विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

श्रीगणेशाय नमः ॥ वज्र उवाच ॥ आदौ भगवता प्रोक्तो विजयो भरतस्य मे ॥ गच्छन्त्या वेद्मि चात्मानं ह्यङ्गिन्वद्गतकल्मषम् ॥ १ ॥ सुराश्चान्यश्च ह्यद्य कथासारस्तु भार्गव ॥ कथाश्च विविधाः प्रोक्तास्तत्रसङ्गाच्चनानघ ॥ २ ॥ गन्धर्व्वश्च धर्मज्ञ सर्व्वपापक्षयङ्कराः ॥ यास्त्वा अह्नान्वासङ्गेन मयापहृतचेतसा ॥ ३ ॥ प्रस्तुतास्ताः कथास्सम्यक्तास्ता एव कथयस्व मे ॥ भगवन्त्सर्व्वधर्मज्ञ प्रत्यक्षामलदर्शन ॥ कथानां तु प्रसङ्गेन प्रस्तुता याः कथाः पुरा ॥ ४ ॥ सुदूरमन्तरीभूत्वा रामस्य विदितात्मनः ॥ ता एव श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो भृगुकुलोद्वह ॥ ५ ॥ लोकं वारुणमासाद्य रामो भृगुकुलोद्वहः ॥ श्रुत्वान्विदंवेदेशात्किन्नु भूयः प्रचेतसः ॥ ६ ॥ एतन्मे सर्व्वमाचक्ष्व तत्र मे संशयो महान् ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ कालस्य संस्थां तां श्रुत्वा रामोपेतां प्रचेतसा ॥ ७ ॥ पप्रच्छ वरुणं देवं गजधर्मानितः परम् ॥ पृष्टस्तु जामदग्न्येन रामं प्राह जलेश्वरः ॥ ८ ॥ गजधर्माञ्छृणुष्वाथ पुष्करात्तन्वान्नम ॥ राजधर्माः श्रुतास्तेन देवाद्द्वादशशतक्षणान् ॥ ९ ॥ स यथाद्विजजानाति गजकर्म्मोद्भवोन्मनाः ॥ एवमुक्त्वा तदा राममानाय्य च तथा सुतम ॥ १० ॥ उवाच भार्गवस्यास्य धर्मान्कथय पुत्रक ॥ यथायथाय सन्देहो भविष्यति महात्मनः ॥ ११ ॥ तदुपानुज्ञ मद्धन्ते मम वाक्येन पुत्रक ॥ एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा गृहाद्दिन्ये भृगूत्तमम् ॥ तत्रास्य कथयामास गजधर्म्मान्महोदयान् ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयकवखण्डे मार्कण्डेधर्म्मान्नृपसत्तमानाम् ॥ द्रव्यान्महार्यान्भुवि पालनाय लोकस्य सर्व्वस्य नरेन्द्रचन्द्र ॥ १३ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तर द्वितीयकवखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामस्य पुष्करगृहगमनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ सुखासीनो नरश्रेष्ठः पुष्करस्य निवेशनं ॥ पप्रच्छ पुष्करं रामो धर्मनित्यो जितेन्द्रियः ॥ १ ॥

राम उवाच ॥ गृहस्थ किं कृत्यतमं तत्त्वाचक्ष्व पृच्छतः ॥ आदावेव महाभाग यादृशा वरुणपात्मज ॥ २ ॥

पुष्कर उवाच ॥ राज्ञस्य कृत्यं धर्मज्ञ राज्ञ एवाभिपचेतनम् ॥ अनिन्द्रमबलं राष्ट्रं दस्यवोऽभिभवन्त्युत ॥ ३ ॥ अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मावस्था न विद्यते ॥ वर्णानामाश्नमाणां च व्यवस्थानं च भार्गव ॥ ४ ॥ अराजकेषु राष्ट्रेषु नैव कन्या प्रदीयते ॥ विद्यते ममता नैव तथा वित्तेषु कस्यचित् ॥ ५ ॥ स्वात्म्यो न्यायः प्रवर्त्तेत विशेलीपस्तथैव च ॥ लोके न कश्चिद्विद्येत मृगेर्विचनकारकः ॥ ६ ॥ नापीशँवैक्ष्यों विद्यां त्रयी वर्णा द्विजातयः ॥ देवानां यजनं न स्यान्नाग्निहोत्ततो भवेत् ॥ ७ ॥ नूलोकमुग्लोकेो च स्यातां संशयितावुभौ ॥ जनमदो भवेदारा यदि राजा न पालयेत् ॥ ८ ॥ प्रजानां रक्षणार्थाय विष्णुस्तेजोषपबृंहितः ॥ मानुष्ये जायते राजन राजा देवमत्त्ववपुर्नरः ॥ ९ ॥ यस्मिन्प्रसन्ने देवस्य प्रसादस्तूपजायते ॥ यस्मिन्क्रुद्धे जनस्यास्य क्रोधः ममुपजायते ॥ १० ॥ महद्भिः पुण्यसम्भारैः पार्थिवो राम जायते ॥ यस्यै

वि० ध० द्वि० तृ० अ० ४ ॥ १७४ ॥

कस्य जगत्सर्वं वचने राम तिष्ठति ॥ ११ ॥ चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मस्थं तेषु देशेषु जायते ॥ येषु देशेषु राजेन्द्र राजा भवति धार्मिकः ॥ १२ ॥ (मार्कं न च दुर्भिक्षं नाभिश्चौरभयं तथा ॥ न च व्यालभयं तेषां येषां धर्मपरो नृपः ) १ ॥ १३ ॥ आदौ विन्देत भूपतिं ततो भार्यां ततो धनम् ॥ कुराजिनि जनस्यास्य कुतो भार्या कुतो धनम् ॥ १४ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन राष्ट्रमुख्यै र्नरेश्वरः ॥ परोक्ष्य पूर्वः कर्त्तव्यो धार्मिकः सत्य- सङ्गरः ॥ १५ ॥ येषां हि राजा भुवि धर्मनित्यस्तेषां न लोके भयमस्ति किञ्चित् ॥ तस्मात्प्रयत्नेन नरेन्द्र कार्यो गङ्गोद्भवेनैवपुरीतितीव्रतः ॥ १६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करवाक्ये राजप्रशंसा नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ पुष्कर उवाच ॥ सर्वलक्षणलक्षण्यो विनीतः प्रियदर्शनः ॥ अदीर्घसूत्री धर्मात्मा जितक्रोधो जितेन्द्रियः ॥ १ ॥ स्थूललक्षो महोत्साहः स्मितपूर्वाभिभाषकः ॥ सुरूपः कुलसंपन्नः क्षिप्रकारी महाबलः ॥ २ ॥ ब्रह्मण्यश्चाविसंवादी दृढभक्तिः प्रियंवदः ॥ अलोलुपस्सम्यगवंगभीरः प्रियदर्शनः ॥ ॥ ३ ॥ नातिदण्डो न निर्दण्डः चारचक्षुर्गुणज्ञहः ॥ व्यवहारे समः प्राप्ते पुत्रस्य रिपुणा सह ॥ ४ ॥ रथे गजेऽश्वे धनुषि व्यायामे च कृतश्रमः ॥ उपास्तापःशीलो यज्ञयाजी गुरुप्रियः ॥ ५ ॥ मन्त्रिसंवात्तस्तणधीतः समग्रैष्वन्वितर्कः ॥ कालज्ञश्च कृतज्ञश्च सुविशेषज्ञ एव च ॥ ६ ॥ पूज्यं पूजयिता नित्यं दण्ड्यं दण्डयिता तथा ॥ षाड्गुण्यम्यः प्रयोक्ता च शक्त्युत्पत्तिस्तथैव च ॥ ॥ ७ ॥ उक्तैर्गुणैस्तु गुणैरुक्तेर्युक्तो भूमिपतिश्च कार्यः ॥ सम्पूय गङ्गोद्भवेनैवथाब्रवीत्त्रूय रक्षामीदानीमनघ्यः ॥ ८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करवाक्ये राजलक्षणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ एवं गुणगणोकीर्णं वग्येयुनराधिपम् ॥ सम्पूय गङ्गाप्रवराः क्षत्रियं तु कुलोद्गतम् ॥ १ ॥ व्रतञ्च तैनैतं राजा गृहीयाद्विजितेन्द्रियः ॥ पालयिष्यामि वः सर्वान्न्यूनं स्यान्नत्र संशयः ॥ २ ॥ व्रतं गृहीत्वा राज्यार्था वृणुयाद्ब्राह्मणोत्तसम् ॥ संवत्सरं सुबाल्याय सर्वस्य जगतो नृपः ॥ ३ ॥ नृवलक्षणलक्षण्यं विनीत प्रियदर्शनम् ॥ सुरूपं वेशसंपन्नं नित्यमूर्जितदर्शनम् ॥ ४ ॥ अदीनत्वादिनं धीरं धर्मनित्यं जितेन्द्रियम् ॥ अव्यङ्गं नाधिकाहं च वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ ५ ॥ चतुःषष्ट्यङ्गतरङ्गमुहापोहविशारदम् ॥ भूतम्भव्यभविष्यज्ञं गणितज्ञं विशेषतः ॥ ६ ॥ विचित्रद्रा शस्त्रे युद्धेऽप्युद्धूटं च च्युतोपलम् ॥ गणितेन तथा हीनं ज्योतिषं नृपसत्तम ॥ ७ ॥ आस्तिकं श्रद्दधानं च अनुकूलं महीपतेः ॥ सांकल्पं नृपो गत्वा द्रक्ष्यत्यतः

