उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

३-४३ ] उत्तररामचरितं ७९ सीता—मए जेव्व दारुणाए विप्पलब्धो अज्जउत्तो । मयैव दारुणया वि- प्रलब्ध आर्यपुत्रः । वासन्ती—देव पश्य पश्य पौलस्त्यस्य जटायुषा निघटितः कार्ष्णायसोऽयं रथ- स्ते चैते पुरतः पिशाचवदनाः कङ्कालशेषाः खराः । खङ्गच्छिन्नजटायुपक्षतिरिनः सीतां चलन्तीं वह- न्नन्तर्व्यापृतविद्युदम्बुद इव द्यामभ्युदस्त्यादरिः ॥ ४३ ॥ सीता—(सखेदम्) अज्जउत्त तादो वावादीअदि अहं वि अवहरि- जामि । हा परित्ताहि । आर्यपुत्र तातो व्यापाद्यते अहमप्यपह्रिये । तस्मात्प- रित्रायस्व । रामः—(सावेगमुत्थाय) आः पाप तातप्राणसीतापहारिन् क्व यासि । वासन्ती—अयि देव राक्षसकुलप्रलयधूमकेतो किमद्यापि ते मन्यु- विषय । सीता—अम्मो अहं वि उब्भमन्तम्हि । अहो अहमप्युद्भ्रान्तास्मि । रामः—अन्यै एवायमधुना विपर्ययो वर्तते । लब्धः वञ्चित पातिव्रत्यंमादिनेति भाव । 'विप्रलब्धस्तु वञ्चित' इत्यमरः ॥ अन्यतो दर्शयन्ती मनो विनोदयति-देवेति ॥ पौलस्त्यस्य जटायुषेति ॥ ४३ ॥ पौलस्त्यस्य रावणस्य । कृष्णाजोनय कार्ष्णायसः कृष्णायस्स- म्बन्धी वा । कृष्णं नीलं य चत् अय लोह तद्विकार इति वा । कार्ष्णायस इति कथन दाढ्यौतिशयसूचकम् । पिशाचानामिव वदनानि येषा ते । कङ्कालैः शरीरास्थिभि । शेषाः अतिशयेन कृशा इति यावत् । अत एव नलेन तावदेन एव बलिन इति परीक्ष्य ऋतुपर्णस्य रथे ह्रस्वतरा वाजिन योजिता इति महाभारते । खराः वेगादिषु तुरहाधिकाः । 'खपर' इति महाराष्ट्राः । जटायोः पक्षतिः पक्षमूलम् । 'जटायुवत्पक्षिरथो न गन्य.' इति बोधाय- नरामायणे । चलन्तीं कम्पमानाम् । अन्ततः सात्मनि । व्यापृता स्फुरन्ती विद्युत् यस्य । द्यां आकाशम् । अरिः रावण ॥४३॥ हा आर्यपुत्र तातो व्यापाद्यते । तातो जटायु. । व्यापाद्यते हन्यते । अहमपि अवहरि- जामि अपह्रिये । अपहृता भवामीत्यर्थ । परित्तायस्व परित्रायस्व । सावेगः झंझानातिशय. । प्रलयो नाशो । धूमकेतुः उत्पातविशेषः । हे तव मन्योः कोपस्य विषयः गोचर । अरिरित्यनुषज्यते । अहो उद्भ्रान्तास्मि । विपर्ययः १ 'दरनेनै' ब-घ. २ 'वलन्दो' ब-घ. ३ 'गन्तव्यांवु' क-घ-च. ४ '०केनो अद्यापि' घ-घ. ५ 'अन्यथै एवायमधुना प्रमादो वर्तते' ब-घ.

८० उत्तररामचरितं [ ३-४५ उपायानां भावादविरतविनोदव्यतिकरै- र्विमर्दैर्धीराणां जगति जनितात्यद्भुतरसः । वियोगो मुग्धाक्ष्याः स खलु रिपुघातावधिरभूत् कथं तूष्णीं सह्यो निरवधिरयं त्वप्रतिविधः ॥ ४४ ॥ सीता—णिरवहित्ति हा हदम्हि मन्दभाइणी । निरवधिरिति हा हतास्मि मन्दभागिनी । रामः—हा कष्टम् । व्यर्थं यत्र कपीन्द्रसख्यमपि मे वीर्यं हरीणां वृथा प्रज्ञा जाम्बवतोऽपि यत्र न गतिः पुत्रस्य वायोरपि । मार्गं यत्र न विश्वकर्मतनयः कर्तुं नलोऽपि क्षमः सौमित्रेरपि पत्रिणामविषये तत्र प्रिये क्वासि मे ॥ ४५ ॥ सीता—बहुमण्णाविद्म्हि तं पुव्वविरहं । बहुमानितास्मि तं पूर्ववि- रहम् । रामः—सखि वासन्ति दुःखायैव सुहृदामिदानीं रामस्य दर्शनम् । कि- मथिरं स्वा रोदयिष्यामि । तदनुजानीहि मां गमनाय । ब्यास ॥ उपायानां भावादिति ॥ उपायानां सामादीनां चतु- र्णाम् । भावात् अविरतं सन्ततम् विनोदव्यतिकराः कौतुक- व्यापारा येषु । 'विनोद कौतुके हास्ये' इति, 'व्यापारे मुदि सम्बन्धे योगे व्यतिकरे' इति नामार्णवशब्द्रार्णवौ । विमर्दैः सङ्ग्रामैः । रिपुघातः अवधिः अवसानं यस्य । 'वृथार्थेऽपि तूष्णीम्' इति रभसः । 'परित्याग- वियोगान्तपाता प्रविलयास्तु ता' इति केदारः ॥ ४४ ॥ निरवधिरिति हा हतास्मि । पूर्ववियोगापेक्षया आधुनिकवियोगस्य वैलक्षण्यमाह ॥ व्यर्थं यत्र कपीन्द्रेति ॥ ४५ ॥ यच्छब्दन्रयेण प्रलय परामृश्यते । अविषये अगोचरे । तत्र तस्मिन् प्रविलये इति शेषः । यनेति पञ्चधा वक्तव्ये त्रिधा कथनं प्रक्रमभङ्गः । 'न स्थातुं न पलायितुं यतितु नोन्मीलितुं नो हातुं निज- जीवितं प्रभवति' इति लीलाधरप्रयोग इव अनुग्राह्य । केचिदविषये इति पाठमाश्रित्य य इत्यध्याहारमुररीचक्रु । तत् कुरीकन्दितमिव परिहास्यम् । यनेति प्रायपाठ, प्रतीतस्य प्रातिकूल्यात् । अभिनयमधिरूम् ॥ ४५ ॥ १ 'अविरल' न. २ 'व्यतिकर' घ. ३ 'जनितवरुदत्यद्भुत०' न. ४ 'वतु' न. ५ 'तु प्रक्षिप्त' न, 'निरन्तरिदानीं तु विरह.' घ. ६ 'जाम्ब- वतो न यत्र' न ७ 'अविषय' घ. ८ 'बहुमानिदिम्हि पुव्वविरहे' न.

