स्पते॑रान॒न्दाः॑ । स एकः॑ प्र॒जाप॑तेरान॒न्दः॑ । श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तं प्र॒जाप॑तेरान॒न्दाः॑ । स एको॒ ब्रह्म॑ण आ॒नन्दः॑ । श्रो॒त्रि- य॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ ॥ ४ ॥

स यश्चा॑यं पु॒रुषे॑ । यश्चा॑सा॒वादित्ये॑ । स एकः॑ ।

७४२ तैत्तिरीये आरण्यके

स य॑ एवंवि॒त् । अ॒स्माल्लो॒कात्प्रेत्य॑ । एतमन्नम॒यमा॒त्मानमुप॑सङ्क्रामति । एतं प्राणम॒यमा॒त्मानमुप॑सङ्क्रामति । एतं मनोम॒यमा॒त्मानमुप॑सङ्क्रामति । एतं॑ वि॒ज्ञानम॒यमा॒त्मानमुप॑सङ्क्रामति । एतमानन्दम॒यमा॒त्मानमुप॑सङ्क्रामति । तद॒प्येष॒ श्लोको॑ भ॒वति ॥
अनु० ८ ॥

---

अथ नवमोऽनुवाकः ।

यतो॒ वाचो॒ निव॑र्त्तन्ते । अप्रा॑प्य॒ मन॑सा स॒ह ।
आनन्दं॒ ब्रह्म॑णो वि॒द्वान् । न बि॒भेति॒ कुत॑श्च॒नेति॑ ।
एतँ॑ ह॒ वाव॑ न॒ तपति॑ । किम॒हँ सा॒धु ना॑क॒रव॑म् ।
किम॒हं पा॒पमकर॑व॒मिति॑ । स य एवं वि॒द्वाने॒ते आ॒त्मा॑नँ स्पृणुते । उ॒भे ह्ये॑वै॒ष ए॒ते आ॒त्मानँ॑ स्पृणु॒ते ।
य ए॒वं वेद॑ । इत्युपनिष॑त् ॥ अनु० ९ ॥

ब्रह्म॑वि॒त्, इदं॑, अ॒यं, इदं, एक॑विँशतिः(१)। अ॒न्नात्, अन्न॑रस॒मयात्, प्राणः, व्यानः, अपानः, आका॑शः, पृथि॒वी पुच्छँ॑, षडिँ॑शतिः(२)। प्रा॒णं, यजुः, ऋक्, साम, आदेशः, अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं, द्वाविँ॑शतिः(३)। यतः, श्रद्धा, ऋतंँ, सत्यं, योगः, महः, अ॒ष्टाद॑श(४)।