तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

श्लोकः ३२५ ] प्रथमाह्निकम् । २६७ मृतेः परीक्षा योगीशी- मेलकादिविधिस्तथा । व्याख्याविधिः श्रुतविधि- र्गुरुपूजाविधिस्त्वियत् ॥३२२॥ नैमित्तिकप्रकाशाख्ये ऽप्यष्टाविंशाह्निके स्थितम् । अधिकार्यात्मनो भेदः सिद्धपत्नीकुलक्रमः ॥३२३॥ अर्चाविधिर्दौतविधी रहस्योपनिषत्क्रमः । दीक्षाभिषेकौ बोधश्चे- त्येकोनत्रिंश आह्निके ॥३२४॥ मन्त्रस्वरूपं तद्वीर्य- मिति त्रिंशे निरूपितम् । शूलाब्जभेदो व्योमेश- स्वस्तिकादिनिरूपणम् ॥३२५॥ पं० ६ ग० पु० विधिर्मौनिविधी रहस्येति पाठः । ३८

२६८ श्रीतन्त्रालोकः । विस्तरेणाभिधातव्य- मित्येकत्रिंश आह्निके । गुणप्रधानताभेदाः स्वरूपं वीर्यचर्चनम् ॥ ३२६ ॥ कलाभेद इति प्रोक्तं मुद्राणां संप्रकाशने । इत्यादि न केवलमेवं, यावत् अन्यदपि अस्य माहात्म्यं स्यात् इत्याह 'इति सप्ताधिकां, संप्रका- शने' इत्यन्तम् । इह ग्रन्थकृता तत्त्वतः समस्तव्य- स्तत्वेन सप्तत्रिंशदाह्निकानि उपनिबद्धानि इति । यथा पृथ्वीतत्त्वे भेदस्य प्राधान्यात् स्थूलेन रूपेण सर्वमस्ति, तथा इहापि वक्ष्यमाणम् इत्युक्तं 'सर्व- स्योद्देशनं क्रमात्' इति। परोपाये इति - शाम्भवोपाये, अस्य च अविकल्पकमेव रूपम् इत्युक्तप्रायं, तच्च भेदाभावे सति भवेत्, स च वाच्यवाचकात्मनो विश्वस्य संविदेकरूपत्वे सति स्यात्, तत्र वाच्यात्मनो विश्वस्य चित्प्रतिबिम्बत्वेन सामान्यविशेषात्मतया पं० १६ ख० पु० विश्वस्य विश्वचिदिति पाठः ।

श्लोकः ३२६ ] प्रथमाह्निकम् । २६६ द्विविधस्य, वाचकात्मनो विश्वस्य च परामर्शोदय- क्रममन्त्रार्थभिन्नरूपत्वाभ्यां संविदनतिरेकात् तदेक- रूपत्वमुच्यते इत्यत्र एतत्प्रमेयत्रयोपक्षेपः । शाक्तस्य च विकल्पकमेव रूपम् इति प्रथमं विकल्पस्यैव संस्कार उक्तः, स च हेयाद्यालोचनद्वारेण तर्केण अभिधीयते इति तदनन्तरं तत्तत्त्वम् । अन्यच्च शुद्धविद्यात्मनस्तर्कस्यैव विस्फूर्जितं यत् तद्वशादेव सद्गुरुप्राप्तिर्भवेत् इति तत्सतत्त्वमुक्तम् । तर्क एव च साक्षाद्योगस्याङ्गम् इति अन्येषां योगाङ्गानामनुप- योगित्वम् — तर्कस्य च शुद्धविद्यात्मतया भेदभावक- मायीयविकल्पप्रतिघातित्वात् कल्पितस्य अर्चादेर- नादरः तत एवाविकल्पसंस्कारस्य दाढ्यात् संवि- च्चक्रोदयः, तदुदय एव च मन्त्राणां परं वीर्यं, तथामर्श एव च वास्तवं जप्य्यादि, अत एव च संविदि भेदाभावात् निषेधविधितुल्यत्वम् इत्येतन्नवसंख्याकं प्रमेयमुपक्षिप्तम् । एवमाणवादावपि बुद्धिध्यानादेः साक्षात्तदौपायिकत्वम् इत्येतदस्माभिः — स्पष्टत्वात् पं० ५ क० पु० स चाहन्ताद्यालोचनद्वारेणेति, ख० पु० स चोपायाद्यालो- चनेति पाठः ।

