विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० घ०
॥२९६॥

द्वि० खं०
अ० ११८

गेन विभाज्या। लब्धाङ्कसमश्च स्थाप्याः। अवशेषं तदनन्तरं ज्यान्तरेण गुणयेत्। राशिलिताभागेन विभजेत्। लब्धं स्थापितजीवायां दत्त्वेष्टज्यासिद्धिः। कालक्षेपेभ्यो लिप्तीकृत्य परिकल्पितेभ्यो जीवा कार्या। लिप्ताभ्यो यावन्ति ज्यान्तराणि संशुद्धयन्ति तावन्ति संशोच्यावशिष्टभागलिप्ताष्टभागहृतमशुद्धज्यान्तरेण विभजेत्। लब्धहतासु आद्यष्टकभागलिप्तासु क्षिपेतां शरान्तरेवं शरचापः भागचतुर्विंशतित्यापरमापक्रमज्या मेषादिस्थो विषुवल्छेखास्थो ग्रहो भवतिकुलीरादिस्यश्वान्तेण। परमापक्रमान्तस्थो भवति। तुलादिस्यो विषुवेच्छेखास्थः मकरादिस्यो दक्षिणेन परमापक्रमहतां व्यासाधैन विभजेत्तालब्धं चन्द्रस्फुटविक्षेपः। तात्कालिकौंश्रिं स्फुटे युपाते योज्यं बुधशुकयोः स्वमन्दविक्षेपहतां स्फुटान्त्यकर्णेन विभजेत्, लब्धं तयोः स्फुटविक्षेपः। तात्कालिकस्फुटाङ्कस्फुटपातयोगज्यां भौमजीवसौराणां मध्यविक्षेपहतां स्फुटान्त्यकर्णेन विभजेत, लब्धं तेषां स्फुटविक्षेपः। उक्तन्नितचापस्फुटविक्षेपयोर्दिक्शेको योगः तज्जौवस्यक्रान्तिः, तस्या नियोगः शिष्यते सा दिक् तद्वेलस्थ्यश्व ग्रहो भवति। एवं ग्रहाणाञ्चतुरेण दक्षिणेन गतिर्ज्ञेया। मचकवशेनोदयास्तमयौ कुर्वन्तः पश्चिमेन यान्ति। पूर्वा व्रजन्तो भगणपरिवर्त्तनंकुर्वन्ति तत्र च सूर्याश्वपातैः सममेव लङ्कादक्षिणेतरेरेखायाः फाल्गुनान्ते सर्व एव कल्पादावकरोदये मीनमेषसन्धिग्ना भवन्ति। कल्पावसाने च मेषप्रदेशे वा भानोर्गगनमध्यवर्त्तिन्यादित्ये द्वादशाङ्गुलेन शंकुना समावनौ छाया ग्राह्या, तद्दृगं व्यासाधंवर्गहृते च्छायाशंकुवर्गेणयोगेन विभजेत, लब्धमक्षज्यावर्गः। तत्पदमक्षज्या तच्चापं स्वदेशांशः तं राशित्रयादपास्य स्वदेशावलम्बको भवति। तज्ज्यावलम्बकज्या त्रिज्या वर्गस्य स्वक्रान्तिवर्गोनस्य पदं स्वाहोरात्रार्धम्तत्य च स्वक्रान्तिवशेन दिक्। स्वक्रान्तिविषुवच्छायाहता शंकुहता क्षितिजा, सा त्रिज्ज्याहता स्वाहोत्रार्थावसभाजिता क्षये वृद्धिज्यौ। तद्धनुश्चरार्धं वा प्राणास्तद्वितकाभिः पञ्चदशघटिकाद्युता दिनाधम्। उना राज्यधंगा एवमुत्तरगोलस्या दक्षिणकारः स्वस्वभागपादशरः अवामधनुपामबोद्यः। शोधनं व्यस्तराश्युदयप्राणाः मेषवृषमिथुनानां क्रमेण कर्कटसिंहकन्यानामुत्क्रमेण। मेषवृषमिथुनजीवादिः प्राग्वच्चरप्राणाः कर्त्तव्याः। तेषाममवोधः शोधनं च तैनैकेन्द्रियाक्षप्राणाः तैः क्रमेण मेषवृषमिथुनाः प्राणोहीनाः उत्क्रमेण कुलीरसिंहकन्यानाम् । युक्तस्वदेशे चरा व्युदयमाणा भवन्ति त एवोत्क्रमेण तुलादीनां मीनादीनामपि अर्द्धिनमध्याह्नेच्छायाम्यूल्यान्निराग्रमूल्यान्परिलेखमलत्यसुखपुच्छ्ररुखा प्राच्यापरा आदित्यचन्द्रयोरन्यतमस्य देशान्तरकर्म विना ग्रहणं न कार्यम्। तथ्यागते काले यदि भवति तदा रेखामध्ये स्वदेशो ज्ञेयः॥ अथादौ रेखा पश्चाद्यत्राक् तत्कालान्तरं षष्टिहृतं पञ्चभिः सहस्रैर्विभजेत् । लब्धदेशान्तरयोजनानि ग्रहस्यार्धं रात्रान्मध्याह्नं यावत्पूर्वः

॥२९६॥

कालो मध्याह्नादपररात्रं यावदपरस्तत्रार्कस्य कालमविलोङ्घ्यन् छायाद्वयं गृह्णीयात् । तत्कर्णौ व्यत्यासेन शंकुभाभ्यामुपरान्ते रहितौ तद्नन्तरं विषुवच्छायाग्रहणामिष्टेऽह्रि इष्टदिनाक्षेषुवताक्रान्तमेकदिगभिमुखीयञ्च्छायाम्यो युक्ते स्वरापक्रमः तेन त्रिज्याहता परमापक्रमज्यया विभजेत् । लब्धचापमर्कः प्रथमे पदे द्वितीयाद्भावाच्छुद्धः । तृतीयेन युक्तः चतुर्थे चक्राच्छुद्धः । विषुवच्छाया तरुणा च हीयमाना च च्छाया प्रथमपदस्थेऽर्के भवति, ऊना वृद्धिमती द्वितीयस्थे, वृद्धिमत्याधिका तृतीयस्थे, हीयमानाधिका चतुर्थस्थे, एवमतीतदिवसाकरस्य तदर्कस्य च विवरं स्फुटसृष्टिः । आदित्योदयास्तमयाद्वा चन्द्रोदयं दृष्ट्वा नयद्दङ्गीतोऽर्केनेतेन कालेन चन्द्रमा भवति चन्द्रान्नक्षत्रज्ञानम्, चन्द्रार्काद्विवरात्तिथिज्ञानं तत्पादग्रहणं । स्फुटार्काद्विपरीतक्रमेण मध्यमार्कः । सौरजीवयोर्व्याहारान्संवत्सरः । चन्द्रवत्सर्वग्रहक्रिया, ग्रहेभ्यो वा कल्पगतकालज्ञानम्, एवं कालपरिच्छेदः । अश्विनीदीनां ध्रुवका राश्याद्याः, खमष्टौ खेखत्रययमाः खरशीनुरुनयोद्यथमाः शशीनन्देनवदोऽश्व्यमाः पक्षौ गुणाः स्वपक्षौ शैलाः खेषुणा गुणाः खं गुणा षोडशवं त्रीव्यष्टादशखं वेदा रन्ध्राणि खं वेदाः सप्तयमाः खं शरा नखाः खं रसा पुष्करा खं रसा नवेन्दवः खं सप्तपक्षौ शरा मुनयो मनवो भूतानि च सप्त नवेन्दवः पञ्च अष्टौ च खं अष्टौ जनखं अष्टौ नवः खं अष्टौ चत्वारि खं नव वसवः खं सूयसुनयः खम । अथैतेषां विक्षेपांशाः दश द्वादश पञ्चदश एकादश षट् खं सप्त खं द्वादश त्रयोदश एकादश द्वावष्टात्रिंशत्सार्धं त्रीणि चत्वारि सार्धान्यष्टौ पञ्चविभागाः पञ्च द्विपष्टिः त्रिंशत अंशविभागं चतुर्र्विंशतिः षड्विंशतिः शून्यं चाश्विनी भरणी कृतिकापुनर्वसुपुष्यमघाभागार्य्यमाणः ॥ स्वाति वैश्वेन्द्राभिजिच्छ्रवणधनिष्ठाजांर्हिव्ध्न्युरेवतीनाम्। उत्तरा रोहिणी सौम्यार्द्रासंपादहस्ताचित्राविशाखामैत्रेन्द्रमूलाप्यावरुणानां याम्याः । रेवत्युदयः प्राची सर्वस्य महती योगतारा राशिश्रुत्य सतविंशतिर्भागाः अगस्त्यध्रुवकः सप्तभिर्भागैस्तस्य याम्यो विक्षेपः । अथ भौमादीनां वर्ककेन्द्राणि राश्याद्यानि पञ्च मनवः खं वेदाः षड्चमाः खं पञ्च वेदाः खं पञ्च पञ्चदश खं वेदास्त्रयोदश खम् । अथातुलवकेन्द्राणि षड्षोडश खं सप्त वेदाः खं षड्चमाः खं ( षट्पञ्चविंशतिः खंवं मनवः खं षड्गुणाः खं ) सप्तदश खम् । अथ पूर्वोदारोदयकेन्द्राणि खमष्टयमाः खं षट्पञ्चविंशतिः खं खं मनः खं षड्गुणाः खं खं सप्तदश खम् । अथ पश्चादितस्तमयक्रेन्द्राणि एकादश द्वौ खं पञ्चपञ्च खं एकादशषोडश खं पञ्चसप्तविंशतित्वं एकादश त्रयोदश खम् । अथ बुधशुक्रयोः पूर्वाद्यस्तमयकेन्द्रे दशदश खं एकादश षोडश खं चत्वारि शून्यानि चत्वारि शून्यानि पंचेदर्सामियमपक्षाश्च रेन्दवः कल्पप्रतिनक्षत्रोदयः त एवार्कभमगोना दिवसाः । अर्कभ्रमणा द्वादशहतास्तं मासास्तीस्त्रिशद्धतास्तद्दिवसाश्चन्द्रभ्रमणाः सप्तविंशति