३-४५ ] उत्तररामचरितं ८१ सीता-( सोद्वेगमोहं तन्वनानाष्टिद्य) भअवदि तमसे गच्छदि दाणि अज्जउत्तो । ( इति मूर्च्छति ) भगवति तमसे गच्छतीदानीमार्यपुत्रः । तमसा-वत्से समाश्वसिहि समाश्वसिहि । नन्वावामायुष्मतोः कु- शलवयोर्वर्षवर्धनमङ्गलानि सम्पादयितुं भागीरथीपदान्तिकमेव गच्छावः । सीता-भअवदि पसीद । खणमेत्तं वि दाव दुल्लहदंसणं जणं पेक्खामि । भगवति प्रसीद । क्षणमात्रमपि तावद्दुर्लभदर्शनं जनं प्रेक्षे । रामः-अस्ति चेदानीमश्वमेधाय सहधर्मचारिणी मे । सीता-( सोकम्पम् ) अज्जउत्त का । आर्यपुत्र का । रामः-हिरण्मयी सीताप्रतिकृतिः । सीता-( सोच्छासाश्रुम् । ) अज्जउत्तो दाणिं सि तुमं । अम्महे उक्खा- त्तिदं दाणिं मे परित्त्यागलज्जाशल्यं अज्जउत्तेण । आर्यपुत्र इदानीमसि त्वम् । अहो उत्खातमिदानीं मे परित्यागलज्जाशल्यमार्यपुत्रेण । रामः-तत्रापि तावद्वाष्पदिग्धं चक्षुर्बिनोदयामि । सीता-धण्णा सा जा एव्वं अज्जउत्तेण बहुमण्णीअदि जा अ अज्जउत्तं विणोदअन्ती आसाणिबन्धणं जादा जीवलोअस्स । धन्या सा चैवमार्यपुत्रेण बहु मन्यते या चार्यपुत्रं विनोदयन्त्याशानिबन्धनं जाता जीवलोकस्य । तमसा-( सस्मितस्नेहास्रं परिष्वज्य । ) अयि वत्से एवमात्मा स्तूयते । बहुमानितासि पूर्वेतिरद्द, दृष्टिश्वेत्यर्थं । उद्वेगो भयसभ्रम ॥ हा भगवति तमसे गच्छतीदानीमार्यपुत्र । वर्षवर्धनं अभ्युत्पूर्ति । भगवति प्रसीद । क्षणं तावदुर्लभदर्शनमार्यपुत्रं पश्यामि । क्षणमिति पाठस्साधु । दुर्लभेति ध्वनि । आर्यपुत्र का । आर्यपुत्र इदानीमसि त्वम् । अद्यहे उत्खातमिदानीं परित्यागस्लज्जाशल्यमार्यपुत्रेण । उत्खातं त्राटश्म् । तत्रापि कनकसीताप्र- तिकृतावित्यर्थं । चक्षुः कर्म । धन्या खलु सा या एवमार्यपुत्रेण बहु मन्यते या चार्यपुत्रं विनोदयन्ती आशानिबन्धनं जाता जीवलोकस्य । जीवलोकस्तद्रू- पस्य । शश्या-गोपीकृष्ण सीलाराम इत्यादि यथा गोपीजुलकृष्ण सीतायुक्त- राम इति समाथीर्यते । तथा प्रकृते जीवयुक्तां शेषा भुवनानि यस्मिन् तस्य जीवलोकस्य रामस्येत्यर्थं । जीवलोक इत्युपलक्षणम् । तथा च जीवलोकस्य रामस्य चाभेद सिद्ध । अत एव 'विश्वं विष्णु' इति । 'वासनाद्वासुदेवस्य' इत्यादि पौराणिका इति । आशेति यथा रामं विहाय थाशा न निर्गच्छेत् । १ 'अहिलासब्यापारि' क. २ 'सांप्रतं गच्छाव' क.

८२ • उत्तररामचरितं [ ३-४६

सीता—( सलज्जमधोमुखी स्वगतम् ) परिहसिदह्मि भववदीए । परिह- सितास्मि भगवत्या । वासन्ती—महानयं व्यतिकरोऽस्माकं प्रसादः । गमनं प्रति यथा कार्य- हानिर्न भवति तथा क्रियताम् । सीता—पडिकूला दाणि मे वासन्दी संवृत्ता । प्रतिकूलेदानीं मे वासन्ती सवृत्ता । तमसा—वत्से एहि गच्छावः । सीता—( सकष्टम् ) एवं करेह । एवं कुर्वे । तमसा—कथं वा गम्यते । यस्यास्तव प्रत्युप्तस्येव दयिते तृष्णादीर्घस्य चक्षुषः । मर्मच्छेदोपमैर्यत्नैः संनिकर्षो निरुध्यते ॥ ४६ ॥ सीता—नमो नमो ॲसुव्वपुण्णजणिददंसणाणं अज्जउत्तचरणकमलाणं।

तया आशाया बन्धन जातेति भावः । सस्मितेति—सीताप्रतिद्वन्द्विन्याजेन आत्मानमेव स्तौति इति स्मिताभिप्रायः, रामः प्रतिकूलावप्येवमनुरक्त इति स्नेह- सन्दर्भः । ईदृशयोरीतशी दशेतस्तोदयः । एवमादिषु तेषु तेषु स्थलेषु ते ते हेतवः कुशाम्रबुद्धिभिरूह्याः । आत्मनेति—त्वं सीतेति यावत् । परिहसितासि भगवत्या । अनुजानीहि मा गमनायेति वादिनं रामं प्रत्याह— महानिति । व्यतिकरः सन्तोषः । 'मुदि व्यतिकर' इति नामार्णव । गमनं प्रति प्रमादस्त्वेति शेषः । अस्माकं महान्व्यतिकरोऽयमित्यन्वयः । कार्येति—तदेहि संभावयाम्वानिति द्वितीयाङ्कपूर्वो शम्बूको भगवद्गमस्त्यसन्दर्शनरूपकार्यमिति भावः । प्रतिकूला इदानीं मे वासन्ती सवृत्ता । एवं कुवै । गमनमिति प्रयाससाध्यमित्याह-प्रतीति । दयिते इति सीता प्रति संबोधनथमस्कारः । वस्तुतः दयिते भर्तरि रामभद्रे ॥ प्रत्युप्तस्येवेति ॥ ४६ ॥ प्रत्युप्तस्येव स्थितस्येत्यर्थः । तृष्णा दर्शनेच्छा दीर्घा यस्मिन् । तस्य चक्षुषः । सन्नि- कर्षः मर्मच्छेदोपमैः सह्यतुदैः यत्नैः साहसे । निरुध्यते अतिबलात्कार- रादितस्त्वमन्यन नीयसे इति भावः । चक्षुष इति जातावेकवचनम् । 'विपुलं चक्षुरपि विस्तृतं नितम्बे' इति गौडपादाचार्याः । 'चरणं शरणं त्वदीयं' इति श्रीकालहस्तीश्वरशतके वरदन्तश्च ॥ ४६ ॥ नमस्सुकृतपुण्यजन-

१ 'गमनं पुनर्यथा' क. २ 'तथास्ताम्' क-घ-च. ३ 'च्छेदपरैयत्नैराकर्षो न समाप्यते' क-घ-च. ४ 'सुविदुप्पण्णजणदमणिआण' ( सुकृतपुण्यजनदर्शनी- याना ) न-टी.

३-४७] उत्तररामचरितं ८३ नमो नमोऽपूर्वपुण्यजनदर्शनीयाभ्यामार्यपुत्रचरणकमलाभ्याम् । ( इति मूर्च्छति ) तमसा—वत्से समाश्वसिहि समाश्वसिहि । सीता—( समाश्वस्य । ) ढिअधिरं दा मेहेन्तरेण पुण्णिमाचन्दस्स दं- सणं । [दिग्धिक वा मेधान्तरेण पूर्णमाचन्द्रस्य दर्शनम् । तमसा—अहो संविधानकम् । एको रसः करुण एव निमित्तभेदा- द्भिन्नः पृथक्पृथगिवाश्रयते विवर्तान् । आवर्तबुद्बुदतरङ्गमयान्विकारा- नम्भो यथा सलिलमेव हि तत्समस्तम् ॥ ४७ ॥ रामः—अयि विमानराज इत इतः । दर्शनीयाभ्यामार्यचरणाभ्याम् । सुकृतपुण्येति पुनरुक्तिविरोध । सुष्ठु कृतपुण्या इति परिहार । ते च ते जना. । शोभनं कृत्यं कृतं येन स- सुकृतः स चासौ पुण्यजन राक्षस विभीषण इति यावत् । ढियधिरं मे बाष्पान्तरेण पूर्णचन्द्रस्य दर्शनम् । अन्तरेण बाष्पस्तोमात् पूरोक्षगरूपेण अवकाशेनेत्यर्थ । 'अन्तरमवकाशे' इत्यमर । राममुखपूर्णचन्द्रस्य बाष्पसङ्कटेन मुखेन्दुदर्शनम्, न तु सौलभ्येनेति भाव ॥ कविस्तमसापात्रव्याजेनात्मनेपुण्यं स्तुवन् नाटक- विरुद्धमलङ्केतरदैन्यभरितकरुणरसप्राधान्यदोषं दृष्वन ( ? ) क्रमेण परिहरति- अहो इति । अहो आश्चर्य ॥ एको रसः करुण इति ॥ ४७ ॥ निमित्त- भेदात् कारणविच्छित्तिविशेषात् । भिन्नः भेदित- सन् । पृथक् पृथक् अन्यरसात्मनेति यावत् । विवर्तान् विपरीतपरिणामान् आश्रयते भजति । 'अतत्वपरिणामे स्याद्विवर्त' इति कपिलः । अत्र करुणरस एव अन्यरसभे- नापि परिणत इति फलितोऽर्थ । क्वचिद्द्वीपे भग्नाख्यातनचेनलताद्यालेषु स्थितेषु सन्त- कदलीवनादिर्भाव इति प्रसिद्धि तद्बद्दिहाप्युन्नेयमिति श्लेषाप- त्त्या । 'स्यादवर्तोऽम्भसां भ्रम' इत्यमर' । यथा आश्रयते इत्यध्याहार । समस्तं तत् आवर्तादिकं सलिलमेव हि । तथा च आवर्तबुद्बुदतरङ्गाद्यु- पाधिभिः भिन्नं शद्व्यव्यम्- वस्तुत एकमेव । तथा शृङ्गारादिरसोपाधिभिर्भिन्न इव दृश्यमानोऽपि रुद्रस्य रस- अन्यत्वेनदभिन्नः सन् एक एवेति भाव ॥ अस्मिन् पद्ये केचिच्छारन्द्रागुरः 'तथापि नर न रञ्जयति' इति भर्तृहरिगिरा दर्शयन्तीति दिक् ॥ ४७ ॥ इत इतः आगच्छेति शेष ॥ अथ मधुरैणैव १ 'मे बाष्पान्तरेण' टी. २ 'न पूर्णचन्द्रदर्शनम्' न; 'पूर्णचन्द्रस्य दर्शनम्' कै.