१ कोष्ठान्तर्गतः पाठः कपुस्तके नास्ति ।

शुचिः ॥ ८ ॥ येनाभिषिक्तो नृपतिर्विनष्टस्तं नराधिप ॥ सांवत्सरं न तं विद्वानन्वगच्छेन्नृपस्तम ॥ ९ ॥ न हीनाङ्गं न वाचालं न च निष्प्र- तिभं नृपः ॥ कुवेशमलिनं मुण्डं नास्तिकं पापनिष्ठुरम् ॥ १० ॥ मित्रवृत्तिं न चत्र्यङ्गमत्यल्पदृशं सदा ॥ वर्जयित्वा तु वक्तव्याः स्वयमेव महीभुजा ॥ ११ ॥ यथैवाभिमुखा देवास्तथा राजन्मुखाः प्रजाः ॥ यथैवाभिमुखा मन्त्रा राज्ञां सांवत्सरागस्तथा ॥ १२ ॥ त्वं मे माता पिता चैव देशिकश्च गुरुस्तथा ॥ दैवं पुरुषकारश्च ज्ञातव्यौ सततं त्वया ॥ १३ ॥ समधर्मज्ञ भद्रं ते गञ्जं साधारणं हि नौ ॥ समानेयः शुभो दैवस्त्व- यैव मम सत्तम ॥ १४ ॥ पौरुषेण पदं कार्यं समरं च तथा मया ॥ स चेत्तदभिमन्येत पार्थिवस्य महागुणम ॥ १५ ॥ अथवा गुणदोषेण प्रज्ञया चाशु यो नृणाम् ॥ दैवोपाघातसमरे विज्ञानं पौरुषस्य च ॥ १६ ॥ वाऽवं न च प्राज्ञस्तु तस्यैवानुमते तदा ॥ तेनोद्दिष्टौ तु वरयेद्राज्ञा मन्त्रिपुरोहितौ ॥ १७ ॥ तेनोद्दिष्टौ च वरयेन्महिषीं नृपसत्तमः ॥ ततोऽभिषेकमम्भारान्भारंस्तस्य कुर्यात्स दैववित् ॥ १८ ॥ कुञ्जरं तुरगं कुर्यात्तस्य राज्ञः परिक्षितौ ॥ भद्रासनं च छत्रं च वालव्यजनमेव च ॥ १९ ॥ खड्गरत्नं तथा चापं रत्नानि विविधानि च ॥ राज्ञो मृतस्य ये त्वासन्सर्वाणि तु नराधिप ॥ २० ॥ ते न कार्या नरेन्द्रस्य तेन दैवविदा तथा ॥ कामं संवत्सरं कार्या आत्मानमिच्छता भूभुजा ॥ २१ ॥ गुणाधिकस्य नो कार्या येऽन्यत्राभिहिता मया ॥२२॥ न तत्र नागाः सुभृता न योधा राज्ञां न माता न पिता न बन्धुः ॥ यत्रास्य साध्यं भवतीह विद्वान्सांवत्सरो धर्मविदः प्रमत्तः ॥ २३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करकथासु सांवत्सारिक लक्षणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ राम उवाच ॥ राज्ञा पुरोहितः कार्यस्तथा मन्त्री च कीदृशः ॥ महिषी च तथा ज्येष्ठा तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ अध्यङ्गं लक्षणोपेतमनुकूलं प्रियंवदम् ॥ अथर्ववेदविद्वांसं यजुर्वेदविशारदम् ॥ २ ॥ द्विवेदं ब्राह्मणं राजा पुरोहितमथर्व- णम् ॥ पञ्चकल्पविधानज्ञं वरयेत सुदर्शनम् ॥३॥ नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयः संहिताविधिः ॥ चतुर्थीङ्गिरसः कल्पः शान्तिकल्पस्तु पञ्चमः ॥४॥ पञ्चकल्पविधानज्ञमाचार्यं प्राप्य भूपतिः ॥ सर्वोत्पातप्रशान्तात्मा भुनक्ति वसुधां चिरम् ॥५॥ स च राज्ञस्तथा कुर्यान्नित्यं कर्म सदैव तु ॥ नैमित्तिकं तथा काम्यं दैवज्ञवचने रतः ॥६॥ न त्याज्यस्तु भवेद्राजा दैवेज्ञेन पुरोधसा ॥ पतितस्तु भवेत्त्याज्यो नात्र कार्या विचारणा ॥७॥ तथैव पतितो राम न त्याज्यो तौ महीभुजा ॥ तयोस्त्यागेन राजेन्द्र राज्यभ्रंशो विनिर्दिशेत ॥ ८ ॥ दुर्गतिः परलोके च बहुकालमसंशयम् ॥ सांवत्सरविरुद्धंस्तु त्याज्यो राजा पुरोहितः ॥ ९ ॥ पुरोहितोऽन्यथा राज्ञो यथा माता यथा पिता ॥ अनिष्टमस्य व्यसनं हन्याद्दैवोपाघातजम् ॥ १० ॥ ब्राह्मणो

३०

वि० ध० ॥१७५॥ द्वि० खं० अ० ७

निष्कृतिस्तस्य कुत्र शक्या महीभुजा ॥ यावन्न राजा विद्वांसौ संवत्सरपुरोहितौ ॥ ११ ॥ वृत्तिच्छेदं तयो राज्ञः कुलं त्रिपुरुषं व्रजेत् ॥ नरकं वर्जयेत्तस्माद्वृत्तिच्छेदं तयोः सदा ॥ १२ ॥ स्थावरेण विभागश्च तयोः कार्यो विशेषतः ॥ अनुरूपेण धर्मज्ञ संवत्सरपुरोहितौ ॥ १३ ॥ इति भाव्यं सदा भार्गववंशचन्द्र पुरोहितस्यात्मसमस्य राज्ञा ॥ राज्ञो यथापि स्वजनेन भाव्यं विद्वांस्तुभ्यं स्यान्नृपतेः पुरोधाः ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पुरोहितलक्षणं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ छ ॥ पुष्कर उवाच ॥ सर्वलक्षणसम्पन्नो मन्त्री राज्ञस्तथैव च ॥ ब्राह्मणो वेदतत्त्वज्ञो विनीतः प्रियदर्शनः ॥ १ ॥ स्थूललक्षो महोत्साहः स्वामिभक्तः प्रियंवदः ॥ बृहस्पत्युशनःप्रोक्तां नीतिं जानाति सर्वतः ॥ २ ॥ रागद्वेषेण वक्तव्यं न वदेन्न महीक्षितः ॥ लोकापवादाद्राजार्थं भयं यस्य न जायते ॥ ३ ॥ क्लेशक्षमस्तथा यश्च विजितात्मा जितेन्द्रियः ॥ गूढमन्त्रश्च दक्षश्च प्राज्ञो भक्तजनप्रियः ॥ ४ ॥ इङ्गिताकारतत्त्वज्ञ ऊहापोहविशारदः ॥ शूरश्च कृतविद्यश्च न च मानी विमत्सरः ॥ ५ ॥ चारप्रचारकुशलः प्रणिधिप्रणयात्मवान् ॥ षाड्गुण्यविधितत्त्वज्ञ उपायकुशलस्तथा ॥ ६ ॥ वक्ता विधाता कार्याणां नैव कार्यातिपातिता ॥ समग्र राजभृत्यानां तथैव च गुणप्रियः ॥ ७ ॥ कालज्ञः समयज्ञश्च कृतज्ञश्च जनाधिपः ॥ कृतानामकृतानां च कर्मणां चान्ववेक्षिता ॥ ८ ॥ यथानुरूपमर्हाणां पुरुषाणां नियोजिता ॥ राज्ञः परोक्षे कार्याणि सम्प्रधार्य भृशं ततः ॥ ९ ॥ कृत्वा निवेदिता राज्ञःकर्मणां गुरुलघवम् ॥ शत्रुमित्रविभागज्ञो विग्रहास्पदतत्त्ववित् ॥ १० ॥ स राज्ञः सर्वकार्याणि कुर्याद्दृष्ट्वैव कुलोद्वह ॥ विदितानि यथा कुर्यादज्ञातानि महीक्षिता ॥ ११ ॥ अज्ञातानि नरेन्द्रस्य कृत्वा कार्याणि भार्गव ॥ अचिरेणापि विद्वेष्यं स मन्त्री त्वधिगच्छति ॥ १२॥ करोति कार्याणि विविधानि महीपते ॥ भेदो न तस्य भवति कदाचिदपि बुद्धिजात् ॥ १३ ॥ एवंगुणो यस्य भवेच्च मन्त्री वाक्यं च तस्याभिरतस्य राज्ञः ॥ राज्यं स्थिरं स्याद्विपुला च लक्ष्मीर्वशञ्च यान्ति भुवनत्रयेऽपि ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मन्त्रिलक्षणं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ॥ छ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ ॥ राज्ञामग्रमहिषी कार्या सर्वलक्षणपूजिता ॥ विनीता गुरुभक्ता च ईर्ष्याक्रोधविवर्जिता ॥ १ ॥ राज्ञः प्रियहितासक्ता चरित्रेण प्रियंवदा ॥ भृत्यैस्तनुमनोज्ञा च धृतानामनुवर्त्तिनी ॥ २ ॥ अधृतानां जनानां च वृत्तिक्रमप्रवर्त्तिनी ॥ रागद्वेषविमुक्ता च सपत्नीनां सदैव या ॥ ३ ॥ भोजनासनपानेन सेवतेऽनुप्रवेशिनी ॥ सपत्नीपुत्रेष्वपि या पुत्रवत्परिवर्त्तते ॥ ४ ॥ मन्त्रिसंवत्सरामात्यांस्तथा च पूजयेत् सदा ॥ श्रद्धया च दयायुक्ता सर्वभूतानुकम्पिनी ॥ ५ ॥ कृतज्ञानाज्ञा... ॥ १७५॥

राज्ञश्च विदिता मण्डलेष्वपि ॥ पराजकलेष्वपि प्रीयमाणा मुदा युता ॥ ६ ॥ द्यूतादिभ्रंषणकरी राजद्वारेषु सर्वदा ॥ तद्दोषेण नरेन्द्राणां कार्यज्ञा च विशेषतः ॥ ७ ॥ एवंगुणगणोपेता नरेन्द्रेण सहानघा ॥ अभिषेच्या भवेद्राज्ये राज्यस्थेन नृपेण वा ॥ ८ ॥ एवं यदा यस्य भवेच्च पत्नी नरेन्द्रचन्द्रस्य महानुभावा ॥ वृद्धिं व्रजेत्तस्य नृपस्य राष्ट्रं सचराचरं नात्र विचारणास्ति ॥ ९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अग्र्यमहिषीलक्षणं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

॥ राम उवाच ॥ पुरुषाणां तथा स्त्रीणां गजानां तुरगैस्सह ॥ वालव्यजनच्छत्राणां तथा भद्रा- सनस्य च ॥ १ ॥ रत्नानां धनुषां चैव खड्गस्य च भृगात्मज ॥ लक्षणं श्रोतुमिच्छामि तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ २ ॥

॥ पुष्कर उवाच ॥ आदावेव प्रवक्ष्यामि पुरुषाणां तु लक्षणम् ॥ निबोध तन्मे गदतो भृगुवंशविवर्धन ॥ ३ ॥ एकाधिको द्विशुक्लश्च त्रिभिर्व्याप्नोति यन्महीम् ॥ त्रिवलीवांस्त्रि- विनतः त्रिकालज्ञश्च भार्गव ॥ ४ ॥ पुरुषः स्यात्सुसुलक्षणो विपुलश्च तथा त्रिषु ॥ चतुर्लेखस्तथा यश्च तथैव च चतुःसमः ॥ ५ ॥ चतुष्किष्कु- श्चतुर्दंष्ट्रश्चतुष्कृष्णस्तथैव च ॥ चतुर्गन्धश्चतुर्ह्रस्वः पञ्च सूक्ष्मस्तथैव च ॥ ६ ॥ पञ्चदीर्घो भृगुश्रेष्ठ तथैव च पञ्चनतः ॥ सप्तस्नेहोऽष्टवंशश्च नव- स्थानामलस्तथा ॥ ७ ॥ दशपद्मो दशबृहन्नवोऽथापि च मण्डलः ॥ चतुर्दशसमद्वन्द्वः षोडशावयवः शस्यते ॥ ८ ॥

॥ राम उवाच ॥ एकाधिकतया ये प्रोक्ताः पुरुषस्य त्वया गुणाः ॥ तानाहं श्रोतुमिच्छामि यथावद्रघुनन्दन ॥ ९ ॥