वि० ध० ॥२१७॥

द्वि० सं० अ० १६१

हता नक्षत्रदिवसाः भगणांतरमर्कैन्द्रोश्चन्द्रमासास्त्रिशद्गुणास्तिथयश्चान्द्रमासः । सूर्यमासोनाधिमासाश्चान्द्रदिवसास्तु दिवसान्तरमवमानिती । इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे मा०वृ० सं० द्वि० खं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने उपकरणविवरणं नामषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥१६८॥ अथ यथाकालं गतमनवस्वकलंसहिताश्चतुर्युगाब्दहताः कार्याः । तेषु कृतप्रमाणं क्षेप्यम् । तमेव तत्र भूयो गतसंख्याहंतं च ततो वर्तमानमन्वन्तराद्भूतचतुर्युगं ख्याहतानि चतुर्युगाब्दानि युगानि च वर्तमानयुगान्निप्रभवभगवताव्दानि च एवमिष्टकालान्दगणो भवति । स द्वादशहतश्चैत्रासितादिमासयुक्तस्त्रिंश द्भूतोवर्तमानतिथियुक्तस्तिथिसहितः कार्यः । एवं सौरो दिनगणो भवति । तं पृथक्कल्पाधिमासकसंहतं कल्पनविदिनेर्विभजेत् । लब्धं गताधिमासाः । तै स्त्रिशद्गुणैरेकैकांगणोयुक्तैश्चन्द्राहेणो भवति । तं पृथक्कल्पामवहतं कल्पचन्द्रदिनैर्विभजेत् । लब्धं गतोनावरात्रैः तैश्चन्द्राहणेोणान्नसाधनाहंगणो भवति । अधिमासशेषस्य कल्पाधिमासकैर्भागे हृते ऽप्य्‌याधिमासकैर्भागे हृते गताधिमासकस्य दिनादिः कालो लभ्यते । अधिमासशेषं कल्पैरविदिव सैर्भ्यः संशोय्यावशेषस्य कल्पाधिमासकैर्भागे हृते एण्योधिमासकतास्य कालो लभ्यते । अवमशेषस्य कल्पेन रात्रैर्भागे हृते एष्योनरात्रकालः अवमशेषकल्पचन्द्रदिवसेभ्यः संशोय्यावशेषस्य कल्पोनरात्रेर्भागे हृते एष्योनरात्रापातकालः संवत्सरगणात्षडूहस्रहावशेष संवत्सराद्योब्दः आदित्यः, चन्द्रः, भौमः, बुधः, जीवः, सितः, सौरश्चेति क्रमेण ग्रहणं संवत्सराः सप्तहतावशेषं चतुर्धक्रमेण संवत्सराधिपः सावनाद्दिनगणात्सप्तह तात्क्रमेणैव दिवसाधिपः चान्द्राः दिनगणा दशाधिकशतहताल्लुब्धं सप्तहतं तद्विशेषं पूर्वं ब्रह्मचन्द्रेन्द्रे श्रवणवरुणाग्निवाय्वाश्च पर्वपतयः दिनगणामि ष्टग्रहमगणगुणश्चौदिनैर्विभजेत् । लब्धं भगणादिः खेखार्कोदयो ग्रहो भवति । एवंरूपेणाहर्गणेन ग्रहसुक्तिः । इष्टां कालबावताकालेनाकोदयो भवि ष्यति तावता कालेन ग्रहस्यैकदिवसभुक्तिं संगुण्य षष्ट्या विभजेत । अवाप्तं स्वभुदये ग्रहस्य धनमवममे ऋणम् । एवमुत्तरगोले दक्षिणेन विपरीत देशान्तरयोजनानि षष्ट्यासङ्गुण्य पञ्चभिः सहस्रैर्विभजेत् । लब्धं लेखाप्राग्भावे संशोध्यमपरस्मिन्देयमवमिष्टे देशे । इष्टे च काले ग्रहो मध्यमो भव ति । तत्कालेऽर्कचन्द्रमन्दकर्मणैव स्फुटौ कार्यों भौमः कर्मचतुष्टयेन तस्य मन्दं शीघ्रं मंदं शीघ्रमिति च कर्माणि । अन्येषां मन्दशीघ्रे कर्मणी तत्र भौममर्द्ः संस्कार्यः तच्छीघ्रपरिधिश्च शुक्रस्य परिधिद्रम्यपि तत्र भौमजीवसौरगाणार्कः शीघ्रः । स्वयं मध्यमो बुधशुक्र योर्को मध्यमः । स्वयं शीघ्रोशीघ्रो महांनं केन्द्रः ग्रहश्च मन्दोनः भौमशीघ्रकेन्द्रपुक्षुयुक्तयोरल्पस्य जीवे चतुर्भिः शतैः ग्रहैश्च मन्दोनतः भाणिते द्वादश्या जीवया विभजेत् । लब्धेन केन्द्रे मकरादिगे भौममन्दयुतं कार्यं कर्कादिगे चोनमिति शुक्रमदं केन्द्रज्यां न्यासाधार्धवहृतं

॥२१७॥

लब्धेन तं मृदुं परिधिरूनः स्पष्टो भवति। तस्यैव शीघ्रकेन्द्रज्यां व्यासार्धं पञ्चमेन विभजेत। लब्धे युतः शुक्रशीघ्रपरिधिः स्पष्टो भवतीति

मन्दकेन्द्रात जीवा भुजज्या त्रिराशिरहितात्कोटिज्याकोटिभुजज्ये स्वमृदुवारिधिहते खरसाग्निभिर्विभजेत। लब्धं भुजकोटिपाते मकरादिकेन्द्रे

कोटिफलं व्यासार्धे दद्यात्। कुलीरादिके शोधयेत्कोटिर्भवति। भुजाफले भुजा कोटिभुजावर्गयोगमूलं कर्णः व्यासाधहतां भुजज्यां

स्फुटकणेन विभजेत्। लब्धचापं फलकलाः मेषादिकेन्द्रे ग्रहे शोध्यास्तुलादौ देयाः। भौमस्य प्रथममन्दकर्मण्युपचियुक्ताः एवं स्पन्दस्फुटं ग्रहं शीघ्रा

दपास्य केन्द्रं कृतेतदेव शीघ्रपरिचिना कर्म कुर्यात्। तत्फलं मन्दस्फुटे ग्रहे मेषादिकेन्द्रे धनं तुलादणमिति। भौमस्य प्रथम शीघ्रकर्मणि तदनीकृते

एवं ग्रहः स्फुटो भवति। बुधसितपातौ विपरीतेन अब्दफलेन स्फुटौ कार्यों भौमजीवसोराणां शीघ्रान्त्यफलेनानुलोमीनानीतवर्तमानस्र्फुटं

ग्रहान्तरं स्फुटभुक्तिः अर्कफलम्। स्फुर्भुक्तहितं भवनकलाभिर्विभजेत लब्ध्यमर्केकेन्द्रवशे तद्वदेव ग्रहस्य धनणे योज्ये। अन्त्यशीघ्रकर्माविशेषं

केन्द्रस्य वक्रादिकेन्द्रस्य वान्तरं स्फुटभुक्तिशीघ्रसूत्सतरेण विभजेत्। लब्ध्यो वक्रादिर्नादिः कालः ध्रुवकेकेन्द्रेऽधिक एष्यः शीघ्रकेन्द्रेधिकेतीतः॥

इति श्रीवि० मा० वज्रसं० द्वितीयखण्डे गमं प्रति पुश्करोपाख्याने ज्योतिःशास्त्रे ग्रहातिनमिकेनसतत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ १६९॥

स्फुटग्रहं लिप्तीकृतम अध्भिः शतैर्विभजेत्। लब्धं ग्रहेण मुक्तान्यश्विन्याद्यानि नक्षत्राणि शेषं स्फुटभुक्त्या विभजेत। लब्धं दिनादिः कालो

नक्षत्रप्रविष्टस्य अवशेषमग्रमभूभ्यः शेतेभ्यः संशोध्यावशेषपात प्राग्गतकालो नक्षत्रिस्थैः राशो भुक्ता अमुक्ता वा स्फुटभुक्त्या विभजेत। लब्धं

दिनादिः संक्रान्तंर्गतेष्यः कालः अथ योजनकर्णान्तं सर्वोत्थाविशेषकर्णान्वितं व्यस्तं व्यासार्धेन विभजेत। लब्धं स्फुटयोजनकर्णार्था ग्रहाः

प्रमाणविकर्णकर्णयोजनानि व्यासाधंहतानि स्फुटयोजनकर्णेन विभजेत। लब्धं स्फुटग्राह्यप्रमाणव्यासकलाः स्फुटान्यर्ककर्णार्थयोजनानि पंच

साहस्रिकरस्य परिधेः कर्णानि तेनैव गुणितानि रविव्यासले न तद्गुणेन विभजेत। लब्धं भूच्छाया स्फुटरशिरकर्णार्धनपासप्रसाहिस्रकस्य। परिधैः

कर्णहतं भूच्छापया विभजेत। लब्धं व्यासार्धगुणं चन्द्रस्फुटयोजनकर्णेन विभजेत लब्धं राहुमानकलाः। गृहमानाधंर्कलाः षष्टिगुणा

भुक्त्या विभजेत। लब्धं संक्रांतिकालात्प्रागपरेण च पुण्यकालः। अर्कोनाच्चन्द्राद्विशतीकृतात वग्भागमभक्तच्छुक्लग्रतिपदाद्या तिथिः।

शेषात्षष्टिगुणयाद्भुक्त्यन्तरहताद्धटिकादिः कालः कृष्णचतुर्दश्यांतः सदैव शकुनिः अमायां आद्यंच चतुष्पातं द्वितीय नाम्नः प्रतिपदार्यचं किस्तुघ्नम

अर्कोनचन्द्रलिप्ताः खरदग्निभिर्विभजेत। अवशेषपात्तित्थिथवतकालः ळब्ध्यादेकोनात्सप्तमहतादवशेषं ववाद्यं करणं चन्द्राकर्योगे चन्द्राधंयोरामनेवातवै

[वि० ध०] [॥२९८॥]

[द्वि० सं०] [अ० १७४]

धूते तेन चन्द्रार्कयोः क्रान्तिसाम्ये । तत्र व्यतीपातोऽभिन्नेऽयने गोलैकत्वे च वैधृतः समानेऽयने गोलभेदे च ध्रुवकार्कचन्द्रयोगान्तरे चन्द्रार्कभुक्तिवियोगेन विभजेत । लब्धेन ध्रुवकादित्ये चन्द्रार्कयोगेणाधिकान्विति । ततोऽर्कक्रान्तिस्तत्कालिकपातेन चन्द्रस्तत्क्रान्तिः प्रथमतृतीयपादान्तस्थे चन्द्रेऽस्य क्रान्तेः चन्द्रक्रान्तिर्यद्योना भवति तदा क्रान्तिसाम्याद्भावाः प्रथमतृतीयपदस्थे चन्द्रेऽपि तदुपक्रममर्कापक्रमादूनं दृष्ट्वाः क्रान्तिसाम्यात्कालोनेयथातीतः। द्वितीयचतुर्थपदस्यान्यथाविक्षेपेण स्वक्रान्तिदिगुत्पत्तौ चन्द्रापक्रममधिकृतं कल्पयेत । क्रांतिर्युतिरन्यदिशोरेक दिशोरन्तरं व्यतीपातेनेत्या वैधृतिमभमत्याः। एवमिष्टकालिकैरर्कचन्द्रपातैर्द्वितीयाद्यस्ततः प्रथमाद्वितीयात्कालयाः द्वयोरन्यतोरीतो वा पातस्तदा तयोरन्तरम्नाऽअन्यथा योगो भागापहारः प्रथमगुणितस्येष्टकालस्य ते कालस्य तेन कालेनासकृत् द्वितीयं कृत्वा विशेषकर्मणा स्फुटकालः साध्यः स व्यतीपातपातसाम्यकालः । आदित्यचन्द्रमानयोगः षष्टिगुणो भुत्यन्तरेण हृतो लब्धा स्थितिरिति ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखंडे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तिथिनक्षत्रप्रकरणं नाम सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७० ॥

दिनगतशेषकालकर्णयोस्तद्गोलचरेणार्धाधीनस्य दक्षिणे युक्तस्य जीवाऽसहोरात्रानवहतास्त्रिज्याहतो गोलविपर्ययेण त्रिज्यायुतोत्यच्छेदः । छेदोलब्धकव्यान्याहतः त्रिज्याविभाजितः शंकुः। शंकुवर्गहीनस्य त्रिज्यावर्गस्य पदं दृग्ज्यादशहता शंकुहता छाया मध्याह्निकाऽर्कक्रान्त्या साक्षासंयोगविवरौ दक्षिणेत्तरगोलयोरिष्ट तद्भास्त्रिज्यादापस्य तज्याभागापहारः द्वादशहताया अनष्टजीवाया लब्धं माध्याह्निकी छाया त्रिज्याद्यंघातमध्याह्नच्छायाभागापहारविभक्तस्तत्कर्णः विषुवकण्हंतां त्रिद्यां स्वेष्टकायाकर्णेन विभजेत । लब्ध्युत्तरादक्षिणगोलयोः क्षितिज्यया युतोनव्यासाधैताडितं स्वानहोरात्राधेन विभजेत । लब्धा चापं गोलविपर्ययाक्षरदलोनयुतं दिवसस्य गते शेषं वा भवति ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ज्योतिःशास्त्रे छायाप्रकरणं नामैकसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७१ ॥

इष्टकालस्फुटरकौशिशुक्लितास्तदा क्रान्तिराश्युद्व्यप्राणानाहताग्रहावलिताविर्भजेत्तल्लभ्धमर्कक्रान्तिराशीनभागकालः तद्दिष्टकालप्राणैर्भाज्येण स्यादित्ये चाशुक्लिता देयाः काले चानन्तरव्युदयात्रयाम्याः अर्क................... चराद्युदयो देयः शेषाइङ्कुराद्युदयभावाद्याः एवं राशिगत काललग्नोदयः पश्चादियुताको अर्कयुक्तकालद्याः कालाः लम्नाश मुक्तकलाभ्यस्तद्योगे तदन्तरा व्युदये युते लग्नोदयः कालः ॥इति श्रीवि० मा० व० मुं० द्वि० लम्रप्रकरणं नाम द्विसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७२ ॥