३०० श्रीतन्त्रालोकः । ग्रन्थविस्तरभयात् अग्रे च निर्णयिष्यमाणत्वात् न प्रातिपद्येन व्याख्यातम् इति स्वयमेव अवधार्यम् ॥ २८४-३२६ ॥ ननु एकीकाराह्निकादौ किमिति न अनुजोद्देशः कृतः ? इत्याशङ्क्याह द्वात्रिंशत्तत्वादीशाख्या- त्प्रभृति प्रस्फुटो यतः ॥ ३२७॥ न भेदोऽस्ति ततो नोक्त- मुद्देशान्तरमत्र तत् । द्वात्रिंशं तत्त्वं स्वरूपं यस्य तन्मुद्राह्निकं, तस्मात् द्वात्रिंशसंख्यादनन्तरं यत् ईशाख्यं त्रयस्त्रिंशमेकीका- राह्निकं तत आरभ्य भेदस्य प्राधान्याभावात् अनुज उद्देशो न कृतः इत्यर्थः ॥३२७॥ ननु यद्यतः प्रभृति भेदो नास्ति तत्किमिति आह्निकान्तरपरिगणनमेव कृतम् इत्याशङ्क्याह मुख्यत्वेन च वेद्यत्वा- दधिकारान्तरक्रमः ॥३२८॥

श्लोकः ३३० ] प्रथमाह्निकम् । ३०१ एतदुपसंहरन्नन्यदवतारयति इत्युद्देशविधिः प्रोक्तः सुखसंग्रहहेतवे । अथास्य लक्षणावेक्षे निरूप्येते यथाक्रमम् ॥३२६॥ अस्य इति-उद्दिष्टस्य प्रमेयजातस्य ॥३२६॥ इदानीमाह्निकार्थमेव संचिनोति आत्मा संवित्प्रकाशस्थितिरनवयवा संविदित्यात्तशक्ति- व्रातं तस्य स्वरूपं स च निज महस- श्छादनाद्वद्धरूपः । आत्मज्योतिःस्वभावप्रकटनविधिना तस्य मोक्षः स चायं चित्राकारस्य चित्रः प्रकटित इह य- त्संग्रहेणार्थ एषः ॥३३०॥ इह आत्मनस्तावत् धामत्रयीबाह्यप्रकाशविलक्षणः पं० ४ क० पु० लक्षणापेक्ष्या तत्र इति पाठः । पं० १० ग० पु० निजमहिमाच्छादनाद्वन्द्वरूपः इति पाठः । पं० १३ क० पु० स चास्य इति पाठः ।

३०२ श्रीतन्त्रालोकः । संविद्रूप एव प्रकाशः स्वरूपं, संविच्च निरवयवा इति एक एव अखण्डप्रकाशरूपः इति यावत् । अत एव च 'शक्तिश्च नाम भावस्य स्वं रूपं मातृकल्पितम् ।' इत्याद्युक्तयुक्त्या तस्य आत्मनः क्रोडीकृतानन्त- शक्तिकं स्वरूपम्, एवमद्वयात्मत्वेऽपि स एव अति- दुर्घटकारित्वलक्षणात् स्वस्वातन्त्र्यात्, निजस्य — अ- नन्यसाधारणस्य ज्ञत्वकर्तृत्वलक्षणस्य, महसो गोप- नात् ग्राह्यग्राहकात्मकं द्वन्द्वमाभासयन् '............शिव एव गृहीतपशुभावः ।' इत्याद्युक्तयुक्त्या 'बद्धः' इत्युच्यते, एवमपि तस्य आ- त्मनः प्रत्यावृत्त्या 'मोक्षो हि नाम नैवान्यः स्वरूपप्रथनं हि सः । स्वरूपं चात्मनः संवित्..................॥' इत्याद्युक्तयुक्त्या ज्ञत्वकर्तृत्वलक्षणस्य स्वमहस एव प्रथनं मोक्षः, यदर्थमेव च तत्तदनन्तशास्त्रात्मक इ- यान् परिकरः । तदाह 'स चायम्' इत्यादि, स चायं मोक्षः — तत्तद्गृहीताधरदर्शनभूमिकस्य अस्य पं० ८ ग० पु० महिम्नो गोपनादिति पाठः ।

