विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥२३॥ द्वि० खं० अ० ७६

तथा चानुपनीते तु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते ॥ ततः परं दशाहेन शुद्धेयुस्तस्य बान्धवाः॥८॥ ऊनत्रिवाधिके शुद्धे पश्चाद्वा शुद्धिरिष्यते ॥ द्वादशा- हेन शुद्धिः स्यादतीते वत्सरत्रये ॥ ९ ॥ गतैः संवत्सरैः षड्भिः शुद्धिर्मासेन कीर्तिता ॥ स्त्रीणामकृतचूडानां विशुद्धिर्नैशिकी स्मृता ॥ १० ॥ तथा हि कृतचूडानां त्र्याहाच्छुद्ध्यन्ति बान्धवाः ॥ विवाहितासु नाशौचं पितृपक्षे विधीयते ॥ ११ ॥ पितृगृहे प्रसूतायां विशुद्धिर्नैशिकी स्मृता ॥ सूतिका दशरात्रेण शुद्धिमाप्नोति नान्यथा ॥ १२ ॥ विवाहिताऽपि चेत्कन्या म्रियेत पितृवेश्मनि ॥ तस्यास्त्रिरात्राच्छुद्ध्यन्ति बान्धवा नात्र संशयः ॥ १३ ॥ पितृवेश्मनि या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता ॥ तस्यां मृतायां नाशौचं कदाचिदपि शाम्यति ॥ १४ ॥ सस्नानं खलु शौचं च प्रथमेन समापयेत् ॥ असमानं द्वितीयेन धर्मराजवचो यथा ॥ १५ ॥ देशान्तरस्थाः श्रुत्वा तु कुल्यानं मरणोद्भवौ ॥ यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेव शुचिर्भवेत् ॥ १६ ॥ अतीते दशरात्रे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ तथा संवत्सरेऽतीते स्नात्वैव च शुद्ध्यति ॥ १७ ॥ मातामहे तथातीते आचार्ये च तथा मृते ॥ अनौरसेषु पुत्रेषु भार्यास्वन्यगतासु च ॥ १८ ॥ परपूर्वासु भार्यासु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते ॥ निवासे राजनं प्रेते मातुले श्वशुरे तथा ॥ १९ ॥ आचार्यपत्नीपुत्रेषु शिष्ये सब्रह्मचारिणि ॥ एकरात्रमशौचं स्यादज्ञानेनैव तथा मृते ॥ २० ॥ रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशोध्य- नम् ॥ सपिण्डे ब्राह्मण वर्णः सर्व एवाविशेषतः ॥ २१ ॥ दशरात्रेण शुद्ध्यन्ति द्वादशाहेन भूमिपाः ॥ वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रे मासेन भार्गव ॥२२॥ भृग्वग्न्यनशनाम्भोभिर्मृतानामात्मघातिनाम् ॥ पतितानां च नाशौचं विद्युच्चन्द्रहताश्च ये ॥ २३ ॥ सती व्रती ब्रह्मचारी नृपकार्यकदीक्षिताः ॥ नाशौचभाजः कथिता राजकार्यकराश्च ये ॥२४॥ अनुगम्येच्छया प्रेतं ज्ञातिमज्ञातिमेव वा ॥ सवासा जलमाप्लुत्य घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति ॥ मैथुने कटधूमे च सद्यः स्नानं विधीयते ॥ २५ ॥ जननमरणयोः शुद्धिर्दशाहेन भवति शौचविधेने विप्रयोज्यम् ॥ न च भवति प्रतिग्रहेषु दोषो द्विपद्- चतुष्पदधान्यदक्षिणासु॥२६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शौचविधिनम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥७५॥ पुष्कर उवाच ॥ द्विजं न निर्हरेत्प्रेतं शूद्रेण तु कथंचन ॥ न च शूद्रं द्विजेनापि तयोर्दोषोऽभिजायते ॥ १ ॥ अनाथं ब्राह्मणप्रेतं ये वहन्ति द्विजा- तयः ॥ पदेपदे क्रतुफलं चातुर्वर्ण्यमवाप्नुयात्[१] ॥ २॥ संस्कारार्थमनाथस्य यस्तु काष्ठं प्रयच्छति ॥ काष्ठाग्निदाता प्रकाशं संग्रामे लभते जयम् ॥३॥ संज्वाल्य बान्धवं प्रेतमपसव्यं तां चितिम् ॥ परिक्रम्य ततः स्नानं कुर्युः सर्वे सबान्धवाः ॥४॥ प्रेताय च तथा दद्युस्तिलो वै चोदकाञ्जलीः ॥

[१] अत्र परमपदमाप्नुः ।

॥२३॥

कार्यमश्मनि पदं दत्त्वा प्रविशेयुस्तथा गृहम् ॥ ५६॥ अक्षतां निक्षिपेषुश्च तथा वह्नौ समाहिताः ॥ विदश्य निम्बपत्राणि शर्यांरैश्च पृथक् स्थितौ ॥५६॥
क्रीतलव्ध्याशनाश्र्चैव भवेयुः सुसमाहिताः ॥ न चैव मांसमश्नीयुर्व्वर्जयेयुर्न च गोपितम् ॥ ७॥ निवर्त्तयेयुस्तच्चैवैकं पिण्डं प्रेतस्य नित्यदा ॥ अशौचं
यावदेव स्यात्तस्मिन्व्यपगते पुनः ॥८॥ श्मश्रुकर्म तदा कृत्वा स्नाताः सिद्धार्थकौस्तैलैः ॥ पूजेयुर्द्द्विजान्नाम परिवर्तितवाससः ॥९॥ अदन्तजाते
स्तनये शिशौ गर्भेच्युते तथा ॥ कार्यों नैवाग्निसंस्कारो नैव चास्योदकक्रिया ॥१०॥ चतुर्थे च दिने कार्य्यश्चास्थ्नां राम संचयः ॥ अस्थिसंचय
नादूर्ध्वं कुलस्पर्शो विधीयते ॥ ११ ॥ मृतस्य बान्धवैः सार्धं कृत्वाऽश्रुपतनं नरः ॥ अस्थिसंचयनादूर्ध्वं सद्येलं स्नानमाचरेत् ॥ १२॥ स्नात्वाञ्च
शुद्धिमाप्नोति ततः परमिति श्रुतिः ॥ अस्थां गङ्गाम्भसि क्षेपात्प्रेतस्याभ्युदयो भवेत् ॥ १३ ॥ अस्थां हि प्लावनाथार्य सागराणां महात्मनाम् ॥
गगनाद्रुमानीता गङ्गा गगनमेखला ॥ १४ ॥ भगीरथेन धर्मज्ञ तपसा महता पुरा ॥ सगरस्य सुताः सर्वे नरकस्था भृगूत्तम ॥ १५ ॥
गङ्गातोयाप्लुता राम दिवमक्षय्यमागताः ॥ गङ्गातोयेन यस्यास्थि यावत्संस्र्यं निमज्जति ॥ १६ ॥ तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥
आत्मनस्त्यागिनां नास्ति पतितानां तथा क्रिया ॥ १७ ॥ तेषामपि तथा गङ्गातोये स्यात्पतनं हितम् ॥ पतितानां
तु यद्दत्तं श्राद्धं चाथ जलाञ्जलिः ॥ १८ ॥ न तत्प्रेतः समाप्नोति गगने प्रविलीयते ॥ अनुग्रहेण सहिता प्रेतस्य पतितस्य
तु ॥ १९ ॥ नारायणवलिः कार्यस्तेनानुग्रह्मश्नुते ॥ अनादिनिधनो देवः शंखचक्रगदाधरः ॥ २० ॥ अक्षयः पुण्डरीकाक्षस्तन्न दत्तं
न नश्यति ॥ यथाकथंचिदुद्दद्दष्टं देवदेवे जनार्दने ॥ २१ ॥ अविनाशि तु तद्विद्धि पात्रमेको जनार्दनः ॥ परस्मात्प्रापायते यस्मात्तस्मात्पात्रं प्रकी
र्तितम् ॥ पततां त्राणदस्त्वेको देवो मधुनिषूदनः ॥ २२॥ अमितवलपराक्रमो महौजा दुरितभयापहरो हरिर्महात्मा ॥ अधशतपतिमलैर्नश्च सेव्यमा
नो भवति नृणां त्रिदिवोप वासुदेवः ॥२३॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने प्रेतनिर्हरणो नाम षट्सप्ततितमो
ऽध्यायः ॥ ७६ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ अशौचे तु व्यतिक्रान्ते स्नातः प्रयतमानसः ॥ स्नातानलङ्कृतानभक्त्या गन्धवस्त्रोज्ज्वलन्दिजान् ॥१॥
उद्दङ्मुखान्वोजयति स्वासीनान्सुसमाहितान् ॥ मन्त्रोहाश्चान कर्त्तव्यास्त्वेकवचनेन च ॥ २ ॥ उच्छिष्टसन्निधौवर्कं तथा पिण्डं निवशेयेत् ॥
कीर्त्तयेच्च तथा तस्य नामगोत्रे समाहितः ॥ ३ ॥ भुक्तवत्सु च विप्रेषु पूजितेषु तथा धनैः ॥ विसृष्ट्याक्षयतोयेषु गोत्रनामाभिकीर्तनैः ॥ ४ ॥ चतुर
ङ्गुलविस्तारमुत्खातं तावदन्तरम् ॥ वितस्तिर्दीर्घ कर्त्तव्यं कर्षणं च तथा त्रयम् ॥ ५ ॥ कर्षूणां तु समीपे च ज्वालयेज्ज्वलनत्रयम् ॥ सोमाय

॥ वि०ध० ॥ ॥ २३४ ॥

द्वि०खं० अ० ७८

वह्नये शम यमाय च समाहितः ॥ ६ ॥ जुहुयादाहुतीः सम्यक् तथैव च अक्षय्यतः ॥ पिण्डनिर्वपणं कुर्यान्माग्बदेव पृथक्पृथक् ॥ ७ ॥ अन्नेन दध्ना मधुना तथा मांसिन पूरयेत् ॥ मध्ये चेदधिवासः स्यात्कुर्यादभ्यधिकं ततः ॥ ८ ॥ अथवा द्वादशाहेन सर्वमेतत्समापयेत् ॥ संवत्सरस्य मध्ये चेद्वृद्धि स्याद्द्द्द्धिमासिकः ॥ ९ ॥ ततो द्वादशके श्राद्धे कार्यं तदधिमासिकम् ॥ ततो द्वादशके श्राद्धे कार्यं तदधिकं भवेत् ॥१०॥ संवत्सरे समाप्ते तु श्राद्धं श्राद्धवदाचरेत् ॥ प्रेताय तस्माद्द्रव्यं च तस्यैव पुरुषत्रये ॥ ११ ॥ पिण्डानिर्विनिर्वाप्यन् चतुरः कुलमाहितः ॥ संसृजें पृथिवीं दत्त्वा समाना वेति चाप्यथ ॥ १२ ॥ योजयेत्प्रेतपिण्डं तु पिण्डेष्वन्येषु भार्गव ॥ प्रेतान्नं च पत्रेषु तथैव विनियोजयेत् ॥ १३॥ पृथक्पृथक् च कर्तव्यं कर्मैतत्कर्मणां त्रये ॥ मन्त्रवर्जमिदं कर्म शूद्रस्यापि विधीयते ॥ १४ ॥ अमन्त्रोच्चारणं स्त्रीणां कार्यमेतत्तथा भवेत् ॥ यावज्जीवं तथा कुर्याच्छ्राद्धं तु प्रतिवत्सरम् ॥ अनेनैव विधानेन भक्त्या प्रयतमानसः ॥ १५॥ प्रेतायान्नं सोदकुम्भं प्रदेयं नित्यं भक्त्या यावद्वब्दावसा- नम् ॥ एतत्कार्यं बान्धवैर्नैव कार्यः शोकः शौचंनैव किञ्चित्कुर्यात् ॥ १६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करवाक्ये प्रेत- क्रिया नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७७ ॥ पुष्कर उवाच ॥ बुधैर्भवसतीर्ज्ञात्वा बान्धवैर्मेष्टवान्धवाः ॥ वचनैर्धर्मसंयुक्तैस्तानि चान्यानि मे शृणु ॥ १ ॥ नित्यमस्मिन्नालम्बे काले सततयायिनि ॥ न तद्भूतं प्रपश्यामि स्थितिर्यस्य भवेद्ध्रुवा ॥ २ ॥ गङ्गायाः सिकतायास्तथा वर्षात वासवे ॥ शक्या गणयितुं लोके न व्यतीताः पितामहाः ॥ ३ ॥ चतुर्दश विनश्यन्ति कल्पकल्पे सुरेश्वराः ॥ सर्वलोकप्रधानाश्च मनवश्च चतुर्दश ॥ ४ ॥ बह्वनिन्द्रसहस्राणि दैत्येन्द्रनियुतानि च ॥ विनष्टानिह कालेन मनुजेष्वथ का कथा ॥ ५ ॥ राजर्षयश्च बहवः सर्वे समुदिता गुणैः ॥ देवा ब्रह्मर्षयश्चैव कालेन निधनं गताः ॥ ६ ॥ ये समर्था जगत्यस्मिन्सृष्टिंसंहारकारिणौ। तेऽपि कालेन नीयन्ते कालो हि दुरतिक्रमः॥७॥ आक्रम्य सर्वं कालेन परलोकाय नीयते ॥ कर्म पश्यति नो जन्तुस्तत्र का परिदेवना ॥८॥ जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ॥ अस्मि- न्दुष्परिहार्येऽर्थे नास्ति लोके सहायता ॥ ९ ॥ शोचन्तो नोपकुर्वन्ति मृतस्य हि जना यदा ॥ अतो न शोचितव्यं स्यात्क्रिया कार्या सुपु- त्नतः ॥ १० ॥ सुकृतं दुष्कृतं चोभौ सहायौ यस्य गच्छतः ॥ बान्धवैरस्तस्य किं कार्यं शोचिद्भिश्च वा न वा ॥ ११ ॥ बान्धवानामाशौचे तु स्थितिं प्रेतो न विन्दति ॥ अतस्तम्यतेति तानेव पिण्डतोयप्रदापिनः ॥ १२ ॥ अर्वाक् सपिण्डीकरणात्प्रेतो भवति यो मृतः ॥ प्रेतलोकात्तस्यान्र्न सोदकुम्भं प्रयच्छत ॥ १३ ॥ पितृलोकगतश्चान्नं श्राद्धं भुङ्क्ते सुधाममम् ॥ पितृलोकगतस्यास्य तस्माच्छ्राद्धं प्रयत्नतः ॥ १४ ॥ देयत्वे