भौमजीवमंदाः केन्द्रः शीघ्रः शीघ्रैः बुधसितौ वक्रे मंदाव्यतथाशीघ्रौ मन्दग्रहकौतरगाः कालदृश्यांशैरंशन यदा तदा पूर्वाधौदयास्तमययोर्कादधिको ग्रहः पश्चादनेन तदास्तमयिकः तात्कालिक्यहस्फुटोविक्षेपमदज्ञात्याह

[॥२९८॥]

तन्यासाच्चैन विभजेत। लब्ध्यग्रह औदयिके ऋणमास्तमयिकवत्तउत्तरविक्षेपपरमापक्रमेण विभजेता लब्धमयनविक्षेपेऽन्वे शोध्यमन्यथादेयम्। एवं ग्रहोदयास्तलग्नौ भवतः। ततो ग्रहान्तराल्लग्नवकालः कलीशमहान्तरांशतानां भुजान्तरेण भागमपहरेत्। ग्रहे वक्रिणि भुक्तियोगेन लब्धो दिनादिः कालसुपास्तमयस्य एव नक्षत्राणां तेषां द्वादश दृश्यादृश्यांशः अगस्त्यध्रुवकदिक्कर्मद्वयं कृत्वा तद्घटिकाह्वयेन स्वदेशराश्युदये वर्धयेत्। तादृशेकंरास्त्योदयः वक्रोनेस्तमयः प्रतिदिवसिक उदयो ग्रहान्तं लग्नवशनेति ॥ इति श्रीवि० घ० दि० सं० मा० सं० उदयास्तमयप्रकरणं नाम त्रिसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७३ ॥ स्वोदयास्तावलम्बौ चन्द्रार्कयोः ततश्चन्द्रोदयास्तकालौ साध्यौ इष्टकालिकचन्द्रार्कस्वक्रान्ति त्रिज्योगुणे विलम्बज्यया विभजेत्। लब्ध्ये क्रान्तिदिशेनेन ततोर्कचन्द्रशूङ्ककौ पृथक्कूर्च्छकुहताश्चज्यावलम्बकेन विभजेत। लब्धे शङ्कतले तौ चोत्तरे स्वरात्रौ दिवससाम्ये द्वादशकुतलयोर्दिशेको योगो दिग्भेदवियोगः पृथग्बाहुः तयोर्दिगेको वियोगोऽन्यथा योगः स्फुटवाहुः स्वहग्ग्रहर्ण वर्जभुजावलम्बिक्षेपपदयोः कपालभेदे साम्ये वियोगः प्रथमशरां दिग्नेवातिलिक्षेपो दिग्भेदो युतिक्द्वितीयः प्रथमद्वितीयवर्गयोगपदं कोटिः कोटि बाहुवर्गयोगमूलंकर्णः अर्कोनानश्चन्द्रकेन्द्रं तस्माज्ज्योकेन्द्रलिप्ताश्चन्द्रमासलिप्ताः तस्माज्ज्योकेन्द्रलिप्ताश्चन्द्रमानभाः नवय्राहतास्मिन् केन्द्र प्रथमचतुथपद्स्थे द्वितीयस्थे कृष्णम् इन्दुमानचतुर्भागंकृतास्मितेकर्मानसुजक्कणकोटिसूत्राण्यङ्गुलतां यान्ति पूर्वापराशराभिमुखार्कचन्द्राणयाद्य पदंगे मितशृङ्गं परिलिखेत। एवं द्वितीयतृतीयणे कृष्णं बिन्दुमर्क परिकल्प्य ततोकार्य्या शशी तथा भुजा देया तद्भात्वाभिमुख्येन कोटिः ततः तदग्रेल्लग्नेन पूर्वान्तं पुनःपुनः सकलम्। यावद्विक्षेपं लब्धोनं स्यात् इति लम्बनं संस्कृते तिथ्यन्ते ग्रहणमध्यश्चन्द्रश्चन्द्रकलिपतादित्रि भास्त्वक्रान्तिः अङ्के सौम्य्या शोध्या याम्य्या देया तज्जयाममध्यमचन्द्रकिंशुत्यन्तहता शरेकहंतया त्रिज्यया विभजेत्। लब्धमवन्तरितिः स्वक्रान्ति तोक्षधिके सौम्य्यान्यथा याम्या तात्कालिकचन्द्रविक्षेपान्वत्यानादिगैक्ये योगो दिग्भेदो वियोगः स्फुटविक्षेपः तेन स्थिते मन्दमृदलोनयुतैर्भहेः स्पर्शनीमीलोनीलनमोक्षकालिकैलम्बनानि कार्याणि मध्यलम्बनेस्पष्टेलंबनस्य धनणेकोन्तरे भेद्योगः फलम्। तेन मध्यस्थित्यरविमन्दोवेव युते स्वकालिके स्फूटे भवतः पञ्चदशं घटिकाकालिकं लंबने फलेन हीने विमंदार्थ कार्य शेषं परिखेलावद्ध्ये चंद्रग्रहणवद्भवति ॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यलोकप्रदं तथा॥ इंदं ग्रहणं गणितं सर्वकामप्रदं शिवम् ॥ गतिमकस्य विज्ञाय ग्रहस्य सुसमाहितः ॥ तस्य लोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ सर्वग्रहांगंति ज्ञात्वा ब्रह्मलोकं प्रपद्यते ॥ धर्मार्थी प्राप्नुयाद्धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात् ॥ कामानवान्नुयात्कामी मोक्षार्थी परमं

वि० पु० द्वि० खं० अ० १७५ ॥२९१॥

पदम् ॥ सम्यग्गृह्णाति ज्ञात्वा पात्रतां याति वै द्विजः॥ न चेद् वृत्तिं तथा कुर्यात्तथा वृत्तिं विवर्जयेत्॥ पात्राणामपि तत्पात्रं ग्रहणं वेत्ति यो गतिम्॥
वेदास्तु यज्ञाद्यर्थमभिप्रवृत्ताः कालातुपूर्व्या विहिताश्च यज्ञाः ॥ तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्योतिषं वेद स वेद सर्वम् ॥ इति श्रीवि०
ध० द्वि० ख० मा० सं० पितामहसिद्धान्तो नाम चतुःसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७४ ॥ ॥ छ ॥ समाप्तं पितामहसिद्धान्तम् । श्रीपुष्कर
राम उवाच ॥ भगवन्त्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ॥ जिगीषूणां समाचक्ष्व यात्राकालं महीक्षिताम् ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ सर्वेषामेव वर्णानां
यात्राकालं निबोध मे ॥ अधिकृत्य महीनाथं विजिगीषुर्गुणान्वितम् ॥ २ ॥ पूर्वे कपाले पौरौऽर्के यायी भवति चापरे ॥ यायिग्रहो ऽक्रूरकुजो
शेषाः पौराः प्रकीर्तिताः ॥ ३ ॥ पौरग्रहैर्बलोपेतैर्न यात्रां सम्प्रयोजयेत् ॥ यायिग्रहबले राजा नित्यं यात्रां प्रयोजयेत् ॥ ४ ॥ (अस्तं गते
नीचगते विवर्श रिपुराशिगे ॥ प्रतिलोमे च विद्धस्ते शुक्रे यात्रां विवर्जयेत् ॥ ५ ॥ ) प्रतिलोमे बुधे यात्रा दिक्पतौ च तथा ग्रहे ॥ विष्टौ वृष्ट्यां
वाति वाते वात्यायाञ्च विवर्जयेत् ॥ ६ ॥ वैधृते च व्यतीपाते नागे च शकुनौ तथा ॥ चतुष्पदे च किंस्तुघ्ने तथा यात्रां विवर्जयेत् ॥
॥ ७ ॥ विप्लुते नैधने च प्रत्यरौ मे च जन्मनि ॥ गणे विवर्जयेद्यात्रां रिक्तायां च तिथौवापि ॥ ८ ॥ उदीची
च तथा प्राची तयोर्व्यर्थं प्रकीर्तितम् ॥ पश्चिमा दक्षिणा या दिक्नयोर्व्यर्थं तथैव च ॥ ९ ॥ वाय्वग्निरक्षसमुद्भूतं परिवेषन्तु न लंघयेत् ॥
राम संवत्सराद्येषु सर्वेष्वेव महीपतिः ॥ १० ॥ संवत्सरप्रदिग्ज्ञाची परिपूर्वेस्य दक्षिणा ॥ तत्पूर्वंस्थापरा ज्ञेया चाळुपूर्वस्य दक्षिणा
॥ ११ ॥ अद्वारस्तु विनिर्दिष्टस्तथा वत्ससंज्ञितः ॥ उत्तरायणगे सूर्ये प्राचीं यायाद्दिशं नृपः ॥ १२ ॥ चन्द्रे च ब्राह्मणश्रेष्ठ
पश्चिमां दक्षिणस्त्विते ॥ तयोरयनभेदेन यायात्सायनरायं दिवा ॥ १३ ॥ रात्रौ चान्द्रायणं यायाद्या दिगुक्ता मया तव ॥ वसन्त
उत्तरद्वारे ग्रीष्मः प्राग्द्वारिकस्तथा ॥ १४ ॥ शरच्च पश्चिमद्वारः शिशिरश्चोत्तरसुखः ॥ हेमन्तः सर्वतोद्वारः प्रावृडद्वारिका स्मृता ॥ १५ ॥
नक्षत्रदेवताभिर्या यस्य तु दिग्दृच्यते ॥ मासांश्चैत्य महाभाग तथैव परिकीर्तिता ॥ १६ ॥ आदित्यचन्द्रसंसर्गादर्कदिवसास्त न शोभनाः ॥ त एव
चानुकूलस्य दिवसो न प्रशस्यते ॥ १७ ॥ प्राग्द्वारे भास्करो ज्ञेयो दक्षिणेन तथा कुजः ॥ पश्चिमेन शनैश्चारी उद्गद्वारस्तु चन्द्रमाः ॥ १८ ॥
सर्वद्वाराः स्मृता राम जीवशुक्रैन्दुन्दनाः ॥ तेषां हि दिवसाः शस्ता विशेषेण गमिष्यताम् ॥ १९॥ समागमे जितो यस्तु जीवो मित्रगृहे स्थितः॥
स्फुरणो रश्मिहीनश्च न प्रशंसन्ति तद्दिनम् ॥२०॥ उच्चस्थो मित्रगृहगः स्वक्षेत्रस्थश्च यो ग्रहः ॥ विजयी रश्मिवांस्थूलो दिनं तस्य प्रशस्यते॥२१॥