श्लोकः ३३० ] प्रथमाह्निकम् । ३०३ ‘रागाद्यकलुषोऽस्म्यन्तः शून्योऽहं कर्तृताज्झितः ।’ इत्याद्युक्तयुक्त्या चित्रस्वभावस्य, यद्वा ‘तेनाजडस्य भागस्य पुद्गलाण्वादिसंज्ञिनः । अनावरणभागांशे वैचित्र्यं बहुधा स्थितम् ॥’ इत्यादिनीत्या चित्राकारस्य ‘अतः कंचित्प्रमातारं प्रति प्रथयते प्रभुः । पूर्णमेव निजं रूपं कंचिदंशांशिकाक्रमात् ॥’ इत्याद्युक्त्या चित्रः शाम्भवाद्यावेशात्मा प्रकटितः, इह इति – अस्मिन्नाह्निके । ययोर्बन्धमोक्षयोः संग्रहेण संक्षेपेण एषोऽर्थः प्रकटितः इत्यनेनैव संबन्धः ॥३३०॥ ननु आत्मनः स्वरूपप्रथनमेव ‘मोक्षः’ इत्युक्तम्, आत्मा चैक एव अखण्डः इति तत्प्रथात्मनो मोक्षस्यापि वैचित्र्यं कुतस्त्यम् ? इत्याशङ्क्याह मिथ्याज्ञानं तिमिरमसमान् दृष्टिदोषान्प्रसूते पं० ३ क० पु० तेनाजडविभागस्येति, संज्ञित इति च पाठः । पं० ५ ख० पु० चित्रस्वभावस्य इति पाठः । पं० ८ क० पु० इत्याद्युक्तयुक्त्या इति पाठः ।

३०४ श्रीतन्त्रालोकः । तत्सद्भावाद्द्विमलमपि त- द्भाति मालिन्यधाम । यत्तु प्रेक्ष्यं दृशि परिगतं तैमिरं दोषमुद्रां दूरं रुन्द्धेत्प्रभवतु कथं तत्र मालिन्यशङ्का ॥ ३३१ ॥ तिमिरम् - आणवमलमेव मिथ्याज्ञानं भेदप्रथात्म- कम् अपूर्णं वेदनं, दृष्टेः पूर्णायाः संवित्तेः, असमान् - आत्मनि अनात्माभिमानादिरूपान् दोषान् जनयति इति मिथ्याज्ञानसद्भावात् विमलं पूर्णमपि तत् ज्ञानं मालिन्यधाम भाति - स्वस्वातन्त्र्यादपूर्णेन आत्म- ना परिस्फुरति इत्येतावानर्थः इति व्यवह्रियते, यत् पुनरुपेयत्वेन प्रेक्षणीयम् - अवश्यज्ञातव्यं परप्रमात्रे- कात्म पूर्णं ज्ञानं ‘नाहं प्राणो नैव शरीरं न मनोऽहं नाहं बुद्धिर्नाहमहङ्कारधियौ च । योऽत्र ज्ञांशः सोऽस्म्यहमेव ............।’ पं० १३ क० पु० पुनरुपमेयत्वेनेति पाठः ।