॥ पुष्कर उवाच ॥ धर्ममर्थं च कामं च जनः सर्वोऽभिपद्यते ॥ एकाधिकस्तु विज्ञेयो यस्तु धर्मे विशेषतः ॥ १० ॥ तारकाभ्यां विना नेत्रे शुक्लाश्च दशनास्तथा ॥ द्वात्रिंशद्दशनं यस्य स्युर्द्विशुक्लः स तु कीर्तितः ॥ ॥ ११ ॥ उरो नाभिस्तथा सक्थिर्गम्भीरा यस्य देहिनः ॥ प्रोच्यते स तु धर्मज्ञ त्रिगम्भीरो¹ नरोत्तमः ॥ अनसूया दया क्षान्तिर्विक्रमश्च प्रकीर्तितम् ॥ ॥ १२ ॥ मङ्गलाचारसंस्पर्शः शौचं चेत्यपरं त्रयम् ॥ अनायासमकार्पण्यमशोकं च त्रयस्त्रिकाः ॥ १३ ॥ त्रिप्रलम्बो भुजाभ्यां तु वृषणेन च कीर्त्यते ॥ दिग्देशजातिसर्गैश्च तेजसा यशसा श्रिया ॥ १४ ॥ व्याप्नोति यो भृगुश्रेष्ठ त्रिभिर्व्याप्नोत्यसौ स्मृतः ॥ उदरं वलयस्तिस्रो गम्भीरा यस्य देहिनः ॥ १५ ॥ स उच्यते भृगुश्रेष्ठ त्रिवलीवांनरोत्तमः ॥ देवतानां द्विजानां च गुरूणां च तथा नतः ॥ १६ ॥ पुरुषो भार्गवश्रेष्ठ प्रोक्तस्त्रि- विनतः सदा ॥ धर्मस्यार्थस्य कामस्य युक्तकालविभागवित् ॥ १७ ॥ सेवते यश्च धर्मज्ञः प्रोच्यते स त्रिकालवित् ॥ उरो ललाटं वक्त्रं च विस्तीर्णं यस्य देहिनः ॥ १८ ॥ कथितः स भृगुश्रेष्ठ विपुलस्त्रिषु मानवः ॥ द्वौ पाणी द्वौ तथा पादौ ध्वजच्छत्रादिभिर्युतौ ॥ १९ ॥ लेखा

¹ 'त्रिगम्भीरस्तथैव च' इति ख० ।

वि० ध० द्वि० खं० अ० ८ ॥ ३७६ ॥ ॥ ३७६ ॥

भियस्य निर्दिष्टश्चतुस्तैलैः स मानवः ॥ अङ्गुल्यो हृदयं पृष्ठं कटिर्यस्य तथा समाः ॥२०॥ पुरुषः स भवेच्छ्रेष्ठ चतुस्सम उदाहृतः ॥ षण्णवत्यङ्गुलो त्सेधश्चतुरस्त्रिकुतः प्रमाणतः ॥ २१ ॥ प्रमाणयोगादङ्गैश्च चतुष्किकुः स कीर्तितः ॥ दंष्ट्राशनमखण्डम्भा दशनेभ्यः समुन्नताः ॥ २२ ॥ किञ्चि द्वाल्य स धर्मज्ञश्चतुर्दष्ट्रः प्रकीर्तितः ॥ नेत्रतारे भ्रुवौ श्मश्रुः कृष्णाः केशास्तथैव च ॥ २३ ॥ यस्येह स चतुःकृष्णः प्रोच्यते मनुजोत्तमः ॥ नासायां वदने स्वेदे कक्ष्यासु च नरोत्तम ॥ २४ ॥ गन्धस्तु सुरभिर्यस्य चतुर्गन्धः स कीर्तितः ॥ बाहू जानूरुगण्डञ्च चत्वार्यस्य समानि तु ॥ ॥ २५ ॥ पुरुषस्य भवेच्छ्रेष्ठ चतुस्सम उदाहृतः ॥ आस्यात्सूक्ष्मद्रव्यपानानां तुल्यो गन्धस्तु यस्य वै ॥ २६ ॥ कथितः स भवेच्छ्रेष्ठ चतुर्गन्ध इति द्विजैः ॥ ह्रस्वं लिङ्गं तथा ग्रीवा जंघे ह्रस्वे तु दन्तिनः ॥ २७ ॥ यस्य भाग्यैर्विशार्दूल चतुर्ह्रस्वः स कीर्तितः ॥ अङ्गुलीनां तु पर्वाणि नखकेशद्विजत्वचम् ॥ सूक्ष्माणि यस्य तं राम पञ्च सूक्ष्मं प्रचक्षते ॥ २८ ॥ हनू नेत्रे ललाटं च नासा चैव स्तनान्तरम् ॥ दीर्घाणि यस्य ते राम पञ्चदीर्घ विदुर्बुधाः ॥ २९ ॥ वक्षः कक्षौ नखा नासा मुखं चैव कृकाटिका ॥ पञ्चोन्नतानि यस्येह तं वदंति पञ्चोन्नतम ॥ ३० ॥ त्वक्केशलोमदंताश्च दृष्टिवर्णा नखान्वया ॥ स्निग्धा यस्येह तं प्राहुः ननं स्निग्धं बहुश्रुताः ॥ ३१ ॥ जानुसंबाहुभौ राम भुजवंशौ तथाप्युभौ ॥ उरूकंघाद्वयं चैव पृष्ठवंशं च भार्गव ॥ ३२ ॥ नासावंशः समौ यस्य सोऽष्टादंशः प्रकीर्तितः ॥ नेत्रे नासापुटौ कर्णौ मद्यायू मुखं तथा ॥ ३३ ॥ छिद्रा नवैते विमला यस्य तं तु नवामलम् ॥ जिह्वोष्ठतालु नेत्रान्तहस्तपादनखाः स्तनाँ ॥ ३४ ॥ शिश्नाग्रवक्षो वम्यत पद्माभा दश देहिनाम ॥ पाणी पादा मुखं ग्रीवा श्रवणं हृदयं शिरः ॥ ३५ ॥ ललाट मुदरं पृष्ठं बृहत्यैः पूजिता दश ॥ प्रसांगितसुजंस्यैह मध्यम्यश्रवणोंतगात ॥ ३६ ॥ उच्छ्रयण समा यः म न्यग्रोधंापंगमण्डलः ॥ कथितः म नृपश्रेष्ठः सर्वलक्षणपूजितः ॥ ३७ ॥ पादौ गुल्फौ स्फिचौ पार्श्वौ वृषणाविक्षणौ हनु ॥ कण्ठोष्ठामक्षिकर्णौ च जंघे हस्तौ बाहू तथा भुवो ॥ ३८ ॥ द्वन्द्वाम्येतानि यस्य स्युः समानि तु चतुर्दश ॥ चतुर्दशसमद्वन्द्वः कथितः स नृपोत्तमः ॥ ३९ ॥ विद्यास्थानानि यानिह कथितानि चतुर्दश ॥ प्रपश्यति च यो राम नेत्राभ्यां च नगोत्तमः ॥ ४० ॥ सम्यक्स कथिता लोके पाठशास्त्रा भयूत्तम ॥ रूक्षं विगततं गात्रं तथा मांसविवर्जितम् ॥ दुर्गन्धि चाशुभं सर्वं विपरीतं च शम्यते ॥ ४१ ॥ दृष्टिः प्रसन्ना मधुरा च वाणी मतेभतुल्या च गतिः प्रशस्ता ॥ एकैककूपप्रभवाश्च रोमा

१ 'करौ' इति ख० ।

सत्त्वं प्लुतं हासमसुलवणं च ॥ ४२ ॥ श्रान्तस्य यानमशनं च बुभुक्षितस्य पानं तृषा परिगतस्य पुंसु रक्षा ॥ एतानि यस्य पुरुषस्य भवंति काले तं धन्यमाहुरिषिभूमि नरं द्विजेन्द्राः ॥ ४३ ॥ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पुरुषलक्षणं नामाष्टमो ऽध्यायः ॥८॥ पुष्कर उवाच ॥ शस्ता स्त्री चारुसर्वाङ्गी मत्तमातङ्गगामिनी ॥ गुरूक्थजघना या च मतपारावतस्वणा ॥ १ ॥ सुनीलकेशी तन्वङ्गी पद्मद्युतिनिनादिनी ॥ तनुमध्या विलोमाङ्गी स्निग्धवर्णा मनोहरा ॥२॥ समग्रभ्रूसुभौ यस्याश्चाक्ष्णौ कमलोपमौ ॥ नाभिः प्रदक्षिणावर्ता संहतो च तथा स्तनौ॥३॥ विभक्तमथरोष्ठं च दर्शनं मधुरं तथा ॥ गुह्यं प्रदक्षिणावर्तमश्वत्थदलसन्निभम्॥४॥ गुल्फौ निगूढौ गूढ च तथा यस्याः ककुन्दरे॥ मध्यानेोमश्च यस्याः स्यादष्टाङ्गुष्ठप्रमाणतः ॥ ५॥ पिण्डिके च न संनद्धे न लम्बा च तथा कटिः ॥ जठरं च प्रलंबं च नयने च न केकरे ॥६॥ कचाश्च कपिशाः केशा रूक्षास्तथैव च ॥ न च वृक्षनदीनाम्नी न देवगणिनामिका ॥ ७ ॥ न चैवगन्धर्वभूतप्रतसनामिका ॥ न वाचाला न लुब्धा च न शठा कलहप्रिया ॥८॥ न लोमशा न दुर्भागा न वा कुण्ठकपालिका ॥ देवद्विजातिसिद्धानां साध्वनां पूजने रता ॥ ९ ॥ शीलोपेता गुणोपेता न शिराला न लोमशा ॥ १० ॥ गण्डैर्मधूकपुष्पाभैः स्निग्धैश्च दशनच्छदैः ॥ न महतः संश्लिष्टचणांगुलिकुङ्कमला ॥ ॥ ११ ॥ पतिप्रिया पतिप्राणा या नारी पतिदेवता ॥ अलक्षणापि सेवेया सर्वलक्षणसंयुता ॥ १२ ॥ भ्रुवं कनीनिका यस्या न स्पृशेत् कथंचन ॥ न तां कुर्वीत भार्यायै मृत्युः सा कथिता बुधैः ॥ १३॥ सरोमसूतरोष्ठं च गण्डौ यस्याः सकूपकौ ॥ अतिदीर्घा कषाया च चलन्मांसवया तथा ॥ १४ ॥ सा विवर्ज्या विशेषेण नरेण हितमिच्छता ॥ १५ ॥ संक्षेपतस्ते कथितं मयैतन्मयाल्लक्षणं चारु नितम्बिनीनाम ॥ मय्स्यमेतत्कथितं तु तत्र यथाश्रुतितस्तत्र गुणा वसन्ति ॥ १६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे स्त्रीलक्षणं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ पुष्कर उवाच ॥ नागाः प्रशस्ता धर्मज्ञ प्रमानेनाधिकास्तु ये ॥ दीर्घहस्ता महाच्छ्वासा स्वासनाश्च विशेषतः ॥ १ ॥ निगूढवंशा मध्याक्षा गूढा गूढोष्ठमस्तकाः ॥ विंशत्यष्टाधिकनखाः शीतकालमदाश्च ये ॥२॥ येषां चैव कराः पादा दीर्घा लाङगूलमेवं च ॥ दक्षिणं चोन्नतं दन्तं बृंहितं जलेदोपमम् ॥ ३ ॥ अत्यर्थवेदना ये च शूराः शब्दसहिष्णवः ॥ कर्णौ च विपुलो यंषां सूक्ष्मविन्दुयुतत्वचः ॥ ४ ॥ ते प्रशस्ता महाभाग ये तथा सत्सुस्थिताः ॥ दन्तच्छेदेषु दृश्यन्ते येषां स्वस्तिकलक्षणाः ॥५॥ क्षुद्राल्पवाल्यजनं वर्द्धमानाङ्कुशास्तथा ॥ ते धार्या न तथा धार्या वामना मस्कुणादयः ॥ ६ ॥ हस्तिन्यो याश्च गर्भिण्यो ये च मूढा मतङ्गाः ॥ अपाकलाश्च कुब्जाश्च सहन्ता ये च

