वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

१७६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे गरुडपुराणे, भृत्याश्च त्रिविधा ज्ञेया उत्तमाधममध्यमाः । नियोक्तव्या यथार्हेषु त्रिविधेषु च कर्मसु ॥ इति । मत्स्यपुराणेऽपि, गुणहीनानपि तथा विज्ञाय नृपतिः स्वयम् । कर्मस्वेव नियुञ्जीत यथायोग्येषु भागशः ॥ अत्रायं वाक्यार्थः । यदि मौलाः कुलीना अपि तथा पि- तृपैतामहपदयोग्यगुणहीनास्तांस्तथाविधगुणहीनानपि विज्ञाय यथायोग्येष्वेव कर्मसु स्वयं भागशः कर्मविभागेन नियुञ्जीत, न तु तत्तत्पितृपैतामहपदेषु, तत्र तत्र तेषामयोग्यत्वात् । यथायो- ग्येषु कर्मसु नियुञ्जीतैवेति वा वाक्यार्थः । तेषामवश्यभरणीया- नामभरणे तेषां च राजान्तराश्रयणे महादोषः स्यात् । भृत्याना- मवश्यं परीक्षा कार्येत्युक्तम्— गरुडपुराणेऽपि, यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते तुला कष च्छे द न ता प ने न । तथा चतुर्भिर्भृतकः परीक्ष्यते श्रुतेन शीलेन कुलेन कर्मणा॥ इत्यादिवचनैः परीक्षितास्तत्तत्कर्मसु नियोज्याः । एते एव च सहाया इति व्यपदिश्यन्ते । ते च द्विविधा राज्याङ्गोपकारका राजाङ्गोपकारकाश्च । ते च प्रत्येकं द्विविधा दृष्टार्था अदृष्टार्थाश्च । दृष्टद्वारकोपकारकारित्वेन दृष्टार्थत्वम्, अदृष्टद्वारकोपकारित्वेन चादृष्टार्थत्वं द्रष्टव्यम् । यद्यप्युभयाङ्गोपकारित्वेन चोभयत्रापि त्रैविध्यं वक्तुमुचितं तथापि भूयस्त्वात्तद्व्यपदेश इति न्यायेन द्वै- विध्यमेव न्याय्यम् । अन्यथा वक्ष्यमाणानामामात्यादी- नां राजाङ्गोपकारित्वेन द्वैविध्यमपि न स्यात् । न चेष्टापत्तिः,

राजसहायेष्वमात्यलक्षणम् । १७७ उपधेयसङ्करेऽप्युपाधेरसङ्करात् । तत्र राज्याङ्गोपकारका दृष्टार्था अमात्यसेनापतिप्रभृतयः, अदृष्टार्थाश्च वक्ष्यमाणब्राह्मणामा- त्यप्रभृतयः । राजाङ्गोपकारकाश्च दृष्टार्थाः प्रतीहारसूदप्रभृत- यः, अदृष्टार्थाश्च पुरोहितप्रभृतयः । एते च यथायथं स्वस्वबु- द्धया परिच्छिद्य पृथक्पृथङ्गिरूपणीयाः । तत्रामात्याः । तत्र— महाभारते राजधर्मे, कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् । धर्मनित्यं स्थितं नीत्यां मन्त्रिणं पूजयेन्नृपः ॥ इति । याज्ञवल्क्येऽपि, स मन्त्रिणः प्रकुर्वीत प्राज्ञान् मौलान् स्थिरान् शुचीन् । तैः सार्द्धं चिन्तयेद्राज्यं विप्रेणाथ ततः स्वयम् ॥ इति । स, उक्तलक्षणो राजा । मन्त्रिणः कार्याकार्यविदः । प्राज्ञान् ऊहापोहसमर्थान्। मौलान् स्ववंशपरम्परायातान्। स्थिरान्, स्वा- मिहितेष्वचञ्चलान् । शुचीन्, उपाधिरहितान् । प्रकुर्वीत, प्रयत्ना- दुपाददीत । राज्यं, राजकर्म षाड्गुण्यं, तदङ्गानि स्वाम्या- दीनि च । चिन्तयेत्, हेयोपादेयतया विचारयेत् । अथ विप्रेण, विप्रामात्येन सह विचारयेत् । तदनन्तरं स्वयमेवार्थं साध- कबाधकप्रमाणवत्तया निश्चिनुयात् । कल्पतरुणा नराधिप इत्यनुवृत्तौ–सन्मन्त्रिण इति पाठो लिखितः। तेषां गुणान्तराणि सङ्ख्यां चाह– मनुः, मौलान् शास्त्रविदः शूरान् लब्धलक्षान् कुलोद्भवान् । सचिवान् सप्त चाष्टौ वा कुर्वीत सुपरीक्षितान् ॥ लब्धलक्षान् परिदृष्टकर्मणः । अपि यत्सुकरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् । २३

[Page Header: १७८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे]