८४ उत्तररामचरितं [३-४८ ( सर्वे उत्तिष्ठन्ति ) तमसावासन्त्यौ—( सीतारामौ प्रति । ) अवनिरमरसिन्धुः सार्धमस्मद्विधाभिः स च कुलपतिराद्यश्छन्दसां यः प्रयोक्ता । स च मुनिरनुयातारुन्धतीको वसिष्ठ- स्त्वयि वितरतु भद्रं भूयसे मङ्गलाय ॥ ४८ ॥ ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । ) ॥ तृतीयोऽङ्कः ॥ दूरदेशिते त्यागमनुसरन् कविर्निर्वहणम् (१) इति लक्षणोक्तपरिसंहितुं वन्द्यापदेशेन सुमहन्मङ्गलमेव कन्यां वाचमुल्लिखति—तमसेति । प्रति ष्ठांश्लोकः। अत्र मङ्गलानुष्टुप् ॥ अवनिरमरसिन्धुरिति ॥ ४८ ॥ अवनिः पृथिवी अमरसिन्धुः गङ्गा । अस्मच्छब्देन तमसावासन्त्यौ परामृश्येते । सार्धं सह । सः कुलपतिः । 'मुनेर्गृहेऽपि' इत्यमरः । गृहस्थाश्रमघटक इति यावत् । पुराणवक्ता पूर्व ऋषि इति भावः । 'इदं गृहपति' इति श्रुतिः । यश्छन्दसां नान्दिभेदादिशब्दानाम् । आद्यः परः प्रयोक्त्यर्थः । 'आद्यो वगोऽपि' इति हैमः । आद्यः प्रथम इति केचित् । तन्न ॥ वेदानुप्रवृ- त्तमया वाल्मीक्युत्पन्ना श्लोकात्मकेनैतदुपपादनात् त्रिभिः सह महोत्पत्ये यमुनामुद्दे- श्यकीऽमन्त्रस्य मन्त्रतो दशमोहितुनिश्चित्य 'इदं पशुंरचि स्वाहा' इति मृत्युञ्जयस्तोत्रमन्त्रश्लोकेऽन्येषु आद्यचरिति प्रामाणिकनिर्देशात् सङ्ग- च्छन्ति । सः प्रसिद्धः । अनुगता अनुसृता अरुन्धती येन अनुयातारुन्ध- तीकः । अनुयातेति ध्वनिः । तव कृते इति शेषः । त्वयि इति वा पाठः । 'वितर दरिद्रे वारि दवतुर्' इति प्राभाकरमिश्राः । भद्रं देवेश कृपा त्मन् । 'भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिः' इति श्रुतेः । श्रेयसे श्रेयान् 'धियान् श्रेष्ठः' इत्यमरः । मङ्गलाय कल्याणाय । 'मङ्गलेऽपि च मङ्ग- लन्' इति हेमचन्द्रः । एतेन मङ्गलेनोक्तस्य शब्दार्थानर्थक्यात् प्रमाद कृतमिति यदुक्तं केचिद्बहुतरपरास्तम् । चकार एकोऽधिकः ॥ अथवा-श्रे- यसे सन्ततये । 'प्रियङ्कम्प्रतिकेशयो' इति नानार्थः । मङ्गलाय च इति योज्यम् । अत्र लब्धशब्दगतो विरोधः समाप्तम् । टिप्पणीभ विश्वामित्र- रचितमित्यरेण ॥ ४८ ॥ इति महाराज०* उत्तररामचरितस्य 'बनावृत्ति'विषये तृतीयोऽङ्कः समाप्तः ॥ इति तृतीयोऽङ्कः ॥ १ '०र' न. २ 'वेदने' टी.

• प्रकरणद्वित्वानन्तरं टीकाकृता इदं मयूखं कचित् कश्चिदेवंस्थानमुल्लेखितम्.

४-१] उत्तररामचरितं ८५ ॥ चतुर्थोऽङ्कः ॥ (ततः प्रविशतस्तापसौ ।) एकः—सौधातके दृश्यतामद्य भूयिष्ठप्रशिथिलातिथिविजनस्य समधि- काररमणीयता भगवतो वाल्मीकेराश्रमपदस्य । तथाहि । नीवारौदनमण्डमुष्णमधुरं सद्यःप्रसूताप्रिया- पीतादभ्यधिकं तपोवनमृगः पर्याप्तमाचामति । गन्धेन स्फुरता मनागनुसृतो भक्तस्य सर्पिष्मतः कर्कन्धूफलमिश्रशाकपचनामोदः परिस्तीर्यते ॥ १ ॥ सौधातकिः—अहो अणेअविआरो णिव्वुत्तोअणं अगत्थभरद्वा- एणाणं । आगन्त्वनेकप्रकारा गच्छन्त्येवानवद्यापकारिकानाम् । प्रथमः—(विहस्य ।) अपूर्वः कोऽपि ते बहुमानहेतुर्गुरुषु सौधातके । अथ चतुर्थोऽङ्कः ॥ अथ तावद्भागीरथ्यनुकम्पानुरोधदन्वतीतजनकादिप्रवे- शस्तत्प्रतिनिवृत्त्यादिभ्यः कविस्तदनुकूलमितिहासोपक्षेपप्रकारकं मिश्रविष्कम्भ- मारभते—तत इति ॥ एकः दाण्डायनिरित्यर्थः । सुयानकस्त्वत्र सौधा- तकिः । नयेति ध्वनिः । समधिकनरेति भ्रान्तः पाठः पुस्तके । समधिकेति अधिकतरेति च सुपाठौ । भागो माहात्म्यम् । पदं स्थानम् । तदेव दर्श- यति—नीवारौदनमिति ॥ १ ॥ सद्यःप्रसूतया प्रियया । पीतादभ्य- धिकं मुहुर्वारंमिति यावत् । नीवाराः तृणधान्यानि । तदौदनमण्डं रसा- ग्रम् । 'अन्नग्रे मण्डम्' इत्यमरः । 'कञ्जी' इति द्राविडाः । पर्याप्तं यथे- ष्टिताम् । आचामति पिवति । 'चूषतीति' माठरः । मनाक् ईषत् । स्फुरता उल्लसमानतया । सर्पिष्मतः घृताढ्यस्य भक्तस्य अन्नस्य गन्धे- नानुसृतः संवलितः । शाकानां भक्ष्यपत्राणाम् । पचनं पाकः । तस्या- मोदः परिमलः । 'परिस्तीर्यते एवते' इति श्रीनाथः । 'कर्कन्धूर्वदरी' इति, 'गन्धः परिमलोऽमोद' इति हारवन्तीविक्रमाद्यौ ॥ 'हरित्यानि सुधा- दगार्य' इति शतशल्याम् ॥ १ ॥ सम्गमनमेकव्यतिरेम्भो जीर्ताव्वेन्तोऽन- भ्यांद्वादरेभ्यः । 'सिद्धप्रभावमन्वाद्यो दन्तानुच्वदन्ततः ।' इति सनद्रप- इति । देयमिति देशीपरशब्दः । 'लुचोऽन्नं भुंक्त विपुच्छंद्यिके' इति १ 'अहो अणआगओ समिद्धेअज्ज विहुइआ' (आगन्तवा- प्रकारा सवितेष्वमृतस्य ईरितूवानाम्) द-ध. ८ उ०