कृत्तिकाद्यानि पूर्वेण मघाद्यानि च याम्यतः॥ मैत्राद्याः पश्चिमेनाथ वासवाद्यानि वायुदृक् ॥ २२ ॥ सर्वद्वाराणि तत्रापि दिवाद्यानि विनिर्दिशेत् ॥ भवन्ति स्तम्भसंज्ञानि तानि दिङ्मध्यगानि च ॥ २३ ॥ स्तम्भर्क्षाणि पूर्वांणि तानि प्रावेशिकानि तु ॥ निर्गमर्क्षाणि जानीयात्तस्तम्भाद्बहिस्त- राणि तु॥२४॥ प्रवेशेषु दुष्टेषु यायिनां विजयं वदेत् ॥ स्तम्भभेषु तु दुष्टेषु दुर्गाणां ग्रहणे तदा ॥२५॥ निर्गमर्क्षेषु दुष्टेषु नागराणां जयं वदेत् ॥ ऋक्षे पापग्रहाक्रान्ते तथा चास्तमिते द्विज ॥ २६ ॥ दृग्धे च धूमिते वापि रजसोपहतेऽथ वा ॥ केतुना धूमिते वापि परिविष्टेऽथ वा पुनः ॥ ॥ २७ ॥ उत्पातदर्शने च स्यात्तैनं चक्षण भार्गव ॥ संक्रान्तौ वा ग्रहस्य स्याद्दिनं चास्तोदयी तथा ॥ २८ ॥ मित्रऋन्द्दसवा यश्च ग्रहणेनान्येन वा पुनः ॥ यन्नक्षत्रगतो ग्रस्तो स्यातां वा शशिभास्करौ ॥ २९ ॥ न तेन नृपतियार्यान्नक्षत्रण कदाचन ॥ अष्टवर्गानुकूलस्य चन्द्रे यात्रां प्रयोजयेत् ॥ ३० ॥ पूर्वद्वारस्थितानन्दा भद्रा दक्षिणतः स्थिता ॥ जया च पश्चिमद्वारा रिक्ता चोदक्प्रकीर्तिता ॥ ३१ ॥ पूर्णा तु सर्वतो द्वारा तिथिरुक्ता महाभुज ॥ नक्षत्रदेवतातुल्या मुहूर्तानां तु दिग्भवेत् ॥ ३२ ॥ त्रिद्विद्वाराग्निभिर्ज्ञेया दक्षिणेन विगर्हिता ॥ प्राग्द्वाराः कथिता राम मेषसिंहधनुर्धराः ॥ ३३ ॥ तथा च पश्चिमद्वाराः कन्यामकरगोवृषाः ॥ तुलामकरकुम्भाश्च ज्ञेयाः पश्चिमदिक्सुखाः ॥ ३४ ॥ कोटवृश्चि- कर्मीनाश्च तथा चोदक्प्रकीर्तिताः ॥ लग्नेन दिङ्मुखं यत्नाज्ज्ञेयं प्राङ्मुखमंशकम् ॥ ३५ ॥ सौराः सर्वे प्रशस्यन्ते कालोघे विवर्जयेत् ॥ विशाखार्धं भत्रितयं दीने सूर्ये विवर्जयेत् ॥ ३६ ॥ आषाढात्रितयं चन्द्रे तथा ब्राह्मणसंज्ञकम् ॥ धनिष्ठाद्यत्रयं भौमे पौष्णादित्रितयं बुधे ॥ ३७ ॥ रोहिण्यार्धं तथा जीवे पुष्यार्धं च तथा सिते ॥ अर्यमण्यार्धं तथा सौरे प्रयत्नेन महाभुज ॥ ३८ ॥ मूले च श्रवणं चैव आहि- र्बुध्न्यं तथैव च ॥ अश्लेषामथ चादित्यं भाग्यं वायव्यमेव वा ॥ ३९ ॥ आदित्यादिदिनेष्वेते सिद्धियोगाः प्रकीर्तिताः ॥ सिद्धियोगान्वि- शेषेण तिथिष्वपि निबोध मे ॥ ४० ॥ अहक्रमेण धर्मज्ञ सर्वकर्मसु सिद्धिदान् ॥ द्वितीया च तृतीया च प्रतिपञ्चाष्टमी तथा ॥ ४१ ॥ सप्तमी च चतुर्थी च पञ्चमी च तथा तिथिः ॥ अन्याश्च सिद्धियोगांस्तु तिथयस्त्वं शृणु क्रमात् ॥ ४२ ॥ एकादशी च दशमी नवमी पञ्चम्यपि ॥ चतुर्दशी द्वादशी च तथा राम त्रयोदशी ॥ ४३ ॥ छायाप्रमाणं वक्ष्यामि सिद्धियोगेष्वतः क्रमात् ॥ तत्र काले कृतं कर्म सकृत्संपद्यते ध्रुवम् ॥ ४४ ॥ आदित्ये विंशतिर्ज्ञेयाश्चन्द्रे षोडश कीर्तिताः ॥ भौमे पञ्चदशोक्ताश्चतुर्दश तथा बुधे ॥ ४५ ॥ त्रयोदश तथा जीवे शुक्रे द्वादश कीर्तिताः ॥ उदितेनोत्तरां गच्छेत्प्राचीं मध्यस्थिते रवौ ॥ ४६ ॥ दक्षिणामपराह्ने तु अर्धरात्रे तु पश्चिमाम् ॥ जन्मराश्युदये यात्रा न प्रशस्ता

महाभुज ॥ ४७ ॥ ताभ्यामुपचयर्क्षे तु यात्रा शस्ता तथा भवेत् ॥ शेषेषु वर्जयेद्यात्रां मृतिकामो नराधिपः ॥ ४८ ॥ यात्रा शुभफला
ज्ञेया सौम्यहृन्नवांशके ॥ पापग्रहांशके यात्रां प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ ४९ ॥ जन्मभे नैधने चैव तथाद्याने विपत्करे ॥ प्रत्यरे गमने यात्रां
प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ ५० ॥ क्षेमे संपत्करे मैत्रे साधके चातिमैत्रके ॥ कर्मभे च तथा यात्रा प्रशस्ता मनुजोत्तम ॥ ५१ ॥ दिव्यान्तरिक्षक्षिति
जे दृष्टे राम महाद्भुते ॥ सप्ताहं वर्जयेद्यात्रां प्रयत्नेन महाभुज ॥ ५२ ॥ लग्ने तु विबले यात्रां शून्ये केन्द्रे च वर्जयेत् ॥ जन्मपे लग्नपे राम
बलहीने विशेषतः ॥ ५३ ॥ दिक्पतावपुकूले तु शुभा यात्रा प्रकीर्त्तिता ॥ सम्मुखे शुक्रचापे तु यात्रां यत्नेन वर्जयेत् ॥ ५४ ॥ निक्षिण
न च गच्छेतथा राम द्वारामिहतमस्तकः ॥ दृष्ट्वा द्रव्यममङ्गल्यं स्त्रियंचैवातथैव च ॥ तुष्टे मनसि गन्तव्यं प्रयत्नतेन महीभुजा ॥ ५५ ॥ त्रिकोण
केन्द्रोपगतास्तु सौम्याः पापस्तथा चोपचयक्षंसंस्थाः ॥ भवन्ति लग्नस्य तु यस्य तेन यात्रा प्रयुक्ता तु शुभावहा स्यात् ॥ ५६ ॥
इति श्रीविष्णु० द्वि० मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने ज्योतिःशास्त्रमते यात्राधिकारो नाम पञ्चसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७५ ॥
॥ राम उवाच ॥ यात्राविधानमाचक्ष्व सर्वभूतभृतांवर ॥ जिगीषूणां नरेन्द्राणां सिद्धिकारणमुत्तमम् ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ सप्ताहेन
यदा यात्रा भविष्यति महीपतेः ॥ तदा दिने तु प्रथमे पूजनीयो विनायकः ॥ २ ॥ मोदकै रक्तसंदेश्श्च कुसुमैश्च तथा फलैः ॥ गन्धधूपैर्विलिप्तङ्गा
रैर्धूपैर्दीपेर्मनोहरैः ॥ ३ ॥ द्वितीयेशिदि ततः कार्यं सर्वदिक्पालपूजनम् ॥ दिक्पालपूजनं कृत्वा तेषां च पुरतः स्थितः ॥ ४ ॥ शय्यां कुशाभिः
कुर्वीत सितवस्त्रोत्तरच्छदाम् ॥ विकीर्णांशुभपुष्पैस्तां तथा सिद्धार्थकैः शुभैः ॥ ५ ॥ तच्छीर्षके तु पूज्या श्रीर्भद्रकाली च पादयोः ॥ ह्यं दक्ष
णपार्श्वे तु वामे ब्रह्माणमेव च ॥ ६ ॥ पूजितं कलशं ह्यं कुर्यादूर्णीष्वके दृढम् ॥ नीलपल्लवसंछन्नं चारुपुष्पोज्ज्वलं शुभम् ॥ ७ ॥ एककालं
हविश्यान्नं लघु भुक्ता महीपतिः ॥ स्वयं दक्षिणापार्श्वे च मन्त्रमेतदुदीरयेत् ॥ ८ ॥ नमः शम्भो त्रिनेत्राय रुद्राय वरदाय च ॥ वामनाय विरूपाय
स्वप्नाधिपतये नमः ॥९॥ भगवन्देवदेवेश शूलभृद्वृषवाहन ॥ इशानिष्टं समाचक्ष्व स्वप्ने सुतस्य शाश्वतम्॥१०॥ यज्जामतो दूरमिति मन्त्रमार्थवतं
जेत्तः ॥ हृदि न्यस्य कुशान्प्राज्ञः प्रयतस्तु पुरोहितः ॥११॥ ततः स्वप्ने शुभे दृष्टे यात्रा देया तु नान्यथा ॥ तृतीयेऽहनि संप्राप्ते देवं दिङ्नाथमर्च
येता॥ १२॥ एकामेव महाभाग दिननाथं तथा ग्रहम् ॥ यां दिशं नृपतिर्गच्छेन्नायं तत्यास्तथैव ताम्॥ १३॥ चतुर्थेऽहनि संप्राप्ते ग्रहयागो विधीयते॥
पञ्चमेऽहनि संप्राप्ते सर्वयागांस्तथैव च ॥ देवतानां स्वनगरे कृता वासां तथालयाः ॥१४॥ तासां संपूर्जनं कार्यं स्वपूरे ये तथा स्थिताः ॥ तत्रैव

हलायुधम् ॥ उत्तारणं वणिज्यार्थी श्रीराममभ्युदये नृप ॥ १२ ॥ मङ्गल्यं मङ्गले विष्णुममङ्गल्येषु कीर्तयेत् ॥ अरिष्टान्तेषु शेषेषु विशेषेषु तथा जपेत् ॥ १३ ॥ उत्तिष्ठन् कीर्तयेद्विष्णुं प्रसुप्तो माधवं नरः ॥ भोजने चैव गोविन्दं सर्वत्र मधुसूदनम् ॥ १४ ॥ नारायणं सर्वकाले श्रुतप्रस्खलनादिषु ॥ स्नाने देवार्चने होमे प्रणिपाते प्रदक्षिणे ॥ १५ ॥ कीर्तयेद्वासुदेवोति अनुक्तेष्वपि यादव ॥ कार्य्यारम्भेष्वथ वा राजन्सर्व्वं नाम कीर्तयेत् ॥ १६ ॥ सर्वाणि नामानि हि तस्य राजन्सर्व्वार्थसिद्धानि भवन्ति पुंसः ॥ तस्माद्यत्नं खलु देवनाम सर्वेषु कार्येषु जपेत् भक्त्या ॥ १७ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तत्तत्कार्य्यप्राप्तितत्तन्नामकीर्त्तनवर्णनो नाम त्रयोविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२३ ॥

वज्र उवाच ॥ कस्मिन्काले तु देवस्य किंकिं नाम प्रकीर्तयेत् ॥ एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्व विजानसे ॥ १ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ प्रद्युम्नं वामदेवं च तथा सङ्कर्षणं प्रभुम् ॥ प्रद्युम्नमनिरुद्धं च क्रमाच्चतुर्दिक्षु वर्जयेत् ॥ २॥ विष्णुं मधुनिहन्तारं तथा देवं त्रिविक्रमम् ॥ वामनं श्रीधरं चैव हृषीकेशं तथैव चा॥दामोदरं पञ्चानां केशवं च यदूतमानांनारायणं माधवं च गोविन्दं च तथा क्रमात् ॥४॥चैत्रादिषु तु मासेषु देवदेवमनुस्मरेत् ॥प्रद्युम्नमनिरुद्धं च पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः॥५॥सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुर्भूतानां निधिरव्ययः॥आदित्यादिषु वारेषु क्रमाद्देवमनुस्मरेत् ॥ ६ ॥ विश्वं विष्णुर्र्वषट्कारो भूतभव्यभवः प्रभुः॥ भूतकृत् भूतभृद्भावो भूतात्मा भूतभावनः॥७॥अव्यय्यः पुंडरीकाक्षो विश्वकर्मा शुचिश्रवाः॥ सम्भवो भावनो भर्ता प्रभवः प्रभुरीश्वरः ॥ ८ ॥ अप्रमेयो हृषीकेशः पञ्चनामः परः प्रभुः ॥ अमेयः शाश्वतो धाता कृष्णश्चैतान्यनुस्मरेत्॥९॥ देवदेवस्य नामानि कृत्तिकादिषु यादव ॥ ब्रह्माणं श्रीपतिं विष्णुं कपिलं श्रीधरं प्रभुम् ॥ १० ॥ दामोदरं हृषीकेशं गोविन्दं मधुसूदनम् ॥ मूधरं गादिनं चैव शिखिनं पद्मिनं तथा ॥ ११ ॥ चक्रिणं च महाराज प्रथमादिषु संस्मरेत् ॥ सर्वं वा सर्वदा राम देवदेवस्य यादव ॥ १२ ॥ नामानि सर्वाणि जनार्दनस्य कालश्च सर्वः पुरुषप्रवीर ॥ तस्मात्सदा सर्वगतस्य नाम ग्राह्यं यथेष्टं वदतो राजन् ॥ १३ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कालनामाख्यानो नाम चतुर्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२४ ॥