विशेषतोऽसहायेन किमु राज्यं महोदयम् ॥ तेषां स्वं स्वमभिप्रायमुपलभ्य पृथक् पृथक् । समस्तानां च कार्येषु विदध्याद्धितमात्मनः ॥ सर्वेषां तु विशिष्टेन ब्राह्मणेन विपश्चिता । मन्त्रयेत्परमं मन्त्रं राजा षाड्गुण्यसंयुतम् ॥ नित्यं तस्मिन् समाश्वस्तः सर्वकार्याणि निक्षिपेत् । तेन सार्द्धं विनिश्चित्य ततः कार्यं समाचरेत् ॥ इति । राजगुणानुवृत्तौ कात्यायनोऽपि, एतैरेव गुणैर्युक्तममात्यं कार्यचिन्तकम् । ब्राह्मणं तु प्रकुर्वीत नृपभक्तं कुलोद्भवम् ॥ मन्त्रिणो यत्र सभ्याश्च वैद्याश्च प्रियवादिनः । राज्याद्धर्मात्सुखात्तत्र क्षिप्रं हीयेत पार्थिवः ॥ न तस्य वचने कोपमेतेषां तु प्रवर्तयेत् । यस्मादेतैः सदा वाच्यं न्याय्यं सुपरिनिष्ठितम् ॥ इति । प्रियवादिनः असत्यप्रियवादिनः । मन्त्रिणो यत्र, राज्यकृ- त्येषु, प्रियवादिनस्तत्र पार्थिवो राज्याद्धीयेत । सभ्याः प्राय- श्चित्तादौ, तत्र धर्मात् । वैद्याश्चिकित्सायां, तत्र सुखात् । तस्य न्याय्यस्य । पाराशरे, अमात्यान्मन्त्रिणो दूतान् यथोदितपुरोहितान् । प्राड्विवाकं सभास्तारान् हितानारक्षकानपि ॥ इत्यादिना सप्त पञ्च वा यथोक्तगुणविशिष्टा मौला अ- मात्याः कर्तव्याः । एकश्च राजगुणसमानगुणो ब्राह्मणोऽमा- त्यः कर्तव्यः। एते चामात्या मन्त्रिपदव्यपदेशभाजोऽपीत्युक्तम् । इत्यमात्याः ।

राजसहायेषु सेनापत्यादिलक्षणम् । १७९ अथ सेनापतिः । तत्र मत्स्यपुराणे, कुलीनः शीलसम्पन्नो धनुर्वेदविशारदः । हस्तिशिक्षाश्वशिक्षासु कुशलः श्लक्ष्णभाषितः ॥ निमित्ते शकुनज्ञाने वेत्ता चैव चिकित्सते । कृतज्ञः कर्मणां शूरस्तथा क्लेशसहो ऋजुः ॥ व्यूहतन्त्रविधानज्ञः फल्गुसारविशेषवित् । राज्ञा सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियोऽथ वा ॥ इति । व्यूहतन्त्रविधानज्ञः, व्यूहाश्चक्रदण्डगरुडाद्याकाराः से- नासन्निवेशास्तेषां तन्त्रं तत्प्रतिपादकं शास्त्रं विधानं रचनं च तज्जानाति तादृशः । इति सेनापतिः । अथ राज्याध्यक्षः । गरुडपुराणे, कुलशीलगुणोपेतः सत्यधर्मपरायणः । रूपेण सुप्रसन्नश्च राज्याध्यक्षो विधीयते ॥ इति । इति राज्याध्यक्षः । अथ रत्नपरीक्षकः । गरुडपुराण, मूल्यरूपपरीक्षाकृद्भवो¹ रत्नपरीक्षकः । इति । रत्नजातयस्तत्परीक्षाप्रकाराश्च लक्षणप्रकाश एव निरूप- यिष्यन्त इति नेह निरूप्यन्ते । इति रत्नपरीक्षकः । १ अत्र उत्त्वमार्षम् ।

१८० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे अथ प्रतीहारः । विष्णुधर्मोत्तरे, प्रांशुः सुरूपो दक्षश्च प्रियवादी न चोद्धतः । चित्तग्राही च सर्वेषां प्रतीहारो विधीयते ॥ इति । गरुडपुराणेऽपि, इङ्गिताकारतत्त्वज्ञो धनवान् प्रियदर्शनः । अप्रमादी प्रमाथी च प्रतीहारः स उच्यते ॥ इति । इति प्रतीहारः । अथ दूतः । मत्स्यपुराणे, यथोक्तवादी दूतः स्याद्देशभाषाविशारदः । सूक्तः क्लेशसहो वाग्मी देशकालविभागवित् ॥ विज्ञाय देशं कालं च यद्धितं स्यान्महीक्षितः । वक्ता तस्या१पि यः काले स दूतो नृपतेर्भवेत् ॥ इति । गरुडपुराणेऽपि, बुद्धिमान्मतिमांश्चैव परचित्तोपलक्षकः । कूरो यथोक्तवादी च एष दूतो विधीयते ॥ इति । बुद्धिः निश्चयात्मिका । मतिः, प्रज्ञा शीघ्रग्राहिणी । इति दूतः । अथ रक्षिणः । मत्स्यपुराणे, प्रांशवो व्यायताः शूरा दृढभक्ता निराकुलाः । राज्ञा तु रक्षिणः कार्याः सदा क्लेशसहा हिताः ॥ इति । इति रक्षिणः । १ नयस्य इति मुद्रितमत्स्यपुराणे पाठः ।