८६ उत्तररामचरितं [४-१ सौधातकिः—भो दण्डाअण किंणामधेओ एसो महन्तस्स ठविरंस- त्थस्स धुरंधरो अज्ज अदिदी आअदो । भो दाण्डायन किंनामधेय एष महतः स्थविरसार्थस्य धुरंधरोऽद्यातिथिरागतः । दाण्डायनः—धिम्प्रहसनम् । नन्वयमृष्यशृङ्गाश्रमादरुन्धतीपुरस्कृतान् महाराजदशरथस्य दारानधिष्ठाय भगवान्वसिष्ठः प्राप्तः । तत्किमेवं प्रलपसि । सौधातकिः—हुं वसिठ्ठो । हुं वसिष्ठः । दाण्डायनः—अथ किम् । सौधातकिः—मए उण जाणिदं वग्घो वा विक्खो वा एसोत्ति । मया पुनर्ज्ञातं व्याघ्रो वा वृको वैष इति । दाण्डायनः—आः किमुक्तं भवति । सौधातकिः—जेणे परावट्टिदेण जेव्व सा वराइं कबिला कल्लाणी मढ- मडाइदा । येन परापतितेनैव सा वराकी कपिला कल्याणी मडमडायिता ।- . दाण्डायन —समांसो मधुपर्क इत्याम्नायं बहुमन्यमानाः श्रोत्रियाया- भ्यागताय वत्सतरीं महोक्षं वा महाजं वा निर्वपन्ति गृहमेधिनः । तं हि धर्मं धर्मसूत्रकाराः समामनन्ति । सौधातकिः—भो णिग्गहीदोसि । भो निगृहीतोऽसि । दाण्डायनः—कथमिव । सौधातकिः—जेन आअदेसु वसिद्वमिस्सेसु वच्छदरी विससिदा। अज्ज जेव्व पंचाअदस्स राएसिणो अणअस्स भअवदा वग्मीइणा दहिमहूहिं जेव्व सत्तारावर्त्त. । ‘दाडी’ इति महाराष्ट्राः । लंगज्झाअ इत्यत्र ‘व्यङ्गोश’ इति झत्वम् ॥ भो दाण्डायन किंनामधेय इदानीमेष महत स्थविरसार्थस्य धुरन्धरोऽद्यातिथिरागत । दण्डायनस्यापत्यं दाण्डायनिः । सार्थः सङ्घः । प्रहास प्रकर्षेण हासम् । करोषीति शेष । अधिष्ठायेति-दारानुद्दिश्य अधि- ष्ठानं नियन्तृत्वमधिगम्येति यावत् । हुं वसिष्ठ । मया पुनर्ज्ञातं व्याघ्र वोऽ- प्येष इति । आः कोपे । किं प्रश्ने । येनागच्छतैव सा वराकी कपिला मड- १ 'भण्टाअण' घ-घ. २ 'इत्थिआसत्थवम' क-न. ३ 'अब्झ पीरभारओ' घ-घ ४ 'वग्घो विअ एशोत्ति' न, 'व्याघ्र, कोप्येष इति' टी. ५ 'तेण' घ-घ. ६ 'कल्लाणी मढामोदिअ' न. ७ एतन्नास्ति झ-पुस्तके. ८ 'पचन्ति' न. ९ 'मेधिन इति हि' घ-घ. १० 'पच्चागदस्स' ( पर्यागतस्य ) क-घ.

४-१ ] उत्तररामचरितं ८७ णिव्वत्तिदो महुवक्को । वच्छतरी उण विसज्जिदा । येनागतेषु वसिष्ठमिश्रेषु वत्सतरी विशसिता । अद्यैव प्रत्यागतस्य राजर्षेर्जनकस्य भगवता वाल्मीकिना दधिमधुभ्यामेव निर्वर्तितो मधुपर्कः । वत्सतरी पुनर्विसर्जिता । दाण्डायनः—अनिर्वृत्तमांसानामेवं कल्पमुपेयुरो मन्यन्ते । निवृत्तमां- सस्तु तत्रभवान् जनकः । सौधातकिः—किंणिमित्तं । किंनिमित्तम् । दाण्डायनः—स तदैव देव्याः सीतायास्तादृशं दैवदुर्विपाकमुपश्रुत्य वैखानसः संवृत्तः । तथास्य कतिपये संवत्सराश्चन्द्रद्वीपसरोवने तपस्तप्य- मानस्य । सौधातकिः—तदो किंति आगदो । तत किमित्यागतः । दाण्डायनः—चिरन्तनप्रियसुहृदं भगवन्तं प्राचेतसं द्रष्टुम् । सौधातकिः—अपि अज्ज संबन्धिणीहिं समं संवृत्तं से दंसणं ण देत्ति। अप्यद्य सम्बन्धिनीभिः समं संवृत्तस्य दर्शनं न वेति । दाण्डायनः—संप्रत्येष भगवता वसिष्ठेन देव्याः कौसल्यायाः सकाशं भगवत्यरुन्धती प्रहिता यामद्यैवोपैत्य वैदेहो द्रष्टव्य इति । सौधातकिः—जह एदे थविरा परस्परं मिलिदा तह अह्मे वि वटुहिं सह मिलिअ अणज्झाअमहूसवं खेलन्तो मणेम्हं । अहँ कुत्थ सो जणओ । ( इति परिक्रामतः । ) यथैते स्थविरा परस्परं मिलितास्तथावामपि बहुभि सह मिलित्वानध्यायमहोरसवं खेलन्तो मानयावः । अथ क्व स जनकः । मडामिता । 'वराहो नीचशौनयो' इति नानार्थमञ्जरी । मडमडेतिशब्दा- नुकारः । वषाकृतेत्यर्थः । आम्नायं वेदम् । भो निगृहीतोऽसि । मदागतेषु वसिष्ठमिश्रेषु एवमद्यैव प्रत्यागताय राजर्षये भगवता वाल्मीकिना दधिमधुभिरेव निर्वर्तितो मधुपर्क वत्सतरी पुनर्विसर्जिता । मिश्रशब्दः पूज्यायाम् ॥ 'निहत- मांसो निर्मांसो मृतनासह्य मासळः ।' इति, 'कल्पः स्याद्विधिः' इति कैदारकपिलौ । किनिमित्तम् । 'स तु वैखानसो यः स्यादुक्तचारो जितेन्द्रियः ।' इत्यमरमाला । तत किमित्यागतः । ततः चन्द्रद्वीपसरोव- नादपि । अय संबन्धिनीनिसमं निवृत्तस्य दर्शनं न वेति । यथैते सर्वे स्थविराः परस्परं मिलिताः तथा वयमपि वटुभिः सह मेलिताः अनध्यायम्- १ 'प्याहुरिति केचित्' न. २ 'संभावेन्द' ( संभावदाव. ) क-२-घ. ३ 'अह...जनओ' इत्येतान्ति क-ख-घ-पुस्तकेषु.

८६ उत्तररामचरितं [ ४-१ ] सोधातकि—भो दण्डाअंण किणामहेओ एमो महन्तस्स ठविरेस्- ‹यस्स धुरंधरो अज्जे अदिही भाअदो । भो दाण्डायन किंनामधेय एष महत् स्थविरसार्थस्य पुरोधरोऽतिथिरगतः । दाण्डायन—धिक्प्रहसनम् । नन्वयमृष्यशृङ्गाश्रमादरुन्धतीपुरस्कृतान् महाराजदशरथस्य दारानधिष्ठाय भगवांवसिष्ठः प्राप्तः । तत्किमेवं प्रलपसि । सौधातकि—हु वसिठ्ठो । हु वसिष्ठः । दाण्डायन—अथ किम् । सौधातकि—मए उण जाणिदं वग्घो वा विक्खो वा एसोत्ति । मया पुनर्जातं व्याघ्रो वा वृको वैष इति । दाण्डायन—आ किमुक्तं भवति । सोधातकि—जेणें परावडिदेन जेव्व सा वराई कविळा कल्याणी मढ मडाइआ । येन परापतितेनैव सा वराकी कपिला कल्याणी मटमटायिता । दाण्डायन—समासो मधुपर्क इत्याम्नाय बहुमन्यमानाः श्रोत्रियाया भ्यागताय वत्सतरीं महोक्षं वा महाजं वा निर्वपन्ति गृहमेधिनः । तं हि धर्मं धर्मसूत्रकाराः समामनन्ति । सोधातकि—भो णिग्गिहीदोसि । भो निगृहीतोऽसि । दाण्डायन—कथमिव । सोधातकि—जेण आअदेसु वसिठ्ठमिस्सेसु वच्छदरी विससेदा। अज्ज जेव्व पंचाअदस्स राएसिणो जयअस्स सभवदा वम्मीइणा दहिमहुहिं जेव्व सत्तारावत । दाणी इति महाराष्ट्री । अवञ्ज्तअ इत्यत्र 'व्यह्मोशं' इति झरवम् ॥ भो दाण्डायन किन्नामधेय इदानीमेष महत् स्थविरसार्थस्य धुरंधरोऽद्यातिथिरगतः । दण्डायनस्यापत्यं दाण्डायनिः । सार्थः सङ्घः । प्रहासः प्रकर्षेण हासम् । करोषीति शेषः । अधिष्ठायेति-दारानुद्दिश्य अधि- ष्ठानं नियम्यतुलनधिगम्येति यावत् । हु वसिष्ठः । मया पुनर्जातं व्याघ्रः कोऽ- प्येष इति । आ कोपे । कि प्रश्ने । येनागच्छतैव सा वराकी कपिला मड १ 'अण्णाअण' य-घ २ 'इथिआसस्थरम' क-न ३ 'अज्ज धीरभारधो' घ-घ ४ 'वग्घो बिज एमोत्ति' न, 'व्याघ्रः कोप्येष इति' टी ५ 'तेण' य-घ ६ 'कल्याणी बहुलोडिअ' न ७ एतन्नास्ति म-पुस्तके ८ 'वपन्ति' म ९ 'मेधिन इति हि' य-घ १० 'दन्वागदरम' ( पर्यागतस्य ) क-घ