॥२३४॥

यातनास्थाने तिर्यग्योनौ तथैव च ॥ मानुष्ये च तथाऽप्नोति श्राद्धे दत्ते स्वबान्धवैः ॥ १५ ॥ प्रेतस्य श्राद्धकर्तृश्च पुष्टिः श्राद्धे कृते ध्रुवम् ॥ तस्माच्छ्राद्धं सदा कार्यं शोकं त्यक्त्वा निरर्थकम् ॥ १६ ॥ एतावदेव कर्तव्यं सदा प्रेतस्य बन्धुभिः ॥ नोपकुर्यान्नरः शोचन्प्रेतस्यात्मान मेव च ॥ १७॥ दृष्ट्वा लोकमनाक्रन्दं म्रियमाणांश्च बान्धवान् ॥ धर्ममेकं सहायार्थं कारयध्वं सदा नराः ॥ १८ ॥ मृतोऽपि बान्धवः शक्तो नानुगन्तुं नरेर्यतः ॥ जायावज्यं हि सर्वस्य यस्या भर्ता विभिद्यते ॥ १९ ॥ धर्म एकोऽनुयात्येनं यत्र कुत्र च गामिनम् ॥ नन्वसारे त्रिलोकेऽस्मिन्कर्म कुरुत मा चिरम् ॥ २० ॥ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने त्वपराह्विकम् ॥ न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतमस्य न वा कृतम् ॥ २१ ॥ आयुष्ये क्षेत्रापणगृहासक्तमत्र्य गत्तमानस म् ॥ वृकीवऽरण्यमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥ २२॥ न कालस्य प्रियः कश्चिद्द्वेष्यास्य न विद्यते ॥ अनौषधिनि कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरते जन्मान् ॥२३॥ नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि ॥ कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति ॥ २४॥ नौषधानि न मन्त्राश्च न होमा न पुनर्जपाः ॥ आप्रवन्ते मृत्युनीपेतं जरया वापि मानवम् ॥ २५ ॥ आगामिनमनर्थं तु प्रतिघातशतैरपि ॥ न निवारयितुं शक्तास्तत्र का परिदेवना ॥२६॥ यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ॥ तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारं विन्दते ध्रुवम् ॥२७॥ अव्यक्तादीनि सर्वाणि व्यक्तमध्यानि चाप्यथ ॥ अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥२८॥ देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ॥ तथा जन्मान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ २९ ॥ गृहीतीव यथा वस्त्रं त्यक्त्वा पूर्वधृतं नरः ॥ गृह्णात्येवं नवं देहं देही कर्मनिबन्धनः ॥ ३० ॥ नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ॥ न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ ३१ ॥ अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशौष्य एव च ॥ नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ ३२ ॥ अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमेव च ॥ तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हथ ॥ ३३ ॥ आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ॥ आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥३४॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने बान्धवसमाश्वासनं नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः ॥७८॥

॥ पुष्कर उवाच ॥

मृन्मयं भाजनं सर्वं पुनःपाकेन शुध्यति ॥ मद्यैर्मूत्रैपुरीषैर्वा श्विभिर्वाः पूयशोषितैः ॥ १ ॥ संस्पृष्टं नैव शुध्येत पुनःपाकेन मृन्मयम् ॥ एतैरेव तथा स्पृष्टं ताम्रसौवर्णराजतम् ॥ २ ॥ शुध्यत्यातापितं पश्चाद्ध्या केवलमम्भसा ॥ अम्लोदकेन ताम्रस्य सीसस्य त्रपुसस्तथा ॥ ३ ॥ क्षारेण शुद्धि कांस्यस्य लोहस्य च विनिर्दिशेत् ॥ मुक्तामणित्रवालानां शुद्धिः प्रक्षालनेन तु ॥४॥ अन्येषां चैव भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च ॥ शाकरज्जुमूलफलवैदलानां तथैव च ॥ ५ ॥ माज

४०

वि० धं० | द्वि० सं० ॥२३६॥ | अ० ८०

नाद्यद्भाण्डानां पाणिना चाग्निकर्मणि ॥ उष्णाम्भसा तथा शुद्धिः संस्नेहानां विनिर्दिशेत् ॥ ६ ॥ शयनासनयानानां स्पृश्यस्पृष्टकस्य च ॥ शुद्धिः संक्षेपणाज्ज्ञेया फलेक्षैन्धनयोस्तथा ॥ ७ ॥ मार्जनेनोद्धृतानां शुद्धिः क्षितौ शोधनतः क्षणात् ॥ संमार्जितेन तोयेन वाससां शुद्धिरिष्यते ॥ ८ ॥ बहूनां प्रोक्षणाच्छुद्धिः धान्यानां च विनिर्दिशेत् ॥ शुद्धिर्हृत्तापणां विज्ञेया नित्यसत्पवनेन तु ॥ ९ ॥ प्रोक्षणात्संहतानां तु दारूणां च तक्षणात् ॥ सिद्धार्थकार्णां कल्केन शुद्धेद्दन्तमयस्य च ॥ १० ॥ गोर्वालैः फलपात्राणामस्थ्नां स्याच्छुद्धवत्तथा ॥ निर्यासानां गुडानां च लवणानां तथैव च ॥ ११ ॥ कुसुमंबहुकेशानां च ऊर्णाकार्पासयोस्तथा ॥ प्रोक्षणात्कथिता शुद्धिरित्याह भगवान् भृगुः ॥ १२ ॥ मृद्भिश्शुद्धं शुद्धं तथैव च शिलागतम् ॥ वर्णान्यन्यैर्यदुद्वेजंतं यदि तद्भवेत् ॥ १३ ॥ शुद्धं नदीगतं तोयं सर्वं एव तथाकराः ॥ शुद्धं प्रसारितं पण्यं शुद्धं चाश्वाजगोमुखे ॥ १४ ॥ मुखवर्जं च गौः शुद्धा मार्जारः श्व च नो शुचिः ॥ शय्या भार्या शिशुर्वस्त्रमुपवीतं कमण्डलुः ॥ १५ ॥ आत्मनः कथितं शुद्धं न परस्य कथञ्चन ॥ नारीणां चैव वत्सानां शकुनीनां शुनां मुखम् ॥ १६ ॥ रतौ प्रस्रवणे वृक्षे मृगयायां सदा शुचिः ॥ शुद्धा भर्तुश्चतुर्थेऽह्नि स्नाता नारी रजस्वला ॥ १७ ॥ दैवकर्म्मणि पित्र्ये च पञ्चमेऽहनि शुध्यति ॥ कृत्वा मूत्रपुरीषं वा स्नात्वा भुक्त्वामनस्तथा ॥ १८ ॥ मुक्त्वा क्षुत्वा तथा सुप्त्वा पीत्वा चाम्भोऽवगाह्य च ॥ रथ्यामाक्रम्य चाचामेद्वासो विपरिधाय च ॥ १९ ॥ कृत्वा मूत्रपुरीषं च लेपगन्धापहं बुधः ॥ उद्धृतेनाम्बसा शौचं मृदा शौचं समाचरेत् ॥ २० ॥ मेहने मृत्तिकाः पञ्च लिङ्गे द्वे परिकीर्त्तिते ॥ एकस्मिंश्चैव सव्ये हस्ते द्वयोर्ज्ञेयाश्चतुर्दश ॥ २१ ॥ तिस्रस्तु मृत्तिका ज्ञेयाः कृत्वा तु नवशौचनम् ॥ तिस्रस्तिस्रः पादयोश्च शौचकामस्तु नित्यदा ॥ २२ ॥ शौचमेतद्गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् ॥ त्रिगुणं तु वनस्थानां यतीनां च चतुर्गुणम् ॥ २३ ॥ मृत्तिका च विनिर्दिष्टा नित्यं पूर्वे यया ॥ शुद्धिंश्च काचभाण्डानां केवलेन तथाम्भसा ॥ २४ ॥ श्रीफलैरंशुमट्टानां क्षौमाणां गौरसर्षपैः ॥ शुद्धिः पद्माक्षतोयेन मृगलोम्नां प्रकीर्तिता ॥ पुष्पाणां चन्दनानां च प्रोक्षणाच्छुद्धिरिष्यते ॥ २५ ॥ सिद्धेश्चैः शुद्धिमुद्वाहन्ति लोभां तथा भार्गवंशङ्कराभ्याम् ॥ सर्वस्य जीवस्य विशुद्धिरुक्ता मृदा च तोयेन विगन्धलेपात् ॥ २६ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने द्रव्यशुद्धिर्नामैकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ७९ ॥

राम उवाच ॥
वर्णानामाश्रमाणां च वेत्ति सर्वमिदं भवान् ॥

पुष्कर उवाच ॥
अहिंसा सत्यवचनं भूतेष्वनुग्रहः ॥ १ ॥
तीर्थानुसरणं दानं ब्रह्मचर्य्यममत्सरम् ॥ देवद्विजातिशुश्रूषा गुरूणां च सुश्रुतम् ॥ २ ॥
श्रवणं सर्वधर्म्माणां पितॄणां पूजनं