ताम्बूलधार्यादिलक्षणानि । १८१ अथ ताम्बूलधारिप्रभृतीनां लक्षणानि । मात्स्ये, अनाहार्यो ऽनृशंसश्च दृढभक्तिश्च पार्थिवे । ताम्बूलधारी भवति नारी वाप्यथ तद्गुणा ॥ अनाहार्यः, द्रव्यादिदानद्वारा परैरभेद्यः । तथा, पुरुषस्तरुणः प्रांशुर्दृढभक्तिः कुलोचितः । शूरः क्लेशसहश्चैव खड्गधारी प्रकीर्तितः ॥ शूरश्च बलयुक्तश्च गजाश्वरथकोविदः । धनुर्द्धारी भवेद्राज्ञः सर्वक्लेशसहः शुचिः ॥ तथा, षाड्गुण्यविधितत्त्वज्ञो देशकालविशारदः । सान्धिविग्रहिकः कार्यो राज्ञा नयविशारदः ॥ सन्धिविग्रहयानासनद्वैधीभावसंश्रयाः षाड्गुण्यं, तस्य विधेः प्रकारस्य तत्त्वं जानाति सः । तथा, निमित्तशकुनज्ञानी हयाशिक्षाविशारदः । हयायुर्वेदतत्त्वज्ञो भूमिभागविशेषवित् ॥ बलाबलज्ञो रथिनः स्थिरदृष्टिः प्रियंवदः । शूरश्च कृतविद्यश्च सारथिः परिकीर्त्तितः ॥ अनाहार्यः शुचिर्दक्षश्चिकित्सितविदां वरः । सूपशास्त्रविशेषज्ञः सूदाध्यक्षः प्रशस्यते ॥ इति । अनाहार्यः परैरभेद्यः । सूपकारलक्षणम्--

१८२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे गरुडपुराणे, पितृपैतामहो दक्षः शास्त्रज्ञः सत्यपाचकः । शौचयुक्तः सदाचारः सूपकारः स उच्यते ॥ इति । शास्त्रज्ञः, नलभीमसुषेणादिकृतसूपशास्त्रज्ञः । “आर्द्रकं गु- डसंयुक्तं” “ताम्रपात्रे स्थितं गव्यम्” इत्यादिनिषिद्धज्ञानाय धर्मशास्त्रज्ञश्च । मत्स्यपुराणे, सूदशास्त्रविधानज्ञाः पराभेद्याः कुलोद्गताः । सर्वे महानसे धार्या नीचकेशनखा नराः ॥ इति । धर्माध्यक्षलक्षणम्— गारुडे, समस्तकृतशास्त्रज्ञः पण्डितोऽथ जितेन्द्रियः । शौर्यवीर्यगुणोपेतो धर्माध्यक्षो विधीयते ॥ इति । मात्स्ये, समः शत्रौ च मित्रे च धर्मशास्त्रविशारदः । विप्रमुख्यः कुलीनश्च धर्माधिकरणो भवेत् ॥ कार्यास्तथाविधास्तत्र द्विजमुख्याः सभासदः । सर्वदेशाक्षराभिज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः ॥ लेखकः कथितो राज्ञः सर्वाधिकरणेषु वै । इति । गरुडपुराणे, मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः । सर्वशास्त्रसमालोकी ह्येष साधुः स लेखकः ॥ इति । मत्स्यपुराणे, शीर्षोपेतान् सुसम्पूर्णान् शुभश्रोणिगतान् समान् । अक्षरान् वै लिखेद्यस्तु लेखकः स वरः स्मृतः ॥

लेखकादिलक्षणानि । १८३ उपायवाक्यकुशलः सर्वशास्त्रविशारदः । उपायाः, सामदानभेददण्डाः, तेषु वाक्येषु च निपुणः । बह्वर्थवक्ता चाल्पेन लेखकः स्यान्नृपोत्तम ॥ राजाभिप्रायतत्त्वज्ञो देशकालविभागवित् । अनाहार्यो नृपे भक्तो लेखकः स्यान्नृपोत्तम ॥ पुरुषान्तरतत्त्वज्ञाः प्रांशवश्चाप्यलोलुपाः ॥ धर्माधिकरणे कार्या जनाह्वानकरा नराः । एवंविधास्तथा कार्या राज्ञा दौवारिका जनाः ॥ तथा, आयव्ययज्ञो लोकज्ञो देशोत्पत्तिविशारदः । कृताकृतज्ञो भृत्यानां ज्ञेयः स्यादक्षरक्षिता ॥ अक्षरक्षिता, अक्षाणां पाशानां क्रीडासाधनीभूतानां रक्षिता पालकः । तथा, लोहवस्त्राजिनादीनां रत्नानां च विधानवित् । विज्ञाता फल्गुसाराणामनाहार्यः शुचिः सदा । निपुणश्चाप्रमत्तश्च धनाध्यक्षः प्रकीर्त्तितः ॥ आयद्वारेषु सर्वेषु धनाध्यक्षसमा नराः । व्ययद्वारेषु च तथा कर्त्तव्याः पृथिवीक्षिता ॥ परम्परागतो यः स्यादाष्टाङ्गेन चिकित्सते । अष्टावङ्गानि, शल्य-शालाक्य-कायचिकित्सा-भूततन्त्र- विषविद्या-रसायन-वाजीकरण-कुमारभृत्याः । अनाहार्यः स वैद्यः स्यात् धर्मात्मा च कुलोद्गतः ॥ प्राणाचार्यः स विज्ञेयो वचनं तस्य भूभुजा ।