वज्र उवाच ॥ कस्मिन्क्षेत्रे तु देवस्य किंकिं नाम प्रकीर्तयेत् ॥ एतन्मे संशयं छिन्धि भृगुवंशविवर्धन ॥ १ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ॥ वासुदेवस्य संवादमर्जुनस्य च यादव ॥ २ ॥ वृते भारतसंग्रामे राज्यं प्राप्ते युधिष्ठिरे॥ अस्मिन्नेव समारम्भे विजहाते यथासुखम् ॥३॥ वासुदेवार्जुनौ वीरौ लक्षीकृतवसुन्धरौ ॥ ततः कथान्ते कास्मश्चित्कृष्णं पप्रच्छ फाल्गुनः ॥ ४ ॥

अर्जुन उवाच ॥ क्षेत्रेषु येषुयेषु त्वं कीर्त्त-

वि० ध०

तृ० खं० अ० १२५

॥३७॥

नीयो मयाच्युत ॥ चेतसा प्रणिधानात्थं त्वं ममाख्यातुमर्हसि ॥ ५ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ सर्वगः सर्वभूतोऽहं न हि किञ्चिन्मया विना ॥ चरा चरे जगत्त्यस्मिन्विद्यते कुरुसत्तम ॥ ६ ॥ तथापि येषु स्थानेषु चिन्तनीयोऽहमर्जुन ॥ स्तोतव्यो नामाभिर्येक्ष शृणु त्वं तद्ददामि ते ॥ ७ ॥ पुष्करे पुण्डरीकाक्षं गयायां च गदाधरम् ॥ लोहदण्डे तथा विष्णुं स्तुवंस्तरति दुष्कृतम् ॥ ८ ॥ राघवं चित्रकूटे तु प्रभासे दैत्यसूदनम् ॥ वृन्दावने च गोविन्दं मां स्तुवन्पुण्यभाग्भवेत् ॥ ९ ॥ जयं जयन्त्यां स्तुन्वंश्च जयन्तं हस्तिनापुरे ॥ वराहं कन्दमाले च कश्मीरेषु च चक्रिणम् ॥ १० ॥ जनार्द्दनं तु कुब्जाम्रे मथुरायां च केशवम् ॥ श्रीकुब्जे श्रीधरं तद्वद्गङ्गाद्वारे सुरोत्तमम् ॥ ११ ॥ शालिग्रामे महायोगं हरिं गोवर्धना चले ॥ पिण्डारके चतुर्बाहुं शंखद्वारे च शंखिनम् ॥ १२ ॥ वामनं तु कुरुक्षेत्रे यमुनायां त्रिविक्रमम् ॥ विश्वेश्वरं तथा शोणे कपिलं पूर्वसागरे ॥ १३ ॥ श्वेतद्वीपपतिं चापि गङ्गासागरसंगमे ॥ भूधरं देविकातीरे प्रयागे योगशायिनम् ॥ १४ ॥ नरनारायणाख्यौ च तथा बदरिकाश्रमे ॥ समुद्रे दक्षिणे नाम पद्मनाभेति फाल्गुन ॥ १५ ॥ द्वारकायां तथा कृष्णं स्तुवँस्तरति दुर्गतिम् ॥ एवं रामं महेन्द्राद्रौ हृषीकेशं तथा कुरु ॥ १६ ॥ अश्वत्थीर्थे हयग्रीवं विश्वरूपं हिमाचले ॥ नृसिंहं कृतशौचे तु विपाशायां द्विजप्रियम् ॥ १७ ॥ नेमिषे यज्ञपुरुषं जम्बुमाले तथाच्यु तम् ॥ अनन्तं सैन्धवारण्ये दण्डके शार्ङ्गधारिणम् ॥ १८ ॥ उत्पलावर्तके शौरिं नर्मदायां श्रियः पतिम् ॥ दामोदरं रैवतके नन्दायां जलशायि नम् ॥ १९ ॥ सर्वयोगेश्वरं चैव सिन्धुसागरसंगमे ॥ सह्याद्रौ देवदेवेशं वैकुण्ठं माधवे वने ॥२०॥ सर्वपापहरं विन्ध्ये चोड्रेशु पुरुषोत्तमम् ॥ हृदयं चापि कौन्तेय परमात्मा सनातनः ॥ २१ ॥ वटेवटे वैश्रवणं चत्वरेचत्वरे शिवम् ॥ पर्वतेपर्वते रामं सर्वत्र मधुसूदनम् ॥ २२ ॥ नरं भूमौ तथा व्योम्नि कौन्तेय गरुडध्वजम् ॥ वासुदेवं च सर्वत्र संस्मरेज्ज्योतिषां पतिम् ॥ २३ ॥ अर्चयन्प्रणमंस्तुन्वन्संस्मरँश्च यत व्रतः ॥ एतेष्वेतानि नामानि नरः पापात्प्रमुच्यते ॥ २४ ॥ स्थानेष्वेतेषु मन्नाम्नामेतेषां प्रीणयेन्नरः ॥ द्विजानां प्रीणनं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते ॥ २५ ॥ नामान्येतानि कौन्तेय स्थानान्येतानि चात्मवान् ॥ जपन्वै पञ्च पञ्चाशन्निसन्ध्यं मत्प रायणः ॥ २६ ॥ त्रीणि जन्मानि यत्पापं चावस्थात्रितये कृतम् ॥ तत्क्षालयत्यसन्दिग्धं जायते च सतां कुले ॥ २७ ॥ द्विकालं वा जपन्नित्यंदिवारत्रौ च यत्कृतम् ॥ तत्स्माद्विमुच्यते पापात्सप्तवन्धरसो नरः ॥ २८ ॥ जतान्येतानि कौन्तेय सङ्ख्याछूद्रामन्वितम् ॥ मोचयन्ति नरं पापाद्यत्नैरेव दिने कृतम् ॥ २९ ॥ धन्यो यशस्वी शत्रुघ्नो जयः कुरुकुलोद्वह ॥ महाकुलकुलां चैव करोत्याशु न संशयः ॥ ३० ॥

॥३७॥

उपोषिताश्च मनसः स्थानेष्वेतेषु मानवः ॥ कृतायतनवासश्च प्राप्नोत्यभिमतं फलम् ॥ ३१ ॥ उत्क्रान्तिरप्यशेषेषु स्थानेष्वेतेषु शस्यते ॥ अन्यस्थानाच्छतगुणामेतेष्वनशनादिकम् ॥ ३२ ॥ यस्तु मत्परमः कालं करोत्येतेषु मानवः॥ देवानांमपि पूज्योऽसौ मम लोके महीयते॥ ३३॥ स्थानेष्वेतेषु च ये वसन्ति संपूजयन्ते मम सर्वकालम् ॥ तद्देह चान्ते त्रिदिवं प्रयान्ति नाके च लोकं समवाप्नुवन्ति॥३४॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्ते रे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अर्जुनं प्रति कृष्णोपदेशे स्थानविशेषकीर्तनमाहात्म्यवर्णनो नाम पञ्चविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२५ ॥ वज्र उवाच ॥ नाम्नां संपूजनं विष्णोस्त्वया कार्यं प्रकीर्तितम् ॥ प्रादुर्भावेषु काम्यं च पूजनं च तयोरितः ॥ १ ॥ काल नामानि च तथा स्थानानामानि चाप्यथ ॥ काम्यानि चैव नामानि त्वया प्रोक्तानि भार्गव ॥ २ ॥ तस्यैव देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ सर्वदेवमयस्येह सर्वेश्वरपरस्य च ॥ ३ ॥ आराधनविधानार्थं कथयस्व ममानघ ॥ त्वं हि सर्वकथारामौ यथा देवः पितामहः ॥ ४ ॥ भूय एव समाचक्ष्व उपास्याफलं विभो ॥ देवतापूजनायार्थं विधिना पूजनस्य च ॥ ५॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अष्टपत्रं तु कमलं विन्यसेद्दर्भकैः शुभैः ॥ ब्रह्माणं कर्णिकायां तु तस्य संपूजयेद्विभुम् ॥ ६ ॥ ऋग्वेदं पूर्वपत्रे तु यजुर्वेदं तु दक्षिणे ॥ पश्चिमे सामवेदं तु उत्तरेऽथर्वणं तथा ॥ ७ ॥ आग्नेये च तथाङ्गानि धर्मशास्त्राणि नैरृते ॥ पुराणान्येव वायव्ये चेशानीं न्यायविस्तरम् ॥ ८ ॥ एवं विन्यस्य धर्मज्ञ सोपवासस्तु पूजयेत ॥ चैत्रशुक्लाद्यारभ्य सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ ९ ॥ सदा प्रतिपदं प्राप्य शुक्लपक्षस्य यादव ॥ संवत्सरं महाभाग शुक्लान्धवललेपनैः ॥ १० ॥ भूरिणा परमान्नेन धूपदीपरतन्द्रितः ॥ संवत्सरान्ते गां दद्याद्व्रते चीर्णे नरोत्तम ॥ ११॥ इदं व्रतं यस्तु करोति राजन्स वेदवित्स्याद्भुवि धर्मनित्यः ॥ कृत्वा तदा द्वादशवत्सराणि विश्वेष लोके पुरुषः प्रयाति ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयकाण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ब्राह्मीप्रतिष्ठालाभो नाम षड्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२६ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आराधनं त्रिदेवस्य तस्य वक्ष्यामि यादव ॥ वैष्णवीमिति यास्य स्य द्वितीयमपिमार्दन ॥ १ ॥ ब्राह्मी तु राजसी मूर्तिस्तस्य जगत्प्रवर्तिनी ॥ सात्त्विकी वैष्णवी ज्ञेया संसारपारपालिनी ॥ २ ॥ तामसी च तथा रौद्री ज्ञेया संहारकारिणी ॥ चैत्रशुक्लप्रतिपदि ब्रह्माणं पूजयेन्नरः ॥ ३ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपांन्नसम्पदा ॥ क्षीरं ब्राह्मैस्ततो मन्त्रैर्जुहुया ज्जातवेदसि ॥ ४ ॥ लोहभाण्डं द्विजे दद्यात्क्षीरपूर्ण सकञ्चनम् ॥ दध्ना च भोजनं कार्यं मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ॥ ५ ॥ एकवस्त्रांचिते देशे तथा स्वप्यात्कुशास्तृते ॥ ततश्चतुर्थे दिवसे कूपनादेयसारसैः ॥ त्रिभिरेकगतेस्तोयैः सम्यक्स्नानं समाचरेत ॥ ६ ॥ पूजयेत्पूर्ववत्सम्यक्प्रयत्नितय