॥२३६॥

तथा ॥ भक्तिश्च भूपतौ नित्यं तथा सच्छास्त्रनेत्रता ॥ ३ ॥ आनृशंस्यन्तितिक्षा च तथा चास्तिक्यमेव हि ॥ धर्मसामान्यमेतेषां कथितं भृगु सत्तम ॥ ४ ॥ यजनं याजनं दानं तथैवाध्यापनक्रिया ॥ प्रतिग्रहं विप्रकर्माणि निर्द्देशेत् ॥ ५॥ दानमध्ययनं चैव यजनं च यथाविधि ॥ क्षत्रियस्य च वैश्यस्य कर्मेदं परिकीर्तितम् ॥ ६ ॥ क्षत्रियस्य विशेषस्तु प्रजानां परिपालनम् ॥ कृषिगोरक्षावाणिज्यं वैश्यस्य परिकीर्तितम् ॥ ७ ॥ शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा सर्वशिल्पानि चाप्यथ ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः ॥ ८ ॥ तेषां जन्माद्वितीयं तु विज्ञेयं मौञ्जिबन्धनम् ॥ आचार्यस्तु पिता तत्र सावित्री जननी तथा ॥ ब्राह्मणाक्षत्रियाद्वैश्यान् मौञ्जीबन्धनजन्मनि ॥ ९ ॥ वृत्त्या द्विजाः शूद्रसमा भवन्ति यावन्न वेदे प्रभवन्ति राम ॥ ततः परं ते द्विजतां लभन्ते समस्तकर्तव्यविधेर्वेदत्वं च ॥ १० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने वर्णधर्माध्यक्षो नामाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८० ॥ पुष्कर उवाच ॥ आनुलोम्येन वर्णानां जातिमत्तमसा स्मृता ॥ चण्डालो ब्राह्मणपुत्रः शूद्रः स्यात्प्रतिलोमजः ॥ १ ॥ मागधश्च तथा वैश्याच्छूद्राद्योगवो भवेत् ॥ वैश्यायाः प्रतिलोमेन प्रतिलोमास्तसहस्रशः ॥ २ ॥ विवाहसहस्त्रैस्तेषां नोत्तमेनोत्तमेस्तथा ॥ चण्डालकर्म निर्दिष्टं वध्यानां घातनं तथा ॥ ३ ॥ स्त्रीजीवनं च तद्वच्च प्रोक्तं वैदेहकस्य च ॥ मृतानामथसारथ्यं पुक्कसानां च व्याधता ॥ ४ ॥ स्तुतिक्रिया मागधानां तथा चायोगवस्य च ॥ रङ्गावतरणं प्रोक्तं तथा शिल्पैश्च जीवनम् ॥ ५ ॥ मृतानामस्थिसंस्कार स्तथा वै याजनक्रिया ॥ बर्हिर्ग्रामनिवासश्च मृतचैलस्य धारणम् ॥ ६ ॥ असंस्पर्शस्तथात्वैश्चण्डालस्य विधीयते ॥ ब्राह्मण्यां गवार्थे वा देह त्यागात्तुपुक्कसः ॥ ७ ॥ स्त्रीबालद्युपपत्तौ च वाह्यानां शुद्धिकारणम् ॥ संकरे जात्यस्त्वेताः पितृमातृप्रदर्शिताः ॥ ८ ॥ प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः ॥ अनार्यता निष्ठुरता क्रूरता निष्क्रियात्मता ॥ ९ ॥ पुरुषं व्यञ्जयन्तीह लोके कलुषयौनिजम् ॥ पितुर्वा भजते शीलं मातुर्वोभयमेव वा ॥ १० ॥ न कथंचन दुर्योनिः प्रकृतिं स्वां न गच्छति ॥ कुले मुख्येऽपि जातस्य यस्य स्याद्योनिसङ्करः ॥ क्रूरः ॥ ११ ॥ स सूचयत्येव तच्छीलं नरोऽल्पमपि वा बहु ॥ यत्र त्वेते परिवंसा जायन्ते वर्णसङ्कराः ॥ १२ ॥ राष्ट्रियैः सह तद्राष्ट्रं क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातः श्रेयसा चेत्प्रजायते ॥ अश्रेयान्श्रेयसीं जातिं गच्छत्यासप्तमाद्युगात्॥ १३॥ राज्ञा स्वकालं परिरक्षणीयं घोरं नृणां सङ्करमेतदेव ॥ आसाद्य घोराणि हि सङ्कराणि नश्यन्ति राष्ट्राणि सराजकानि ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने सङ्करवर्णोनामैकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१ ॥ पुष्कर उवाच ॥ आजीवं तु यथोक्तेन ब्राह्मणः स्वेन कर्मणा ॥ जीवेत्क्षत्रिय

धर्मेण सा ह्यस्य वृत्त्यनन्तरा ॥ १ ॥ उभाभ्यामप्यजीवन्व वैश्यवृत्तिं समाचरेत् ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रवृत्तिं विवर्जयेत् ॥ ॥ २ ॥ शूद्रो ब्राह्मणवृत्तिं च विशेषेण विवर्जयेत् ॥ आजीवेत्तु स वृत्या च मध्यवृत्तिं समाचरेत् ॥ ३ ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यवृत्त्या तु वर्तयन् ॥ अयः शशं विषं मांसं सोमं गन्धांश्च सर्वशः ॥ ४ ॥ क्षीरं क्षौद्रं दधि घृतं तैलं मज्जां गुडं कुशम् ॥ मद्यं नीलं च लाक्षां च लवणं प्राणिनोऽपि च ॥ ५ ॥ विक्रीणीत तिलैस्तत्र पक्वान्नं गोसांस्तथा ॥ रसा रसैर्निहन्तव्या गन्धेन लवणं रसैः ॥ ६ ॥ कृतान्नं च कृतान्नेन तिलधान्येन तत्समम् ॥ वैश्यो वा क्षत्रियो वापि वर्जयेद्विजजीविकाम् ॥७ ॥ सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च ॥ त्र्यहाच्च शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयी ॥ ८ ॥ इतरेषां तु पण्यानां विक्रयां मनुजोत्तम ॥ ब्राह्मणः सप्तरात्रेण वैश्यभावं हि गच्छति ॥९॥ क्षिप्राणि यानि रुक्षाणि चराणि च मृदूनि च ॥ वापिज्ये तानि शस्यन्ते तिथिं रिक्तां विवर्जयेत् ॥१० ॥ द्रिकं शांतं तु गृह्णीयात्कुसीदेनापि वर्धयन् ॥ ततोऽधिकं तु गृह्णानश्चौरस्याप्नोति किल्बिषम् ॥ ११ ॥ प्रतिपदादशी षष्ठी नक्षत्राणि ध्रुवाणि च ॥ कूर्मीदे वर्जनीयानि नित्यं सूर्यसुतस्य च ॥१२॥कृषिभूमिपतंभागं दत्वा कुर्याद्यथोदितम् ॥ ध्रुवाणि सौम्यं मैत्रं च वायव्यं पौष्णमाश्विनम्॥ ॥१३॥वासवं श्रवणं चित्रा विशाखा मूलमेव च ॥ कृप्यारम्भे प्रशस्यन्ते तथा पुष्यपुनर्वसू ॥१४॥ कृष्यारम्भे प्रयत्नेन तिथिं रिक्तां विवर्जयेत्॥ अङ्गारकदिनं वर्ज्य दिवसं सूर्यस्य च ॥ १५ ॥ नक्षत्राणां यथोक्तानां मुहूर्तेषु च कारयेत् ॥ मुहूर्ते यदि वा ब्राह्मे सर्वकर्मसु पूजिते ॥ १६॥ वराहं पूजयेद्देवं शेषं पृथ्वीं तथैव च ॥ पर्जन्यं भास्करं वायुं देवेशं शशिनं तथा ॥ १७ ॥ फालं च गोयुगं चैव गन्धमाल्यान्नसम्पदा ॥ ततोऽग्निहव नं कुर्यात्सुसमिद्धे हुताशने ॥ १८॥ देवतानां यथोक्तानां जुहुयाच्च घृताहुतीः ॥ गावो भग इति ह्राम्यां सीरां युञ्जन्त्यतीवभिः ॥ १९ ॥ फालं शुनां सुफालेति लाङ्गलं च तथेति वै ॥ हुत्वा विप्रान्समभ्यर्च्य दक्षिणाभिर्यथाविधि ॥ २० ॥ दूर्वाऽक्षतवणं भूमिं वाहयेत्प्राङ्मुखेन तु ॥ सीरायुञ्जन् इत्येतदृक्त्रयं कीर्तयेद्बुधः ॥ २१ ॥ या ओषधय इत्येवं बीजं तदनु मन्त्रयेत् ॥ कृत्वा सुवर्णलोपाक्तं लक्षणेयो वापयेत्पुमान् ॥ २२ ॥ प्राङ्मुखोवोदङ्मुखोवाभिः प्राङ्मुखश्चैव वापयेत् ॥ शंखपूर्णादहोषण बीजवापः प्रशस्यते ॥ २३ ॥ बीजवापे तथा मन्त्रं निबोध गदतो मम ॥ प्रजापते कश्यपाय देवताय नमः सदा ॥ २४ ॥ सदा मे ऋद्धतां देवी बीजेषु च धनेषु च ॥ भोजयेद्ब्राह्मणांश्चात्र तथैव च कृषीवलान् ॥ २५ ॥ कालश्च सर्वः पूर्वोक्तः संग्रहेशपि प्रशस्यते ॥ देवतानां पितृणां च कृत्वा तत्रापि पूजनम् ॥ २६ ॥ ॥२३६॥

नववस्त्रपरीधानः श्वेतमाल्यानुलेपनः ॥ प्राङ्मुखः प्राशनं कुर्यात्पात्रे सौवर्णराजते ॥ २७ ॥ तत्रापि भोजयेद्विप्रांस्तथैव च कृषीवलान् ॥ कृष्ये विशेषतः कार्यं फलयज्ञं भृगूद्वह ॥ २८॥ यूपोयं निहितो मध्ये पेषीवालेसपकार्षकैः ॥ तस्माद्दन्तद्रुतो दद्यादन्नं धान्यार्थदक्षिणा ॥२९॥ भूमिं भित्त्वा पधैश्चिच्छत्वा हत्वा कीटपिपीलिकम् ॥ पुनन्ति खलु यज्ञेन कर्षका नात्र संशयः ॥ ३० ॥ अष्टागवं धर्महलं षड्गवं जीविताार्थिनाम् ॥ चतुर्गवं नृशंसानां द्विगवं ब्रह्मघातिनाम् ॥ ३१ ॥ आपद् च समुत्तीर्य त्यक्त्वा वित्तं च कर्मणा ॥ यदर्जितं ततः कुर्यात्प्रायश्चित्तं विचक्षणः ॥ ३२ ॥ श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्। स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३३॥शक्तेन जीवेदवृत्तेन जीवेन्मृतेन जीवेत्यमृतेन जीवेत्।सत्या नृताभ्यामथवापि जीवेच्छ्ववृत्तिमेकां परिवर्जयेत्तु ॥ ३४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने आपद्धर्मो नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८२ ॥ राम उवाच ॥ काम्यं कर्म समाचक्ष्व वाणिज्यं येन शुध्यति ॥ कृषिं च बहुलां चैव कर्मणा केन चाश्नुते ॥१॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ मूलेनोपोषितः कुर्यादिदं कर्म पुरोहितः ॥ उपोषितस्य धर्मज्ञ जयमानस्य नित्यशः ॥ २ ॥ प्रातास्सूतरपाडासु प्राङ्मुखं स्नापये न्नरम् ॥ युक्तेनैतन्मूलेन शङ्खमुक्ताफलैस्तथा ॥ ३ ॥ मणिभिश्च यथालार्भ कनकेन तथैव च ॥ अकालमूलैः कलशैश्चतुर्भिर्नृपनन्दन ॥ ४ ॥ नैवेस्तु पूजयेद्देवं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ पूर्वाषाढां तथैवापो वरुणं च निशाकरम् ॥ ५ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्न सम्पद ॥ एतेषामेव जुहुयात्तथा नाम्ना घृतं द्विज ॥ ६॥ नीलवासावृतो भूत्वा क्षिपेदप्सु समाहितः ॥ नीलानि राम वासांसि पयांसि विविधानि च ॥ ७ ॥ तदा मंथं सुरां चैव मेरयं विविधं तथा ॥ शुक्लानि चैव माल्यानि धूपं दद्याच्च कम्पुना ॥ ८ ॥ तिम्यस्य मकराद्यांश्च शङ्खमुक्ताफले तथा ॥ सुवर्णं न्तरितं कृत्वा धारयेच्च तथा मणिम् ॥ ९ ॥ कृत्वैतत्सिद्धिमाप्नोति वाणिज्ये नात्र संशयः ॥ समुद्रयाने च तथा कान्तारे न विपद्यिति ॥ १० ॥ नीलानि राम वासांसि दक्षिणा चात्र शस्यते ॥ शङ्खं सुवर्णं रूप्यं च तथा मुक्ताफलानि च ॥ ११ ॥ होत्रे कत्रे द्विजैभ्यश्च सर्वमेतन्दिधीयते ॥ ब्राह्मणान्भोजयेच्चात्र परमान्नं तु संस्कृतम् १२ ॥ अलंच्छन्नियतमथाप्यमुक्षं करोति कर्मैतदनिन्द्रितात्मा ॥ न जातु लाभाद्विनिवर्ततेऽसौ समृद्ध मार्गाद्विव निघ्षणा वा॥ १३॥इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पूर्वाषाढास्नानवर्णनो नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः॥ ॥ ८३ ॥ पुष्कर उवाच ॥ स्वयं सुपोषितो विद्वान्यजमानसुपोषितम् ॥ मूलेन स्नापयेन्नित्यं तथास्याशुखास्थितम् ॥ १ ॥ दूर्वांकुश शमीपत्रपूर्णेन सुहृटेन च ॥ कुम्भद्वयेन स्नातस्तु पूजयेन्मधुसूदनम् ॥ २ ॥ विरूपाक्षं सवरुणं चन्द्रं मूलं तथैव च ॥ गन्धमाल्य