१ अयं श्लोको मुद्रितमत्स्यपुराणे नोपलभ्यते ।

१८४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे अविचार्य सदा कार्यं यथा कार्यं पृथग्जनैः ॥ हस्तिशिक्षाविधानज्ञो वनजातिविशारदः । क्लेशक्षमस्तथा राज्ञो गजाध्यक्षः प्रशस्यते ॥ एतैरेव गुणैर्युक्तः स्वासनश्च विशेषतः । गजारोही नरेन्द्रस्य सर्वकर्मसु शस्यते ॥ स्वासनो, दृढासनः। दुष्टगजेनापि चालयितुमशक्यमासनमु- पवेशनं यस्य स तथा । हयशिक्षाविधानज्ञस्तच्चिकित्सितपारगः । अश्वाध्यक्षो महीभर्तुः स्वासनंश्च प्रशस्यते ॥ अनाहार्यश्च शूरश्च तथा प्राज्ञः कुलोद्गतः । दुर्गाध्यक्षः स्मृतो राज्ञ उद्युक्तः सर्वकर्मसु ॥ वास्तुविद्याविधानज्ञो लघुहस्तो जितश्रमः । दीर्घदर्शी च शूरश्च स्थपतिः परिकीर्तितः ॥ यन्त्रमुक्ते पाणिमुक्ते अमुक्ते मुक्तधारिते । अस्त्राचार्यो निरुद्वेगः कुशलश्च विशिष्यते ॥ यन्त्रमुक्ते शरादौ । पाणिमुक्ते शक्त्यादौ । अमुक्ते खड्- गादौ । मुक्तधारिते यष्ट्यादौ । वृद्धः कुलोद्गतः श्लक्ष्णः पितृपैतामहः शुचिः । राज्ञामन्तःपुराध्यक्षो विनीतश्च तथेष्यते ॥ पञ्चाशाब्दाधिका योषाः पुरुषाः सप्ततेः परे । अन्तःपुरचराः कार्या राज्ञा सर्वेषु कर्मसु ॥ स्थापनाजातितत्त्वज्ञः सततं प्रतिजागृतः । राज्ञः स्यादायुधागारे दक्षः कर्मसु चोद्यतः ॥

१ एवं सप्ताधिकारेषु पुरुषाः सप्त ते पुरे । परीक्ष्य चाधिकार्याः स्यू राज्ञा सर्वेषु कर्मसु ॥ इति मुद्रितमत्स्यपुराणे पाठः ।

राज्ञोऽमात्यान्तराणि । १८५ स्थापना, आयुधयन्त्रावरणानामुचितदेशनिवेशः । जात- यः, आयुधानामवान्तरभेदाः । कर्माण्यपरिमेयानि राज्ञो भृगुकुलोद्वह । उत्तमाधममध्यानि बुद्ध्वा कर्माणि पार्थिवः ॥ उत्तमाधममध्येषु पुरुषेषु नियोजयेत् । नरकर्मविपर्यासाद्राजा नाशमवाप्नुयात् ॥ नरकर्मविपर्यासात्, उत्तमे कर्मण्यधमस्य अधमे कर्मण्युत्त- मस्य नियोजनात् । नियोगं पौरुषं भक्तिं श्रुतं शौर्यं कुलं नयम् । ज्ञात्वा वृत्तिर्विधातव्या पुरुषाणं महीक्षिता ॥ इति । शङ्खलिखितौ, न गृध्नुपरिवारः स्यात्कामं गृध्नो राजा प्रेयान्न हंसपरि- वारो न हंसो गृध्नुपरिवारः परिवाराद्धि दोषाः प्रादुर्भवन्ति तेऽलं विनाशाय तस्मात्पूर्वमेव तत्परिवारं लिखेत् श्रुतशीला- न्वयोपपन्नम् । इति । मनुः, अन्यानपि प्रकुर्वीत शुचीन् प्राज्ञानवस्थितान् । आप्तानर्थसमाहर्तॄनमात्यान् सुपरीक्षितान् ॥ निवर्तेतास्य यावद्भिरितिकर्तव्यता नृभिः । तावतोऽतन्द्रितान्दक्षान् प्रकुर्वीत विचक्षणान् ॥ इति । शङ्खलिखितौ, सर्वेषां राजकुलरक्षणं कोशपरिपालनं गोब्राह्मणपरित्राणं साम्परायिकं क्रियासाधारणत्वादनुजीविनां विशेषेण चारप्रति- चारौ मन्त्रप्रणिधयश्च सर्पाः तत्प्रयोजनत्वात्प्रत्यक्षा वृत्तिस्तस्य २४