श्लोक ३३१ ] प्रथमाह्निकम् । ३०५ इत्यादिनीत्या उद्वेष्टनक्रमेण विमर्शपदवीमारूढं सत्, मिथ्याज्ञानसमुत्थाम् अनात्मनि आत्माभिमानरूपां दोषमुद्रां दूरं रुन्ध्येत् - आत्मन्येव आत्माभिमानेन तिरस्कुर्यात्, तत्र का नाम मालिन्यशङ्का तत्र सं- भावनापि न भवेत् इति वस्तुवृत्तेन बन्धो मोक्षो वापि न नाम कश्चिदस्ति इति का वा नाम तत्र वै- चित्र्यसंभावना स्यात् । अनेन चाभिप्रायेण 'संसारोऽस्ति न तत्त्वतस्तनुभृतां बन्धस्य वार्तैव का बन्धो यस्य न जातु तस्य वितथा मुक्तस्य मुक्तिक्रिया । मिथ्यामोहकृदेष रज्जुभुजगच्छ्छायापिशाचभ्रमो मा किंचित्त्यज मा गृहाण विरम स्वस्थो यथावस्थितः ॥' इत्यादि अन्यत्र उक्तम् । अथ च तिमिरेण नेत्ररो- गविशेषेण दृष्टौ अन्यथाज्ञानात्मदोषजातमुत्पादितं प्रेक्ष्येण अञ्जनादिस्थानीयेन रोध्यते इति तत्र मालिन्यशङ्कापि न भवति इति औपम्यं ध्वनि- तम् ॥३३१॥ इदानीमस्य शास्त्रस्य परं गाम्भीर्यं मन्यमानो ग्रन्थकृत्, एतदर्थसतत्त्वमजानानैरपि अन्यैरन्यथा- पं० ४ ख० पु० का नाम अग्रिमान्न संभावना न प्रभवेत् इति पाठः । ३६

३०६ श्रीतन्त्रालोकः । बोधेन यत्किंचित् उत्तानमेव अन्यथा उच्यते, तान्प्रति अप्रस्तुतप्रशंसया उपहसितुमाह भावव्रात ? हठाज्जनस्य हृदया- न्याक्रम्य यन्नर्तयन् भङ्गीभिर्विविधाभिरात्महृदयं प्रच्छाद्य संक्रीडसे । यस्त्वामाह जडं जडः सहृदयं- मन्यत्वदुःशिक्षितो मन्येऽमुष्य जडात्मता स्तुतिपदं त्वत्साम्यसंभावनात् ॥३३२॥ हे भावव्रात-नीलाद्यर्थ ? आत्मनो हृदयं तेन आत्मतथ्यं रूपं गोपयित्वा जनस्य सर्वस्यैव वादिनो हृदयानि आशयान् बलात्कारेण आक्रम्य ‘अद्यास्मानसत: करिष्यति सतः किं नु द्विधा वाप्ययं किं स्थास्नुनुत नश्वरानुत मिथोभिन्नानभिन्नानुत । इत्थं सद्गदनावलोकनपरैर्भावैर्जगद्गर्तिभि- र्मन्ये मौननिरुद्धमानहृदयैर्दुःखेन तैः स्थीयते ॥’ पं० ७ ग० पु० सहृदयमन्योऽत्र दुःशिक्षित इति पाठः । पं० १७ ग० पु० दुःखमतः स्थीयते इति पाठः ।