वि० ध० ॥२३७॥

द्वि० खं० अ० ८५

नमस्करधूपदीपान्न सम्पदा ॥ ३ ॥ एतेषामेव जुहुयात्तथा नाम्ना घृतं द्विज ॥ पीतवासास्ततो भूत्वा मत्स्यकुल्माषसूकरैः ॥ ४ ॥ सुराक्रसरसंयुक्तैः स्नानेनोक्ताशामुखस्थितः ॥ बलिं निर्व्वर्तये द्वाग्जाञ्जु हुत्वा ततः क्षितौ ॥ ५ ॥ ततोद्यादशनिः पुष्पैर्मूलैः पक्षीभिरेव च ॥ सुवर्णगर्भं च मणिं विद्वांश्शिरसि धारयेत् ॥ ६ ॥ कुर्व्वेतत्सर्व्वं कर्म कृषिं बहुफलां लभेत् ॥ दक्षिणा चात्र दातव्या मूलानि च फलानि च ॥७॥ पीतानि चैव वस्त्राणि कनकं रजतं तथा ॥ भोजनं चात्र दातव्यं ब्राह्मणानामभीप्सितम् ॥ ८ ॥ अलंध्यम्यूलमिदं हि कुर्व्वन्स्नानं सदा भार्गव वंशमुख्य ॥ कृषिं समान्नोति सदैव विद्वानभ्यर्थितं नात्र विचारमस्ति ॥ ९॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्या- ने मूलस्नानवर्णनो नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥ ८४ ॥ राम उवाच ॥ धर्ममार्गमहं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि मे वद ॥ त्वं हि वेत्थ महाभाग सर्वं धर्मानशेषतः ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ षोडशर्तुं निशाः स्त्रीणामाद्यास्तिस्रस्तु गर्हिताः ॥ ब्रजेद्युग्मासु पुत्रार्थी ततः परिमितै श्रितैः ॥ २ ॥ अयुग्मासु तथा राम दुहितार्थी स्त्रियं ब्रजेत् ॥ विकृष्टयुग्मासुत ये प्रशस्ताः प्रियदर्शनाः ॥ ३ ॥ दीर्घायुषो धर्मपरा भवन्तीह धनान्विताः ॥ गर्भास्य दृष्टाधाने गर्भाधानिकमुच्यते ॥ ४ ॥ पुरा तु स्पर्शनं कार्यं सेवनं तु विचक्षणैः ॥ षष्ठेऽष्टमे वा सीमन्तकर्मस्वेतेषु च त्रिषु ॥ ५ ॥ पुन्नामधेयं नक्षत्रं पुत्रकामस्य शस्यते ॥ आदित्यपुष्यहस्ताश्वित्रिसौम्यमृदुलाः सर्वेष्ववाः ॥ ६ ॥ पुन्नामधेया निर्द्दिष्टाः स्वातिश्चैवात्र सप्तमम् ॥ अङ्गारकदिनं वर्ज्यं तिथिं रिक्तां च वर्जयेत् ॥ ७ ॥ अचिद्वन्नाभ्यां कर्त्तव्यं जातकर्म विचक्षणैः ॥ आशौचे तु व्यतिक्रान्ते नामकर्म विधीयते ॥ ८ ॥ अथवा भार्गवश्रेष्ठ दिने द्वादशलक्षणे ॥ मृदुध्रुवेषु ऋक्षेषु नामकर्म विधीयते ॥ ९॥ तत्राप्यङ्गारकदिनं तिथिं रिक्तां च वर्जयेत् ॥ नामधेयं तु वर्णानां कर्तव्यं तु समाक्षरम् ॥१०॥ माङ्गल्यं ब्राह्मणस्योक्तं क्षत्रियस्य बलोन्वितम् ॥ वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम्॥ ११॥ शर्म वर्म धनाद्यं तु दासांतं चानुपूर्वशः ॥ नामधेयं तु कर्तव्यं स्वकुलाख्यागमेन वा ॥ १२ ॥ स्त्रीणां सुखोद्यमक्रूरं विस्पष्टार्थं मनोहरम् ॥ नाम कार्यं महाभाग न कार्यं विषमाक्षरम् ॥ १३ ॥ बालं तु कृतनामानं पूजयितस्य गदाभृतः ॥ निवेद्येन्महाभाग तव पुत्रोऽयमित्युत ॥ १४ ॥ शिष्यः प्रेष्यश्च दासश्च संविभाज्यश्च केशवः ॥ नित्यं सन्ति विभागेन कुभेन मधुसूदनः ॥ १५ ॥ ततस्तु पूजनं कार्यं ब्राह्मणानां यथाविधि ॥ भोजयेद्ब्राह्मणांश्चान परमात्नं सदक्षिणम् ॥ १६ ॥ चूडाकर्म ततः कार्यं शुभेषुच यथाकुलम् ॥ नक्षत्राण्यत्र शस्यन्ते मृदुक्षिप्रचराणि च ॥ १७ ॥ तिथिं विवर्जयेद्रिक्तां सूर्य्यार्काकिदिनान्यपि ॥ तत्रापि वासुदेवस्य पूजां कृत्वा विशेषतः ॥ १८ ॥ गर्भाष्टमेऽब्दे कर्तव्यं ब्राह्मणस्योपनयनम् ॥

॥२३७॥

गर्भादेकादशे राज्ञः गर्भाच्च द्वादशे विशः ॥ १९ ॥ चूडाकर्मणि यः प्रोक्तः कालः सोऽत्रापि शस्यते ॥ नक्षत्राणां यथोक्तानां मुहूर्तानां शुभप्रदाः ॥ २० ॥ षोडशाब्दे हि विप्रस्य राजन्यस्य द्विविंशतौः ॥ विंशतैश्र्च चतुष्के तु वैश्यस्य परिकीर्तितम् ॥ २१ ॥ सावित्री नातिवर्तेत अत ऊर्ध्वं निवर्तते ॥ विज्ञातव्यास्त्रयोऽप्येते यथाकालमसंस्कृताः ॥ २२ ॥ सावित्रीपतिता ब्रात्या व्रात्यस्तोमेक्रमादृते ॥ मुञ्जरथ्य बिल्वजानां च क्रमान्मौञ्जः प्रकीर्तितः ॥ २३ ॥ मार्जारव्याघ्रचर्माणि वस्त्राणि व्रतचारिणाम् ॥ पर्णपिप्पलविल्वानां क्रमाद्दण्डाः प्रकीर्तिताः॥२४॥ कंवर्दशललाटांस्तुल्याः प्रोक्ताः क्रमेण तु ॥ अश्वत्थः सर्व्वतः सर्वे नाभिमुष्कास्तथैव च ॥ २५ ॥ वासोपवीतकार्पासक्षौमोर्णानां यथाक्रमम् ॥ आदिमध्यावसानेषु भवच्छब्दोपलक्षितम् ॥ २६॥ प्रथमं तत्र भिक्षेत यत्र भिक्षा ध्रुवं भवेत् ॥ पूजयेदन्नमद्याद्देवं च तत्र देवं विशेषतः ॥ २७ ॥ दृप्तौ केशं व्रतंश्च सर्वविन्नंबरं प्रभुम् ॥ यथोक्तेषु च ऋक्षेषु त्रैविद्यं कारयेद्गुरुः ॥ २८ ॥ नैवाधिकारो वेदे स्याद्विना त्रैविद्यकेन तु ॥ स्त्रीणां संस्कार मत्रोक्तं सकृत्कार्यं विजानता ॥ २९ ॥ क्षेत्रसंस्कारमेतद्धि सकृदेव विधीयते ॥ संस्काराणि पिता कुर्यान्नम्वलम्बान्वनात्मनः ॥ मेखला बन्ध नाद्यानि कार्याणि गुरुणा तथा ॥३०॥ सर्वाणि कार्याणि हि लौकिकेश्र्चौ स्वकल्पमालोक्य भृगुप्रधान ॥ सर्वेषु पूजा च तथा विधैया तस्याप्रमत्तस्य जनार्दनस्य॥३१॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०रामं प्रति पुष्करोपाख्याने संस्कारवर्णनो नाम पञ्चाशीतितमोऽध्यायः॥८५॥

पुष्कर उवाच ॥ उपनीय गुरुः शिष्यं शिक्षयेच्छौचमादितः ॥ आचारमभिकार्यं च सन्ध्योपासनमेव च ॥ १ ॥ प्रयुतः कृत्यमुत्थाय स्नातौ हुत हुताशनः ॥ भक्त्या गुरोस्तु कुर्वीत अभिगम्याभिवादनम् ॥२॥ पुरोस्तु वामं चरणं वामहस्तेन संस्पृशन् ॥ दक्षिणं दक्षिणेनैव स्वनाम परिकीर्तयन् ॥ ३ ॥ अनुज्ञातरतु गुरुणा ततोऽध्ययनमाचरेत् ॥ कृत्वा ब्रह्माञ्जलिं पश्यन्गुरोर्वदनमभान्तः ॥ ४ ॥ ब्रह्मयज्ञाने प्रारम्भे प्रणवं चैव कीर्तियेत् ॥ अनध्यायोध्वयनं वर्जयत्तु प्रयत्नतः ॥ ५ ॥ भैक्ष्यचर्यां ततः कुर्याद्ब्राह्मणेषु यथाविधि ॥ गुरोः कुले न भिक्षेत भुञ्जीत तदनुज्ञया ॥ ६ ॥ आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्के यशस्यं दक्षिणामुखः ॥ श्रियः प्रत्यङ्मुखो भुङ्के ऋतं भुङ्के ह्युदङ्मुखः ॥ ७ ॥ हितं प्रियं गुरोः कुर्यात्त्रस्त्यहंकारवर्जितः ॥ अन्वास्य पश्चिमां सन्ध्यां पूजयित्वा हुताशनम् ॥ ८ ॥ अभिवाद्य गुरुं पश्चादहोरवचनंकृद्वेत् ॥ प्रद्युम्नो साञ्जनं श्राद्धं गीतं नृत्यं च वर्जयेत् ॥ ९ ॥ हिंसां परापवादं च अश्लीलं च विशेषतः ॥ मेखलामजिनं दण्डं धारयन्प्रयतः सदा ॥ १० ॥ विनष्टानप्सु निक्षिप्य तथान्यान्धारेयत्पुनः ॥ आदित्ती नोदकं कुर्यादावतस्य समापनात् ॥ ११ ॥ समाप्ते तु व्रतं कुर्याद्रान्नेण शुद्ध्यति ॥