वि० ध० ॥१७७॥ द्वि० सं० अ० ११

भार्गव ॥ ७ ॥ कुदन्ताश्च तथा वर्ज्या वामकूट्याश्च यत्नतः ॥ अङ्गुल्यशूश्च कूटश्च शठश्च विकटश्च ये ॥ ८ ॥ राम उवाच ॥ वामनाद्याश्च ये नागाः प्रोक्ता निन्दितलक्षणाः ॥ तेषां तु श्रोतुमिच्छामि लक्षणं वरुणात्मज ॥ ९ ॥ पुष्कर उवाच ॥ आयामं न संपूर्णं योनिर्ह्रस्वा भवेद्गलः ॥ वामनस्तु समाख्यातो मन्कुणो दन्तवर्जितः ॥ १० ॥ दशां चतुर्थी संप्राप्य वर्धते यस्य न द्विजौ ॥ स्थूलघानावयवौ स्यातां स मूढख्यो गजाधमः ॥ ११ ॥ अपाकलो विशालेन दन्तेनैकेन वारणः ॥ संक्षिप्तवक्षोजघनः पृथुमध्यसमुन्नतः ॥ १२ ॥ प्रमाणहीनवस्त्राभिः स कुब्जो वारणोधमः ॥ अनुव्रतांसः संहन्तः कुदन्तः स्यान्नतो बहिः ॥ १३ ॥ वामदन्तान्नतो नागो वामकूट्यश्च कथ्यते ॥ दन्तौ वक्रौ त्र्यंशा यस्य सोऽङ्गुल्यशुकथ्यितो गजः ॥ १४ ॥ एकदन्ततया नागः कूट इत्यभिधीयते ॥ पादौ पादः संनिकृष्टः स्यादाक्रम्य नागस्य गच्छतः ॥ १५ ॥ स शठोऽथवि युद्धे च लक्षणज्ञैर्न पूजितः ॥ अरत्न्यभ्यधिकं यस्य विस्तरेण स्तनान्तरम् ॥ १६ ॥ विकटः स विनिर्दिष्टो दुर्गतिर्निन्दितो गजः ॥ राम उवाच ॥ श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ कुञ्जरं सप्तसुस्थितम् ॥ १७ ॥ यं प्राप्य किल राजानो जयन्ति वसुधां नृपाः ॥ १८ ॥ पुष्कर उवाच ॥ वर्णं सत्त्वं बलं रूपं कान्तिस्संसहननं जवम् ॥ संतेतानि सदा यस्य स गजः सप्तसुस्थितः ॥ १८ ॥ येषां भवेद्दक्षिणापार्श्वभागं गन्धो वा पुञ्जः पिटकोऽथवापि ॥ ते नागकुल्या विजयाय युद्धे भवन्ति राज्ञां न हि संशयोऽत्र ॥ १९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे हस्तिलक्षणं नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ अश्वानामपि ये प्रोक्ता महादोषा शृणुत्तम ॥ वर्णतश्चैव यान्प्रोक्तांस्तं न्तं निगदतः शृणु ॥ १ ॥ हीनदन्ती द्विदन्तश्च कराली कृष्णतालुकः ॥ कृष्णाजिह्वश्च यमजो जातस्त्वपक्ष्यागम्यया ॥ २ ॥ द्विशफश्च तथा शृङ्गी त्रिवर्णो व्याघ्रवर्णकः ॥ खरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश्च काकुदी ॥ ३ ॥ श्वित्री च काकमांडी च खड्गशृङ्गस्तथैव च ॥ वानराख्यः कृष्णसटः कृष्णशफस्तथैव च ॥ ४ ॥ कृष्णौष्ठाग्रश्च मुक्तश्च यश्च तित्तिरिसन्निभः ॥ विषमश्चैकपादश्च ध्रुवावर्तेनवर्जितः ॥ ५ ॥ अशुभान्नेतान्प्रमुखो वर्जनीयास्तुरङ्गमाः ॥ ॥ राम उवाच ॥ वाजिनां क ध्रुवावर्ताः कषु स्थानेषु शोभनाः ॥ वाजिनः क तदा शस्तास्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ ६ ॥ पुष्कर उवाच ॥ रन्ध्रोपरन्ध्याक्ष्योष्ठादोष्ठौ मस्तकवक्षसौ ॥ प्रमाणं च ललाटं च ध्रुवावर्ता दश स्मृताः ॥ ७ ॥ एकोपि न भवद्यस्य ध्रुवावर्तं वाजिनः ॥ न तं शसंन्ति धर्मज्ञ तस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥८॥ उत्तरोष्ठे शृणुश्रो प्रमाणन्य तर्थापरौ ॥ नासापुटे तथा प्रोध्र गण्डाभ्रीयाक्षिकमध्यगः ॥९॥ ॥१७७॥

१ 'कृष्णपक्षः' इत्यपि पाठः ।

कथयोरुपांतेन भ्रुवोः कण्ठामयोस्तथा ॥ नाभ्यां हतुवला कक्षास्कन्धयोरुत्पचसत्पिथु ॥ १० ॥ विदो बाहुप्रदेशे च गलस्य च तथवा
च ॥ आसने ककुदे ग्रीवे जानुजंघासु भार्गव ॥ ११ ॥ कुक्षिकानामिकक्षासु मुक्तयोर्मूत्रदेशजः ॥ त्रिके च कुलपुच्छे च उपरि म्घूण्यास्तथ
॥ १२ ॥ पिण्डयोर्जठरे चैव सीवनीयोपकुक्षिषु ॥ आवर्तवर्जनीयाः स्युः प्रयत्नेन तुरङ्गमाः ॥ १३ ॥ ककुद्दे कपोलयोश्चैव यन्यानर्तः कुवाजितः ॥
अत्यन्तप्रमशस्ते तं गजा गश्राष्टिद्वासयेत ॥ १४ ॥ हस्तिदेवमणिः सर्व पूर्वकेषु लक्षणः ॥ सुव्यक्तो रोचमानो वा न तु कार्कुटितं कचित् ॥ १५ ॥
मेखला वाप्यधःकायाद्धास्वादावर्त्तसम्भवम् ॥ दोषान्सर्व्वास्तुरङ्गस्य न हन्यात्काकनादिनम् ॥ १६ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि शुभमावर्त्तलक्षणम् ॥
सृक्किण्योश्च ललाटे च तथा श्रवणमूलयोः ॥ १७ ॥ निगाले च तथा कण्ठे स्तुतकण्ठान्तयोस्तथा ॥ बाहुमूले तथा शस्ता रोमजातास्तुरङ्गमाः
॥ १८ ॥ आवर्तस्तु निगालस्थो ज्ञेयो देवमणिः शुभः ॥ कण्ठजो रोचमानश्च सर्वार्थवांत्तं जनाधिपः ॥ १९ ॥ अर्कैन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायम-
सप्रियाः ॥ सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश्च प्रशस्यन्ते सदैव ते ॥ २० ॥ दीर्घग्रीवाश्शकृद्राह्या ह्रस्वग्रीवां न तथा ॥ ह्रस्वग्रीवाश्च शस्यन्ते मेधौवसहश-
स्वनाः ॥ पृथुरुपादजघना मुखपुच्छ्रश्च वै हयाः ॥२१ ॥ चन्द्रोग्रशुक्लास्तुरगाः प्रशन्ताः कर्णातनेत्रैर्दशनैर्वलीविलिङ्गेः ॥ ये रक्तवर्णाश्च समश्चपादैः
शुक्लांश्च वर्णैश्च महालुभावाः ॥ २२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अश्वलक्षणं नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
पुष्कर उवाच ॥ चमरबालसमुत्थाः शशाङ्कशङ्खसमप्रभाः ॥ महन्तः स्निग्धदीर्घाश्च तथा स्थालिनिबन्चनाः ॥ १ ॥ दण्डश्च चामरं
कार्यो रुक्मरूप्यमयंस्तथा ॥ प्रवालैर्वैडूर्यमयतश्च कनकन्वित्तः ॥२॥ श्रृङ्गस्य वा कार्यो रुक्मरूप्यनिवन्धनः ॥ स्न्र्तैः प्रशस्तैर्धोत्री वा
काञ्चनस्य प्रशस्यते ॥ ३ ॥ चन्दनस्याथ दन्तस्य शांङ्गः कार्यो यथा भवेत् ॥ अर्धहस्तान्न चाप्यूंनो मध्यश्चात्र तथाधिकः ॥ ४ ॥ कर्त्तव्यं चामरं
राज्ञा न च भार्गव वर्जितम् ॥५॥ अर्पितवर्णं तु भवेत्प्रशस्तं सांवत्सरामात्यपुरोहितानाम् ॥ नरेन्द्रपत्निद्रुवकेनजैस्त्वन्यत्नस्य शेषस्य जनम्य
कृष्णः ॥ ६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चामरलक्षणं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ पुष्कर उवाच ॥ हंसपक्षविंवा
चितं मयूरस्य शुकस्य च ॥ पक्षेण बळ्छठाया छत्रं राज्ञः प्रशस्यते ॥ १ ॥ मिश्रपक्षं न कर्त्तव्यं हीनं परिमितं तथा ॥ चतुरस्त्रं तु कर्तव्यं
ब्राह्मणस्य मृगुत्तम ॥ २ ॥ वृत्तं गज्ञां प्रशस्तं स्याच्छुक्लवस्त्रविभूषितम् ॥ सितं दुकूलंमच्छन्नं पताकाभिर्विभूषितम् ॥ ३ ॥ एतस्मिन्दिगिभागं