वि० ध० तृ० खं० अ० १२९ ॥३७८॥

मेव तत ॥ लेह्यञ्च द्विजे दद्यात्समाल्यं नृप दक्षिणाम् ॥ ७॥ तृतीयेहि ततः पूजा कार्या रुद्रस्य पार्थिव ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूप दीपैस्तथैव च ॥ मानस्तोकेति मंत्रेण घृतहोमो विधीयते ॥८॥ सघृतं लेह्यपात्रं च सहिरणयं सदक्षिणम् ॥ तृतीये दिनभागे तु वाताहारं समाचरेत् ॥ ९ ॥ तथा त्रिमधुरं द्वादशोजनं तच्च भक्षयेत् ॥ व्रतमेतन्नरः कृत्वा मासिमासि दिनत्रयम् ॥ संवत्सरेण धर्मज्ञ गतिमिष्टामवाप्नुयात् ॥ १० ॥ मातृव्यमासाद्य भवर्रोगो जितेन्द्रियः सत्यपरो विनीतः॥ सौभाग्यरूपद्रविणोपपन्नः साक्षाद्विद्यो लोकधुरन्धरः स्याता॥ १॥इति श्रीविष्णुधर्मो त्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे त्रिमूर्त्तित्रतं नाम सप्तविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२७॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एकमेव जगत्सर्व प्रकृतिः पुरुषः स्मृतः॥ चैत्रशुक्लसमारभे सोपवासो जितेन्द्रियः ॥१॥ पुरुषं पूजयेद्विष्णुं स्थले वा यदि वा जले ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपात्रसंपदा ॥२॥ पौरुषं तु तथा सूक्तं जपेद्दन्तजले नरः ॥ तथा चैनं च प्रत्यहं बुधो दद्याज्जलाञ्जलिम् ॥३॥ तथा पुष्पाणि धर्मज्ञः फलानि च महाभुज ॥ धूपं दद्यात्सतंतचं जपेच्छक्त्या तथा च तम् ॥ ४ ॥ जुहुयाच्च तथाऽऽज्येन द्विजे दद्याच्च काञ्चनम् ॥ आहारं पयसा कुर्यान्निशाकाले च भार्गव॥ ॥ ५ ॥ एतत्संवत्सरं कृत्वा, नित्यव्रतमतीन्द्रितः ॥ पक्षयोरुभयोर्वीर सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ६ ॥ प्रसादमासाद्य स वासुदेवात्सर्वं दृश त्सर्वगुणादिश्र्विन्त्यात् ॥ लोकेश्वरान्मॊक्षपदं प्रयाति ये यान्ति सिद्धा मनुषः प्रतीताः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खण्डे मार्क ण्डेयवज्रसंवादे पौरुषीप्रतिपद्व्रतो नामाष्टाविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ पुरुषः प्रकृतिश्चोभौ जगत्सर्वं प्रकीर्तितः म ॥ अग्नीषोमात्मकं सर्वं तथा तस्य प्रकीर्तितम् ॥१॥ वासुदेवश्च लक्ष्मीश्च तावेव परिकीर्तितौ ॥ चैत्रशुक्लसप्तम्यां च सोपवासो जितेन्द्रियः ॥२॥ पौरुषेण स सूक्तेन वह्निं संपूजयेन्नरः ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपात्रसम्पदा ॥ ३ ॥ लक्ष्मीं च वरदां देवीं पूजयेदुदकेन तु ॥ श्रीसूक्तेन च धर्मज्ञ यथावन्मनुजेश्वर ॥ ४ ॥ काञ्चनं राजतं चौभौ दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ प्राणयात्रां बुधः कुर्यात्क्षीरेण संयुतेन च ॥ ५ ॥ संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं सम्यगुपोषितः ॥ मुच्यते पातकैः सर्वैर्मोक्षोपायंच विन्दति ॥६॥ कामानावाप्नोत्यथ वा विचित्राँल्लोकांश्च मुख्यान्नृपु थां समग्राम् ॥ विरूपतो रूपमथापि चारुं यशस्तथाग्र्यं तनयांश्च मुख्यान् ॥६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रकृति पुरुषनिरूपणो नामैकोनत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ नासत्यौ देवभिषजावश्विनौ परिकीर्तितौ ॥ तावेव कथितौ लोके सूर्येताराधिपौ नृप ॥ १ ॥ अश्वयान्ततौ यस्मादश्विनौ परिकीर्तितौ ॥ चैत्रशुक्लद्वितीयायां सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ २ ॥

नासत्यौ देवभिषजौ पूजयत्प्रयतः शुचिः ॥ ३ ॥ कृत्वा च रूपनिर्माणं नासत्यौ पूजयेन्नरः ॥ दीपमालां ततो दद्यात्तयोर्निशि विशेषतः ॥ ४ ॥ कनकं रजतं चोभे दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ संमील्य नेत्रयुगलं विष्णुं च संस्मरेन्नरः ॥ ५ ॥ प्रदीप्ततेजा भवति चक्षुष्मांश्चैव जायते ॥ प्राणयात्रां तु कुर्वीत दध्ना घृतयुतेन च ॥ ६ ॥ नेत्रव्रतं द्वादशवत्सराणि कृत्वा भवेद्भूमिपतिः प्रतीतः ॥ सहस्ररूपो रिपुगणप्रमाथी धर्माभिरामो नृपवर्चयुक्त्यः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे नासत्यपूजाचक्षुर्व्रतं नाम त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३० ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इमां तथान्यां वक्ष्यामि द्वितीयां सर्वकामदाम् ॥ यामु- पोष्य नरः कामान्सर्वान्प्राप्नोत्यभीप्सितान् ॥ १ ॥ चैत्रादितीयां संप्राप्य शुक्लपक्षस्य मानवः ॥ दिनावसाने कुर्वीत सम्यक् स्नानं नदीजले ॥ २ ॥ बालेन्दुमण्डलं कृत्वा पूजयेच्छ्वेतवर्णकैः ॥ श्वेतैः पुष्पैः फलैश्चैव परमाद्रेन भूरिणा ॥ ३ ॥ इक्षुनेक्षुविकारैर्वा गुडेन लवणेन वा ॥ दिनावसाने देवेशं पूजयित्वा निशाकरम् ॥४॥ घृतेन हवनं कृत्वा नक्तं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ ततस्तैलेन हरितं भक्षयेत्सक्तुमेव च ॥५॥ एतद्व्रतं नरः कृत्वा सम्यक् संवत्सरं शुचिः ॥ सौभाग्यं महदाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥६॥ एतत्पवित्रं रिपु- नाशकारि सौभाग्यदं रोगहरं च राजन्। प्रोक्तं व्रतं यावदवेक्षशुक्राय कार्यं प्रयत्नेन तथा क्रियापि॥७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे बालेन्दुद्वितीयाव्रतवर्णनो नामैकत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अशून्यशयनं राजन्द्वितीयां शृणुवतो मम ॥ यामुपोष्य न वैधव्यं प्रयाति स्त्री कथञ्चन ॥ १ ॥ पत्नीवियोगं च नरो नासादयति कर्हिचित् ॥ कृष्णपक्षद्वितीयायां ग्राह्या सा श्रवणे तिथिः ॥ २ ॥ स्वास्तीर्णे शयने विष्णुं लक्ष्मीं देवीं तथैव च ॥ संपूज्येत्फलैः पुष्पैर्गन्धैश्चैवं भगीव ॥ ३ ॥ नैवेद्यं च ततो दद्याद्दीपं धूपं च शक्तितः ॥ ततः संपूज्य देवेशं जपेन्मन्त्रमिमं शुचिः ॥४॥ श्रीवत्साङ्कश्चरीकान्त श्रीवास श्रीपतेऽच्युत ॥ गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थ- कामदम् ॥ ५ ॥ अग्नयो मा प्रणश्यन्तु मा प्रणश्यन्तु देवताः ॥ पितरो मा प्रणश्यन्तु मत्तो दांपत्यभेदतः ॥ ६ ॥ लक्ष्म्या वियुज्यते देव न कदाचिद्यथा भवान् ॥ तथा कलत्रसंबन्धो देव मा मे विनश्यतु ॥ ७ ॥ लक्ष्म्या न शून्यं वरद यथा ते शयनं सदा ॥ शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथैव मधुसूदन ॥ ८ ॥ एवं प्रसाद्य देवेशं नक्तं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ ब्राह्मणाय द्वितीयेऽह्नि प्रदद्याद्वैच दक्षिणाम्॥९॥ शयने च द्विजेन्द्राय गते मास चतुष्टये ॥तस्य जन्मत्रयं राजन्गृहभङ्गो न जायते॥ १०॥ अशून्यशयनव्रतासो धर्मकर्माभिसाधकः ॥ भवत्यव्याहतैश्वर्यः पुरुषो नात्र संशयः॥११॥

६४

वैधव्यहीना सुभगा विरोगा पतिव्रता धर्मपरा च साध्वी ॥ रूपेण युक्ता न भयान्विता च नारी भवेत्सर्वगुणोपपन्ना ॥१२॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अशून्यशयनद्वितीयाव्रतकथनो नाम द्वात्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शुक्लपक्षे तृतीयायां सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ मण्डलत्रितयं कुर्याच्चन्दनेन पृथक्पृथक् ॥ १ ॥ मण्डलं दक्षिणे भागे श्वेते कुर्यान्नरो भवेत् ॥ रक्तं मध्येऽपरञ्चः कुर्यादुदक्श्वेतं ध्रुवस्य तु ॥ २ ॥ विष्णोः पदत्रयं पूज्यं स्वान्मण्डलेषु च ॥ भूमौ च प्रथमं पादं द्वितीयं सूर्यमण्डले ॥ ३ ॥ तृतीयं तु ध्रुवे देवे पूजयेत्प्रयतः शुचिः ॥ यथा मण्डलवर्णार्को गन्धमाल्यादिभिर्द्विज ॥ ४ ॥ तद्विष्णोः परमंत्येव होममन्त्रो विधीयते ॥ त्रिविक्रमार्चयित्वा तथा स्त्रीशूद्रस्य द्विजोत्तम ॥ ५ ॥ अक्षतानि तिलाश्चाज्यं होमयेत्संयुतं त्रयम् ॥ ताम्रोप्यसुवर्णानि शक्त्या दद्यात्तु दक्षिणाम् ॥ ६ ॥ भोजनं च त्रिमधुरं भोजयेद्ब्राह्मणोत्तमम् ॥ प्राश्यान्नं च कुर्वीत त्रिगव्येण च तद्दिनम् ॥ ७ ॥ एवं वर्षत्रयं कृत्वा व्रतान्ते वै त्रिहायनम् ॥ ब्राह्मणाय तु गां दत्त्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ८ ॥ भूमौ तथान्तरिक्षे च दिवि चैव नरोत्तम ॥ गतिस्तस्याप्रतिहता भवत्यरिनिषूदन ॥ ९ ॥ त्रीणि वर्षसहस्राणि सर्वकामविहारिणः ॥ मानसं वाचिकं चैव कायिकं च विमुञ्चति ॥ १० ॥ सर्वपापं महाभाग मनुष्यो जायते तथा ॥ कुले धनाढ्यो भवति रूपद्रविणसंयुते ॥ ११ ॥ विरोगः सर्वसिद्ध्यर्थी स्वर्गस्य च साधकः ॥ कृत्वा द्वादशवर्षाणि विष्णुलोके महीयते ॥ १२ ॥ तत्रापि नित्यं वरदं वरेण्यं लक्ष्मीसहायं पुरुषं पुराणम् ॥ पश्यत्यमोघं विबुधप्रतर्क्यं सनातनं दुःखविनाशहेतुम् ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे त्रिविक्रमव्रतवर्णनो नाम त्रयस्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ द्वितीयं तव वक्ष्यामि शृणु त्रैविक्रमं व्रतम् ॥ भूमिस्तु प्रथमः पादो ह्यन्तरिक्षं तथा परम् ॥ १ ॥ तृतीयश्च दिवं ज्ञेयो देवदेवस्य चक्रिणः ॥ भुवः पतिः स्मृतो वह्निरन्तरिक्षं तथापरम् ॥ २ ॥ दिवः पतित्तथा सूर्यस्तच्च विष्णोः पदत्रयम् ॥ ज्येष्ठशुक्लतृतीयायां सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ ३ ॥ कल्प्ये कूपजलस्नातो वह्निं सम्पूजयेन्नरः ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्न सम्पदा ॥ ४ ॥ नदीजले ततः स्नात्वा मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ॥ वायोः संपूजनं कृत्वा सक्तुपिण्डाञ्जलाशये ॥ ५ ॥ स्नात्वा च सरसीतोये सायं सूर्य समर्चयेत् ॥ ततश्च नक्तं चाश्नीयाद्धविष्यं वाग्यतः शुचिः ॥ ६ ॥ एवं संवत्सरे राजन्कृत्वा व्रतममन्दितः ॥ समापयित्वा वैशाखे दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ ७ ॥ ताम्रं रूप्यं सुवर्णं च त्रीणि लोहानि यादव ॥ वासोयुगं च सोष्णीषं त्रीणि वासांसि चाप्यथ ॥ ८ ॥ उपानहो युगं छत्रं त्रीणि चैमानि भक्तितः ॥ एतत्संवत्सरं कृत्वा नर