द्वि० खं०
अ० ८९

वि० ध०

अधःशायी भवेन्नित्यं ब्रह्मचारी समाहितः ॥ १२ ॥ एवं व्रतं तु कुर्वीत वेदस्वीकरणं द्विजः ॥ गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायाच्च तदनन्तरम् ॥१३॥
आशरीरविमोक्षाद्वा वसेद्गुरुकुले सदा ॥ नैष्ठिको ब्रह्मचारी च वायुभूतः स्मृतिम्र्मान् ॥१४॥ तत्पदं समवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥ स्नाने चैव
सगोदाने कालः पूर्वो विधीयते ॥ पूजनं वासुदेवस्य सर्व्वं च विधीयते ॥ १५॥ संपूज्य देवं गुरवे च दत्त्वा धनं यथावत्परिपूर्णविद्यः ॥ गृहाश्रमी
स्याद्द्विधिवन्नृसिंह पुत्राय लोकद्वितयं प्रदिष्टम् ॥ १६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने ब्रह्मचर्य्य
वर्णनो नाम पडशीतितमोऽध्यायः ॥ ८६ ॥ पुष्कर उवाच ॥ विप्रश्चतस्रो विन्देत भार्य्यास्तिस्रस्तु भूमिपः ॥ द्वे च वैश्यस्तथा कामं भार्य्यमेकामपि
चान्त्यजः ॥ १ ॥ ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूदी विप्रस्य कीर्तिताः ॥ क्रमेण कामसक्तस्य विवाहाः परिकीर्त्तिताः ॥२॥ विवाहमुक्तान्प्राकृत्वा नरकं
प्रतिपद्यते ॥ धर्मकार्याणि सर्वाणि न कार्याण्यसवर्णया ॥३॥ असवर्णा तु या नारी रत्यर्थं सा प्रकीर्त्तिता ॥ आधानं तस्य धर्मार्थं न प्रशंसन्ति
साधवः ॥ ४ ॥ पाणिग्राह्यः सवर्णासु गृह्णीयात्क्षत्रिया शरम् ॥ वैश्या प्रतोदमादद्याद्दशां च्वान्त्यजा तथा॥५॥ उत्सृष्ट्वेदंन्येड्डन्त्येत्तद्विद्वानं परिकीर्त्ति
तम् ॥ सकृत्कन्या प्रदातव्या हरंस्तां चौण्डभाक् ॥ ६ ॥ न कन्याविक्रयं कार्यं कदाचिदपि केनचित् ॥ केशविक्रयिणो यान्ति नरकानेक
विंशतिंन॥७॥ अपत्यविक्रयत्तात्य निष्कृतिर्न विधीयते ॥ कन्याप्रजीविनश्चैवोपजीवति यः पुमान् ॥ ८ ॥ न तच्छुल्कं समुद्दिष्टमन्वांशंयं
हि तत्स्मृतम् ॥ कन्यादानं शचीयाणो विवाहोऽथ चतुर्विधिका ॥ ९ ॥ विवाहमेतत्कथितं राम कर्मचतुष्टयम् ॥ दत्तामपि हरेत्कन्यां
वरश्चेदोषभागभवेत् ॥ १० ॥ नष्टे मृते प्रब्रजिते क्लीबेऽथ पतितेऽपतौ ॥ पञ्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते ॥ ११ ॥
मृते तु देवरं देया तदभावे यदृच्छया ॥ पूर्वान्नियमयामंध्रं वायव्यं चौतरात्रवम् ॥ १२ ॥ रोहिणी चेति वरुणं भगणः शस्यते सदा ॥
नैकगोत्रां च वरयेन्नैकार्षापणीं च भार्गव ॥ १३ ॥ पितृतः सप्तमादूर्ध्वं पञ्चमात्तथा ॥ वरयेल्लक्षणोपेतां सदा लोकहृद्येच्छया ॥ १४ ॥
ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः ॥ गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमः स्मृतः ॥ १५ ॥ आहुः प्रदानं ब्राह्मेण कुलशीलयुताय तु ॥ तजः
पुनात्युभयतः पुरुषानकविंशतिम् ॥१६॥ दैवश्च ऋत्विजे दानं स तु यज्ञः प्रकीर्त्तितः ॥ तजः पुनाति धर्मज्ञ स्वकुले पुरुषत्रयान्॥ १७॥ शुल्केन
चासुरं विद्यात्सु तु धर्माद्वते मतः ॥ परस्परेंच्छया राम कन्यकावरयोस्तथा ॥ १८ ॥ गान्धर्वो नाम निर्दिष्टः स तु मन्मथलक्षणः ॥ राक्षसो युद्धह
रणात्पैशाचः कन्यकाछलात् ॥ १९॥ प्राजापत्यस्तथा बाह्यः समवर्णेपु पूज्यते ॥ दैवस्तु ब्राह्मणस्यैव नैव चान्यस्य कस्यचित् ॥ २० ॥

॥२३८॥

गान्धर्वराक्षसौ श्रेष्ठौ क्षत्रियस्यैव भार्गव ॥ पूर्वं विवाहात्कर्तव्यः शचीयागो भृगूत्तम ॥ २१ ॥ वैवाहिकैर्ऋक्षैः कुर्यात् कुम्भकारमृदा शचीम् ॥ सर्वलक्षणसंयुक्तां कुशलेन च शिल्पिना ॥ २२ ॥ तां नयेत्सरसस्तीरं नदीतीरमथापि वा ॥ सर्वभूषणसम्पन्ना सर्वास्त्वित्थंविवाहाः स्त्रियः ॥ २३ ॥ कौसुंभरक्तवसनाः सर्वाः स्युः शास्त्रपाणयः ॥ माल्यानुलेपनैर्गन्धैर्धूपैःपुष्पैस्तथैव च ॥ २४ ॥ कौसुंभरक्तैर्वस्त्रैश्च भूषणैश्च शक्तितः ॥ ततः प्रपूज्य ताः साध्व्यो दिक्षु दत्त्वा बलिं शुभम् ॥ २५ ॥ संयम्य केशान्प्रयता गृहीत्वा च तथा शचीम् ॥ वाद्यगीतेन महता द्विजवाचनकेन च ॥ २६ ॥ गृहे प्रवेशयेत्पुंसां शक्रपत्नीमनिन्दिताम् ॥ त्रिसन्ध्यं तत्र सा पूज्या गन्धमाल्यान्नसम्पदा ॥ २७ ॥ वन्दिनीगोदाहसमये तत्र कालं निबोध मे ॥ प्रसूते केशवे राम न तु कार्यं कथञ्चन ॥ २८ ॥ न पौषे न तथा चैत्रे न चार्ककुजवासरे ॥ कृष्णत्रिभागे नैवान्त्ये नाद्ये शुक्रस्य भार्गव ॥ २९॥ तथा रिक्तातिथौ नैव न विष्टौ करणे तथा ॥ न शुक्रोऽस्तमनं प्राप्ते तथा चास्ते बृहस्पतौ ॥३०॥ शशांकेऽन्यग्रहाक्षैव विवाहो न प्रश- स्यते ॥ अर्कर्क्षाद्भौमयुक्ते वै व्यतीपातहते तथा ॥३१॥ दिव्यान्तरिक्षभौमेन तथोत्पातेन घातिते ॥ तथा शिशिरांश्वास्ते सैंहिकेययुते तथा ॥३२॥ वैवाहिकान्यतो वक्ष्ये नक्षत्राणि भृगूत्तम ॥ सौम्यं पित्र्यं च वायव्यं सावित्रं रोहिणं तथा ॥३३॥ उत्तरात्रितयं मूलं मैत्रं पौष्णं तथैव च ॥ मुहूर्त्तांश्च तथैतेषां शुभा अभिजिता सह ॥३४॥ मातृव्याख्यास्तथा लग्ने मातृव्याख्यास्तथांशकः ॥ अमावास्यास्य लग्नेऽपि मातृव्याख्यांशको हितः ॥३५॥ तृतीये च तथा षष्ठे दशमेकादशाष्टमे ॥ अर्कार्कभोमतनयाः प्रशस्ता न कुजोत्तमः ॥ ३६ ॥ सतान्त्याष्टमयोज्ञेषु शेषाः शस्ता ग्रहोत्तमाः ॥ तेषामपि तथा सूर्यश्चन्द्रः षष्ठो न शस्यते ॥ ३७ संकल्पविधिना कार्यो विवाहस्तदनन्तरम् ॥ वैवाहिकैर्ऋक्षैः कर्तव्यास्त्वथैव च चतुर्थिके ॥ ॥ ३८ ॥ न दातव्या महात्मना चतुरोद्वाहस्तथैकगाः ॥ अतः परं गृहे गच्छेदृतुकाले सदा स्त्रियम् ॥ ३९ ॥ पर्ववर्ज्यं सदा गच्छेदृतीणां वा सं- स्मरन्भवम् ॥ सर्वकालं रतिर्दत्ता तासां सत्यं भृगूत्तम ॥४०॥ परस्परातिक्रमणं दंपत्योः परिवर्जयेत् ॥ निष्कासनं तथा राम न कार्यमर्थिविद्- नम् ॥४१॥ अप्रजा रोगिणी मूढा तथा च कलहप्रिया ॥ कन्याप्रजा तथा या च या चैवाप्रियवादिनी ॥ ४२ ॥ एताः खल्विह विवक्तव्या गृहकार्यप- राङ्मुखीः ॥ अधिविन्ना विशेषेण पालनीया सुतं भवेत् ॥४३॥ धर्मकार्येषु सर्वेषु तथा ज्येष्ठां नियोजयेत् ॥ धर्मार्थी समौ राम दम्पत्योरुभ- यात्मकौ ॥ ४४॥ पोष्या च नित्यं परिपालनीया भार्या भवेद्धर्मपरायणस्य ॥ धर्मार्थकामान्सततं द्विजेन्द्र तांश्चेत्समन्यानानया स्वान् ॥ ४५ ॥

१ 'तिथावपि तथारिक्ते' इति ख० ।

वि० ध०
दि० ख०
अ० ८८
॥२३१॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने धर्मवर्णनन्नाम सप्तशीतितमोऽध्यायः ॥ ८७ ॥ पुष्कर उवाच ॥
निद्रां जह्याद् गृही राम नित्यमेवाशूगोदये ॥ वेगोत्सर्गं ततः कृत्वा दन्तधावनपूर्वकम् ॥ १ ॥ स्नानं समाचरेत्प्रातः सर्वकल्मषनाशनम् ॥
वेगोत्सर्गं न कुर्वीत फालकृष्टे तथा शुचौ ॥ २ ॥ गोष्ठे न चार्थो न तटे द्रुमच्छायासु शाद्वले ॥ पथि भस्मनि तोये च नग्नेन न च
गोपथे ॥ ३ ॥ नान्यर्कोनांगनातोयेषु प्रतिवाते तथैव च ॥ न वेगतो न कार्येण वेगोत्सर्गं समाचरेत् ॥ ४ ॥ उदङ्मुखस्तु
सन्ध्यासु दिवा च भृगुनन्दन ॥ दक्षिणामिमुखो रात्रौ नाकाशे तु कथञ्चन ॥ ५ ॥ कर्णस्थब्रह्मसूत्रस्तु बद्धाच्छादितमस्तकः ॥
अभ्युद्धृताभिरिद्भिस्तु शौचं संमाचरेत्त ॥ ६ ॥ कृतशौचः शुचौ देशे प्राङ्मुखः सुसमाहितः ॥ उदङ्मुखस्त्व धर्मज्ञ तथान्तर्जलोदरेव
च ॥ ७ ॥ उपस्पृशेच्च धर्मज्ञ शुद्धपादकरः सदा ॥ एकहस्तापितेनाऽथ फेणबुद्बुदिना तथा ॥ ८ ॥ अविपक्वेन तोयेन नतु नोपस्पृशेद्वुधः ॥
अङ्गुष्ठस्य भवेद्देवं ब्राह्ममङ्गुलिमूलके ॥ ९ ॥ पैत्रं तर्जनिमूले स्यात्कनिष्ठान्याश्च मातुलम् ॥ ब्राह्मेण त्रिः पिबेदापः प्रमृज्यात्तु ततो मुखम् ॥ १० ॥
वायुद्भिः संस्पृशेत्पश्चाश्यूर्ध्वान नाभिमथ च ॥ उपस्पृश्य ततः पश्चादक्षयेद्दन्तधावनम् ॥ ११ ॥ भुक्त्वा च निर्लेपद्रुमं नित्यमेव समाहितः ॥
उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा न गाम्याशायराद्यमुखः ॥ १२॥ मांसंमक्ष भक्षयेच्च नोर्धशुष्कं न पिच्छलम्॥ सुशिरं मधुरं चाम्लं वित्वचं पत्रसंयुतम्॥ १३॥
समपर्वमथात्स्यूलं कुब्जंकीटविनाशितम् ॥ शाल्मल्व्यश्वत्थमथ्यत्नां धवकिंशुकयोरपि ॥ १४॥ कोविदारशमीपीलुश्लेष्मातकविभीतकान् ॥ वर्जयेद्
न्तकाष्ठेषु गुग्गुलं कुसुकं तथा ॥ १५॥ वटासनार्कखदिरात्कवीरांश्च भक्षयेत् ॥ जात्यश्वबिल्वबदरं मूलं च कुकुमस्य च ॥ १६॥ अरिमंदं प्रियङ्गुं च
कण्टकिन्याश्च भार्गव ॥ प्रक्षाल्य भक्षयेत्पूर्वं प्रक्षाल्यैव च संत्यजेत् ॥ १७॥ पतितेऽमिदग्धुधवं शस्तं शान्ताशान्तिमुखे दिनम् ॥ सौभाग्यकामो वर्जयेत्
भक्षयेन्नाकुकं सुप्सयतः ॥ १८॥ मुखभागेन धर्मज्ञ वाग्यतश्चैव भक्षयेत् ॥ मलशौचं ततः कृत्वा सम्यक् स्नानमथाचरेत् ॥ १९ ॥ न स्नातनमात्र्य
रेद्बुध्वा नाविज्ञाते जलाशये ॥ नातुरो नाशुचैनेरानाक्रान्ते नभस्तले ॥ २०॥ अप्रशस्ते निशि स्नानं राहोरन्यत्र दर्शनात् ॥ परांभसि तथैवाल्पे
नासिरस्कः कथञ्चन ॥ २१ ॥ नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रियाङ्गं मलकर्षणम् ॥ क्रियास्नानं तथा षष्ठं पोडा स्नानं प्रकीर्तितम् ॥ २२ ॥ स्नाति रात्रौ
शयानस्य स्रवन्ति पुरुषस्य चा॥तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रातःस्नानं समाचरेत्॥२३॥प्रातःस्नायी सदा राम नर्कं न च पश्यति ॥ यः करोति सदा
राम स्नानं तु सवनद्वयम् ॥ २४ ॥ स तु स्वर्गमवाप्नोपि त्रिदशैरपि पूज्यते ॥ तथा त्रिषवणस्नायी स्वर्गलोके महीयते ॥ २५ ॥ मानुष्यं