१ 'रूप्यनिबन्धनः' इत्यपि पाठः ।

तु कार्याश्चन्द्रशुंनिर्मलाः ॥ चतस्रस्तस्य धर्मज्ञ पताका रुक्मसंषिताः ॥४॥ दण्डं चामरवत्कार्यं वैणवं च प्रशस्यते ॥ निक्कुटं पञ्चहस्तञ्चाष्ट-
पर्व्वः प्रशस्यते ॥ ५॥ द्वादशादशभिर्वापि शेषेस्तु परिवर्जयेत् ॥ छत्रं दण्डोप्रमप्रमाणं दुण्डः सर्वत्र शम्यते ॥ ६ ॥ वारयन्ति न दण्डं वै वैणवं
गृहमेधिनः ॥ राज्ञां प्रशस्तं षड्ढस्तं छत्रदण्डं भृगूत्तम ॥ ७॥ अथ पञ्चोनहस्तं तु महिषीपुत्रराज्योः ॥ सेनापतिसुराध्यक्षनंवान्नन्नृपगोहितैः ॥८॥
पञ्चहस्तस्तु कर्त्तव्यश्छत्रदण्डो भृगूत्तम ॥ चतुरूहस्तस्तु कर्त्तव्यो मया येऽत्र न कीर्तिताः ॥ ९ ॥ व्यामो दण्डार्धमानोन सदा छत्रम्य शम्यते ॥
छत्रं विप्रोपदेशाज्ञं त्वचेवन्द्रदिवाकवैः ॥१०॥ वज्रेन्द्रनीलैः स्फटिकैश्च गम वैदूर्य्यमुक्ताफलमत्प्रवालैः ॥ विभूषितं नृपश्रेष्ठं प्रशस्तं भदानृपं तु म्महा-
पतीनाम ॥ ११ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वित्तीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे छत्रलक्षणं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ पुष्कर उवाच ॥ भद्रा-
सनं नरेन्द्रस्य क्षीरवृक्षेण कारयेत् ॥ उच्छ्रायश्च तथा तस्य अध्यर्धं तु समं भवेत् ॥ १ ॥ हस्तद्वयं तथा विष्टं विस्तीर्णं तु काञ्चनम् ॥ आयाम-
श्चास्य कर्त्तव्यो विस्तीर्णाधंसम्मितः ॥ २ ॥ चतुरस्रं तु कर्त्तव्यं गज्ञो भद्रासनं शुभम् ॥ नाष्टाश्रं न तथा वृत्तं न च दीर्घं भृगूत्तम ॥३॥ सुवर्णपट्ट-
प्यतथैव चित्रं कार्यं विशेषतः ॥ रत्नैः प्रशस्तैस्तं तथा न रत्नप्रनिरूपकैः ॥ ४ ॥ चत्वारः पुष्पधान्त्र विरचयता दुगुन्तदन ॥ द्विगुणाश्च तथा
सिंहास्तेभ्यस्तु द्विगुणास्तथा ॥ ५ ॥ भद्रासनं तत्र भवेन्नृपस्य तैलेन पूर्णं ससुवर्णं पगध्र्यम् ॥ वैश्याश्चमांसांस्तथां समासतं तन्त्र्य मसामाद-
न्ति ॥ ६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भद्रासनलक्षणं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ पुष्कर उवाच ॥ वज्रं
मरकतं चैव पद्मरागं च मौक्तिकम् ॥ इन्द्रनीलं महानीलं वैदूर्य्यमथ रम्यकम् ॥ १ ॥ इन्द्रकान्तं सूर्यकान्तं स्फटिकं पुलकं तथा ॥ २ ॥ कर्केतनं
पुष्परागं तथा ज्योतीरसं द्विज ॥ ३॥ स्फटिकं राजवतं च तथा गामजयं शुभम् ॥ साँगंधिकं तथा मत्यं शङ्खब्राह्ममयं तथा ॥ ३ ॥ गोमेधं
रुधिराक्षं च तथा वल्लस्तकं द्विज ॥ धूलोमरकतं चैव तुत्थकं शषमत्र च ॥ ४ ॥ पलं प्रवालकं चैव गिरिवज्रं च भार्गव ॥ भुजङ्गमणिं चैव
तथा वज्रमणिं शुभम् ॥ ५ ॥ टीटिमं च तु तापिच्छं भ्रामरं च तथानलम् ॥ सन्तान्यैतानि धार्याणि सर्वाण्येत्र महीक्षिता ॥ ६ ॥ सुवर्ण-
प्रतिबद्धानि जयारोग्यसुखानिचे ॥ तषां गुरूत्वं गन्धश्च स्वच्छत्वं गम्भिमालिता ॥ ७ ॥ सुजातता मसृणता सुसंस्थानत्वमेव च ॥
गुणवन्तो विनिर्दिष्टा धातवन्त गुणसंयुताः ॥ ८ ॥ संहासस्रशकरा च न निष्प्रभा मलिनाम्रथा ॥ न ते चार्या नरेन्द्राणां जयश्रीजीवितेर्तिवि-
पाण् ॥ ९ ॥ समस्तरत्नसंयोगि वज्रधारयमिष्यते ॥ अभ्यस्तरिति यद्रत्नमेकं विमलं च यत् ॥ १० ॥ तथा च काष्ठं पदकोणे लप भार्गव ॥

नन्दन् ॥ प्रभा च शक्रापाषा प्रत्यर्काभिमुखी भवेत् ॥ ११ ॥ तं वज्रं धारयन्‌राजा सर्वानजयति शत्रून्वान् ॥ सुकुक्षिनिभः स्निग्धः कान्तिमा न्विमलस्तथा ॥ १२ ॥ सुवर्णचूर्णसंकाशैः सूक्ष्मबिन्दुभिरन्वितः ॥ शस्तो मरकतो गम गम्भीरश्चौद्यतस्तथा ॥ १३ ॥ पार्थश्च पृथिवीशानां सर्वोपद्रवनाशनः ॥ कुरुविन्दोद्भवञ्चन्य तथा सौगन्धिकाद्दिज ॥१४॥ स्फटिकात्पद्मरागाणां श्रेष्ठास्ते ह्युत्तरोत्तरम् ॥ जह्रङ्गा भवन्तीह कुरुविन्द भवाश्च ये ॥ १५॥ कषायन्द्वा निर्दिष्टा ये च सौगन्धिकोद्भवाः ॥ स्वच्छाश्च गगवन्तश्च विज्ञेयाः स्फटिकोद्भवाः ॥ १६ ॥ मुक्ताफलाः शुक्तिभव बहवो मत्स्यजास्तथा ॥ उच्छूहा न तथा तेभ्यो ये तु शङ्खोद्भवा द्विज ॥ १७॥ तेभ्यः प्रशस्ता विज्ञेया नागकुम्भसमुद्भवाः ॥ निष्प्रभान्ते प्रसूतिद्वाः श्रेष्ठाः कोऽन्येवा द्विज ॥ १८॥ तेभ्यो वेणुदलाः श्रेष्ठास्तेभ्यो भुजङ्गसम्भवाः ॥ तेभ्योऽपि भुवि दुष्प्राप्यं मौक्तिकं संवसम्भवम् ॥ १९ ॥ धारणा त्तस्य नृपतेः सर्वसिद्धिः प्रकीर्त्तिता ॥ मौक्तिकानां तु सर्वेषां वृत्तत्वं गुण उच्यते ॥ २० ॥ सुवृत्ता न सुयुक्तावं महत्तवं च भृणुत्तम ॥ इन्द्रनीलस्तुल्यः क्षीरे गजते भाजने स्थितम् ॥ २१॥ रश्मयेस्त्वप्रभावेन तमप्युल्लं विनिर्द्दिशेत् ॥ नीलरक्तं तु वैदूर्यं सर्वतः श्रेष्ठमुच्यते ॥ २२ ॥ सर्वेषामथ रत्नानां धार्यं कर्कतनं स्मृतम् ॥ पुष्परागस्तथा गम ये चान्ये कीर्तिता मया ॥ २३ ॥ प्रशस्तरत्नेर्मृपाणां सुकुटान्यङ्गदानि च ॥ हाराणि गम कार्याणि केयूरभरणानि च ॥ २४ ॥ अश्रस्तानि रत्नानि वर्जनीयानि दूरतः ॥ सर्वगोत्तमं गजा विवर्णं मलिनं तथा ॥ २५ ॥ न धारयत्त धर्मज्ञः सुशुद्धं धारयेत्सदा ॥ धृतिः प्रशस्ता मुगुवेराचंदू रत्नोत्तमानां सततं नृपाणाम् ॥ रत्नोऽशुद्धं तु नरस्य देहाद्धनंयथाशु प्रशमं प्रयाति ॥ २६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रत्नलक्षणं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ ॥ धनुर्द्रव्यत्रयं लोहं शृङ्गं चारु च भार्गव ॥ ज्याद्रव्यत्रितयं चर्म वंशभंगं त्वचस्तथा ॥ १ ॥ वंशत्वग्वंशचाप तु कर्त्तव्यं भृगुनन्दन ॥ अन्येषु राम चापेषु शेषद्रव्यमिदं भवेत् ॥ २ ॥ प्रमाणं नात्र निर्दिष्टं चापयोः शार्ङ्गलोहयोः ॥ दारुचापप्रमाणं तु श्रेष्ठं हस्तचतुष्टयम् ॥ ३ ॥ तदर्धसमहीने तु प्रोक्ते मध्यकनीयसी ॥ सुष्टिग्राह्याणि वृत्तानि मध्ये सर्वाणि कारयेत् ॥ ४ ॥ स्वल्पा कटिस्तु वृक्षाणां शार्ङ्गेलोहमयी द्विज ॥ कामिनीभ्रू लताकारा कोटिः कार्या सुसंस्कृता ॥५॥ पृथुवा दारुमिश्रो वा लोहशार्ङ्गे तु कारयेत् ॥ शार्ङ्गं बाणोचितं कार्यं रूक्ष्मविन्दुवि भूषितम् ॥ ६ ॥ कुटिलस्फुटितं चापं सच्छिद्रं च न शस्यते ॥ हस्तिभग्ना द्रुमा ये च विबुद्धग्वास्तथा च ये ॥ ७ ॥ आगमद्व्रतावक्षमतापना

१ 'महुत्त्वा' इत्यादि पाठः । २ 'कुर्कैतनम्' इति ख० ।

वि०प०
द्वि० खं०
अ० ३४
॥१७५॥
॥१७६॥

अश्रमसंभवाः ॥ श्मशानसंभवा ये च न ते कार्याः कथंचन ॥ ८ ॥ प्राणिनां यः सजात्येन शृङ्गे शृङ्गि निपातितः ॥ तच्छृङ्गं वर्जयेच्चापं नित्यं
शाङ्गे विचक्षणः ॥ ९ ॥ लोहानि गम चत्वारि शस्यन्ते चापकर्मणि ॥ सुवर्णं रजतं ताम्रं तथा कृष्णायसं द्विज ॥ १० ॥ कांस्येन ज्ञापस्तं तु
मत्तमपि कारयेत् ॥ वार्क्षिवं शारथं शार्ङ्गं गैहीजं चापि कारयेत् ॥ ११ ॥ वार्क्ष चन्दनजं श्रेष्ठं वैतसं धान्वनं तथा ॥ मालशालिशलाकिज्ञानां
ककुभस्यार्जुनस्य च ॥ १२ ॥ वंशास्य च महाभाग मवेच्छ्रेष्ठतमं विदुः ॥ शुद्धैर्हतैः काष्ठैस्तु चापं कार्यं प्रयत्नतः ॥ १३ ॥ वंशानामपि तच्छ्रेष्ठं
यत्र गङ्गा महानदी ॥ मालनामापि तच्छ्रेष्ठं गोमती यत्र भार्गव ॥ १४ ॥ विन्ध्यशैलकुलोद्भूतं श्रेष्ठं वैतसीतं तथैव च ॥ एवं द्रव्यमयं कार्य चापं
लक्षणसंयुतम् ॥१५॥ ग्रहणं लक्षणं चास्य भविष्यति च यद्ध्रुवम् ॥ सुश्वक्ष्णं दृढिकान्तं शणमक्क्षमुवं तथा ॥ १६ ॥ श्लक्ष्णं लिष्टं सुसंस्थानं
सारवन्तं सुमंहतम् ॥ अवतामसुलवं नित्यं पुंसामनवलोकितम् ॥ १७॥ एतद्दिहाशकं श्रेष्ठं चापान्तं विदुर्भुधाः ॥ गज्ञा चापस्य कर्तव्या पूजा वा
णवस्य च ॥ १८ ॥ नित्यं देवकुले राम वृत्तस्य च विशेषतः ॥ अयमश्याय वंशाभ्यः शल्यन्याह द्वगे भवेत् ॥ १९ ॥ भण्डैश्चो महीनित्यं
शरत्काले भृगूत्तम ॥ शराः किराताजाः श्रेष्ठाः काञ्जीपुष्पसमाेपताः ॥ २० ॥ तेभ्योऽपि ते श्रेष्ठतमाः स्कन्दजन्ममहीभवाः ॥ स्थिराया नि
मप्रपर्वाणः सुावन्तः समाहिताः ॥ २१ ॥ ऋजवो मधुवर्णाभाः सजाताः शाण्ड़ा दृढाः ॥ न्तार्कवृद्धाः सुतश्राव सुपुङ्खाः कृतवाष्मः ॥ २२ ॥
तैलधौताश्च कर्तव्या रुक्मपुङ्खीश्चिषण्णवाः ॥ तथा विषमपर्वाणः फ्लेश्च वणवर्जितेः ॥ २३ ॥ एकं त्रिपुञ्खं कर्तव्यं गजन्वेत्तच्छूदोत्तरम् ॥
रुक्मपुङ्खं सुवर्णाग्रमयःफलमनुत्तमम् ॥२४॥ स्नायुबद्धं बलं तस्य रुक्मवन्त्यं तु कारयेत् ॥ वस्त्रैश्च लक्षणाोपेतैर्भुषितं तु कारयेत्॥२५॥ मण्डनं
तस्य कर्तव्यं मांसपक्मगणनृपैः ॥ तस्य पूजा सदा कार्या सानिपेकस्य भवेत् ॥ २६ ॥ यन्नावायमभिषेकं च मङ्गल्येषु च कृत्वेषु ॥ मपनाक
तु तं चापं मपताकं तु कारयेत् ॥ मङ्गल्यं तन्नरेन्द्राणां कथितं भृगुनन्दन ॥ २७ ॥ यं चापन्तं विनतं दुःखः सुवर्णान्तंणपेक्षितं मर्दैवं ॥
वर्णन्त मार्कं परिपूजयन्ति भवन्ति ते राम विपद्ध्रुवाः ॥ २८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयसुमंत्रवादे चापलक्षकशं नाम
षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ शृणु सुमेरुशिखरे काञ्चने गन्धपर्वते ॥ स्वर्णाङ्ख्याह्लाद भृष्टा यत्रे नृत्यन्ति मारुते ॥ १ ॥
तस्मिन्यज्ञे म दृदृशे विप्रं च लेहदानवम् ॥ विश्वस्य शमनं तस्य चिन्तयामास तत्त्ववित् ॥ २ ॥ तदा चिन्तयतस्तस्य पुरुषः पावकद्द्युती ॥
नीलोत्पलदलश्यामः स्वरूचा वञ्चितेक्षणः ॥ शा प्रोशुः सुवदनः श्रीमान्वलनाप्रतिमोग्र युधि ॥ म वज्रन्द वह् तद्वत् दैवं कमलोद्भवम् ॥ ४॥