४-१] उत्तररामचरितं ८७ णिव्वत्तिदो महुवक्को । वच्छतरी उण विसज्जिदा । येनागतेषु वसिष्ठमिश्रेषु वत्सतरी विशसिता । अद्यैव प्रत्यागतस्य राजर्षेर्जनकस्य भगवता वाल्मीकिना दधिमधुभ्यामेव निर्वर्तितो मधुपर्कः । वत्सतरी पुनर्विसर्जिता । दाण्डायनः—अनिवृत्तमांसानामेवं कल्पमुपदेष्टो मन्यन्ते । निवृत्तमां- सस्तु तत्रभवान् जनकः । सौधातकिः—किंनिमित्तं । किंनिमित्तम् । दाण्डायनः—स तदैव देव्याः सीतायास्तादृशं दैवदुर्विपाकमुपश्रुत्य वैखानसः संवृत्तः । तयास्य कतिपये संवत्सराश्चन्द्रद्वीपपरोदने तपस्तप्य- मानस्य । सौधातकिः—उदो किन्ति आअदो । ततः किमित्यागतः । दाण्डायनः—चिरन्तनप्रियसुहृदं भगवन्तं प्राचेतसं द्रष्टुम् । सौधातकिः—अवि अम संबंधिणीहिं समं संवृत्तं से दंसणं ण वेत्ति। अप्यद्य सम्बन्धिनीभिः समं संवृत्तस्य दर्शनं न वेति । दाण्डायनः—संप्रत्येव भगवता वसिष्ठेन देव्याः कौसल्यायाः सकाशां भगवत्यरुन्धती प्रहिता यत्स्वयमुपेत्य वैदेहो द्रष्टव्य इति । सौधातकिः—जह एदे हविरा परप्परं मिलिदा तह अह्मे वि बहुहिं सह मिलिअ अणज्झाअमहुस्सवं खेलन्तो मणेम्हे । अहँ कुय सो वणओ । (इति परिक्रामतः । ) यथैते स्थविराः परस्परं मिलितास्तथावामपि बहुभिः सह मिलिताननध्याय महोत्सवं खेलन्तो मानयावः । अथ क स जनकः । मुडापिना । 'वराहो नीचदीनयोः' इति नानार्थमञ्जरी । मडमडेतिशब्दा- नुकारः । उपाकृतेत्यर्थः । आम्नायं वेदम् । भो निगृहीतोऽसि । यदागतेषु वसिष्ठमिश्रेषु एवमद्यैव प्रत्यागताय राजर्षये भगवता वाल्मीकिना दधिमधुभिरव निर्वर्तितो मधुपर्कः वत्सतरी पुनर्विसर्जिता । मिश्रशब्दः पूजायाम् ॥ 'निवृत्त- मांसो निर्मांसो वृत्तमांसस्तु मांसलः ।' इति, 'कल्पः साद्धिशिः' इति केदारकपिलौ । किंनिमित्तम् । 'स तु वैखानसो यः स्यात्सुताचारो जितेन्द्रियः ।' इत्यमरमाला । तत किमित्यागतः । ततः चन्द्रद्वीपपरोद- नादपि । अथ संबन्धिनीभिरसमं निवृत्तनस्य दर्शनं न वेति । यथैते सर्वे स्थविराः परस्परे मिलिताः तथा वयमपि बहुकैः सह मिलिताः अनध्यायमह- १ 'प्रादुरिति केचित्' न. २ 'संभावेम्ह' (संभावयावः) क-ख-घ. ३ 'अह... वणओ' इत्येतन्नास्ति क-ख-घ-पुस्तकेषु.

८८ उत्तररामचरितं [ ४-३ दाण्डायन - तथाप्य महावादी पुराणराजर्षिर्जनक प्राचेतसवसिष्ठावु- पास्य समाप्ताश्रमस्य बहिर्वृक्षमूलमधितिष्ठति । य एष. हृदि नित्यsrc="data:image/png;base64,..."/>नुपक्वेन सीताशोकेन तप्यते । अन्त प्रसूतदहनो जरन्दिग्ध वनस्पतिः ॥ २ ॥ ( इति निष्क्रान्तौ । ) मिश्रविष्कम्भ. । [ ततः प्रविशति जनक । ] जनकः-अपत्ये यत्तादृग्दुरितमभवत्तेन महता विपक्तस्तीव्रेण व्रणितहृदयेन व्यथयता । पटुर्धारावाही नव इव चिरेणापि हि न मे निकृन्तन्मर्माणि क्रकच इव मन्युर्विरमति ॥ ३ ॥ कष्ट एव नाम जरया दु खेन च दुरासदेन भूय पराकसान्तपनप्रभृतिभि- स्तपोभिरात्तरंसधातुरनवष्टम्भो नाद्यापि मम दग्धदेह पतति । अन्धता- मिस्रा ह्यसूर्या नाम ते शोकावेग्य प्रतिविधीयन्ते य आत्मघातिन इत्येव- मृषयो मन्यन्ते । अनेकसंवत्सरानिक्रमेऽपि प्रतिक्षणपरिभावनास्पष्टनिर्मास होत्सवं खेलतो मानयाम् । अथ क स जनक । तथा अनिर्वचनीय इत्यर्थ । पुराण अनादि च तत् ब्रह्म वेद । वेदस्तत्त्व तपो ब्रह्म' इत्यमर ॥ हृदि नित्यsrc="data:image/png;base64,..."/>नुपक्वेनेति ॥ २ ॥ अन्त कोटरान्तरे । जरन् जीर्ण । 'तैरपुष्पादूनस्पति ' इत्यमर ॥ २ ॥ इति मिश्रविष्कम्भ ॥ 'उदात्तनीचपा- त्रोक्तो मिश्रविष्कम्भ उच्यते' इति रूपकादर्शाके ॥ अपत्ये यत्तादृगिति ॥ ३ ॥ अपत्ये सीतायाम् । दुरितं अपवादरूप पापम् । तेन पापेन विपक्त विशेषेण सक्त । पृथु महान् । धारावाही अविच्छिन्नधार । अत एव चिरेणापि बहुकाले गतेऽपि नव. इव स्थित । क्रकच. 'करवत' इति महाराष्ट्रा । मन्यु न विरमति हि । 'मन्युदैन्ये क्रतौ क्रुधि' इत्यमर ॥ ३ ॥ एव नाम कष्टमीति वाक्यखण्ड । दुरासदं दु खविशे- पणम् । स्त्रय रफात यया तथा पराक्सान्तपनप्रभृतिभि कृच्छ्रह्रस्त- पोभिरपि उपलक्षित इत्यर्थ । 'रसा रक्तादय 'इति, 'इन्द्रियाणि पृथिव्यादि पञ्चभूतानि धातव 'इति, अवष्टम्भाश्रयाधारा ' इति रुद्रशाश्वतहेमचन्द्रा । १ 'तदप' क-घ-व २ 'ज्वलन्त्रिव' व-घ ३ 'तपोभि शोषितान्त शरी रथानोरवष्टम्भ एव महानद्यापि न पतति' न; 'घातुरनुपभुज्यमान ' प-घ ४ 'लोका नेत्य तेभ्य ' न

४-६] उत्तररामचरितं ८९ प्रत्यग्र इव न मे दारुणो दुःखसंवेगः प्रशाम्यति । अयि मातर्देवयजनसं- भवे सीते ईदृशस्ते निर्माणभागः परिणतो येन लज्जया स्वच्छन्दमाक्रन्दितु- मपि न शक्यते । हा पुत्रि भगवति वसुन्धरे सत्यमतिदृढासि । अनियतरुदितस्मितं विराज- त्कतिपयकोमलदन्तकुङ्मलाग्रम् । वदनकमलकं शिशोः स्मरामि स्खलदसमञ्जसमञ्जु जल्पितं ते ॥ ४ ॥ त्वं यन्मिर्मुुनयो वसिष्ठगृहिणी गङ्गा च यत्त्वा विदु- र्माहात्म्यं यदि वा रघोः कुलगुरुर्देवः स्वयं भास्करः । विद्यां वागिव यामसूत भवतीं तद्वस्तु या दैवतं तस्यास्त्वद्दुहितुस्तथा विशसनं किं दारुणेऽमृष्यथाः ॥ ५॥ (नेपथ्ये) इत इतो भगवतीमहादेव्यौ । जनकः—(दृष्ट्वा) अये गृष्टिनोपदिष्टसन्निमार्गा भगवत्यरुन्धती । ( वलाय ) कां पुनर्महादेवीत्याह । (निरूप्य) हा हा कथमियं महाराज- दशरथस्य धर्मदाराः प्रियसखी मे कौसल्या । क ऐतद्यह्येति सैवेयमिति । आसीदियं दशरथस्य गृहे यथा श्रीः श्रीरेव वा किमुपमानपदेन सैषा । तथा च सुतृप्त्यभावाद्युक्तमेवेदं देहं पतत्विति भावः ॥ ननु बालघात- कियतामत आह-प्रत्येति । 'इतीत्थमवेन्त्वित्थम्' इति चङ्ग्रूपः । प्रति- क्षणं परिभावनायाः निरस्तारम् । दृष्टनिर्माणः स्वभावतः वलाद् । प्रत्यग्रः नूतनः । भागः अंशः । येन कारणेन । अनियतमिति ॥ ४ ॥ कुङ्ग्मलाः मुकुला । कमलकं स्वार्थे कः । स्मरन्तिवं इति वा पाठः ॥ ४ ॥ दृढा निष्ठुरा ॥ त्वमिति ॥ ५ ॥ यदि संभावनायाम् । कुलगुरुर्वसिष्ठः । वाक् सरस्वती । तथा नृशंसनं मारणप्रस्त्रावाद्यपवादिनित्यर्थः । अमृ- ष्यथाः असहथाः इति यावत् ॥ ५ ॥ भगवतो च देवी च भगवती- देव्यौ । देवी कृताभिषेकायाम्' इत्यमरः । महादेवी इति भ्रान्तः पाठः । 'जगन्माता महादेवी भवानी त्रिपुरेश्वरी' इत्यागमतन्त्रोक्त्या महादेवीति नाम्नः परदेवतायामेवोचिततया अन्यत्र सम्भवेऽप्यधार्ंसंभवात् । 'पुंभूम्नि दाराः' इत्यमरः । प्रत्येति विश्वसिति ॥ आसीदियं दशरथस्येति ॥ १ 'मुग्ध' प-घ. २ 'गृष्टि गयापा.' न. ३ 'पद्मा' न-क.