॥२३१॥

प्राप्य भवति रूपयौवनसंयुक्तः ॥ धनधान्यवति स्फीते कुले चैव प्रसूयते ॥ २६॥ रूपौदार्यगुणोपेताः प्रियश्लाघ्यात्यनिन्दिताः ॥ धर्मे मतिश्वास्य भवेद्यशसा च विराजते ॥ २७ ॥ तस्मात्सदा धर्मपरेण राम तीर्थेषु मुख्येषु सरस्सु चैव ॥ स्नानं च कार्यं सुमलापहर्तृ नाकप्रदं कामकरं सुखाय ॥२८॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करेणोपाख्याने स्नानवर्णनो नामाष्टाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८८॥ पुष्कर उवाच॥ माल्यं लक्ष्मीकरं नाम नित्यं शिरसि धारयेत् ॥ नान्यत्र धारयेन्मालो बहिर्गन्ध्यं न धारयेत् ॥ १॥ यच्च कण्टकिसम्भूतं कृष्णं रक्तं च भार्गव ॥ कण्टकियोऽपि यज्जातं शुक्लं धार्यं तु तद्भवेत् ॥२॥ कृष्णरक्ते तथा धार्ये यदि स्यातां जलोद्भवे ॥ चन्दनेनानुलेपेन कुङ्कुमागुरुभिस्तथा ॥३॥ कर्पूरेण तथाङ्गालि शुभेन च प्रियङ्गुना ॥ वस्त्रं नान्यधृतं धार्यं न रक्तं मलिने तथा ॥४॥ जीर्णं नापदशं चैव श्वेतं धार्यं प्रयत्नतः ॥ उपानहं नान्यधृतं ब्रह्मसूत्रं च धारयेत् ॥ ५ ॥ हीनेन्द्रिरीकांश्च बालैर्वृद्धैर्बुभुक्षितैः ॥ व्यालैर्दन्तावहैश्च न ब्रजेच्च कदाचन ॥ ६ ॥ स्नानभोजनपानादि तेषामादौ न चाचरेत् ॥ नैकः प्रपद्येद्ध्वानं नाद्यान्मार्कसहायवान् ॥ ७ ॥ न रात्रौ न च मध्याह्ने न च देवे प्रवर्षति ॥ न चातिविपमे वाते सन्ध्वयोश्च तथा द्विज ॥ ८ ॥ नासन्निरूहितपाने वा न वेगान्न च सन्ततम् ॥ सातपश्छत्रदात्राणः सोष्णीषश्च तथा चरेत् ॥ ९ ॥ चतुष्पथं न सः कुर्याद्दिव्यान्तांश्च वनस्पतीन् ॥ मङ्गल्यानि च सर्वाणि पथि कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ १० ॥ अमङ्गल्यानि वामानि कर्तव्यानि विजानता ॥ वस्त्रस्य भूमिपालस्य स्नातकस्याथ चक्रिणः ॥ ११॥ भारक्रान्तस्य गुर्विण्याः पन्था देयः प्रयत्नतः ॥ व्यालयुद्धं न चेक्षेत विना विषममास्थितः ॥१२॥ न पश्येच्चार्कमुद्यन्तं नास्तं यान्तं न चाम्भसि ॥ तिरस्कृतं तु वस्त्रेण न क्रुद्धस्य गुरोर्मुखम् ॥ १३॥ न स्त्रीं स्रवन्ती नोदक्यां न नग्नां नान्यसङ्ग ताम् ॥ न पत्नीं भोजनस्वप्नस्नानासक्तां विसूपणाम् ॥ १४ ॥ नाञ्जयन्तीं स्वके नेत्रे नरश्लीलं किञ्चिदेव तु ॥ नानास्थानं न पश्येच्च न पश्येच्च महानसम् ॥ १५॥ जलाशयस्तटस्थांश्च न पश्येत्तु कदाचन ॥ हीनाङ्गैरधिकाङ्गैश्च बालैर्वृद्धैर्बुभुक्षितैः ॥ १६ ॥ व्यालैर्दन्तावैश्च न ब्रजेत् कदाचन ॥ स्नानभोजनपानादि तेषामादौ न चाचरेत् ॥ १७ ॥ चतुष्पथस्तुपादाङ्गारशन्त्यवेश्मवाटवीस्तथा ॥ १८ ॥ कार्पासास्थि तथा भस्म नाक्रमेदश्व कुस्तितम् ॥ अन्तःपुरं ऋतुगृहं परदूतगृहं तथा ॥ १९ ॥ नरोहेद्विषमां नावं न वृक्षं न च पर्वतम् ॥ न लोहेन न काष्ठेन नाश्मना च फलद्रुमात् ॥ २० ॥ न पातयेत् कुर्वीत सर्वत्र च कुतूहलम् ॥ अर्धायतनशालेषु सर्वत्र स्यात्कुतूहली ॥ २१॥ दण्डेन करपातैर्वा न कुर्यान्मधु वादनम् ॥ तृणच्छेदं न कुर्वीत न च लोष्टामिम्मर्दनम् ॥ २२ ॥ नखानां भक्षणं चैव दन्तानां कट्टनं तथा ॥ छेदनं च

वि० ध० ॥ २४०॥

द्वि०खं० अ० ८९

नखैर्लेखां वृथा चेष्टां विवर्जयेत् ॥ २३ ॥ मुखाद्वादनं चैव ह्यधोऽधश्चैवं तथा वृथा ॥ अवगुंठन्य शिरो रात्रौ न शयीत कदाचन ॥ ॥ २४ ॥ पर्यटेन्न तथा रात्रौ विना राम प्रदीपिकाम् ॥ नाद्वारेण पशुगृहं नाद्वारेण रिपोर्गृहम् ॥ २५ ॥ प्रविशेन च तिष्ठेच्च निद्रितं न च बोधयेत् ॥ नाक्षिपेत्परवाक्यं तु न च रक्तं विरोगयेत् ॥ २६ ॥ कथाभङ्गं न कुर्वीत न च वासोविपर्ययम् ॥ नोर्ध्वजातुश्चिरं तिष्ठेत्पतन्तीं न लघयेत् ॥ २७॥ परक्षेत्रे चरन्तीं गां पाययन्तीं च वत्सकम् ॥ नाचक्षीत तथाप्यन्यस्य शक्रचापं न दर्श येत् ॥ २८ ॥ भद्रं भद्रमिति ब्रूयान्नानिष्टं वर्त्तयेत्क्वचित् ॥ पालाशमासनं वर्ज्यं पादपीठं च पादुके ॥ २९ ॥ सुरापं गुरुभूपानां ब्राह्मणानां विशेष तः ॥ नाक्रमेच्च तथा छायां श्वपचस्य च भार्गव ॥ ३० ॥ द्विजोयोश्च दम्पत्योर्भूयोर्ध्रूयमानयोः ॥ अग्निब्राह्मणयोश्चैव द्विजभूपालयो स्तथा ॥ ३१ ॥ शिष्योपाध्याययोश्चैव न च मध्ये न पूजयोः ॥ तैले जले तथा वक्रामादर्शं च मलान्विते ॥ ३२ ॥ न पश्येन्न तथा पश्ये दुपक्तं दिवाकरम् ॥ नोच्छिष्टस्तारकाङ्गाहुः स्तुतिनाशं हुताशनम् ॥ ३३ ॥ न तिष्ठेत्पतिव्रतां च तथा च प्रतिभास्करम् ॥ न संहताभ्यां पाणि भ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः ॥ ३४ ॥ रोहनं च तथा नग्नः कुर्यात्तोयावगाहनम् ॥ निष्कारणं नदीपारं बाहुभ्यां न तरेत्तथा ॥ ३५ ॥ न प्रशस्तेऽङ्गी तोये नदीमत्यां कथंचन ॥ न गिरौ पर्वतं राम न राज्ञः पुरतो नृपम् ॥ ३६॥ असंतये पितृदेवं नदीपारं न च व्रजेत् ॥ भोजनं वर्जयेन्नावि दीवनं च तथाम्भसि ॥ ३७॥ नैवाप्सु प्रक्षिपेद्विष्ठान्नमेध्यं रुधिरं विषम् ॥ समालये नाचरेत्स्नानं न दिवासा विकारणाम् ॥३८॥ आत्मनश्च तथा राम नैव तपनयेत्सलजम् ॥ स्नातः शिरो नावधुनन्नीग्भ्योस्तोयमुद्धरेत् ॥ ३९ ॥ तद्दिने चाङ्गुलितांगं तथा स्नानं विवर्जयेत् ॥ शिरःस्नातश्च तैलेन स्पृशे दङ्गं न किञ्चन ॥ ४० ॥ वाससा वामभागस्य रजसा पूर्ववाससा ॥ संमार्जनं रजोवर्ध्यः खराश्वाष्ट्रैस्तथैव च ॥ ४१ ॥ मेध्यानि च तथा राम गोगजाश्वजजांसि च ॥ नाधः कुर्वीत दहनं न च पादौ प्रतापयेत् ॥ ४२ ॥ दृर्शनं मार्जयेत्पादौ न च कांस्ये प्रधापयेत् ॥ गोगजाश्वानपुच्छेषु खरस्य च विशेषतः ॥ ४३ ॥ गृह्णन्नुदकं तस्माद्विद्रुपो हस्तस्त्यजेत् ॥ अकस्मात्स्पृश्यतास्तास्ताः स्वजोगंस्पर्शनं तथा ॥ ४४ ॥ हीनं वा न वहेद्दाम श्रुतरूपधनादिभिः ॥ हीनेनं च वसेत्सार्धं न देशे वैधवर्जिते ॥ ४५ ॥ न भूपालविहीने च न संवत्सराद्वर्जिते ॥ दुष्टकूपान्विते राम तथा च बहुनायके ॥ ४६ ॥ हीनायके बालपतौ शूद्रराज्ये तथैव च ॥ म्लेच्छवेषो न कर्तव्यो म्लेच्छभाषा तथैव च ॥ ४७ ॥ चण्डालैः पतितै म्लेच्छैर्भाषणं न कदाचन ॥ नकारं कायतः कृत्वा कीर्तयेत्केशवं विभुम् ॥ ४८ ॥ नासंवृतमुखः कुर्याद्धासं जृम्भां तथा क्षुतम् ॥

