वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

१२० वेणीसंहारं नाटकं (सक्रोधं सकम्पं च कृपसूतौ दृष्ट्वा ।) किं नामेदम् । प्रत्यक्षमात्तधनुषां मनुजेश्वराणां प्रायोपवेशसदृशं व्रतमास्थितस्य । तातस्य मे पलितमौलिनिरस्तकाशे व्यापारितं सिरसि शस्त्रमशस्त्रपाणेः ॥ कृपः-वत्स एवं किल जनः कथयति । अश्वत्थामा-किं तातस्त दुरात्मना परिमृष्टमभूच्छिरः । सैनिकाः सहध्वम्, एतादृशोज्याचारी धृष्टद्युम्नो याति परं केऽपि किमपि न कुर्व- न्तीतिभावः । मन्दाक्रान्ता छन्दः ॥ २० ॥ अन्वयः -आत्तधनुषाम्, मनुजेश्वराणाम्, प्रत्यक्षम्, प्रायोपवेशसदृशम्, व्रतम्, आस्थितस्य, मे, तातस्य, अशस्त्रपाणेः, पलितमौलिनिरस्तकाशे, शिरसि, शस्त्रम्, व्यापारितम् ॥ २१ ॥ किं त्यक्तशस्त्रस्य पितुरुपरि प्रहारः कृत इत्याह-प्रत्यक्षमिति । आत्तधनुषां=गृहीतचापानाम्, मनुजेश्वराणां = राज्ञाम्, प्रत्यक्षम् = साक्षात्, प्रायोपवेशसदृशम् = प्रायः अनशनं तदर्थम् उपवेशः तत्सदृशम्, 'प्रायस्थानशने मृत्यौ प्रायो बाहुल्यतुल्ययोरिति' विश्वः व्रतं=नियमम्, आस्थितस्य = गृहीतस्य, इदं तातस्य विशेषणम् । मे = मम, तातस्य = पितुः, अशस्त्रपाणेः=शस्त्रशून्यहस्तस्य, एतेन शस्त्रप्रहारस्य योग्यता नास्तीति सूचितम् । पलितमौलिनिरस्तकाशे = पलितैः शुक्लैः, मौलिभिः बद्धकेशैः निरस्तः तिरस्कृतः काशः स्वच्छतृणविशेषः येन तस्मिन्, शिरसि=मूर्द्धनि, शस्त्रम्, व्यापारितम्=प्रहारः कृतः । शस्त्रधारिणां राज्ञां समीपे त्यक्तशस्त्रस्य पितुरुपरि यत् प्रहारः कृतः तदनुचितम् । राज्ञो च रक्षणं समुचितम्, तदपि तेनं कृतमितिभावः । अत्र तृतीयचरणे आर्थोपमाऽलङ्कारः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ प्रश्नोत्तरमाह-एवं किल जनः कथयतीति । दुरात्मना=दुष्टेन, धृष्टद्युम्नेन, तातस्य शिरः, परिमृष्टं = स्पृष्टं, किमभूत् , किमिति प्रश्ने । (क्रोध और कम्प के साथ कृप और सूत को देखकर) क्यों यह बात ? धनुर्धर नरेशों के देखते देखते जो आमरण अनशन व्रत के अनुरूप व्रतधारी, मेरे पिता थे, जिनके हाथ में कोई भी शस्त्र नहीं था, शिर पर, जिनके केश-पाश कुसुम के सदृश धवल थे, शस्त्र प्रहार किया है ॥ २१ ॥ कृप-पुत्र, लोग इस प्रकार कहते हैं । अश्वत्थामा-(सूत से) क्या पिता का शिर उस दुरात्मा के द्वारा पकड़ा गया था !

तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाशद्वयोपेतम् १२१ सूतः—( सभयम् । ) कुमार, आसीदयं तस्य तेजोरार्शेर्देवस्य नवः परिभवावतारः । अश्वत्थामा—हा तात, हा पुत्रप्रिय, मम मन्दभागधेयस्य कृते शस्त्र- परित्यागात्तथाविधेन क्षुद्रेणात्मा परिभावितः । अथवा— परित्यक्ते देहे रणशिरसि शोकान्धमनसा शिरः श्वा काको वा द्रुपदतनयो वा परिमृशेत् । असंख्यातास्त्रौघद्रविणमदमत्तस्य च रिपो- र्ममैवायं पादः शिरसि निहितस्तस्य न करः ॥ २२ ॥ परिभवावतारः = अनादरोत्पत्तिः । अन्वयः—शोकान्धमनसा, रणशिरसि, देहे, परित्यक्ते, श्वा, काकः, वा, द्रुपद- तनयः, वा, शिरः, परिमृशेत्, असंख्यातास्त्रौघद्रविणमदमत्तस्य, रिपोः, च, मम, एव शिरसि, अयम्, पादः, निहितः, तस्य करः, न ॥ २२ ॥ न तस्यानादरः कृतः किन्तु ममैवेत्याह—परित्यक्ते देहे रणशिरसीति । शोकान्धमनसा = शोकेन अन्धम् उद्विग्नं कृत्याकृत्यविवेकशून्यमित्यर्थः, मनः यस्य तेन रणशिरसि = प्रधानसंग्रामे, देहे, परित्यक्ते=परित्यक्तुमारेम्भे 'आदिकर्मणि' इति क्तप्रत्ययः । श्वा==कुक्कुरः, काकः = ध्वाङ्क्षः, वा, द्रुपदतनयः = धृष्टद्युम्नः वा, शिरः = मस्तकम्, परिमृशेत्, कोऽपि परिमृशत्वित्यर्थः । असंख्यातास्त्रौघद्रविणमद- मत्तस्य = असंख्यातः अगणितः अस्त्रौघः शस्त्रसमूहः स इव द्रविणं तज्जन्यो यो मदः तेन मत्तस्य, रिपोः = शत्रोः, च, ममैव, शिरसि अयं पादः=चरणः, निहितः=दत्तः, तस्य करः न । तस्य करो द्रोणस्य शिरसि न तेन निहितः किन्तु मम शिरसि तस्य सूत—( डरता हुआ ) कुमार, शौर्यराशि आपके पिता के तिरस्कार का सर्वप्रथम यह अवसर था । अश्वत्थामा—हा पिता, सुतवत्सल, मुझ हतभाग्य के निमित्त शस्त्रपरित्याग के कारण उस दुरात्मा द्वारा आप अपमानित हुए है ( सोचकर ) अथवा— शोक से सन्तप्तहृदय होकर समराङ्गण के बीच शरीर का परित्याग करने पर शिर को चाहे कुत्ता, कौवा अथवा द्रुपदपुत्र धृष्टद्युम्न स्पर्श करे । अगणित शस्त्रास्त्रराशि के धन से मदोन्मत्त शत्रु के मस्तक पर मेरा यह चरण बिना किसी बात के सोचे-विचारे रक्खा हुआ ही है अर्थात् पिता के शोकविह्वल हो जाने के कारण निश्शस्त्र दशा में वध कर देने पर चाहे शिर को जो छुए और द्रुपदपुत्र ने तो केवल हाथ से स्पर्श किया है किन्तु अब मैं असंख- य्य शस्त्रास्त्रों से सुसज्जित शत्रु के शिर पर पादप्रहार करके ही प्रतिशोध करूँगा ॥२२॥