त्रैविक्रमं व्रतम् ॥ ९॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ विमानेनानर्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना ॥ १० ॥ देवराजगणाढ्येन वीणासुर- जनादिना ॥ अन्नमायुः सुताश्चैव प्रसन्ने गरुडध्वजे ॥ ११ ॥ आक्रान्तलोकत्रितयस्य तस्य पदत्रयं धर्मभृतां वरिष्ठ ॥ संपूज्य कामान्मनुजा लभन्ते गतिं यथेष्टां पुरुषप्रवीर ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे द्वितीयत्रिविक्रमव्रतकथनो नाम चतुस्त्रिंशदुत्तराशततमोऽ- ध्यायः ॥ १३४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शृणुष्वैकमना राजंस्ते महाभाग तव त्रैविक्रमं व्रतम् ॥ तृतीयं नृपशार्दूल तन्मे निगदतः शृणु ॥ १ ॥ ज्येष्ठे शुक्लद्वितीयायां नरः संयम्युपोषितः ॥ सुवस्त्रसंमृजनं कुर्याद्धूपमाल्यानुलेपनैः ॥ २ ॥ दीपैर्नैवेद्यैश्च विविधैर्दद्याद्दिक्षु दक्षिणाम् ॥ बीजपूर्णानि पात्राणि सर्पिष्याणि शक्तिः ॥ ३ ॥ पूजेवमन्तरिक्षस्य ह्यषाढे तु विधीयते ॥ दक्षिणा तत्र दातव्या वासोयुग्मं द्विजातये ॥ ४ ॥ दिवः पूजा च कर्तव्या श्रावणे प्राग्वदेव तु ॥ छत्रं सोपानहौ युग्मं दक्षिणां तत्र दापयेत् ॥ ५ ॥ एवं मासत्रयेणैव पारणं प्रथमं भवेत् ॥ मासत्रयेण चान्यत्तु मासत्रयं पुनस्ततः ॥ ६ ॥ ततो मासत्रयेणान्यदेनमब्देन चानघ ॥ विज्ञेयं धर्मनित्यस्य पारणानां चतुष्टयम् ॥ ७ ॥ प्रथमं पारणं कृत्वा अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ अतिरात्रफलं राजन्द्वितीये पारणे तथा ॥ ८ ॥ तृतीये पारणे विद्वान्वाजपेयफलं लभेत् ॥ चतुर्थे पारणे प्रोक्तं राजसूयस्य यत्फलम् ॥ ९ ॥ विमानेनानर्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना ॥ हंसयुक्तेन दिव्येन वीणामुरजनादिना ॥ १० ॥ वराप्सरोगणाढ्येन कामुकेनापि चारुणा ॥ यथेष्टगामी भवति बहुकालमसंशयम् ॥ ११ ॥ मानुष्ये जन्म चासाद्य त्रिशुक्लत्वमवाप्नुयात् ॥ विद्या जन्म तथा कर्म नात्र कार्या विचारणा ॥ १२ ॥ त्रिविक्रमस्याप्रतिमस्य तस्य चराचरेशस्य पदत्रयं च ॥ यः पूजयेत्तस्य भवन्ति कामाः सर्वे समृद्धा न हि संशयोऽत्र ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तृतीयत्रिविक्रमव्रतवर्णनो नाम पञ्चत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३५ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आराधनं हि देवस्य तस्य वक्ष्यामि यादव ॥ विष्णोरमितवीर्यस्य तन्निबोध नराधिप ॥ १ ॥ वाय्वर्क- चन्द्रदृक्हस्ते त्रिद्युतिर्भगवान्हरिः ॥ अग्निर्होमो जगत्पद्मिश्चश्वन्द्रार्कौ परिकीर्तितौ ॥ २ ॥ सर्वाधारश्च भगवान्वायुः सर्वगतस्तथा ॥ पद्मं भूतात्मकं सर्वं जगदेतच्चराचरम् ॥ ३ ॥ आधारभूतो ह्यवितौ पृथिवी गगनं तथा ॥ आधेयो विद्धि धर्मज्ञ तथा भूतत्रयं सदा ॥ ४ ॥ चन्द्रादित्यौ च वायुश्च सर्वस्य जगतो द्विज ॥ आधारोथभवावेन भूतेर्वृतमिदं जगत् ॥ ५ ॥ नैव चास्ति जगत्त्यस्मिन्किञ्चिद्भूतविवर्जितम् ॥ तस्माद्वा यादवश्रेष्ठ भूतेर्वृतमिदं जगत् ॥ ब्रह्माणं विद्धि भूमिं च गगनं तदनन्तरम् ॥ अण्डस्यान्तः स्थिता देवा वाय्वर्कद्युतिनांशवः ॥ ६ ॥

वि० ध० ॥३८०॥

तृ० खं० अ० १३७

॥३८०॥

पालयन्ति जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ तथैवाण्डस्थिताः सर्वे पालयन्ति जगत्त्रयम् ॥ ७ ॥ तथैव देहिनां देहे पालयन्ति शरीरगाः ॥ वातपित्त- कफत्वेन वाय्वर्कशशिरंशवः ॥ ८ ॥ आधारं जगतो यद्वद् ब्रह्माण्डं परिकीर्तितम् ॥ तथा देहे शरीरस्था देहिनां हि त्वगुच्यते ॥ ९ ॥ ब्रह्माण्डे देहिदेहेऽपि गगने दृश्यते दृशोः ॥ ब्रह्माण्डवच्छरीराणि वाय्वर्कशशिरंशवः ॥ १० ॥ पालयन्ति महीपाल वातपित्तकफांशकाः ॥ वाय्वर्कचन्द्र- देहेस्तु तस्माद्विष्णुरितिस्थितः ॥ ११ ॥ तस्य संपूजनं कार्यं यथावच्छृणु भार्गव ॥ ज्येष्ठशुक्लद्वितीयायां निराहारो नरः शुचिः ॥ १२ ॥ त्रिमूर्तिपूजनं कुर्याद्द्वितीयायां यथाविधि ॥ कूपनद्योस्तडाकाद्यैर्मिश्रैः स्नातः शुचिर्जलैः ॥ १३ ॥ प्रत्यूषे पूजयेद्ब्रह्मन्नवलिप्ते शुभे स्थले ॥ गन्ध- माल्यनमस्कारधूपदीपान्नरंसंपदा ॥ १४ ॥ होमं कुर्याद्यवैर्युक्तैस्तिलैश्च दध्याज्यजातये ॥ मध्याह्ने पूजयेद्वह्नौ तथा सूर्यमतन्द्रितः ॥ १५ ॥ तिलांश्च जुहुयाद्वह्नौ दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ सूर्यास्तमनवेलायां जले चन्द्रं च पूजयेत् ॥ १६ ॥ घृतेन होमं कुर्वीत रजतं दक्षिणा स्मृता ॥ नक्तं भुञ्जीत धर्मज्ञ तैलहीनं ततो नरः ॥ १७ ॥ पूर्णं संवत्सरं कृत्वा व्रतमेतदतन्द्रितः ॥ स्वर्गलोकमवाप्नोति सहस्रपरिवत्सरान् ॥ १८ ॥ मातृव्यथ्यमासाद्य ततो राजा भवति गद्गरे ॥ व्रतं कृत्वा महाराज पूर्ण संवत्सरत्रयम् ॥ १९ ॥ पञ्चषष्टिसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ मातृभ्यं च समासाद्य राजा भवति धार्मिकः ॥ २० ॥ वीरो माण्डलिकः शूरः परचक्रभयंकरः ॥ निरोगो दर्शनीयश्च सुभगो जनवल्लभः ॥ २१ ॥ कृत्वा द्वादशवर्षाणि व्रतमेतदनुत्तमम् ॥ व्रतावसाने विप्राणां सहस्रं भोजयेत्ततः ॥ २२ ॥ भोज्यं त्रिभक्ष्यं पेयं दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् ॥ ततः स्वर्गमवाप्नोति वर्षाणां च शतं व्रती ॥ २३ ॥ ततो मातृव्यथ्यमासाद्य राजा भवति पार्थिवः ॥ प्रदीप्तचक्रो बलवान्धर्मराजो जनाप्रियः ॥ २४ ॥ जन्मान्तरं समासाद्य ततो विप्रत्वमाप्नुयात् ॥ ततो ब्राह्मण्यमासाद्य मोक्षोपायं च विन्दति ॥ २५ ॥ आराधनं ते कथितं मयैतद्विष्णोस्त्रिदेवस्य महाणु- भाव ॥ आराधितो येन जगत्प्रधान कामानभीष्टान्विबुधोपददाति ॥ २६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्रीविष्णुत्रि- मूर्तित्रतवर्णनो नाम षड्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३६ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि विष्णोर्मूतिकथं तव ॥ द्विधा तु देवदेवस्य मूर्तिर्भवति यादव ॥ १ ॥ घोरा चान्या शिवा चान्या घोरा भवति पावकः ॥ शिवा चाप्सुपतिस्तस्माद्गगोर्णामात्मकं जगत् ॥ २ ॥ द्विधा घोरा विनिर्दिष्टा द्विधा सौम्या ततः पुनः ॥ घोरा वह्निश्च सूर्यश्च सौम्या सोमजलाधियो ॥ ३ ॥ तेषां च पूजनं कार्यं प्रतिवत्स्रमिति क्रमात् ॥ शुक्लपाक्षादारभ्य फाल्गुनस्य द्विजोत्तम ॥४॥आदित्यं पूजयेद्राजा प्रथमेऽह्नि परः शुचिः ॥ द्वितीयेऽह्नि तथा वह्निं तृतीयेऽह्नि जला-