॥२४०॥

गोपयेज्जन्मनक्षत्रमृणसारं गृहे मलम् ॥ ४९ ॥ प्रभोरप्यवमानं स्वं तस्य दुश्चरितं च यत् ॥ नानुकूल्यं तथा कार्यान्मोध्याणां सुखेषुस्ना ॥ ५० ॥ युक्त्या च कामसेवी स्याच्छास्त्रमत्तः सुखी भवेत् ॥ वेगरोधं न कर्तव्यमन्यत्र क्रोधवेगतः ॥ ५१ ॥ नोपेक्षितव्यो व्याधिः स्याद्विदूरेण्योऽपि भार्गव ॥ ज्ञात्वा भुक्ता च धर्मज्ञ मृत्तिकामः सुरार्चने ॥ ५२ ॥ मलानानां संस्पर्शे मलानां चैव भार्गव ॥ वाससञ्च पर्यायोने रथ्याचंक्रमणे तथा ॥ ५३ ॥ आचमेच्च तथा राम तथा स्वप्नोत्थितो नरः ॥ न हुंकुर्याच्छ्वं पूज्यं विभृयान्त्रिधारिणीम् ॥५४॥ न मुक्त्वामं प्रायस्यत्रीञ्चिसेवां विवर्जयेत् ॥ पादेन नाक्रमेत्पादं न कण्डूयेन्न शोचयेत् ॥५५॥ नास्ति वर्जयेच्छ्वधूमं च गिरं चारूशीलसंयुताम् ॥ प्रत्यक्षं वा परोक्षं वा कस्यचिन्नाप्रियं वदेत् ॥ ५६ ॥ वेदशास्त्रनरेन्द्रर्षिद्विनिन्दां विवर्जयेत् ॥ नास्ति क्यमन्तं चैव चेतसो दूषणं तथा ॥ ५७ ॥ स्त्रीणामीर्ष्या न कर्तव्या विश्वासं तासु वर्जयेत् ॥ लाडितास्ताडिताः कार्या देहे स्वे स्त्रीकुमारिकाः ॥ ॥ ५८ ॥ सर्वेषामेव धर्माणां कर्तव्यं श्रवणं तथा ॥ नमस्कारं च देवानां सर्वेषामेव कारयेत् ॥ ५९ ॥ सर्वेषां चरितं राम धर्मतो न विकुत्सयेत् ॥ न चाचरेच्च धर्मज्ञ ते हि तेजोपहाहताः ॥६०॥ धर्मस्यार्थस्य कामस्य पीडा वर्ज्या परस्परम् ॥ देवस्य वयसश्चैव शिल्पस्य स्वकुलस्य च ॥ ६१॥ आचरेत्सदृशं वेषं व्यवसायानुरूपतः ॥ स्नात एवासु विभृयात्सोष्णीषे धौतवाससी ॥ ६२ ॥ अनुलियेत्तथांगानि सितं माल्यं च धारयेत् ॥ नासंस्कृतं च विभृयात्काञ्चनं पुरुषोत्तम ॥६३॥ निराशनस्य सुप्तस्य शयानस्य तथैव च ॥ तथा भुक्तवतो राम स्नातस्य भाषितस्य च ॥६४॥ यात्राद्युद्द्योतसूक्तस्यापि श्मश्रुकर्म विवर्जयेत् ॥ वैष्णवं वारुणं त्वाष्ट्रं सावित्रं वासवं तथा ॥ ६५ ॥ वायव्यमश्विन्दूकं पौष्णं शाक्रमाश्विनमेव च ॥ मैत्रादित्ये तथा पुष्यः शंवचऋणं भवेत् ॥ ६६ ॥ नक्षत्राणामथेतेषां मुहूर्तेश्च हितप्रदाः॥ अर्कर्किभोमवाराश्च रिक्ताश्च तिथयस्तथा ॥ ६७ ॥ प्रतिपच्च तथा षष्ठी वर्जयेत्क्षौरकर्मणि ॥ वर्जयेज्जन्मनक्षत्रं नानुकूलं तथैव च ॥ ६८ ॥ जन्मनाक्षत्रगे सौम्ये शिरःस्नानेन यत्नतः ॥ पूजा सोमस्य कर्तव्या नक्षत्रस्य तथात्मनः ॥ ६९ ॥ श्राद्धं कुर्यात्प्रयत्नेन वह्निब्राह्मणपूजनम् ॥ वाहनायुधच्छत्राद्यं पूजनीयं प्रयत्नतः ॥ ७० ॥ सुराणामर्चनं कार्यं केशवस्था विशेषतः ॥ समं स्वलंकृतस्तिष्ठेच्छुस्नातश्च मानवः ॥ ७१ ॥ निर्मलानि च कार्याणि दन्तक्षालनानि च ॥ अष्टमीं च तथा षष्ठीं नवमीं च चतुर्दशीम् ॥ ७२ ॥ शिरोऽभ्यङ्गं न कुर्वीत पर्वसन्ध्यौ तथैव च ॥ तथैवामलकस्नानं सप्तमीषु विवर्जयेत् ॥७३॥ विना तु सततं स्नानं न स्नायादष्टमीषु च ॥ अमावास्यां सुरादिंषु नववस्त्रं न धारयेत् ॥ ७४ ॥ न च भौमदिने राम तैलाभ्यक्तेषु चाप्यथ ॥

४१

सावित्रं रौहिणं मैत्रामादित्यं तिष्यमाश्विनम् ॥ ७५ ॥ उत्तरात्रितयं चित्रा वायव्यं वसुदैवतम् ॥ इन्द्राग्निदैवतं पौष्णं तानि शस्तानि निर्दि-
शेत् ॥ ७६ ॥ नक्षत्राणामथैतेषां मुहूर्त्तश्च हितप्रदः ॥ परद्रोहं तथा हिंसां प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ ७७ ॥ केशग्रहणमङ्गानां शिरस्येतां तथैव च ॥
दूरादावसथान्मूत्रं पुरीषं च समुत्सृजेत् ॥ ७८ ॥ पादप्रक्षालनं चैव भिन्नभाण्डादिकं च यत् ॥ सर्वमेतन्त्यजेत्प्राज्ञो येन स्याद्धर्मसंज्ञम् ॥ ७९ ॥
तण्डुलोदकनिक्षेपं विपरीतं तु कारयेत् ॥ तथैकमनसा कार्यं देवतानां च पूजनम् ॥ ८० ॥ वह्निसंपूजनं चैव न चास्नानेन भार्गव ॥ माल्या-
नुलेपनादीनि न प्रद्यात्तु कस्यचित् ॥ ८१ ॥ अन्ये च देवताविप्रगुरूणां भृगुनन्दन ॥ कोविदारगणार्शाकं चतुर्थी पिप्पली तथा ॥ ८२ ॥
वर्ज्जयेन्मांसं सुकार्थी सर्वमेव तु ॥ राजद्विष्टं न कर्त्तव्यं विरोधं च महाजनैः ॥८३॥ शुष्कैर्वैरं विवादं च प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ न वसेच्च तथा
वासं वास्तुविद्याविगर्हितम् ॥८४॥ आगाराणाञ्चाधुवातां च परोच्छिष्टां तथैव च ॥ उपराञ्चैव वल्मीकान्मृदं शौचे विवर्जयेत् ॥८५॥ येनेन्द्रियवशो
प्रीति तेन सार्द्धमरिन्दम ॥ न कुर्यादर्थसंबन्धं दारसंबर्शनं तथा ॥८६॥ आत्माभिभवनं निन्दां परस्य च विवर्जयेत् ॥ दृढभक्तो भवेन्नित्यं कृतज्ञश्च
विशेषतः ॥८७॥इन्द्रियाणां जये योगमतिष्ठेच्च सदा नरः ॥ इन्द्रियाणां जयाच्चैव लोकयोः सुखमाप्नुयात् ॥८८॥ अभिभाला तु धर्मज्ञो योगेक्षं-
मार्थमीश्वरम् ॥ गृहं प्रविश्य कुर्वीत स्वाध्यायं सततं बुधः ॥८९॥ अर्थलाभेऽपि महति स्वाध्यायं न समुत्सृजेत् ॥ कुळान्यकुलतां यान्ति
स्वाध्यायस्य विवर्जनात् ॥ ९० ॥ यस्तु वर्षशतं पूर्णं त्वरण्ये तपते तपः ॥ ऋचमेकां च योऽध्येति समौ स्यातां न चाधिकः ॥ स्वाध्या-
याडनन्तं स्नातः कृतजप्यः समाहितः ॥ ९१॥ संपूज्यं देववत्कुर्यात्तस्यान्येषांमयत्नस्य जनार्दनस्य ॥ संपूजनाद्यस्य समस्तयज्ञैः कृतैः फलं शीघ्रम्
वाप्नुवन्ति ॥ ९२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०गर्गं प्रति पुष्करोपाख्याने आचाराध्यायो नामैकोननवतितमोऽध्यायः ॥ ८९ ॥
पुष्कर उवाच॥स्वाचान्तः प्रयततः स्नातः प्रविशेद्वेवतागृहम् ॥ नमस्कारं तु कुर्वीत तत्र भक्त्या समाहितः ॥ १॥आपोहिष्ठेति तिसृभिस्ततोऽर्घ्यं विनि-
वेद्येत् ॥ हिरण्यवर्णा इति च पाद्यं च तिसृभिर्द्विजः ॥ २ ॥ शन्न आप इत्यनेन देयं सौदामनं भवेत् ॥ इदमापः प्रवहत स्नानमन्त्रः प्रकीर्तितः ॥
॥ ३॥ रथे अक्षेषु च तथा चतस्रस्त्वनुलेपने ॥ युवा सुवास इति च मन्त्रो वासस ईरितः ॥ ४ ॥ पुष्पे पुष्पवतीत्येव धूपं धूरसि चाप्यथ ॥
तेजोऽसि शुक्रमसि दीपं दद्याद्विचक्षणः ॥ ५ ॥ दधिक्राव्णो इति तथा मधुपर्कं निवेदयेत् ॥ हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ ऋचः प्रोक्ता निवेदने ॥ ६ ॥
अन्नस्य मनुजश्रेष्ठ पानस्य च सुगन्धिनः ॥ चामरव्यजने मात्रां छत्रं यानासने तथा ॥७॥ यत्किञ्चिद्देवमादिः स्यात्त्वावित्वेण निवेदयेत् ॥ पौरुषं

च जयेत्सर्वं तदेव जुहुयात्तथा ॥ ८ ॥ अर्चाभावे तथा वेद्यां स्थले पूर्णघटे तथा ॥ नदीतीरेऽथ कमले केशवं पूजयेन्नरः ॥ ९ ॥ सर्वाशुभानां परिघातकारि संपूजनं देववरस्य विष्णोः ॥ कृत्वा नृवान्किञ्चनप्रप्नुमर्याति यन्नैक्यतां याति पितामहस्य ॥ १० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने देवकर्माध्यायो नाम नवतितमोऽध्यायः ॥ ९० ॥ पुष्कर उवाच ॥ नक्तं गृहीतमुदकं देवकर्मणि वर्जयेत् ॥ चन्द्- नागहृत्कर्पूरं मृगदर्पं तथैव च ॥ १ ॥ जातीफलं तथा दद्यादनुलेपस्य कारणात् ॥ अतोऽन्यं नैव दातव्यं किञ्चिद्देवानुलेपनम् ॥ २ ॥ दारिद्र्यं पद्म- कः कुर्याद्वासस्थं रक्तचन्दनम् ॥ उशीरंश्च तु विंश्रेशं मन्ये कुर्यादुपद्रवम् ॥ ३ ॥ न वस्त्रं मलिनं देयं नीलं रक्तं तु यद्भवेत् ॥ तौ दत्त्वा देव- देवाय शोकमाप्नोत्यसंशयम् ॥ ४ ॥ कृत्रिमं तु न दातव्यं त्वन्यदेवगृहोद्भवम् ॥ द्विज ॥ प्रतिरूपकृतं दत्त्वा क्षिप्रं पृष्ट्वा वियुज्यते ॥ ५ ॥ पुष्पं कण्टकिकं संजातं तथा गन्धविवर्जितम् ॥ उग्रगन्धं न दातव्यं त्वन्यदेवगृहोद्भवम् ॥ ६ ॥ श्मशानचेत्यद्रुमजं भूमावशानिपातितम् ॥ कलिका न तु दातव्या देवदेवस्य चक्रिणः ॥ ७ ॥ शुक्लान्ववर्णं कुसुमं न देयं च तथा भवेत् ॥ सुगन्धि शुक्लं देयं स्याज्जातं कण्टकिते द्रुमौ ॥ ८ ॥ दत्वा कण्टकसंभूतं कुसुमं परिभूयते ॥ शुक्लान्ववर्णं दातव्यं कुसुमं कुंकुमस्य यत् ॥ ९ ॥ पद्मोत्पले च घर्मेग्न तथा वै पीतयूथिकाम् ॥ तथा च वन्यकं दद्याच्छ्वेतकं तकिर्जं च यत् ॥ १० ॥ रक्ताशोकस्य कुसुममसतीकुसुमं तथा ॥ वृक्षाणुवंदिविद्विश्च शुक्लं रक्तिकृतं च यत् ॥ ११ ॥ ताद्रूक्तमपि दातव्यं बिल्वपत्रं तथैव च ॥ दूर्वाग्रं च तथा पत्रं भृङ्गिराजस्य तु ॥ १२ ॥ पत्राणि च सुगन्धीनि तथा देयानि चक्रिणः ॥ मध्योऽन्यवर्णो यस्य स्याच्छुक्लस्य कुसुमस्य च ॥ १३ ॥ पुष्पं शुक्लं तु तद्विद्यान्मनोज्ञं केशवप्रियम् ॥ बन्धुजीवकपुष्पाणि रक्तान्द्यपि च दापयेत् ॥ १४ ॥ अनुक्तरक्तकुसुमं दानाद्भोभाग्यमाप्नुयात् ॥ सुगन्धि दत्त्वा नाप्नोति शुभं वा यदि वाशुभम् ॥ १५ ॥ मृगदर्पं विना किञ्चिद्देयं चेज्जौवस संभवम् ॥ देवदेवस्य दातव्यं दीपे मज्जानमेव वा ॥ १६ ॥ नीलां रक्तां दशां दीपे प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ अन्या च दीपमात्रं तु तथा वर्जं प्रयत्नतः ॥ १७ ॥ कृष्णागरु स्तथा देवधूपं देवस्य यत्नतः ॥ अभक्षं चाप्यहद्यं च नैवेद्यं न निवेदयेत् ॥ १८ ॥ केशकीटाद्यपन्नं च नरांशविहितं च यत् ॥ मूषिकालांगलो- पेतमवधूतत्वमक्षतम् ॥ १९ ॥ न भक्ष्यमन्नमक्षारं माहिषं क्षीरमेव च ॥ वराहमत्स्यमांसं च मांसं पञ्चनखस्य च ॥ दुरामोदौ तथा वर्ज्यो देवकर्मणि पंडितैः ॥ २० ॥ निवेश्य चित्तं पुरुषोत्तमस्य भक्तिं समास्थाय तथा विशुद्धाम् ॥ करोति श्रद्धां सततं यथोक्तां स याति लोकं मधुसूदनस्य ॥ २१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पुष्पादिदेयादेयकथननममैकनवतितमोऽध्यायः ॥ ९१ ॥ पुष्कर उवाच ॥