अभ्यनन्दन् जातेन तेन देवास्सवासवाः ॥ तस्मात्स नन्दको नाम खड्गरत्नमभूत्तदा ॥ ५ ॥ तं दृष्ट्वा भगवान्ब्रह्मा केशवं वाक्यमब्रवीत् ॥ खड्गं गृहीष्व गोप्तारं धर्मस्य जगतां पते ॥ ६ ॥ यज्ञाद्विघ्नकरं हत्वा खड्गेनानेन केशव ॥ निपातय महाबाहो बलिष्ठं लोहदानवम् ॥ ७ ॥ इत्युक्तोऽथ जग्राह ग्रीवया तं जनार्दनः ॥ गृहीतमात्रे देवेन विक्रोशः समपद्यत ॥ ८ ॥ खड्गः कमलपत्राक्षो नीलोत्पलसमद्युतिः ॥ गन्तभूहिसंज्ञोऽभून्नाम निर्मलकाशसन्निभः ॥ ९ ॥ एतस्मिन्नन्तरे तत्र व्यदृश्यत तदा महान् ॥ करालः कृष्णवदनः शतबाहुर्महोदरः ॥ १० ॥ प्रांशुः सुवृत्तदंष्ट्राग्रो बलवांल्लोहदानवः ॥ ११ ॥ यज्ञविघ्नार्थिनं प्रातं स दृष्ट्वा लोहदानवम् ॥ ११ ॥ खड्गमादाय वेगेन ययौ तं प्रति केशवः ॥ स केशवमथासाद्य दैत्य उच्चक्रुरोगदामारू ॥ १२ ॥ विद्वावयामास तदा गदया भीमवेगया ॥ तदा मग्नेषु देवेषु युद्धं कृत्वा हरिश्चिरम् ॥ १३ ॥ खड्गेन तस्य गात्राणि चिच्छेद मधुहा रणे ॥ खड्गच्छिन्नानि गात्राणि नानादेशेषु भूतले ॥ १४ ॥ निपेतुस्तस्य धर्मज्ञ शतशोऽथ सहस्रशः ॥ नन्दकस्य तु संस्पर्शात्तानि गात्राणि भार्गव ॥ १५ ॥ लोहीभूतानि सर्वाणि प्रसादात्केशवस्य तु ॥ हतायास्मै वरं प्रादाद्भगवान्मधुसूदनः ॥ १६ ॥ त्वदङ्गानि पवित्राणि भविष्यन्ति महीतले ॥ आयुधानि च तैर्लोके करिष्यन्ति च मानवाः ॥ १७ ॥ एवमुक्त्वा हरिर्देवो ब्रह्माणं वाक्यमब्रवीत् ॥ विना विघ्नं मखमिदं कुरु शीघ्रं जगद्गुरो ॥ १८ ॥ एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा यज्ञेन मधुसूदनम् ॥ आत्मना पूजयामास सुसमिद्धमनेकशः ॥ १९ ॥ उत्पत्तिकथिका खड्गस्य लोहस्य च मया तव ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि खड्गलक्षणमुत्तमम् ॥ २० ॥ प्रधानङ्गेषुसंभूतैरस्थिभिश्चिह्नितम् ॥ लोहं प्रधानं खड्गार्थे प्रशस्तं तद्विशेषतः ॥ २१ ॥ कटीकरदुरुत्पत्तिकं वङ्गे शूर्पारकेषु च ॥ विदेहेषु तथाङ्गेषु मध्यमं ग्रामचेदिषु ॥ २२ ॥ १मङ्गल्यामथ नीपेषु तथा ककुञ्जरेष्वपि च ॥ लोहं प्रधानं तज्जानां खड्गानां शृणु लक्षणम् ॥ २३ ॥ कटीकरदूजाता ये दर्शनीयास्तु ते स्मृताः ॥ काष्ठाच्छिन्नास्तु अधिका मर्मज्ञा गुरुवस्तथा ॥ २४ ॥ तीक्ष्णाश्छेदास्सहा वाह्या दृष्टा शूर्पारकोद्भवाः ॥ सुहस्ताश्चैव विज्ञेया प्रभावन्तो विदेहजाः ॥ २५ ॥ अङ्गदेशोद्भवास्तीक्ष्णाश्चेदि देशसमुद्भवाः ॥ कालिङ्गरा मारसहास्तथा वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ २६ ॥ सुप्रमाणांगुलास्ते तु श्रेष्ठा खड्गाः प्रमाणतः ॥ प्रमाणं तन विज्ञाय ततो हीनं न धारयेत् ॥ २७ ॥ प्रमाणाभ्यधिकं चैव च्छिद्रवृक्षं तथैव च ॥ शुभ्रः सुमधुरः शब्दो यस्य खड्गस्य भार्गव ॥ २८ ॥ किङ्किणीसदृशस्तस्य धारणं श्रेष्ठमुच्यते ॥ खड्गः पद्मपलाशाग्रो मण्डलाग्रश्च शस्यते ॥ २९ ॥ कर्र्वीपलाशसदृशस्य विशेषतः ॥ महीघृतसुगन्धश्च

१ 'मध्यमग्रामसम्भवाः' इति ख० ।

पद्मोत्पलसुगन्धिश्च ॥ ३० ॥ वर्णतश्चोत्पलाकारः सवर्णो गगनेन च ॥ समाङ्गुलोर्ध्वाः श्मश्रूणां गुणाः षडेषु भार्गव ॥ ३१ ॥ श्रीवृक्षपर्वता- कारकेशवान्निभाश्च ये ॥ मङ्गल्यानां तथान्येषां सदृशा ये च भार्गव ॥ ३२ ॥ काकोलूकखरोष्ट्राणां विषमाङ्गुलसंस्थिताः ॥ वंशातुलाः प्रभूताश्च न शस्तास्ते कदाचन ॥ ३३ ॥ न खड्गे वदनं पश्येद्भूत्वा विशृणुयान्न च ॥ उच्छिष्टो न स्पृशेन्मूर्ध्नि कुर्यान्न शौचकं ॥ दिवा च पूजयेदेनं गन्धमाल्यान्नसंपदा ॥ ३४ ॥ खड्गं प्रशस्तं मणिहेमचित्रं कोशं महाचन्दनचूर्णयुक्तैः ॥ संस्थापयेद्भूमिपतिः प्रयत्नाद्रक्षार्थमेतं स्वशरीर- वच्च ॥ ३५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे खड्गलक्षणं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ पुष्कर उवाच ॥ इति सम्भृतसम्भारो गृहात्सर्वान्रसांस्तथा ॥ कालेन्द्रमभिषेचनं कुर्यात्तं कालं कथयामि ते ॥ १ ॥ मृते राज्ञि न कालस्य नियमोऽत्र विधीयते ॥ तत्रास्य स्नपनं कार्यं विधिवत्तिलसर्पपैः ॥ २ ॥ वोषयित्वा जटं चास्य सांवत्सरपुरोहितौ ॥ अन्यानामनवेक्ष्यैव दद्यातां जतं शनैः ॥ ३ ॥ स मान्त्रयित्वा स्वजनं युक्ता बन्धनगोस्तथा ॥ अभयं घोषयित्वा च कालकांक्षी तथा भवेत् ॥ ४ ॥ नाभिषेच्यो ऽपुत्रोत्रे तस्मिन्माने च भार्गव ॥ न प्रसूते तथा विष्णौ विशेषात्त्वावृषि द्विज ॥ ५ ॥ न च भौमेदिने गम चतुर्थ्यां न तथैव च ॥ नवम्यां नाभिपक्तव्यः चनूर्दश्यां च भार्गव ॥ ६ ॥ ध्रुवाणि वैष्णवं शाक्रं हस्तपुष्ये तथैव च ॥ नक्षत्राणि प्रशस्यन्ते भूमिपालोभिषेचने ॥ ७ ॥ नागऋक्षतुपष्टं विधिः किंन्तूग्रः शकुनित्तथा ॥ कृष्णानि न शस्यन्ते व्यतीपातर्दिनं तथा ॥ ८ ॥ नक्षत्रकुलकामित्वत्सुतपातामिहेतं तथा ॥ माम्भूयुकंज्ञान्तानि परिविष्टिश्च भार्गव ॥ ९ ॥ मुहूर्ताश्चोक्तनक्षत्राः मतां मानहितप्रदाः ॥ कुजहोग तथा नेष्टा सर्वत्र कुलिरन्तथा ॥ १० ॥ वृषोऽथ कीटसिंहौ च कुम्भो लग्ने च शस्यते ॥ एतपां जन्मलग्नार्थो यः स्यादुपचयस्थितः ॥ ११ ॥ नाग द्वितीया षष्ठी च चतुर्थी चाष्टमी च या ॥ नवमी च तथा शान्ता अनुकूलश्च चन्द्रमाः ॥ १२ ॥ सौम्याः केन्द्रगता लमा शुभाश्चैव त्रिकोणगाः ॥ पापाश्चापचय स्थाने शस्तो लग्न दिवाकरः ॥ १३ ॥ लग्ने नवांशः क्षितिजस्य वर्ज्यो वर्गोत्तथा तस्य महाशुभाव ॥ मूर्धन्य वगः सकलः प्रशान्तो राज्ञाऽभिषेके सहदो नृपाणाम् ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेऽभिषेककालनिर्णयो नामाष्टादशो ऽध्यायः ॥ १८ ॥ पुष्कर उवाच ॥ कार्या पाण्डुरंगे शांतिः प्रागवाप्य पुरोधसा ॥ प्रातमभिषकेद्दिवसं सोपवासः पुरोहितः ॥ १ ॥ सोपोषः श्वेतवसनः सितचन्दनभूषितः ॥ सितमाल्योपवीतश्च सर्वौषधयुतोऽन्वितः ॥२॥ बह्निसिद्धिमथ कृत्वा च विदध्नस्ततः ॥ जुहुयाद्वैष्णवान् मन्त्रां