श्लोक ३३२ ] प्रथमाह्निकम् । ३०७ इत्यादिस्थित्या विविधाभिर्भङ्गीभिः नर्तयन् यत् संक्रीडसे - नटवत् अतात्त्विकेन रूपेण समुल्लससि, अतः स सर्वो वादी असहृदयमपि आत्मानं सहृदय- त्वेन मन्यमानोऽत एव दुःशिक्षितो मिथ्याभिमानात् अकिंचिज्ज्ञः, त्वां भावव्रातं, जडम् - अचेतनम् आह, अतोऽस्माभिरुत्प्रेक्ष्यते - यत् अमुष्य वादिनो वस्तुत- श्चैतन्यस्वभावेन भवता यत् साम्यं तस्य संभावनात् भाववत्त्वमेव जडात्मा इति यद्युच्यते सा अस्य निन्दा- स्थाने स्तुतिः । भावानां हि वस्तुतश्चैतन्यमेव रूपम् अचेत्यमानत्वे हि तेषां न किंचिद्रूपं स्यात्, अत- स्तदेव ये न जानते ते जडेभ्योऽपि जडाः इति कथं च तेषां चेतनात्मकैर्भावैः निन्दापर्यवसायि साम्यं स्यात् इति भावः । एवं प्रकृतेऽपि अस्य ग्रन्थस्य यस्तत्त्वं न जानाति मा ज्ञासीत्, प्रत्युत अन्यथापि यत्किंचन वक्ति इत्यसावेव जडो, न पुनरस्य ग्रन्थस्य कश्चिद्दोषः इत्यर्थः ॥३३२॥ ननु यद्येवं तर्हि एतच्छास्त्राधिगमाय केषांचन पं० ६ क० पु० भावानां हि भावना वस्तुत इति पाठः ।

३०८ श्रीतन्त्रालोकः । परेषां विदुषामभ्यर्थना क्रियतां, यदत्र यथावस्त्वेव बुद्ध्वा द्वेषो मा कार्यः ? इत्याशङ्क्याह इह गलितमलाः परावरज्ञाः शिवसद्भावमया अधिक्रियन्ते । गुरवः प्रविचारणे यतस्तद्- विफला द्वेषकलंकहानियाच्ञा ॥३३३॥ इह द्वये पुरुषाः सन्ति - अनायातशक्तिपाता आ- यातशक्तिपाताश्च, तत्र पूर्वेषां शतशोऽभ्यर्थिता- नाम् एतदधिगमाय मनोऽपि न प्रसरति, इत्यत्र अवधातव्यम्, द्वेषो माकार्यः इत्यभ्यर्थनाया असा- मर्थ्यम् । अपरे च अनभ्यर्थिता अपि स्वयमेव एत- दधिगमाय प्रवर्तन्ते इति तत्रापि एवमभ्यर्थनाया वैयर्थ्यम् । तदाह 'द्वेषकलङ्कहानियाच्ञा' इति । आया- तशक्तिपाताश्च कीदृशाः ? इत्याह गलितमलाः इति, गलितं मलम् - अज्ञानं येषां ते तथाविधाः, अत एव च परम् आदिमम् अनुत्तरम् अवरम् अन्त्यं विसर्गं च ये जानते ते पराहंपरामर्शात्मकमन्त्रवी- पं० ५ ग० पु० प्रविचारणे धियस्तदिति च पाठः ।

श्लोक ३३३ ] प्रथमाह्निकम् । ३०६ र्यज्ञाः इत्यर्थः, अत एव शिवसद्भावमयाः - परप्रमात्रे- कात्मज्ञानशालिनः इति यावत्, अत एव च गुरवः- तात्त्विकार्थोपदेशिनः इति - एतदधिगमाय त एव परमाधिकारिणः इत्युक्तं यतः प्रविचारणेऽधिक्रि- यन्ते इति, यद्वक्ष्यति 'गुरोर्लक्षणमेतावदादिमान्त्यं च वेद्ययेत् । पूज्यः सोऽहमिव ज्ञानी भैरवो देवतात्मकः ॥' इति ॥३३३॥ इह आह्निकादाह्निकान्तरस्य संचयन्यायेन पर- स्परमनुस्यूततां दर्शयितुम् एकेनैव श्लोकेन तत्पर्य- न्तप्रारम्भयोरुपसंहारोपक्रमौ करोति, इति 'अस्य ग्रन्थकारस्य शैली'-इति श्लोकस्य प्रथमार्धेन आह्निकार्थमुपसंहरति तन्त्रालोकेऽभिनवरचिते- ऽमुत्र विज्ञानसत्ता- भेदोद्गारप्रकटनपटा- वाह्निकेऽस्मिन्समाप्तिः । पं० ३ क० पु० अधिगमाय अत एव परमाधिकारिण इति पाठः । पं० ६ ग० पु० आद्यमन्त्यं चेति पाठः ।