९० उत्तररामचरितं [ ४-८ कष्टं यतान्यदिव दैववशेन जाता दुःखात्मकं किमपि भूतमहो विपाकः ॥ ६ ॥ य एव मे जनः पूर्वमासीन्मूर्तो महोत्सवः । क्षते क्षारमिवासह्यं जातं तस्यैव दर्शनम् ॥ ७ ॥ ( ततः प्रविशत्यरुन्धती कौसल्या कञ्चुकी च । ) अरन्धती--ननु ब्रवीमि द्रष्टव्यः स्वयमुपेत्यैव वैदेह इत्येष वः कुलगु- रोरादेशः । अत एव चाहं प्रेषिता । तत्कोऽयं पदे पदे महाननध्यवसायः । कञ्चुकी—देवि संस्तम्भात्मानमनुरुध्यस्व भगवतो वसिष्ठस्यादेशमिति विज्ञापयामि । कौसल्या--ईरिसे काले मिहिलाहिवो मए दिट्ठव्वो त्ति समं जेव्व सव्वाइं दुक्खाईं समुब्भवन्ति । ता ण सक्कुणोमि उव्वट्टमाणमूलबन्धणं हिअअं पज्जवस्थावेदुम् । [ईदृशे काले मिथिलाधिपो मया द्रष्टव्य इति सममेव सर्वाणि दुःखानि समुद्भवन्ति । तन्न शक्नोम्युद्वर्त्तमानमूलबन्धनं हृदयं पर्यवस्था- पयितुम् । अरुन्धती--अत्र कः सन्देहः । निवृत्ता यद्येते त्ति सन्तानवाहिन्यपि मानुषाणां दुःखानि सम्बन्धिवियोगजानि । ॥ ६ ॥ पदेन फलेन । कष्टं खेदकरि । चिन्तात्मकं चिन्तास्वरूपम् । अन्यत् जगद्विलक्षणम् । किमपि भूतं जन्तुरिव जाता बतेत्यर्थः । 'कष्टं त्रिषु स्यात्खेदकारिनि' इत्यमरमाला । अत एव 'कष्टा रन्ध्रव्यथा वत्थ' इति मुरारिः । 'चिन्ता हृदयसन्ताप' इति, 'भूतं क्ष्मादौ च जन्तौ च' इति, 'वतानुकम्पने' इति हैमविश्वहडावुभा । अहो विपाकः विरुद्धपरिणाम इति यावत् । अत्र युक्तायुक्तास्तावदवगमनभ्रान्तिभ्या शिरसि दोलायन्ते ॥ ६ ॥ य एव मे जन इति ॥ ७ ॥ जनः कौसल्या । 'स्त्रीपुंसी कथयेज्जनः' इति काव्यदीपिकायां दण्डी व्याजहार ॥ ७ ॥ गुरोर्वसिष्ठस्य । अध्यवसायः निश्चय । पदे पदे इत्यनेन प्रतिक्षणं भिन्नभिन्न इति व्यज्यते । संस्तभ्य स्थिरीकृत्य । अनुरुध्यस्व अनुवर्त्तस्व ॥ ईदृशे काले मिथिलाधिपो मया द्रष्टव्य इति सममेव सर्वदुःखानि समुद्भवन्ति । तस्मान्न शक्नोमि उद्वर्त्तमानमूल- बन्धनं हृदयं व्यवस्थापयितुम् । समं युगपत् । उद्वर्त्तमानं चेष्टमानं मूल- १ 'विकार' न. २ अस्मात्पूर्वं 'अवमपरः पापो दशाविपर्यास.' इत्यधिकं क-घ-पुस्तक्रयोः । ३ 'महानध्यवसाय.' न-टी. ४ 'उप्पट्टमाण' घ-घ. ५ 'सकण्णु' क-घ-घ.

४-९] उत्तररामचरितं ९१ दृष्टे जने प्रेयसि दुःसहानि स्रोतःसहस्रैरिव संप्लवन्ते ॥ ८ ॥ कौसल्या—कहं णु सु वच्छाए वहूए एवं गदे तस्सा पिदुणो राएसिणो मे मुहं दसंसं । कथं नु खलु वत्साया वध्वा एवंगते तस्याः पित्रे राजर्षये मे मुखं दर्शयाम । अरुन्धती—एष यः श्लाघ्यसम्बन्धी जनकानां कुलोद्वहः । याज्ञवल्क्यो मुनिर्यस्मै ब्रह्मपारायणं जगौ ॥ ९ ॥ कौसल्या—एसो सो महाराअस्स हिअअणिव्विसेसो वच्छाए मे वहूए पिदा राएसी सीरद्धओ । हद्धी हद्धी सुमारिविह्नि अणिव्वेदग्मणीए दिवसे । हा दैव्व सव्वं त्त णत्थि । एष स महाराजस्य हृदयनिर्विशेषो वत्साया मे वध्वा पिता राजर्षिः सीरध्वजः । हा धिक् हा धिक् स्मारितास्मि अनिवेदग्म- णीयान्दिवसान् । हा दैव सर्वं तन्नास्ति । जनकः—(उपसृत्य) भगवत्यरुन्धति वैदेहः सीरध्वजोऽभिवादयते । बन्धनं गर्भग्रन्थि रसम् । मूलबन्धन 'कालिज' इति महाराष्ट्राः ॥ सन्ता- नवाहीन्यपीति ॥ ८ ॥ सन्तानः परम्परा दैर्घ्यं वा वहन्ति धरन्ति सन्ता- नवाहीनि । सम्बन्धिनो बान्धवाः । स्रोतसां स्रोतोऽम्बुसरणानाम् । 'पाझर' इति महाराष्ट्राः । संप्लवन्ते प्रवहन्तीति यावत् ॥ ८ ॥ कथं वत्साया मे वध्वा एवंगते तस्याः पित्रे राजर्षये मुखं दर्शयाम । 'वधूः स्नुषा' इति शब्दमाला । गते सतीत्यर्थः । दर्शयाम इति निर्वेदाद्बहुवचनम् । अत एव 'वय तत्त्वान्वेषान्न' इत्यत्राग्याश्यातंशाकुन्तले ॥ एष यः श्लाघ्य इति ॥ ९ ॥ 'वधूवराणां पितरो मिथस्सम्बन्धिनो मताः' इत्यगस्त्यः । जनकानां राज्ञाम् । उद्वहतीत्युद्वहः कुलस्य उद्वहः श्रेष्ठः । 'उद्वहः श्रेष्ठ- धुर्येषु' इति यादवः । ब्रह्मणः तत्त्वस्य पारायणं उपदेशम् । जगौ चकार इति साक्षणीकोडर्थे । 'पारायणं तदुपदेशः पारायणं' इति पदमाला । व्यधा- दिति च पाठः ॥९॥ कथमप स महाराजस्य हृदयनिर्विशेषो वत्साया मे वध्वा- पिता राजर्षिः सीरध्वजः । हा धिक् हा धिक् सम्पुष्टतास्मि अनिवेदग्मणीयान् दिवसान् । हा दैव सर्वमेष तन्नास्ति ॥ यथा पूतंमन्य इति ॥ १० ॥ यथा १ 'हिअआणन्दो' (हृदयानन्दः ) क-ख-घ. २ 'संभाविदेहि अणुबद्दिग्महरुवे दिअहे' (सम्भावितास्मनुपद्विग्नमहोरूतवे दिवसे) घ-प्र.