स्तथा शक्रान्विचक्षणः ॥ ३ ॥ सावित्रान्वैश्वदेवांश्च सौम्यां च विधिवत्ततः ॥ शर्मवर्मगणं चैव तथा स्वस्त्ययनं गणम् ॥ ४ ॥ आयुष्यमभयं चैव तथा चैवापराजितम् ॥ सपातातवन्तं कलशं तथा कुर्याच्च काञ्चनम् ॥ ५ ॥ वेर्हेदक्षिणापार्श्वस्थः श्वेतचन्दनभूषितः ॥ श्वेतानुलेपनः स्रग्वी सर्वाभरणभूषितः ॥ ६ ॥ आसनस्थमुखं पश्येन्निर्मितानि हुताशने ॥ ७ ॥ पश्येयुरन्ये च तथा नृसिंहं दैवज्ञावाक्यान्निपुणं स्वरूपम् ॥ सांवत्सर स्याथ सदस्यमुख्याः सदस्यमुख्याश्च पुरोहितस्य ॥ ८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पुरंदरशान्तिर्नामैकोनविंश- तितमोऽध्यायः ॥ १९॥ पुष्कर उवाच ॥ प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तजाम्बूनदप्रभः ॥ स्थोद्यमेघनिर्घोषो विधूमश्च हुताशनः ॥ १ ॥ अनुलोमसुगन्धश्च स्वस्तिकाकारसर्पिषः ॥ वर्धमानाकृतिश्चैव नन्द्यावर्तिनभस्तथा ॥ २ ॥ प्रसन्नार्चिर्महाज्वालः स्फुलिङ्गरहितो हितः ॥ स्वाहावसाने ज्वलनः स्वयं देवमुखं हविः ॥ ३ ॥ यदा भुङ्क्ते महाभाग तदा राज्ञो हितं भवेत् ॥ हविष्पस्तु यदा वह्नेर्न्यास्सिमिसिमायितम् ॥ ४ ॥ न वर्जेयुश्च मध्येन मार्जारमृगपक्षिणः ॥ पिपीलिकाश्च धर्मज्ञ तदा भूयाज्जयो नृपः ॥ ५ ॥ मुक्ताहारमृणालाभे वह्नौ राज्ञो जयो भवेत् ॥ तथैव च जयं ब्रूयात्प्रस्तरस्य प्रदायिनि ॥ ६ ॥ संक्षेपतस्तेऽभिहितं मयाद्य यल्लक्षणं चारु हुताशनस्य ॥ सर्वाग्निकर्मस्वथ तेन विद्वन्भूयात्रिलोके तु जयो द्विजेन्द्र ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वह्निलक्षणं नाम विंशतितमोऽध्यायः ॥ २० ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ ॥ स्नानं समा- चरेद्राज्ञो होमकाले पुरोहितः ॥ आदौ तु स्वेच्छया स्नातः पुनर्मृद्भिः समाचरेत् ॥ १ ॥ पर्वतग्रमृदा तावन्मूर्धानं शोधये- न्नृपः ॥ २ ॥ वल्मीकामृदा कर्णौ चन्दनैः केशबालकान् ॥ २ ॥ चन्द्रालयमृदा ग्रीवां हृदयं तु नृपाजिरात् ॥ करिद्दन्तोद्धृतमृदा दक्षिणं तु तथा भुजम् ॥ ३ ॥ वृषशृङ्गोद्धृतमृदा वामं चैव तदा भुजम् ॥ ४ ॥ सरोमृदा तथा पृष्ठं चोदरं साङ्गमे मृदा ॥ नदीकूलद्वयमुदा पाश्र्वे संशोधयेत्तथो ॥ ५ ॥ अश्वस्थानात्तथा जंघे राजा संशोध्येदुधः ॥ रथचक्रोद्धृतमृदा तथैव च करद्वयम् ॥ ६ ॥ मृत्स्नान्तः स्नपनीयः स्यात्पञ्चगव्यजलेन तु ॥ ततो भद्रासनगतं मुख्यामाल्यानुलेपनम् ॥ ७ ॥ वर्णप्रधानं भूपालमभिषेचेद्यथाविधि ॥ पूर्वेतो हेभकुम्बेन घृतपूर्णेन ब्राह्मणः ॥ ८ ॥ रूप्यकुम्भेन याम्येन क्षीरपूर्वेण क्षत्रियः ॥ दशा च ताम्रकुम्बेन वैश्यः पश्चिमतौ द्विज ॥ ९ ॥ माहेयेन जलेनौ- दक्सूद्रामात्योऽभिषेचयेत् ॥ ततोऽभिषेकं नृपतेर्बहुवृचप्रवरो द्विजः ॥ १० ॥ कुर्वीत मधुना राम च्छन्दोगश्च कुशोदकैः ॥ सम्पातवन्तं कलशं

१ अत्र प्रकरणानुबद्धं पद्यमेतदधिकमुपलभ्यते द्वेपुस्तके - ' वेश्याद्वारमृदा राज्ञः कटिशौचं विधीयते । गजस्थानात्तथैवो रू गोस्थानाज्जानुनी तथा ।'

३१

वि० ध० ॥ १८१ ॥

द्वि० सं० अ० २९

तथा कृत्वा पुरोहितः ॥ ११ ॥ विधाय बहिरक्षं तु सदस्येषु यथाविधि ॥ राजसूयाभिषेके तु ये मन्त्राः परिकीर्तिताः ॥ १२ ॥ तैस्तु दद्याच्च होमभागं ब्राह्मणानां स्वनेन तु ॥ ततः पुरोहितो गच्छेदौदुम्बरं तदैव तु ॥ १३ ॥ विसर्पितं तु राजानं सर्वतोभद्र आसने ॥ शतच्छिद्रेण पात्रेण सौवर्णेन यथाविधि ॥ १४ ॥ अभिषिञ्चति धर्मज्ञ यजुर्वेदविशारदः ॥ या ओषधीरोषधीभिः सर्वाभिः सुसमाहितः ॥ १५॥ रथे अक्षेति गन्धैश्च आब्रह्मन्ब्रह्मणेति च ॥ बीजैः पुष्पैस्तथा चैवं रत्नं पुष्पवतीति च ॥ १६॥ तेनैव चाभिमन्त्रेण फलैस्तमभिषेचयेत् ॥ आशुः शिशान इत्येव सर्वरत्नैश्च भार्गव ॥ १७ ॥ ये देवाः पुरस्सदेति कुशाग्रैः परिमार्जयेत् ॥ ऋग्वेददृष्टतो राज्ञो रोचनाया यथाविधि ॥ १८ ॥ मूर्धानं च तथा कण्ठे गन्धद्वारेति संस्पृशेत् ॥ ततो ब्राह्मणमुख्याश्च क्षत्रियाश्च विशस्तथा ॥ १९ ॥ शूद्राश्च वारमुख्याश्च नानातीर्थसमुद्भवैः ॥ नादेयैः सारसैः कौपैर्नानाकलशसंस्थितैः ॥ २० ॥ चतुस्सागरजैस्तोयैर्भाण्डैर्महिजकल्पितैः ॥ गजहृष्टामृतेनोर्व्या निर्झरैश्च तथोद्भिदैः ॥ २१ ॥ छत्रपाणिभिरेवैके चापि

सांवत्सरपुरोहितौ ॥ पूजयित्वा ततः पश्चात्पूजयेद्ब्राह्मणत्रयम् ॥ ३८ ॥ अनेनैव विधानेन येन राजाभिषेचितः ॥ ततस्त्व- मात्यान्सम्पूज्य सांवत्सरपुरोधसः ॥ ३९ ॥ ततो ब्राह्मणमुख्यानां पूजनं तु समाचरेत् ॥ गोवस्त्रातिलकरूप्यान्नफलाकाञ्चनगोरसैः ॥ ॥ ४० ॥ मोदकाक्षतपुष्पैश्च महीदानैश्च पार्थिवः ॥ मङ्गलालम्भनं कृत्वा गृहीत्वा सशरं धनुः ॥ ४१ ॥ वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य तथा गुरुम् ॥ पृष्ठतो वृषमालभ्य गां सवत्सां च पार्थिव ॥ ४२ ॥ पूजयित्वा च तुरगं मन्त्रितं चाभिषेचितम् ॥ मन्त्रितं दक्षिणे कर्णे स्वयं वेदविदा ततः ॥ ४३ ॥ आरुह्य राजमार्गेण स्वपुरं तु परिक्रामेत् ॥ मुख्यामात्यैश्च सामन्तैः सांवत्सरपुरोहितैः ॥ ४४ ॥ सहितः कुञ्जराढ्यैरभिगच्छेच्च देवताः ॥ तासां संपूजनं कृत्वा नगरे या निवेशिताः ॥ ४५ ॥ प्रविशेत् गृहं राजा प्रहृष्टनरवाहनः ॥ दानमानानि सत्कारैर्गृहीत्वात्मकृतीस्ततः ॥ ४६ ॥ संपूजितास्तास्तु विसर्जयित्वा गृहे स्वके स्यान्मुदितो महात्मा ॥ विधानमेतत्समवाप्य राजा कृत्स्नां स पृथ्वीं वशगां हि कुर्यात् ॥ ४७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे राज्याभिषेकविधिर्नामैकविंशतितमोऽध्यायः ॥ २१ ॥

राम उवाच ॥ मन्त्रेण येन धर्मज्ञ कुर्याद्राज्ञाऽभिषेचनम् ॥ तमहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो वदतां वर ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ शृणुष्वाव- हितो मन्त्रं राम कल्मषनाशनम् ॥ येनाभिषिक्तो नृपतिः श्रियं यशांसि तिष्ठति ॥ २ ॥ राज्ञोऽभिषेकशब्दान्ते देवविष्णुकुशवारिणा ॥ कुम्भादभ्यु- क्षणं कुर्यान्मन्त्रान्ते सकलं न्यसेत् ॥ ३ ॥ सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ वासुदेवो जगन्नाथस्तथा सङ्कर्षणो विभुः ॥ ४ ॥ प्रद्युम्नश्चानिरुद्धस्तु भवन्तु विजयाय ते ॥ आखण्डलोऽग्निर्भगवान्यमो वै नैर्ऋतिस्तथा ॥ ५ ॥ वरुणः पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिवः ॥ ब्रह्मण- सहितः शेषो दिक्पालाः पान्तु ते सदा ॥ ६ ॥ भद्रो धर्मो मनुर्दक्षो रुचिः श्रद्धा च पार्थिव ॥ भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च सनकश्च सनन्दनः ॥ ७ ॥ सनत्कुमारश्च तथा भगवानपि चाङ्गिराः ॥ पुलहश्च पुलस्त्यश्च मरीचिः कश्यपः प्रभुः ॥ ८ ॥ एते त्वामभिषिञ्चन्तु प्रजाध्यक्षाः समागताः ॥ प्रभासुरा बर्हिषदो ह्यग्निष्वात्तास्तथैव च ॥ ९ ॥ क्रव्यादाश्चोपहूतश्च आज्यपाश्च सुकालिनः ॥ एते त्वामभिषिञ्चन्तु पितरश्चाग्निभिः सह ॥ १० ॥ लक्ष्मीर्देवी सती ख्यातिरनसूया तथा स्मृतिः ॥ संभूतिस्सन्ततिश्चैव क्षमा प्रीतिस्तथैव च ॥ ११ ॥ स्वाहा स्वधा च त्वा राज्ञन्तमभिषिञ्चन्तु मातरः ॥ कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया तथा ॥ १२ ॥ बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिस्तुष्टिः सिद्धिश्च पार्थिव ॥ एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु धर्मपत्न्यः समागताः ॥ १३ ॥ अरुन्धती वसुर्यामी लम्बा भानुर्मरुत्वती ॥ संकल्पा च मुहूर्ता च