३१० श्रीतन्त्रालोकः । पटौ इति पाक्षिकः पुंवद्भावः । इति शिवम् ॥ श्रीशृङ्गाररथादवाप्य कृतिनो जन्मानवद्यक्रमं श्रीमच्छङ्खधरात्परं परिचयं विद्यासु सर्वासपि । श्रीकल्याणतनोः शिवादधिगमं सर्वागमानामपि व्याख्यातं प्रथमाह्निकं जयरथेनात्रावधेयं बुधैः ॥ — इति श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्यश्रीमदभिनवगुप्तविरचिते तन्त्रालोके श्रीमद्राजानकजयरथकृतप्रकाशाख्यव्याख्योपेते विज्ञान- भेदप्रकाशनं नाम प्रथममाह्निकं समाप्तिगमत् ॥ एतत्कश्मीरभूपालसंश्रितेन प्रकाशितम् । सता मुकुन्दरामेण सन्मुदे स्ताच्छिवेर्पितम् ॥ श्रीशिवार्पणमस्तु ॥ —

This page is blank and contains no text to transcribe.

(इस पृष्ठ पर कोई पाठ उपलब्ध नहीं है / यह पृष्ठ रिक्त है)

अथ श्रीतन्त्रालोकस्य श्रीमन्महामाहेश्वराचार्याभिनवगुप्तपादविरचितस्य श्रीमदाचार्यजयरथकृतप्रकाशाख्यव्याख्योपेतस्य द्वितीयमाह्निकम् जयतान्नतजनजयकृत्सञ्जयो रुद्रो विनाभ्युपायं यः । पूरयति कं न कामं कामं कामेश्वरत्वेन ॥१॥ इदानीं 'यो हि यस्माद् गुणोत्कृष्टः स तस्मादूर्ध्व उच्यते।' इति-स्थित्या आणवादीनां यथायथमुत्कर्षादिह पूर्व- पूर्वमेवाभिधानमिष्यते इत्युपैयैकरूपत्वेन शांभवा- पं० २ क० ख० पु० कः पूरयति किं न कामं कामं वागीश्वरत्वेनेति पाठः । पं० ६ क० पु० अभिधानं करिष्यते इति इत्युपायैकेति च पाठः ।

२ श्रीतन्त्रालोकः । दप्यनुपायस्योत्कृष्टत्वम्, इति - प्रथमं तत्स्वरूपमे- वाभिधातुमाह्निकान्तरारम्भं द्वितीयार्धेन प्रतिजानीते यत्तत्राद्यं पदमविरतानुत्तरज्ञप्तिरूपं तन्निर्णेतुं प्रकरणमिदमारभेऽहं द्वितीयम् ॥१॥ तन्निर्णयमेवाह अनुपायं हि यद्रूपं कोऽर्थो देशनयात्र वै । सकृत्स्याद्देशना पश्चा- दनुपायत्वमुच्यते ॥२॥ वै-शब्दोऽवधारणे, तेन नैव कश्चिदर्थः इत्यर्थः । अत्रैव समाधत्ते 'सकृत्स्यात्' इत्यादिना, देशना इत्युपलक्षणं - तेन सिद्धदर्शनाद्यपि ग्राह्यं, यदुक्तम् 'सिद्धानां योगिनीनां च दर्शनं चरुभोजनम् । कथनं संक्रमः शास्त्रे साधनं गुरुसेवनम् ॥ इत्याद्यो निरुपायस्य संक्षेपोऽयं वरानने ।' इति । सकृदिति - न पुनरुपायानुभवः पौनःपुन्ये- नेत्यर्थः । अत एवाह 'पश्चादनुपायत्वमुच्यते' इति, पं० ३ क० पु० यत्र त्वाद्यं परमशिवतानुत्तरेति, ख० पु० यत्तत्राद्यमिति पाठः । पं० ४ क० ख० पु० मिदं त्वारभेयं द्वितीयमिति पाठः ।