यया पूतंमन्यो निधिरपि पवित्रस्य महसः पतिस्ते पूर्वेषामपि खलु गुरूणां गुरुतमः । त्रिलोकीमङ्गल्यामवनितललीनेन शिरसा जगद्वन्द्यां देवींमुपसृत्य वन्दे भगवतीम् ॥ १० ॥ अरुन्धती-अक्षरं ते ज्योतिः प्रकाशताम् । स त्वां पुनातु देवः परो रजसो य एष तपति । जनकः-आर्ये गृष्टे अप्यनामयमस्याः प्रजापालकस्य मातुः । कञ्चुकी-( स्वगतम् ) निरवशेषमतिनिष्ठुरमुपालब्धाः स्मः । ( प्रका- शम् ) राजर्षे अनेनैव मन्युना चिरपरिखन्नरामभद्रमुखचन्द्रदर्शनं नार्हसि दुःखयितुमतिदुःखितां देवीम् । रामभद्रस्यापि दैवदुर्योगात् कोऽपि । यत्किल समन्ततः प्रवृत्तबीभत्सकिवदन्तीकाः पौरजानपदा नाग्निशुद्धिमप्यैक्ष्वा- प्रतियन्तीति दारुणमनुष्ठितं देवेन । जनकः-( सरोषम् ) आः कोऽयमग्निर्नामास्मत्प्रसूतिपरिशोधने । कष्ट- मेवंवादिना जनेन रामभद्रपरिभूता अपि वयं पुनः परिभूयामहे । अरुन्धती-( निश्वस्य ।) एवमेतत् । अग्निरिति वत्सां प्रति परिस्फू- र्त्यक्षराणि । सीतेत्येव पर्याप्तम् । हा वत्से शिशुर्वा शिष्या वा यदसि मम तत्तिष्ठतु तथा विशुद्धेरुत्कर्षस्त्वयि तु मम भक्तिं द्रढयति । भवत्या उपसृत्य च । आत्मानं पूतं मन्यते पूतंमन्यः । महसः प्रभाववतस्तस्य दीप्तेश्च । ते तव पतिः वसिष्ठः । अतिशयेन विशेषेण गुरुः गुरुतमः । त्रि- लोक्याः मङ्गले साधुः मङ्गल्या तां भगवतीं स्वामित्यर्थः । 'स्त्रीनपुंसकयो- रुप' इति लिङ्गनिर्णयः । श्लोकोऽयं यथाकथञ्चिदुप पद्येऽप्युद्धेय ॥ १० ॥ अक्षरं क्षराद्विपन्नम्, ज्योतिः सूर्यः । भङ्गयन्तरेणाह स इति । रजसां रजो- गुणानाम् परः शत्रु उपलक्षणमेतत् । तमसा चेति भावः । तथा च दूरतरः परिक्षोपात् सत्वैकदिष्ट इति फलितोऽर्थः । प्रजापालकस्य मातुरस्या इत्य- न्वयः । गृष्टापवादस्त्वल्पप्रजापाल इति परिहासोक्तिः । निरवशेषं निःशेषं अतिनिष्ठुरं च यथा तथा । मन्युना कोपेन । दैवदुर्योगात् महपीडा । अत एव 'तदा तु दैवं लिप्येरन्नलरामयुधिष्ठिरा' इति पौराणिकाः । प्रतीतिं विश्वास- विषयां कुर्वन्तीत्यर्थः । दारुणं कर्म इति शेषः । परित्याग इति यावत् । परि- १ 'माङ्गल्याम्' ग-क. २ 'लोनेन' ग-घ. ३ 'पर' ख-घ ४ 'परोरजा.' ग-घ ५ 'अपि कुशलम्' ग-घ. ६ 'अक्षपरा' ग-घ. ७ 'जनपति' घ-घ.

˝-१३ ] · उत्तररामचरितं ९३ शिशुत्वं स्त्रैणं वा भवतु ननु वन्द्यासि जगतां गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः ॥ ११ ॥ कौसल्या—अहो उम्मीलॅन्ति वि अ वेअणाओ। अहो उन्मीलन्तीव वेदना. । ( इति मूर्च्छति ) जनकः—हा कष्टं किमेतत् । अरुन्धती—राजर्षे किमन्यत् । स राजा तत्सौख्यं स च शिशुजनस्ते च दिवसाः स्मृतावार्विभूतं त्वयि सुहृदि दृष्टे तदखिलम्। निपाके घोरेऽस्मिन्नथ खलु विमूढा तव सखी पुरंध्रीणां चित्तं कुसुमसुकुमारं हि भवति ॥ १२ ॥ जनकः—हन्त हन्त सर्वथा नृशंसोऽस्मि संवृत्तः। यश्चिरस्य दशरथप्रिय- सुहृदः प्रियदारांश्चै स्त्रियं पश्यामि। स सम्बन्धी श्लाघ्यः प्रियसृहदसौ तच्च हृदयं स चानन्दः साक्षादपि च निखिलं जीवितफलम्। शरीरं जीवो वा यदधिकमतोऽप्यप्रियतरं महाराजः श्रीमान्किमिव मम नासीद्दशरथः ॥ १३ ॥ भूताः सहसा परित्यागेनेति भाव ॥ शिशुत्वां शिष्या वेति ॥११॥ तथा दूरे इत्यर्थः । विशुद्धेस्तूत्कर्षः कृतः। त्वयि विषये । 'भविष्य निश्चये' इति णिकान्तौ । स्त्रैणं स्त्रीत्वम् । 'स्त्रैणं स्त्रीद्राववृन्दयो.' इति कपित् । स्थानं आस्पदम् । गुणििन गुणभाजि प्राणिनि। इदं सप्तमी सीता प्रति सम्बोधनं च। लिङ्गं स्त्रीपुंनपुंसकम् । वयः इति 'तेजसा हि न वयस्समीक्ष्यते' इत्यस्य दृष्टा- न्तानुकरणमेतत् ॥ ११ ॥ अहो उन्मीलन्तीव वेदना ॥ स राजा तदिति ॥ १२ ॥ राजा दशरथ. । आविर्भूतं विताष्टमिति यावत् । पुरन्ध्रीणां कुटुम्बिनीनाम् ॥ १२ ॥ 'चिरस्याद्याधिरायेका' इत्यमरः । स सम्बन्धी श्लाघ्य इति ॥ १३ ॥ सुहृदः दशरथस्य असौ कौसल्या । साक्षात् प्र- तक्ष । निखिलनेदमिति शेष । जीवः अनुपायपम् । अत जीवादपी- त्यर्थ.। महाराजः इति प्रथमैकवचनम् । किमिव नासीत् पूर्वोक्तं सर्वम-

• १ 'जगतः' घ. २ 'समुन्मूलअन्तीव' (समुन्मूलयन्तीव) न. ३ 'कलिश्च खलु न विमृश' न, 'अस्मिन्ननु पाठ' छ-घ. ४ 'दारानकिञ्च इव' न. ५ 'प्रियतम.' व-घ.

९४ उत्तररामचरित [ ४-१५

कथमियमेव सा कौसल्या । यदस्याः पत्युर्वा रहसि परमं दूपितमभू- दभूवं दम्पत्योः पृथगहमुपालम्भविषयः । प्रसादे कोपे वा तदनु मदधीनो विधिरभू- दलं वा तत्स्मृत्वा दहति यदवस्कन्द्य हृदयम् ॥ १४ ॥ अरुन्धती—हा कष्टम् । अतिचिरनिरुद्धनिःश्वासनिश्चन्दं हृदयमस्याः । जनकः—हा प्रियसखि । ( इति कमण्डलूदकेन सिञ्चति । ) कञ्चुकी—सुहृदिव प्रकटय्य सुसम्पदः - प्रथममेकरसामनुकूलताम् । पुनरकाण्डविवर्तनदारुणो विधि- विधिंरहो विशिनष्टि मनोरजम् ॥ १५ ॥ कौसल्या—( आश्वस्य ) हा वच्छे जाणइ कहिं सि । सुमरामि दे णव- विवाहलच्छीपरिग्गहेक्कमण्डनं पप्फुरन्तमुद्धविहसिदं मुद्धमुहपुण्डरीअं ।