१८६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे राज्ञो भवेदेकान्ततो हि दोषस्तस्माद्भृत्यपक्षाः क्रोधलोभमान- भयदोषोपहताः संलपिता विमानिताभ्याख्याता दानमानस्था- नव्यवरोपिता हृतसर्वस्वाः स्वदोषोपहतादयः सततं प्रत्यवेक्षि- तव्या, धर्मार्थहितेष्वेतेषां यतेत स्वविषयाश्रावः परविषयभेदः सामादिभिरुपायैर्मन्त्रज्ञेषु मन्त्रकर्म दण्डकर्म कर्मकरेषु वीरा मह- त्स्वात्मनि च धर्मनित्याः सङ्ग्रहेष्वलुब्धाः प्रत्यन्तेषु मौलाः शुचयोऽर्थकृत्येषु अन्येषु यथानुरूपं नियोज्याः । इति । अस्यार्थः । सर्वेषाम् अमात्यानाम् । सम्परायो, युद्धं त- दुपयोगि साम्परायिकम् । क्रियासाधारणत्वात्, राज्यरक्षण- रूपैकक्रियत्वात् । चारो, जनपदचरितज्ञानाय प्रच्छन्नचारी । तच्चरितज्ञः प्रच्छन्नः प्रतिचारः । मन्त्रप्रणिधयः, राज्ञो मन्त्रा- न्वेष्टारः । एते परराजसम्बन्धिनः, सर्पाः शङ्कनीया इत्यर्थः । तत्प्रयोजनत्वात्, यतस्तदेव चरितज्ञानं चारादीनां प्रयोजनम् । प्रत्यक्षा वृत्तिः, स्वयं कार्यदर्शनम् परोक्षाचारैः परचरितज्ञानम् । एकान्ततः, अन्यतरवृत्तिमात्राश्रयेण । भृत्यपक्षाः, भृत्यैः पूर्वं सम्मानिताः । अभ्याख्यातम्, आभिमुख्येन गुणा- ख्यानम् । दानमानस्थानव्यवरोपिता, दानेन व्यवरोपिता, मानेन व्यवरोपिताः, स्थानेन व्यवरोपिताः । स्वदोषो- पहता आत्मदोषदूषिताः । एवमादयः सततं प्रत्यवेक्षित- व्याः । तेन कारणेन एतेषां सम्बन्धिषु धर्मादिषु यतेत प्रयत्नं कुर्यात् । स्वविषयाश्रावः, स्वविषयस्य मन्त्रस्याश्रावणं अप्र- काशनं कार्यम् । परविषयभेदः, परविषयाणां शत्रुसम्बन्धिनाम- मात्यादीनां भेदः। सामादिभिरुपायैः,कार्य इति शेषः। कर्मकरेषु कर्मकरणाधिकृतेषु । दण्डकर्म, अपराधनिश्चये कार्यमिति शेषः । महत्सु कार्येषु स्वात्मनि च रक्षितव्याः । धर्मनित्या धर्मिकाः ।

राज्ञा आकरादिषु योग्याधिकारिकरणम् । १८७ सङ्ग्रहेषु, अर्थस्येति शेषः । प्रत्यन्तेषु स्वमण्डलप्रत्यन्तदेशेषु । मौलाः, तत्तद्देशजाताः । विष्णुः, आकरलवणशुल्कतरनागवरेष्वाप्तान्नियुञ्जीत ध- र्मिष्ठान् धर्मकार्येषु निपुणानर्थकार्येषु शूरान् सङ्ग्रामकर्मसु उग्रा- नुग्रेषु षण्ढांस्त्रीषु । इति । आकराः, सुवर्णरजताद्युत्पत्तिस्थानानि । लवणपदेनापि तदाकरा ग्राह्याः । शुल्कं, पण्यविंशतिभागादिस्थलशुल्कम् । तरशब्देन तरशुल्कमुच्यते । तरः, नौकादिभिः सरित्तरणम् । नागवरेषु, अत्युत्कृष्टगजेषु । नागवनेष्विति पाठे गजबन्धनयो- ग्येषु वनेषु इति व्याख्येयम् । मनुः, तेषामर्थे नियुञ्जीत शूरान्दक्षान् कुलोद्गतान् । शुचीनाकरकर्मान्ते भीरूनन्तर्निवेशने ॥ समाहर्तॄन् प्रकुर्वीत धर्मशास्त्रार्थनिश्चितान् । कुलीनान् वित्तसम्पन्नान् समर्थान् कोशवृद्धये ॥ तथा, सांवत्सरिकमाप्तैश्च राष्ट्रादाहारयेद्बलिम् । स्यादाश्रयपरो लोके वर्तेत पितृवन्नृषु ॥ अध्यक्षान् विविधान् कुर्यात्तत्र तत्र विपश्चितः । तेऽस्य सर्वाण्यवेक्षेरन् नॄणां कार्याणि कुर्वताम् ॥ तेषां, पूर्वोक्तानां सहायानां मध्ये। अर्थे, अर्थनिमित्तम्,अर्था- र्जनोपायेष्वित्यर्थः । तस्यैव विवरणमाकरकर्मान्त इति । भीरून्, इहलोकपरलोकभीतान् । सांवत्सरिकं बलिं, संवत्सरग्राह्यं क- रम् । लोके लोकमध्ये । दीनानाथादीनाम् आश्रयपरो वृत्ति- कर्ता स्यात् ।

१८८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे तथा. दूतं चैव प्रकुर्वीत सर्वशास्त्रविशारदम् । इङ्गिताकारचेष्टाज्ञं शुचिं दक्षं कुलोद्गतम् ॥ अनुरक्तः शुचिर्दक्षः स्मृतिमान् देशकालवित् । वपुष्मान् वीतभीर्वाग्मी दूतो राज्ञः प्रशस्यते ॥ अमात्ये दण्ड आयत्तो दण्डे वैनयिकी क्रिया । नृपतौ कोशराष्ट्रे तु दूते सन्धिविपर्ययौ ॥ दूत एव हि सन्धत्ते भिनत्त्येव च संहतान् । दूतस्तत्कुरुते कर्म येन भिद्येत बान्धवः ॥ स विद्यादस्य कृत्येषु निगूढेङ्गितचेष्टितैः । आकारमिङ्गितं चेष्टां भृत्येषु च चिकीर्षितम् ॥ बुद्ध्वा च सर्वं तत्त्वेन परराजाचिकीर्षितम् । तथा प्रयत्नमातिष्ठेद्यथात्मानं न पीडयेत् ॥ इति । सर्वशास्त्रविशारदं, दृष्टादृष्टार्थबहुशास्त्रार्थकुशलम् । इङ्गितम्, अभिप्रायसूचकं वचनस्वरादि । आकारो, देहधर्मो मुखप्र- सादवैवर्ण्यादिरूपः प्रीत्यप्रीतिसूचकः । चेष्टा, करास्फालनादि- क्रिया कोपादिसूचिका तां जानाति तादृशम् । अनुरक्तः, ज- नेष्वनुरागवान् । तेन प्रतिराजादेरप्यद्वेषविषयः । शुचिः, स्त्रीध- नविषयकशौचयुक्तः । दक्षः, कार्यकालं यो नातिक्रामति । स्मृ- तिमान्, राजाऽऽज्ञार्थपरसन्देशयोरविस्मरणशीलः । देश- कालवित् , देशकालाद्यनुरोधेन राजाज्ञार्थं परसन्दिष्ट- मर्थं च योऽन्यथा वदति करोति च तादृशः । वपुष्मान्, प्रशस्तशरीरावयवरूपवान् । वीतभीः, राज्ञो हितार्थमप्रिय- स्यापि सन्देशादेर्वक्ता । अयं च दूतः परराज्ये सन्धिविग्रहप्र- सक्तौ तत्र प्रेषणाय । मत्स्यपुराणे पूर्वमुक्तस्तु राजनकट-