साध्या विश्वास्तथैव च ॥ १४ ॥ धर्मपत्न्यस्त्वन्यत्वात्त्वामभिषिञ्चन्तु पार्थिव ॥ अदितिश्च दितिस्ताम्रा अरिष्टा सुरसा मुनिः ॥ १५ ॥ कद्रूः क्रोधवशा प्राधा विनता सुरभिश्चाभिः ॥ एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु कश्यपस्य प्रियाः स्त्रियः ॥ १६ ॥ पत्नी ते बहुपुत्रस्य ॥ सुप्रभा या च भामिनी ॥ समायान्त्वात्वभिषेकाय विजयाय च पार्थिव ॥ १७ ॥ कृशाश्वपत्नी च तथा सुप्रभा च जया तथा ॥ अस्त्रग्रामस्तयोः पुत्रो विजयं विदधातु ते ॥ १८ ॥ मनोरमा भानुमती विशाला या च बहुदा ॥ अरिष्टनेमी पत्न्यस्त्वामभिषिञ्चन्तु पार्थिव ॥ १९ ॥ कृत्तिका रोहिणी देवी इल्वलाबाहुदंश्च च ॥ पुनर्वसूश्च तिष्यश्च तथाश्लेषा च पार्थिव ॥ २० ॥ मघा च फाल्गुनी पूर्वा तथैवोत्तरफाल्गुनी ॥ हस्तश्चित्रा तथा स्वातिर्विशाखा च नराधिप ॥ २१ ॥ अनुराधा तथा ज्येष्ठा मूलं च वसुधाधिप ॥ आषाढा च तथा पूर्वा तथैव नृप चोत्तरा ॥ २२ ॥ अभिजिश्च तथाश्विन्यौ धनिष्ठा च नराधिप ॥ तथा शतभिषक्चैव पूर्वाभाद्रपदा च या ॥ २३ ॥ उत्तरा रेवती राजन्द्द्विनी भरणी तथा ॥ एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु सोमपत्न्यः समागताः ॥ २४ ॥ इला च मृगमन्दा च श्वेता भद्रमना हरिः ॥ भूता च कपिशा दंष्ट्री सुरसा सरमा तथा ॥ २५ ॥ एताः पुलहपत्न्यस्त्वामभिषिञ्चन्तु पार्थिव ॥ श्वेती भासी तथा क्रौञ्ची धृतराष्ट्री शुकी तथा ॥ २६ ॥ पत्न्यस्त्वामभिषिञ्चन्तु अरुणस्यार्कसारथेः ॥ आयतिर्नियतिश्चैव गात्रिन्द्रा तथैव च ॥ २७ ॥ एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु लोकसंस्थानहेतवः ॥ उमा मेना शची चैव धूम्रोर्णा निवृत्तिस्तथा ॥ २८ ॥ गौरी शिवा च सिद्धिश्च वला चैवाथ नह्वला ॥ असिक्नी च तथा ज्योत्स्ना द्या च देवी वनस्पतेः ॥ २९ ॥ एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु देवपत्न्यः समागताः ॥ महाकल्पश्च कल्पश्च मन्वन्तरयुगानि च ॥ ३० ॥ संवत्सराणि सर्वाणि तथा चैवायनद्वयम् ॥ ऋतवश्च तथा मासाः पक्षा गद्यहनी तथा ॥ ३१ ॥ संध्याश्च तिथयश्चैव मुहूर्ताः करणानि च ॥ एते त्वामभिषिञ्चन्तु कालस्यावयवाः शुभाः ॥ ३२ ॥ आदित्यश्चन्द्रमा भौमो बुधो जीवः सितार्कजौ ॥ ग्रहास्त्वामभिषिञ्चन्तु राहुकेतू च पार्थिव ॥ ३३ ॥ स्वायम्भुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा ॥ औत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषन्तथा ॥ ३४ ॥ वैवस्वतो यथाकणो दक्षा ब्रह्मसुतावुभौ ॥ धर्मपुत्रो रुद्रपुत्रो रौच्यो भौत्यश्च यो मनुः ॥ ३५ ॥ एते त्वामभिषिञ्चन्तु मनवश्च चतुर्दश ॥ विश्वभुक्च विपश्चिश्च सुशान्तिश्च शिखी विभुः ॥ ३६ ॥ मनोजवस्तथौजस्वी वह्निद्रुताशान्तिकौ ॥ वृषश्च ऋतधामा च दिवस्पाद्युचिरैव च ॥ ३७ ॥ एते त्वामभिषिञ्चन्तु देवनाथाश्चतुर्दश ॥ रैवतश्च कुमानश्च तथा वर्चान्विनायकः ॥ ३८ ॥ वीरभद्रश्च नन्दी च विश्वकर्मा मनोजवः ॥ एते त्वामभिषिञ्चन्तु सुमुख्याः समागताः ॥ ३९ ॥ आत्मा वायुर्मनोदक्षो ह्यापः प्राणस्तथैव

चाहविष्मांश्च गविष्ठश्च ऋतः सत्यश्च पार्थिव॥४०॥ अभिषिञ्चन्तु राजंस्त्वां देवा ह्याङ्गिरसा दश ॥ ऋतुर्दक्षो वसुस्सत्यः कालः कामो मुनिस्तथा॥
॥४१॥ कुर्वन्मनुजशार्दूल रोचमानस्तथैव च ॥ एते त्वामभिषिञ्चन्तु विश्वेदेवास्तथा दश॥४२॥ अङ्गाकरस्तथा सर्पो निर्ऋतिश्च तथा घसः ॥ अजैक
पाद हिर्बुध्न्यो धूमकेतुस्तथा द्विजः ॥४३॥ भरतश्च तथा मृत्युः कपालिरथ किङ्किणिः ॥ एकादशैते रुद्रास्त्वामभिषिञ्चन्तु पार्थिव ॥४४॥ भुवनो
भावनश्चैव सुजन्यः सुजनस्तथा ॥ ऋतुः सर्वेश्च मूर्धा च त्याज्यश्च स्तवस्तथाः ॥ ४५ ॥ प्रसवश्चाव्ययश्च दूषणश्च मनुजाधिप ॥ एते त्वाम
भिषिञ्चन्तु भृगवो नाम देवताः ॥ ४६ ॥ मनो मन्ता च प्राणश्च नरोऽपानश्च वीर्यवान् ॥ विनिर्भयो नयश्चैव हंसो नारायणस्तथा ॥ ४७ ॥
विभुश्चापि प्रभुश्चापि देवश्रेष्ठा जगद्धिताः ॥ एते त्वामभिषिञ्चन्तु साध्या द्वादश पार्थिव ॥ ४८ ॥ धाता मित्रोऽर्यमा पूषा शक्रोऽथ वरुणो भगः ॥
त्वष्टा विवस्वान्सविता विष्णुर्द्वादशमस्तथा ॥ ४९ ॥ एते त्वामभिषिञ्चन्तु कश्यपादितिसम्भवाः ॥ एकज्योतिश्च द्विज्योतिस्त्रिज्योतिर्वसुर्विस्तरेव चा
॥ ५० ॥ एकशुक्रो द्विशुक्रश्च त्रिशुक्रश्च महाबलः ॥ इन्द्राश्च गत्या दृश्यन्ते ततः प्रतिसकृत्तया ॥ ५१ ॥ मितश्च संमितश्चैव अमितश्च महा
बलः ॥ ऋतजित्सत्यजिच्चैव सुषेणः सत्यजित्तथा ॥ ५२ ॥ अतिमित्रो नमित्रश्च पुरुमित्रः पुरानितः ॥ ऋतश्च ऋतधाता च विधाता धार
णो ध्रुवः ॥ ५३ ॥ विधारणो महातेजा वासवस्य परः सखा ॥ ईदृक्षाश्चाप्यदृक्षाश्च एतादृग्गमिताशनः ॥ ५४ ॥ क्रतितः प्रसद्दक्षश्च सरम्भश्च महा
यशाः ॥ धातुरुग्रोऽवनिभिमो ह्यतिमुक्तः क्षिपः सहः ॥ ५५ ॥ द्युतिर्वपुर्नराणाञ्च्यो वासः कामो जयो विराट् ॥ एते त्वामभिषिञ्चन्तु मरुतस्ते समा
गताः ॥ ५६ ॥ देवा एकोनपञ्चाशन्महाबलपराक्रमाः ॥ चित्राङ्गदश्चित्ररथश्चित्रसेनश्च वीर्यवान् ॥ ५७ ॥ ऊर्णायुर्नग्नधश्चैव उग्रसेनश्च वीर्य
वान् ॥धृतराष्ट्रश्च गोपश्च सूर्यवर्चास्तथैव च ॥ ५८ ॥ युगपस्तृणपः कार्ष्णिर्नन्दिंश्चैवस्तथैव च ॥ कलिः शालिः शिरा राजन्पर्जन्यो नारदस्तथा
॥ ५९ ॥ वृषपर्वा च हंसश्च तथा चैव हहा हूहूः ॥ विश्वावसुस्तुम्बुरुश्च तथा च सुरुचिंश्च यः ॥ ६० ॥ एते त्वामभिषिञ्चन्तु गन्धर्वाः पृथिवी
पते ॥ आहुत्यस्ता भवन्त्यश्च वगैवत्यस्तथैव च ॥ ६१ ॥ आयुर्वत्यस्तथोजोश्व तथा वै कुरुवाः स्तवाः ॥ वह्न्यायुश्चामृतायुश्च भुवश्चैव रुचस्तथा
॥ ६२ ॥ भैरवः शोभयंन्त्यश्च दिव्या याश्चाप्सरोगणाः ॥ एते त्वामभिषिञ्चन्तु समागत्य महीपते ॥ ६३ ॥ अनवद्या सत्यकामा चानूना वरगुणा
प्रिया ॥ अनूपा सुभगा चैव सुकेशा च मनोवती ॥ ६४ ॥ मेनका सहजन्या च पर्णाशा पुञ्जिकस्थला ॥ कृतस्थला घृताची च विश्वाची पूर्व
चित्तिपि ॥ ६५ ॥ प्रम्लोचा चाप्यनुम्लोचा रंभा चैवोर्वशी तथा ॥ पञ्चचूडा सातुमती चित्रलेखा च पार्थिव ॥ ६६ ॥ मिश्रकेशी मरीचिश्च