धिपम्॥ ६॥ चतुर्थि शशांकं च यथावन्मानवोत्तम ॥ तेषां तु रूपनिर्माणं कृत्वा तानर्चयेद्बुधः ॥६॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ॥ वचाहरिद्रया स्नानं प्रथमेऽह्नि समाचरेत् ॥ ७ ॥ द्वितीये यदुशार्दूल स्नानमामलकैः शुभम् ॥ प्रियङ्गुणा तृतीये च चतुर्थे गौरसर्षपैः ॥ ८॥ गोधूमतिलधान्यैश्च यवैश्च दिवसं क्रमात् ॥ होमश्च कार्यो धर्मज्ञ दक्षिणां शृणु चाप्यथ ॥ ९ ॥ कुंकुमं रक्तवस्त्रं च चन्दनं छत्रमेव च ॥ क्षीरेण चान्नं कर्तव्यं प्रत्यहं प्राणधारणम् ॥ १० ॥ एतत्सवत्सरं कृत्वा व्रतं पूर्णं नरोत्तम ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ ११ ॥ विमानेना र्केवर्णेन स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ तत्रोष्य सुचिरं कालं कुले महति जायते ॥ १२ ॥ मायुष्यमासाद्य भवत्यरोगो वपुन्धरेशो विजितारिपक्षः ॥ धर्मे स्थितः सत्यपरो विनीतो जितेन्द्रियः सर्वजनाभिरामः॥१३॥इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूत्तिव्रतवर्णनो नाम सप्तत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३७ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूत्तिव्रतं तव ॥ शत्रूक्र्किनाशरूपधनाध्यक्षान्य दत्तम् ॥ १ ॥ चतुरात्मा विनिर्द्दिष्टो वासुदेवो जगत्पतिः ॥ तेषां तु रूपनिर्माणं कृत्वा तानर्चयेद्बुधः ॥ २॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपांनसंपदा ॥ आद्येऽह्नि चैत्रशुक्लस्य यजेत त्रिदशेश्वरम् ॥ ३ ॥ द्वितीयेऽह्नि यमं देवं तृतीये सलिलाधिपम् ॥ चतुर्थेऽह्नि धनाध्यक्षं प्रत्यहं स्नानमाचरेत् ॥ ४ ॥ नदीप्रदेसमासाद्य देवदूक्रू प्रत्यहं क्रमात् ॥ यवैस्तिलैस्तथाज्येन होमः स्यात्तितलतण्डुलैः ॥ ५ ॥ रक्तं पीतं तथा कृष्णं श्वेतं वस्त्रं दिनक्रमात् ॥ शुभमेतद्व्रतं कृत्वा पूर्णं संवत्सरं नरः ॥ नाकलोकमवाप्नोति यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥ ६ ॥ मायुष्यमासाद्य भवत्यरोगो वपुन्धरेशो विजितारिपक्षः ॥ जनाभिरामः सुभगः प्रकृत्या ततोपि विप्रत्वमुपैति भूयः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूत्तिव्रतवर्णनो नामा ष्टात्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३८ ॥ ॥ छ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूत्तिव्रतं तव ॥ विष्णुर्भूमिर्नभो ब्रह्मा तस्य रूपचतुष्टयम् ॥ १॥तेषां तु रूपनिर्माणं कृत्वा तानर्चयेत्ततः ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ॥२॥ आद्येऽह्नि चैत्रशुक्लस्य विष्णुं देवं समर्चयेत् ॥ द्वितीयादिषु धर्मज्ञ भुवं खं च पितामहम् ॥ ३ ॥ पूर्वोक्तेनैव सकलं विधानमपरं भवेत् ॥ व्रतमंतं नरः कृत्वा स्वर्गलोकमवाप्नुयात् ॥ ४ ॥ मायुष्यमासाद्य भवत्यरोगो धर्माभिरामो द्रविणोपपन्नः ॥ धनेन रूपेण सुखेन युक्तो जनाभिरामो विजितारिपक्षः ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णु धर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तातोर्पचकचतुर्मूर्त्तिव्रतवर्णनो नामैकोनचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूर्त्तिव्रतं तव ॥ बलं ज्ञानं तथैश्वर्यं शक्तिञ्च यदुनन्दन ॥ १ ॥ विख्यातं देवदेवस्य तस्य मूर्त्तितुष्टयम् ॥ यद्देव

वि० ध० ॥३८१॥

तृ० खं० अ० १४२

रूपं धर्मस्य बलस्योक्तं तदेव तु ॥ २ ॥ रूपं ज्ञानस्य ते प्रोक्तं नारसिंहं तथा नृप ॥ रुद्ररूपमैश्वर्य्यं कथितं ते मया नृप ॥ ३ ॥ शक्तिर्वैराहः कथितो देवो मधुनिषूदनः ॥ एवमेतन्मुखत्वात्तुं चतुर्मूत्तिधरस्य ते ॥ ४ ॥ पूर्वं बलमुखं तस्य वासुदेवमुखं भवेत् ॥ दक्षिणं वदनं ज्ञानं देवं संकर्षणं विदुः ॥ ५ ॥ ऐश्वर्यं पश्चिमं वक्रं रौद्रं पापहरं तथा ॥ वाराहमुत्तरं वक्रमनिरुद्धं प्रकीर्त्तितम् ॥ ६॥ त्रिरात्रोपोषितश्चैत्रे पूर्वं संपूजयेन्मुखम् ॥ तथा वैशाखमासे तु पूजयेद्दक्षिणामुखम् ॥ ज्येष्ठे च पश्चिमं वक्रमाषाढेपि तथोत्तरम् ॥७॥गुहोपयोगि दातव्यं चैत्रे मासि द्विजातये ॥ रणोपयोगि दातव्यं वैशाखे याद्वोत्तमम्॥८॥योगोपयोगि दातव्यं तथा ज्येष्ठे द्विजातये॥अक्षोपयोगि दातव्यं मास्याषाढे तथैव च॥९॥ व्रतमेतत्कृत्वो पूर्णं मासचतुष्टयम् ॥पारणे प्रथमे प्राप्ते भवतीति विनिश्चयः॥ १०॥पाषणं प्रथमं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते॥ दशवर्षसहस्राणि स्वर्गं भुक्त्वा यथादितम् ॥ ११॥ सौम्यादिषु च मासेषु द्वितीयं पारणं भवेत् ॥ द्वितीयं पारणं कृत्वा भोजयेद्ब्राह्मणाञ्छुचिः ॥ भोजनं गोरसप्रायं मृष्टोक्षारकंरायुतम्॥ १२॥ प्राप्ते तृतीये द्विजपारेणे च प्राप्नोति देवस्य स लोकतां सः ॥ स्वर्गोन्दुलौकौ च तथोककालं भुक्त्वा सुखी सर्वसमृद्धिकामः ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खं० मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्थः चतुर्मूत्तिव्रतवर्णनो नाम चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूत्तिव्रतं तव ॥ विद्याकामेन कर्त्तव्यं नरेण सुविपश्चिता ॥ १ ॥ बहिः स्नानं नरः कृत्वा कृतञ्चंगंवदपूजनः ॥ ऋग्वेदं शृणु यान्नित्यं मासमासम्रतन्द्रितः ॥ २ ॥ चैत्रादारभ्य धर्मज्ञः नित्यं नक्ताशनो द्विजः ॥ यस्माच्छ्रुते द्विजातस्य ज्येष्ठस्य चरमेऽहनि ॥ ३ ॥ वासोयुगं हिरण्यं च तथा धेनुं पयस्विनीम् ॥ घृतपूर्णं कांस्यपात्रं सहिरण्यं च दक्षिणा ॥ ४ ॥ आषाढादिषु मासेषु यजुर्वेदव्रतं भवेत् ॥ आश्विनादिषु मासेषु सामवेदव्रतं भवेत् ॥ ५ ॥ तथा सर्वव्रतं नाम पौषादिषु विधीयते ॥ सर्वेषु सर्वं कर्तव्यमृग्वेदव्रतकीर्त्तितम् ॥ ६ ॥ वेदात्मनो वासुदेवस्य पूजां कृत्वा नरो द्वादशवत्सराणि ॥ विष्णोर्लोकं याति लोकैर्विशिष्टं यस्तं प्रातः सर्वदुःखं जहाति ॥ ७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खं० मार्कण्डेयवज्रसंवादे पञ्चमचतुर्मूर्तिकल्पे वेदम्रतो नामैकचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमप्यन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूत्तिव्रतं तव ॥ सर्वात्मनां तु कर्तव्या यथा पूजा जगद्गुरोः॥ चैत्रशुक्लचतुर्थ्यां तु सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ १ ॥ चतुर्थ्यां वासुदेवस्य कृत्वा संंपूजनं शुभम् ॥ काञ्चनं दक्षिणां दद्याद्विजाय ब्रह्मचारिणे ॥ २ ॥ तथा सङ्कर्षणं देवं पूजयित्वा जगद्गुरुम् ॥ वैशाखे तु गृहस्थाय दद्याच्छय्यां सुसंस्कृताम् ॥ ३ ॥ संपूज्य देवं प्रद्युम्नं ज्येष्ठे मासि यथाविधि ॥ वनस्थाय तथा दद्यात्फलमूले सगोरसम् ॥ ४ ॥ अनिरुद्धं तथाषाढे

॥३८१॥

पूजयित्वा जगद्गुरूम् ॥ दद्यादलाबुपात्रं च योग्यस्थाय द्विजातये ॥ ५ ॥ इत्येवं पारणं प्रोक्तं स्वर्गलोके महीयते ॥ द्वितीये पारणे प्राप्ते शक्रलोके
महीयते ॥ ६ ॥ सालोक्यमायात्यथ केशवस्य प्राप्ते तृतीये त्वथ पारणे च ॥ इत्याश्रमव्रतं वृत्तमुक्तं ते मयोदितं कल्मषनाशकारि ॥ ७ ॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूर्तिकल्पे आश्रमव्रतवर्णनो नाम द्विचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४२ ॥
मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूतिव्रतं तव ॥ चतुरात्मा हरिः प्रोक्तश्चत्वारस्तु हुताशनाः ॥ १ ॥ आहिताग्निर्द्विजो यस्य विद्य-
तेऽग्निचतुष्टयम् ॥ सोपवासश्चतुर्थ्यां तु शुक्लपक्षस्य फाल्गुने ॥ २॥ अभ्यर्च्य चतुरात्मानं वासुदेवमतन्द्रितः ॥ तस्मै दद्याद्द्विजेन्द्राय तिलप्रस्थानि
षोडश ॥ ३ ॥ सुवर्णस्य सुवर्णं च वस्त्रं घृततुलामपि ॥ एवं संवत्सरं कृत्वा व्रतमेतदतन्द्रितः ॥ ४ ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥
विमानेनार्कवर्णेन स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ५ ॥ मातृपो दीप्ततेजाः स्याद्धोताग्निः प्रमदाप्रियः ॥ रिपूञ्जयति संग्रामे धनवांश्च तथा भवेत् ॥ ६ ॥
ये त्वग्नयो वै चतुरः प्रदिष्टाः स वासुदेवः कथितश्चतुर्था ॥ यः पूजयेद्ब्राह्मणमाहिताग्निं देवः स तेनाप्यथ पूजितः स्यात् ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णु-
धर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे सप्तमचतुर्मूर्तिकल्पे अग्निब्रतवर्णनो नाम त्रिचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥
इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूर्तिव्रतं तव ॥ चैत्रशुक्लसमारम्भे प्रथमऽहनि पूजयेत् ॥ १ ॥ कृतं शुक्लेन सर्वण गन्धमाल्यादिना द्विजः ॥ द्वितीयेऽहनि
रक्तेन तथा श्वेतां तु पूजयेत् ॥ २ ॥ तृतीयेऽहनि पीतेन ह्यपरं पूजयेद्बुधः ॥ चतुर्थेऽहनि कृष्णेन तिष्यं संपूजयेद्बुधम् ॥ ३ ॥ सिद्धार्थकैः कुंकुमेन
तथैव च हरिद्रया ॥ तथैवामलकक्षानेनावैरोदिवसक्रमात् ॥ ४ ॥ सिद्धार्थकांसततिलैर्धृतेन जुहुयात्तथा ॥ मुक्ताफलं तथा वज्रं पद्मरागं च यादव ॥
॥ ५ ॥ इन्द्रनीलं तथा दद्याद्विप्रेषु दिवसक्रमात् ॥ क्षीरेण प्राणयात्र्रां तु कुर्यात्प्रत्यहमेव तु ॥ ६ ॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदर्कं चतुर्युगं मोदति
नाकपृष्ठे ॥ संपूज्य देवं युगमूर्तिसंज्ञं शास्ति महीं समग्राम् ॥७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे अष्टमचतुर्मूर्ति-
कल्पे चतुर्युगव्रतवर्णनो नाम चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमप्यन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूतिव्रतं तव ॥
नित्यं चतुर्षु मासेषु श्रावणादिषु यादव ॥ १ ॥ चतुः सागरचिह्नानि पूर्णकुम्भानि पूजयेत् ॥ चतुरात्मा हरिर्ज्ञेयः सागरात्मा विचक्षणैः ॥ स्नानं
समाचरेन्नित्यं नदीतोषु यादव ॥ २ ॥ होमं च प्रत्यहं कुर्याद् गन्धेन पयसा तथा ॥ तानि कुम्भानि विप्रभ्यः प्रत्यहं विनिवेदयेत् ॥ ३ ॥
सोपहाराणि धर्मज्ञ भक्त्या शक्त्या तथैव च ॥ नक्तं च प्राशनं कुर्यात्तप्ततं तैलवर्जितम् ॥ ४ ॥ कार्तिकस्यावसानेऽह्नि भोजयित्वा द्विजोत्त-