राज्ञोऽनुजीविवृत्तम् । १८९ स्थित एव सर्वेषां कार्यकारकः । अत एवैतद्विषये— महाभारते, न तु हन्यान्महीपालो दूतं कस्यां चिदापदि । दूतहन्ता तु नरकमाविशेत्ससचिवैः सह ॥ यथोक्तवादिनं दूतं क्षत्रधर्मरतो नृपः । यो हन्यात्पितरस्तस्य भ्रूणहत्यामवाप्नुयुः ॥ इति । श्रीरामायणेऽपि, दूतानवध्यान् प्रवदन्ति सन्तो दूतस्य दण्डा बहवः प्रदिष्टाः । वैरूप्यमङ्गेषु कशाभिघातो मौण्ड्यं तथा लक्षणसन्निपातः ॥ एतान् हि दूते प्रवदन्ति दण्डान् दूतस्य दण्डो हि वधो न दृष्टः। इति। इति परराष्ट्रदूतः । अथानुजीविवृत्तम् । मत्स्यपुराणे, मत्स्य उवाच । यथानुवर्तितव्यं स्यान्मनो राज्ञोऽनुवर्तिभिः । तथा ते कथयिष्यामि निबोध गदतो मम ॥ ज्ञात्वा सर्वात्मना कार्यं स्वशक्त्या रविनन्दन । अक्षिप्य वचनं तस्य न वक्तव्यं कदाचन ॥ अनुकूलं प्रियं त्वस्य वक्तव्यं जनसंसदि । रहोगतस्य वक्तव्यमप्रियं तद्धितं भवेत् ॥ परार्थमस्य वक्तव्यं स्वस्थे चेतसि पार्थिव । स्वार्थः सुहृद्भिर्वक्तव्यो न स्वयं हि कदाचन ॥ कार्यातिपातः सर्वेषु रक्षितव्यः प्रयत्नतः । न च हिंस्याद्धनं किञ्चिन्नियुक्तेन च कर्मणि ॥ १ अत्र मुद्रितमात्स्ये 'राजा यत्तु वदेद्वाक्यं श्रोतव्यं तत्प्रयत्नतः' इति पाठो लभ्यते ।

१९० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे नोपेक्ष्यस्तस्य मानश्च तथा राज्ञः प्रियो भवेत् । राज्ञश्च न तथा कार्यं वेषभाषितचेष्टितम् ॥ राजलीला न कर्त्तव्या तद्विष्टं च विवर्जयेत् । अन्तःपुरधनाध्यक्षैर्वैरिदूतैर्निराकृतैः ॥ संसर्गं न व्रजेद्राजन् विना पार्थिवशासनम् । निःस्नेहतां चावमानं प्रयत्नेन तु गोपयेत् ॥ यच्च गुह्यं भवेद्राज्ञो न तल्लोके प्रकाशयेत् । नृपेण श्रावितं यत्स्याद्गुह्याद्गुह्यं नृपोत्तम ॥ न तत्संश्रावयेल्लोके तथा राज्ञः प्रियो भवेत् । आज्ञाप्यमाने चान्यस्मिन् समुत्थाय त्वरान्वितः ॥ अहं किं करवाणीति वाच्यो राजा विजानता । कार्यावस्थां च विज्ञाय कार्यमेतत्तथा भवेत् ॥ सततं क्रियमाणेऽस्मिँल्लाघवं तु व्रजेत् ध्रुवम् । राज्ञः प्रियाणि वाच्यानि न चात्यर्थं पुनः पुनः ॥ न हास्यशीलस्तु भवेन्न वापि भ्रुकुटीमुखः । नातिवक्ता न निर्वक्ता न च मत्सरिकस्तथा ॥ आत्मसम्भावितश्चैव न भवेत्तु कथञ्चन । दुष्कृतानि नरेन्द्रस्य न तु सङ्कीर्तयेत्क्वचित् ॥ वस्त्रमस्त्रमलङ्कारं राज्ञा दत्तं तु धारयेत् । औदार्येण न तद्देयमन्यस्मै भूतिमिच्छता ॥ न चैवात्यशनं कार्यं दिवास्वप्नं न कारयेत् । नानिर्दिष्टे तथा द्वारे प्रविशेत्तु कथञ्चन ॥ न च पश्येत्तु राजानमयोग्यासु च भूमिषु । राज्ञस्तु दक्षिणे पार्श्वे वामे वोपविशेत्सदा ॥ पुरस्ताच्च तथा पश्चादासनं तु विगर्हितम् ।