वि० ध० ॥२४२॥

द्वि० खं० अ० ९२

ततोऽग्निशरणं गत्वा स्मार्ताऽग्नौ विधिपूर्वकम् ॥ वैश्वदेवं तु कर्तव्यं हुतोत्सृष्टं तु लौकिके ॥ १ ॥ यत्र क्वचन वा राम दीप्यमानेऽथ चोदके ॥
परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य परिस्तरेत् ॥ २ ॥ सर्वारम्भप्रामुख्युदङ् जुहुयात्प्रयतस्ततः ॥ वासुदेवाय देवाय प्रभवे नाध्ययेन च ॥ ३ ॥ अग्नये
चैव सोमाय मित्राय वरुणाय च ॥ इन्द्राय च महाभाग इन्द्राग्निभ्यां तथैव च ॥ ४ ॥ विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यः प्रजानां पतये तथा ॥ अनुमत्यै
तथा राम धन्वन्तरिण एव च ॥ ५ ॥ वास्तोष्पतये तथा देव्यै ततः स्विष्टकृतेऽग्नये ॥ चतुर्थ्यन्तेन नत्वा च हुत्वेतेभ्यो बलिं हरेत् ॥ ६ ॥ मरु-
त्क्षेपोक्तसावित्रिभिः पूर्वाणाभिभतः परम् ॥ अम्बानामांसि धर्मज्ञ दुर्गा नामानि चोच्चयेत् ॥ ७ ॥ निवन्तीं च पनिकां च प्रभवन्तीं तथैव च ॥ मेध-
वन्तीं च नामानि सर्वेषामेव भार्गवा ॥८॥ आग्नेयाद्या क्रमेणाय ततः सूक्तियु निक्षिपेत् ॥ निर्दित्यै चसुभागेय च सुभङ्गल्यै च भार्गव ॥ ९॥ भद्रंकल्यै
ततो दत्त्वा स्तूणायै च तथा श्रियै ॥ हिरण्यकेश्र्व्यै च तथा वनस्पतय एव च ॥१०॥ धर्माधर्माभ्यां च द्वारे गृहमध्ये ध्रुवाय च ॥ मृत्यवे च बहिर्-
द्याद्दारुणायोदकाश्रये ॥ ११ ॥ भूतेभ्यश्च बहिर्द्यादच्छरेण धनदाय च ॥ इन्द्राद्येन्दुरुपेण्यो दद्यात्पूर्वेण मानवः ॥ १२ ॥ यमाय तत्पुरुषेभ्यो
द्याद्दक्षिणतस्ततः ॥ वरुणाय तत्पुरुषेभ्यो दद्यात्पश्चिमतस्ततः ॥ १३ ॥ सोमाय सोमपुरुषेभ्य उदग्दद्यादनन्तरम् ॥ ब्रह्मणे ब्रह्मपुरुषेभ्यो मध्ये
द्यात्तथैव च ॥ १४ ॥ आकाएं च तथैवोर्ध्वं स्थण्डिले च तथा क्षितौ ॥ दिवाचरेभ्यश्च दिवा रात्रौ रात्रिवराय च ॥ १५ ॥
बलिं वहिस्तथा दद्यात्सायं प्रातस्तु प्रत्यहम् ॥ पिण्डनिर्वापणं कार्यं सायं प्रातंस्तु कारयेत् ॥ १६ ॥ पित्रे तु प्रथमं पिण्डं तन्पित्रे तत्पनं-
न्तरम् ॥ ततो दद्याच्च तत्पित्रे मात्रे च तदनन्तरम् ॥ १७ ॥ पितृमात्रे ततो दद्याच्छूद्भवै तदनन्तरम् ॥ दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु बलिंस्तु
विशेषतः ॥ १८ ॥ यत्किञ्चित्पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव वा ॥ निवेद्यैतच्च तत्सर्वं शुभं पात्रं विशेषतः ॥ १९ ॥ पुष्पैर्धूपेन दीपेन पूजयं-
स्तस्ततं पितॄन् ॥ नामगोत्रे सदा वाच्ये पिण्डनिर्वापणे तथा ॥ २० ॥ पिण्डं दद्याच्च काकानां तत्र मन्त्रमिमं पठेत् ॥ ऐन्द्रा वरुणावायव्या याम्या
वै नैर्ऋतास्तथा ॥ २१ ॥ ते काकाः प्रतिगृह्णन्तु इमं पिण्डं मयोद्धृतम् ॥ ततः पिण्डं शुनां दद्यान्मन्त्रं तत्र निबोध मे ॥ वैवस्वतकुले जातौ
द्वौ श्यामशबलौ शूनौ ॥ ताभ्यां पिण्डं प्रदास्यामि पथि रक्षन्तु मां सदा ॥ २३ ॥ ततो ग्रासं गवां दद्यादन्न मन्त्रं निबोध मे ॥ सौरभेय्यः सर्व-
हिताः पवित्राः पापनाशिनीः ॥२४॥ प्रतिगृह्णन्तु मे ग्रासं गावस्त्रैलोक्यमातरः ॥ ततः स्वस्त्ययनं कार्यं भिक्षा देया च भिक्षवे ॥२५॥ दत्वा तु

॥२४२॥

^१ आर्षत्वात्साधुः ।

संस्कृतां भिक्षां गोदानफलमाप्नुयात् ॥ बालः सुवासिनी वृद्धा गर्भिण्या तुरकन्यकाः ॥२६॥ भृत्याँश्च भोजयेद्द्वाम पूजयित्वा तथातिथीन् ॥ नैकग्रा मीणमतिथिं विद्याद्ब्राह्मणं तथा ॥२७॥ अतिथिं भोजयेत्पूर्वं ततो भृत्याँश्च पूजयेत् ॥ राजन्यमथवा वैश्यं शूद्रं वा द्विजसत्तम ॥२८॥ वैश्वदेवे च संप्राप्तं भृत्यैः सह च भोजयेत्॥ वयोभ्यश्च तथा दद्याच्चाण्डालेभ्यस्तथा भुवि ॥२९॥ साधारणं तत्सर्वेषां शेषकं गृहिणां गृहे ॥ वैश्वदेवे च संप्राप्ते न कथंचिदवमानयेत् ॥३०॥ आदाय सुकृतं याति भग्नाशश्चातिथिर्गतः ॥ अध्वना यस्तु भग्नोय ब्राह्मणाय तथा दिवा ॥ ३१॥ सकृत्तु भोजनं दद्यात्तेन स्वर्गे महीयते ॥ देवा ब्राह्मणरूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम् ॥ ३२ ॥ तस्मात्संप्राप्तमतिथिं प्रयत्नेन तु पूजयेत् ॥ अतिथिं पूजयेद्योवै दशगोदंफलं लभेत॥ ३३॥ पादशौचं ततो दत्त्वा प्रातायातिथये गृहे ॥ गोदानफलमाप्नोति दत्त्वा चैव तथासनम् ॥३४॥ प्रतिश्रयप्रदानेन नाकपृष्ठे महीयते ॥ तालवृन्तानिलं कृत्वा तथा प्राताय मानवः ॥३६॥ गोदानफलमाप्नोति वायुलोकं स गच्छति ॥ तालव्यजनहस्तस्तु कृत्वा तदभिचारणम्॥३६॥ अतिथिर्भोजने प्राप्ते गोदानफलमाप्नुयात् ॥ शीताहतातिथिं प्राप्य काष्ठान्नप्रज्वालयेन्नरः ॥ ३७ ॥ प्रतापनेयमहान्भाग दर्शधेनुफलं लभेत ॥ ३९ ॥ ग्निदीप्तिमाप्नोति प्रकाशंच परं तथा ॥ ३८ ॥ तृष्णार्तायोदकं दत्त्वा पाने गोदानमाप्नुयात् ॥ श्रान्तसंवाहनं कृत्वा धेनुदानफलं लभेत ॥ ३९ ॥ रोगिणः परिचर्यां च कृत्वा दशगुणं लभेत ॥ पादाभ्यंगं नरः कृत्वा प्रातायातिथये गृहे ॥४०॥ गोदानफलमाप्नोति नागलोकं च गच्छति॥ प्रतिश्रयं तथा दीनं दत्त्वा चातिथये नरः॥४१॥ धेनुदानफलं प्राप्य सूर्यलोके महीयते ॥ चक्षुर्मांश्च प्रकाशंश्च विशेषैश्च जायते ॥४२॥ शयनीयप्रदानेन वस्तुदानफलं लभेत ॥ दन्तकाष्ठप्रदानेन सौभाग्यं महदाप्नुयात्॥४३॥शौचोदकप्रदानेन गोदानफलमाप्नोति ॥ मृत्प्रदानेन धर्मज्ञ विरोघो नाभिजाय यते॥४४॥दत्त्वावलेपनं मालां परां लक्ष्मीमुपासते ॥ तथौषधिप्रदानेन विरोगस्त्वभिजायते ॥ ४५ ॥ स्नानाभ्यङ्गप्रदानेन रूपवानभिजायते ॥ तथा स्नानीयदानेन गन्धर्वैः सह मोदते ॥ ४६ ॥ स्नानौदकप्रदानेन वारुणं लोकमाप्नुयात् ॥ उपानहः प्रदानेन विमानमघिरोहति ॥ ४७ ॥ तथा छत्रप्रदानेन गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ वस्त्रप्रदानाद्भवति रूपवान्शुभगास्तथा ॥ ४८ ॥ अश्वमेधमवाप्नोति तथा भूमिप्रदो नरः ॥ यानदः स्वर्गमाप्नोति पौण्डरीकपंदं तथा ॥४९॥ वारिधानींस्तथा दत्त्वा पूर्णाः शीतेन वारिणा ॥ सर्वां सभक्षाः प्राप्नोति गोलोके मानुषोत्तम ॥ ५० ॥ अत्र पेर्वारुकंयुक्तैः शर्कराघृतसंयुतैः ॥ सक्तुभिलवणोपेतैर्वृतैर्हितसंयुतैः ॥ ५१॥ तर्पयित्वातिथिं सम्यग्वारिधान्यैश्च गोरसैः ॥ गोलोकं चिरमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ५२ ॥ वृत्तिमाप्नोति च तथा पुत्रपौत्राभिजायते ॥ किमिच्छकेन संयोज्य चाक्षयंफलं लभेत ॥ ५३ ॥ तांबूलस्य