१२२ वेणीसंहारं नाटकं आः दुरात्मन्पाञ्चालापसद ? तातं शस्त्रग्रहणविमुखं निश्चयेनोपलभ्य त्यक्त्वा शङ्कां खलु विदधतः पाणिमस्योत्तमाङ्गे । अश्वत्थामा करधृतधनुः पाण्डुपाञ्चालसेना- तूलोत्क्षेपप्रलयपवनः किं न यातः स्मृतिं ते ॥ २३ ॥ युधिष्ठिर, युधिष्ठिर, अजातशत्रो, अमिथ्यावादिन्, धर्मपुत्र, सानुजस्य पादः पतितः, मम जीवितत्वात् पितुश्च मृतत्वादिति भावः । अत्र तृतीयचरणे रूपक- मलङ्कारः । शिखरिणी छन्दः ॥ २२ ॥ पाञ्चालापसद = पाञ्चालकुलाधम । आः, इति खेदे । अन्वयः—शस्त्रग्रहणविमुखम्, तातम्, निश्चयेन उपलभ्य, शङ्काम्, त्यक्त्वा, अस्य, उत्तमाङ्गे, पाणिम् विदधतः, ते पाण्डुपाञ्चालसेनातूलोत्क्षेपप्रलयपवनः, कर- धृतधनुः, अश्वत्थामा, स्मृतिम्, किं न, यातः, खलु ॥ २३ ॥ वीरोऽहं त्वया किं न स्मृत इत्याह—तातं शस्त्रग्रहणेति । शस्त्रग्रहणविमुखं = शस्त्रग्रहणे पराङ्मुखम् तातं निश्चयेन = ध्रुवेण । उपलभ्य= प्राप्य, शङ्काम् = मां हनिष्यतीति सन्देहं, त्यक्त्वा=विहाय, अस्य = अशस्त्रस्य, उत्त- माङ्गे = शिरसि, उत्तमाङ्ग इत्यनेन महाननर्थः कृत इति सूचितम् । पाणि = हस्तम्, विदधतः=कुर्वतः स्थापयत इत्यर्थः । ते=तव, पाण्डुपाञ्चालसेनातूलोत्क्षेपप्रलयपवनः= पाण्डुपाञ्चालनृपाणां या सेना सैव तूलानि तेषाम्, उत्क्षेपे उत्क्षेपणे प्रलयपवनः प्रलयकालिको वायुः, करधृतधनुः = हस्तधृतचापः अश्वत्थामा, स्मृति = स्मरणम्, किं न, यातः, खलु अश्वत्थाम्नः स्मृतिस्त्वया कार्येति भावः । युष्माकं सर्वेषां हननं विधास्यामीत्याकूतम् । अत्र परम्परितरूपकमलङ्कारः । मन्दाक्रान्ता छन्दः ॥२३॥ अमिथ्यावादिन् = सत्यवक्तः, सानुजस्य = सावरजस्य, ते, अनेन = मतपित्रा, किम्, अपकृतम् । अनेन = युधिष्ठिरेण, अलीकप्रकृतिजिह्मचेतसा = अलीकप्रकृतिः अरे ! दुष्ट, पामर धृष्टद्युम्न ! 'पिताजी निःशस्त्र हैं' इस बात को पूर्णतया निश्चय करके निःशङ्क भाव से उनके शिर पर हाथ लगाते हुए तुझे क्या हाथ में धनुष धारण किए हुए अश्वत्थामा, जो पाण्डव और तुम्हारी सेनारूपी कार्पास (रुई) राशि को उड़ा देने में प्रलयकालीन झञ्झावात के अनुरूप है, स्मरण में नहीं आया ! अर्थात् जिस समय यह निन्दित कार्य तूने किया उस समय तुझे मेरी शक्ति याद नहीं आई क्या ! ॥ २३ ॥ युधिष्ठिर ! युधिष्ठिर ! अजातशत्रु, सत्यवादी और धर्मराज के पुत्र ! उन्होंने (मेरे

तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १२३ ते किमनेनापकृतम् । अथवा किमनेनालीकप्रकृतिजिह्मचेतसा । अर्जुन, सात्यके, बाहुशालिन्वृकोदर, माधव, युक्तं नाम भवतां सुरासुरमनुजलो- कैकधनुर्धरस्य द्विजन्मनः परिणतवयसः सर्वाचार्यस्य विशेषतो मम पितुर मुना द्रुपदकुलकलङ्केन मनुजपशुना स्पृश्यमानमुत्तमाङ्गममुपेतम् । अथवा सर्व एवैते पातकिनः । किमेतैः - कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिर्निर्मर्यादैर्भवद्भिरुदायुधैः । मिथ्यास्वभावः तथा जिह्मं कुटिलं चेतः यस्य तेन, बाहुशालिन् = बृहद्भुजवन्, वृकोदर = भीम, सुरेति सुराश्च असुराश्च मनुजाश्च तेषां लोकाः तत्रैको यो धनुर्धरः तस्य सर्वलोकश्रेष्ठवीरस्येत्यर्थः । द्विजन्मनः = ब्राह्मणस्य, परिणतवयसः = वृद्धस्य । मनुजपशुना = मनुजः पशुरिव तेन । 