राज्ञोऽनुजीविवृत्तम् । १९१ जृम्भां निष्ठीवनं कासं कोपं पर्यस्तिकाश्रयम् ॥ भ्रुकुटिं वातमुद्गारं तत्समीपे विवर्जयेत् । स्वयं तत्र न कुर्वीत स्वगुणाख्यापनं बुधः ॥ स्वगुणाख्यापने युक्त्या परमेव प्रयोजयेत् । हृदयं निर्मलं कृत्वा परां भक्तिमुपाश्रितैः । अनुजीविगणैर्भाव्यं नित्यं राज्ञामतन्द्रितैः ॥ शाठ्यं लौल्यं च पैशुन्यं नास्तिक्यं क्षुद्रतां तथा । चापल्यं च परित्याज्यं नित्यं राजानुजीविभिः ॥ श्रुतेन विद्याशिल्पैश्च संयोज्यात्मानमात्मना । राजसेवां ततः कुर्याद्भूतये भूतिवर्द्धनीम् ॥ नमस्कार्याः सदा चास्य पुत्रवल्लभमन्त्रिणः । सचिवैश्चास्य विश्वासो न तु कार्यः कथञ्चन ॥ अपृष्टश्चास्य न ब्रूयात्कामं ब्रूयात्तथाऽऽपदि । हितं पथ्यं च वचनं हितैः सह सुनिश्चितम् ॥ चित्तं चैवास्य विज्ञेयं नित्यमेवानुजीविना । भर्तुराराधनं कुर्याच्चित्तज्ञो मानवः सुखम् । रागापरागौ चैवास्य विज्ञेयौ भूतिमिच्छता । त्यजेद्विरक्तं नृपतिं रक्ताद्वृत्तिं तु कारयेत् ॥ विरक्तः कारयेन्नाशं विपक्षाभ्युदयं तथा । आशावर्द्धनकं कृत्वा फलनाशं करोति च ॥ अकोपोऽपि सकोपाभः प्रसन्नोऽपि च निष्फलः । वाक्यं स मन्दं वदति वृत्तिच्छेदं करोति च ॥ प्रदेशवाक्यैर्मुदितो न सम्भावयतेऽन्यथा । आराधनासु सर्वासु सुप्रसन्नवच विचेष्टते ॥ कथासु दोषं क्षिपति वाक्यभङ्गं करोति च ।

१९२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे लक्ष्यते विमुखश्चैव गुणसङ्कीर्त्तनेऽपि च ॥ दृष्टिं क्षिपत्यथान्यत्र क्रियमाणे च कर्मणि । विरक्तलक्षणं ह्येतच्छृणु रक्तस्य लक्षणम् ॥ दृष्ट्वा प्रसन्नो भवति वाक्यं गृह्णाति चादरात् । कुशलादिपरिप्रेक्षी सम्प्रयच्छति चासनम् ॥ विविक्तदर्शने चास्य रहस्येन न शङ्कते । जायते हृष्टवदनः श्रुत्वा तस्य तु सङ्कथाम् ॥ अप्रियाण्यपि वाक्यानि तदुक्तान्यभिनन्दते । उपायनं च गृह्णाति स्तोकमप्यादरात्तथा ॥ कथान्तरेषु स्मरांतं प्रहृष्टवदनस्तथा । इति रक्तस्य कर्त्तव्या सेवा रविकुलोद्वह ॥ आपत्सु न त्यजेत्पूर्वं विरक्तमपि सेवितम् । मित्रं न चापत्सु तथा च भृत्यायजन्ति ये निर्गुणमप्रमेयम् । प्रभुं विशेषेण च ते व्रजन्ति सुरेन्द्रधामामरवृन्दजुष्टम् ॥ इति । महाभारते धौम्यवचनम्— दिष्टद्वारो लभेद्व्रष्टुं राजस्वेषु न विश्वसेत् । तदेवासनमन्विच्छेद्यत्र नातिपतेत्परान् ॥ दिष्टद्वारः, निवेदनानन्तरमादिष्टप्रवेशः । सामान्यतो वा निवारितद्वारप्रवेशः । यो न यानं न पर्यङ्कं न पीठं न गजं रथम् । अरोहेत्सम्मतोऽस्मीति स राजवसतिं वसेत् ॥ यत्र यत्रैनमासीनं शङ्केरन् दुष्टचारिणः । न तत्रोपविशेद्यो वै स राजवसतिं वसेत् ॥ न चानुशिष्याद्राजानमपृच्छन्तं कदाचन । तूष्णीं त्वेनमुपासीत काले समाभिपूजयन् ॥