श्लोक ३ ] द्वितीयमाह्निकम् । ३ आणवादौ असकृद्भाव्यमानो हि देशनादि उपेय- प्राप्तिं विदधाति इति तत्र तथात्वमुक्तम्, इह तु न तथा इत्यनुपायत्वं, पर्युदासस्य 'अनुदरा कन्या' इति वदल्पार्थत्वेऽपि भावात् अल्पोपायत्वमित्यर्थः- प्राप्तव्ये हि प्राप्ते किं नाम निरर्थकैरायासकारि- भिर्भावनादिभिरिति भावः, यदुक्तम् 'उपायैर्न शिवो भाति भान्ति ते तत्प्रसादतः । स एवाहं स्वप्रकाशो भासे विश्वस्वरूपकः ॥ इत्याकर्ण्य गुरोर्वाक्यं सकृत्केचन निश्चिताः । विना भूयोऽनुसंधानं भान्ति संविन्मयाः स्थिताः ॥' इति ॥ २ ॥ नन्वत्र प्रसज्यप्रतिषेधपक्षावलम्बनेनाविद्यमानो- पायत्वमेव, इति मुख्योऽर्थः कस्मान्न व्याख्यातः ? इत्याशंक्याह अनुपायमिदं तत्त्व- मित्युपायं विना कुतः । स्वयं तु तेषां तत्तादृक् किं ब्रूमः किल तान्प्रति ॥३॥ पं० १२ क० पु० नेन विद्यमानोपायमेवेति पाठः ।

४ श्रीतन्त्रालोकः । 'इदमनुपायं तत्त्वम्' इत्याद्युपदेशादिना केनचि- दुपायेनावश्यं भाव्यम्, अन्यथा लक्षणमुपायमन्तरेण कथं सिद्ध्येत्, इत्युक्तम् 'इत्युपायं विना कुतः' तेन सकृदुपदेशादिना केनचिदुपायेनावश्यं भाव्यम्, अन्यथा ह्यनुपायपरतत्त्वज्ञप्तिरेव न स्यात् । ननु स्वविमर्शबलात्स्वयमेव प्राप्तप्राप्तव्या अपि केचिद् दृश्यन्ते, इति-किं सकृदुपदेशाद्यात्मना स्वल्पे- नाव्युत्पन्नेन ? इत्याशंक्याह 'स्वयमित्यादिना' तदि- त्यनुपायं परप्रकाशात्मकं रूपं, किं ब्रूम इति-नहि तदधिकारेण शास्त्रस्यैव प्रवृत्तिर्भवेदिति भावः, तदुक्तम् 'तत्त्वज्ञस्य तृणं शास्त्रं.........।' इति । यदभिप्रायेणैव 'संसाराम्बुनिधिं यः स्यात्तितीर्षुः कश्चिदुत्तमः' नात्यन्ततज्ज्ञो नो मूर्खः सोऽस्मिञ्छास्त्रेऽधिकारवान्' । इत्यादावत्यन्ततज्ज्ञस्य शास्त्रे नाधिकार उक्तः, तेन वयमर्वाग्दर्शिनोऽप्यदृष्टेऽर्थे शास्त्रैकदिव्यचक्षुष आरु- पं० २ ग० पु० उपायान्तरेण कथमिति पाठः । पं० ८ ग० पु० अव्युत्पन्नत्वेन इति पाठः । पं० १४ संसारेति पदद्वयं ग० पुस्तकात्पूरितमस्ति ।