ध्यासीदेवेत्यर्थ ॥ १३ ॥ यदस्याः पत्युर्वेति ॥ १४ ॥ यस्याः पत्युर्वाति ज्ञेयम् । परमं अधिकम् दूपितं प्रणयकलह । उपालम्भस्य गर्हणाया । विधिः समाधानप्रकार मदधीनः ममायत्त तत् चरितमिति शेष । य- च्चरितं कर्तृ, अवस्कन्द्य अभिनिपत्य ॥ १४ ॥ हा कष्टमिति खेदातिशये । 'हा कष्टमस्मिन् जने' इत्यसद्व्याख्यातभोजचमी। चिरनिरुद्धः निःश्वासस्य निष्पन्दः निर्गम यस्मिन् ॥ सुहृदिव प्रकटय्येति ॥ १५ ॥ प्रथमं आदौ । एकः मुख्य रसः अभिनिवेश प्रीतिर्वा यस्याम् । अनुकूलतां सर्वेशुभानुकूल्यम् । प्रकटय्य प्रकटीकृत्य । पुनः पश्चात् । अकाण्डे अकाले अनुकूलताया निवर्तने प्रतिकूलापादनविषये दारुणः । विशिनष्टि परिशिष्टा करोतीति यावत् । विधिर्दैवम् । 'पुन पश्चात्' इति समासनि- घण्डु ॥ १५ ॥ वत्से जानकि कासि कासि । स्मरामि ते नवविवाहलक्ष्मी- परिग्रहैकमङ्गलं चदुलमुग्धपुण्डरीकम् । अङ्गैर्गोमुदीचन्द्रचन्द्रिकामुन्दरैरङ्गैः पुनरप्युद्द्योतयोत्सङ्गम् । सर्वथा महाराज एवं भणति, एषा रघुकुलमहत्तराणा वधूरस्माकं पुनर्तनय ( सुता ) दुहितेव । पुण्डरीकमिति कथन पुत्रेच्छायोग्य- वयस्सूचकम् । 'यौवने पुत्रेच्छायां विरहे चाहपाण्डिमा' इति सार्वभौमः । अत एव 'पाण्डि( म ? ) निमग्रं वपु' इति असद्व्याख्यातमविद्धसालभञ्जिका-

१ 'निःश्वासनिरुद्ध' य-प. २ 'सुसम्पदाम्' न. ३ 'परिशिनष्टि विधिर्मनमदे- रुदम्' न.

An exact transcription of the Sanskrit text from the image:

४-१६] उत्तररामचरितं ९५ ष्फुरन्तचन्दचन्दिआसुन्दरेहिं अङ्गेहिं पुणो वि मे जादे उज्जोएहि उछ- ङ्गम् । सव्वदा महाराओ भणादि । एसा रघुकुलमहत्तराणं वहू अह्माणं दु सेणसमुदा दुहिदेव्व । हा वत्से जानकि क्वासि । स्मरामि ते नवविवाहस- म्नोत्परिग्रेङ्खनग्गवं प्रसफुरच्चन्द्रचन्द्रिकासुभगं मुग्धमुखपुण्डरीकम् । प्रसफुरच्च- न्द्रिकासुन्दरैरङ्गैः पुनरपि मे जाते उद्योतयोत्सङ्गम् । सर्वदा महाराजो भणति एषा रघुकुलमहत्तराणां वधूरस्माकं तु जनकसुता दुहितेव । कञ्चुकी—यथाह देवी । पञ्चप्रसूतेरपि तस्य राज्ञः प्रियो विशेषेण सुबाहुशत्रुः । वधूचतुष्केऽपि यथैव शान्ता प्रिया तनूजास्य तथैव सीता ॥ १६ ॥ णाम् । अह॑न्त्यः पूज्या अभिनन्दनीया या कौमुदीचन्द्रचन्द्रिका- तद्वत् सुन्दरैः शोभनैर्मे, 'पूर्णिमायामयुग्मम्यानजनों कौमुदी मता । शेष- दामङ्गम्या या ज्योत्स्ना सा चन्द्रिशोच्यते ॥' इति साहित्यमण्डने श्रीनाथः । चन्द्रः कर्पूरः । एतेन विलिप्तपरिमलाङ्गी नायिकेय सूचिता । 'सा नानादिव्यगन्धिनी' इति पद्मिनीप्रकरणे । पाटलसन्धीसान्ध्रपदे क्षेत्रियश्च । मध्ये चन्द्रपदन्निवेश धोरणीसन्दर्भार्थं । च( न्दि ) आ इति कवे प्रमाद । 'चन्द्रिकाना म' इति विशेषानुशासनेन चन्दिमा इति वरु- न्द्रस्य मार्धीयस्त्वात् । 'चन्दिमासुन्दरेहिं' इत्यविचारितरमणीय पाठ । पौनरुक्त्यासदत्रिकोड्डीहतत्वाद् । महत्तराणां पूर्वैषाम् । वधूः स्नुषा । अस्मिन् घंटेनेविन्तुपद्मा कूपपतिता इव ररु(टा)लुङ्गुटा कण्ठघोषातिशयम- भिनन्दन्ति दिक् ॥ दुहितृत्वं समर्पयते पञ्चप्रसूतेरपीति ॥ १६ ॥ पञ्च प्रसूतय प्रमदा यस्य सीतया सहेति भाव ॥ 'औरसो मानित कीत- योषित् स्वाकिनोडबित' । गृहीतो विधिनैलाद्य सन्द्रिरुका प्रसूतय ॥' इति पुराणरदते । पञ्चप्रसूते विस्तृतप्रसवस्येति यार्थं । 'विस्तारे पञ्चशब्दः स्वात्त्वचाभेदे प्रतारने । व्यक्ती च' इति धनञ्जयः ॥ सुबाहुशत्रुः राम । वधूचतुष्के स्नुषाचतुष्टयेऽपि, 'चतुष्कं च चतुष्टयम्' इति द्विरूप । यथा सीतैव मान्या तथैवास्य दशरथस्य सीतैवेति पराहरयते । प्रिया तनूजा दुहितेत्यथ । तथा च दशरथस्य पुत्रेषु यथा राम प्रिय तथा स्नुषासामान्या १ 'राअणसूनो दुहिदेव्व जेव' क-ग्य. २ 'यथा हि' च, 'तथैव नान्दा' न. ३ 'दथैव' न

उत्तररामचरितं [४.-१७ ९६ जनकः-हा प्रियसख महाराज दशरथ एवमसि सर्वप्रकारहृदयङ्गमः। कथं विस्मर्यसे । कन्यायाः किल पूजयन्ति पितरो जामातुराप्तं जनं त्वं कालत तथाविधोऽस्यपहृतः सम्बन्धबीजं च तत्- घोरेऽस्मिन्मम जीवलोकनरके पापस्य धिग्जीवितम् ॥१७॥ कौसल्या-जादे जाणइ किं करोमि । दिढवज्जलेवपडिवद्धनिश्चलं हद- जीविदं मं मन्दभाइणीं ण परिच्चयदि । जाते जानकि किं करोमि । दृढवज्र- लेपप्रतिबद्धनिश्चलं हतजीवितं मां मन्दभागिनीं न परित्यजति । अरुन्धती-आश्वसिहि राजपुत्रि बाष्पविश्रामोऽप्यन्तरे कर्तव्य एव । अन्यच्च किं न स्मरसि यदृष्यशृङ्गाश्रमे युष्माकं वैशसगुरुर्भवितव्यं सर्व्वे- षूपजातमेव किं तु कल्याणोदर्कं भविष्यतीति । कौसल्या-कुँदो अदिकन्दमणोरहाए मह एदं । कुतोऽतिक्रान्तमनोर- भाया ममैतत् । अरुन्धती-यत्किं मन्यसे राजपुत्रि मृषैषां तदिति । न हीदं सुक्षत्रि- येऽन्यथा मन्तव्यम् । भवितव्यमेव तेन । सीता । पद्मप्रसूतेरित्यत्र पद्मशब्दार्थद्वयवमत्शारेण पद्धतिक्ष्यासदानेन च प्रिया दुहितेवेति भावः । अत्र पद्ये बहवो भ्रमन्ति, शिष्यगुणग्राहिणः प्रमाणम् ॥१६॥ कन्यायाः किल पूजयन्तीति ॥ १७ ॥ सम्बन्धे आवयोरिति शेषः । तत् पूजनम् । विपरीतं व्यस्तमेव । कथमित्यत आह-अभूदिति । आराधनं त्वत्कर्तृकं पूजनम् । मयि अभूत् । बीजं कारणं च व्यपहतम- तार्थे । तत् प्रसिद्धं सीतेत्यर्थः । बीजमिति ध्वनिः । तत् तस्मात् । घोरे इति चतुर्थचरणेनान्वयो योज्यः । जीवलोक एव नरकः ॥ १७ ॥ जाते जानकि किं करोमि । दृढवज्रलेपपरिवद्धमिव निश्चलं हतजीवितं मां मन्दभागिनीं ( न ) परित्यजति । विश्रामः विरतिः । अन्तरा मध्ये। कल्याणं उदर्कः यस्मिन् तत् । भवितव्यमित्यस्यानुषङ्गः । 'उदर्कं फलमुत्तरम्' इत्यमरः । कुतोऽतिका- १ 'विधोऽप्यपहृतः' ग-घ. २ 'लेपपडिमन्धनिश्चलं' क-घ-व. ३ 'कुलगुरुस्तदुपजातमेव' घ-घ. ४ 'भगवदि अदिकन्तो मणोरहो' (भगवति, अतिक्रान्तो मनोरथः) घ-घ. ५ इदं नास्ति न-क-पुस्तकयोः.