राजोऽनुजीविवृत्तम् । १९३

असूयन्ति हि राजानो जनानानृतवादिनः । तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृषा ॥ नैषां दारेषु कुर्वीत मैत्रीं प्राज्ञः कदाचन । अन्तःपुरचरा ये च द्वेष्टि यानहिताश्च ये ॥ यान् राजा द्वेष्टि, ये च राज्ञोऽहिताः, तेषु मैत्रीं न कुर्वीते- त्यनुषङ्गः । विदिते चास्य कुर्वीत कार्याणि सुबहून्यपि । एवं विचरतो राज्ञि न क्षतिर्जायते क्वचित् ॥ गच्छन्नपि परां भूमिमपृष्टो ह्यनियोजितः । जात्यन्ध इव मन्येत मर्यादामनुचिन्तयन् ॥ समातिक्रान्तमर्यादं पूजयन्ति नराधिपाः । यत्नाच्चोपचरेदेनमग्निवद्देववत्त्विह ॥ अनृतेनोपचीर्णो हि हन्यादेव न संशयः । यद्यद्भर्त्तानुयुञ्जीत तत्तदेवानुवर्त्तयेत् ॥ प्रमादमवलेपं च कोपं च परिवर्जयेत् । समर्थनासु सर्वासु हितं च प्रियमेव च ॥ संवर्णयेत्तदेवास्य प्रियादपि हितं भवेत् । अनुकूलो भवेच्चास्य सर्वार्थेषु कथासु च ॥ अप्रियं चाहितं यत्स्यात्तदस्मै नानुवर्णयेत् । नाहमस्य प्रियोऽस्मीति मत्वा सेवेत पण्डितः ॥ अप्रमत्तश्च सततं हितं कुर्यात्प्रियं च यत् । नास्यानिष्टानि सेवेत नाहितैः सह संवदेत् ॥ स्वस्थानान्न विकम्पेत स राजवसतिं वसेत् । दक्षिणं वाथ वामं वा पार्श्वमासीत पण्डितः ॥ रक्षिणां ह्यात्तशस्त्राणां स्थानं पश्चाद्विधीयते । २५

१९४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे नित्यं हि प्रतिषिद्धं तु पुरस्तादासनं महत् ॥ न च सन्दर्शने किञ्चिदबद्धमपि सञ्जपेत् । अपि ह्येतद्दरिद्राणां व्यलीकस्थानमुत्तमम् ॥ न मृषाभिहितं राज्ञा मनुष्येषु प्रकाशयेत् । असूयन्ति हि राजानो नराननृतवादिनः ॥ तथैव चावमन्यन्ते नरान् पण्डितमानिनः । शूरोऽस्मीति न दृप्तः स्याद्बुद्धिमानिति वा पुनः ॥ प्रियमेवाचरन् राज्ञः प्रियो भवति भोगवान् । ऐश्वर्यं प्राप्य दुष्प्रापं प्रियं प्राप्य च राजतः ॥ अप्रमत्तो भवेद्राज्ञः प्रियेषु च हितेषु च । यस्य कोपो महाबाधः प्रसादश्च महाफलः ॥ कस्तस्य मनसापीच्छेददनर्थं प्राज्ञसम्मतः । न चोष्ठौ न भुजौ जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत् ॥ सदा वातं च वाचं च ष्ठीवनं वाऽऽचरेच्छनैः । हास्यवस्तुषु चान्येषु वर्त्तमानेषु केषु चित् ॥ नातिगाढं प्रहृष्येत न चाप्युन्मत्तवद्धसेत् । न चातिधैर्येण चरेद्गुरुतां हि व्रजेत्ततः ॥ स्मितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयेत प्रसादजम् । लाभेन हर्षयेद्यस्तु न व्यथेद्योऽवमानितः ॥ असंमूढश्च यो नित्यं स राजवसतिं वसेत् । राजानं राजपुत्रं वा संवर्णयति यः सदा ॥ अमात्यः पण्डितो भूत्वा स चिरं तिष्ठते प्रियः । प्रगृहीतश्च योऽमात्यो निगृहीतस्त्वकारणैः ॥ न निर्वदति राजानं लभते सम्पदं पुनः । प्रत्यक्षं च परोक्षं च गुणवादी विचक्षणः ॥

राज्ञोऽनुजीविवृत्तम् । १९५ उपजीवी भवेद्राज्ञो विषये वापि यो वसेत् । अमात्यो हि बलाद्भोक्तुं राजानं प्रार्थयेत यः ॥ न स तिष्ठेच्चिरं स्थानं गच्छेच्च प्राणसंशयम् । श्रेयः सदात्मनो दृष्ट्वा परं राज्ञा न संवदेत् ॥ विशेषयेच्च राजानं योग्यभूमिषु सर्वदा । विशेषयेत्, राजानमधिकं स्वात्मानं च ततो न्यूनं कुर्यात् । अम्लानो बलवाञ्छूरश्छायेवानुगतः सदा ॥ सत्यवादी मृदुर्दान्तः स राजवसतिं वसेत् । अन्यस्मिन् प्रेष्यमाणे तु पुरस्ताद्यः समुत्पतेत् ॥ अहं किं करवाणीति स राजवसतिं वसेत् । आन्तरे चैव बाह्ये च राज्ञा यथाथ सर्वदा ॥ आदिष्टो नैव कम्पेत स राजवसतिं वसेत् । यो वै गृहेभ्यः प्रवसन् प्रियाणां नानुसंस्मरेत् ॥ दुःखेन सुखमन्विच्छेत्स राजवसतिं वसेत् । समवेष न कुर्वीत नोच्चैः सन्निहितो वसेत् ॥ न मन्त्रं बहुधा कुर्यादेवं राज्ञः प्रियो भवेत् । न कर्मणि नियुक्तः सन् धनं किञ्चिदपि स्पृशेत् ॥ प्राप्नोति हि हरन्द्रव्यं वेधनं यदि वा वधम् । पानं वस्त्रमलङ्कारं यच्चान्यत्सम्प्रयच्छति ॥ तदेव धारयेन्नित्यमेवं प्रियतरो भवेत् । इति । इत्यनुजीविवृत्तम् । इति श्रीमत्सकलसामन्तचक्रचूडामणिमरीचिमञ्जरीनीराजि- तचरणकमल— श्रीमन्महाराजाधिराजप्रतापरुद्रतनूज-