'उपमितं व्याघ्रादिभिरिति' समासः । उत्त- माङ्गं = शिरः, उपेतम् = उपेक्षितम् । सर्वे = अर्जुनादय , पातकिनः = पापवन्तः । तेषां द्रष्टृत्वादिति भावः । अन्वयः -यैः, मनुजपशुभिः, निर्मर्यादैः, उदायुधैः, भवद्भिः इदम्, गुरुपात- कम्, कृतम्, अनुमतम्, दृष्टम् वा, नरकरिपुणा, सार्द्धम्, सभीमकिरीटिनाम् असृङ्मे- दोमांसैः, अयमहम् दिशाम्, बलिम्, करोमि ॥ २४ ॥ पातककारणमेवाह । कृतमनुमतमिति । यैः मनुजपशुभिः = पशुतुल्यमनुष्यैः, उपमितसमासः । निर्मर्यादैः = युद्धमर्या- दामतिक्रान्तैः, युद्धे हि मर्यादा यच्छस्त्रधारिणैव सह योद्धव्यं तच्चाद्य नास्ति । यद्य- पिता ने ) तुम्हारे भाइयों का और तुम्हारा क्या अपकार किया है ? अथवा असत्यप्रकृति के कारण कुटिल चित्तवाले से क्या प्रयोजन ! अर्जुन ! अर्जुन ! सात्यकि ! सात्यकि !!, ऐ प्रचण्डभुजशाली वृकोदर ! ( भीम ) माधव ! ( श्री कृष्ण ) क्या आप लोगों को उचित था कि-'देव, दानव, और मानवों के बीच एक मात्र धनुर्धर, ब्राह्मण, वृद्ध तथा सबके आचार्य ( गुरु ) मेरे पिता का शिर इस द्रुपदवंश के कलङ्क, मनुष्य के रूप में साक्षात् पशु धृष्टद्युम्न के द्वारा स्पर्श किये जाते समय उपेक्षा करें । अथवा ये सब के सब पापमूर्ति हैं । इन सबों से कहना ही क्या ? जिन मनुष्यपशुओं ने मर्यादा की सीमा का विच्छेद करके इस ब्रह्महत्यारूप ( १ ) महापातक को स्वयं सम्पादित किया है, अथवा उसके लिए अनुमति प्रदान की है, (१) ब्राह्मण, गुरु, स्त्री, बालक, गोत्र तथा निरस्त्र पुरुषों के वध को महापातक कहते हैं ।

१२४ • वेणीसंहारं नाटकं नरकरिपुणा सार्धं तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसृङ्मेदोमांसैः करोमि दिशां बलिम् ॥ २४ ॥ कृपः - वत्स, किं न सम्भाव्यते भारद्वाजतुल्ये बाहुशालिनि दिव्या- स्त्रग्रामकोविदे भवति । अश्वत्थामा - भो भोः पाण्डवमत्स्यसोमकमागधेयाः क्षत्रियापसदाः, पितुर्मूर्ध्नि स्पृष्टे ज्वलदनलभास्वत्परशुनो- प्येवं कृतं धृष्टद्युम्नेनं तथापि अनुमत्यादिनेषामपि निम॑न्द्यदित्वमिति भावः । उदा- युधैः = उत्थितशस्त्रैः, एतेन वधनिवारणसामर्थ्यं दर्शितम् । भवद्भिः धृष्टद्युम्नादिभिः, इदं = सम्प्रति विहितम्, पातकम् = ब्राह्मणगुरुवधजन्यब्रह्महत्यारूपं महापातकम्, कृतम्, अनुमतम् = अभिप्रेतम् दृष्टं वा, नरकरिपुणा = कृष्णेन, सार्धं सभीमकि- रीटीनाम् = भीमाार्जुनसहितानाम्, तेषाम् असृङ्मेदोमांसैः=रुधिरवसाऽमिषैः अयमहम्, दिशां = दिग्देवतानाम्, बलिम् उपहारम् 'करोपहारयोः पुंसि बलिः प्राण्युपङ्गजे स्त्रियामित्यमरः, करोमि । युद्धे सर्वान्निहनिष्यामीत्यर्थः । हरिणी छन्दः ॥ दिव्यास्त्रग्रामकोविदे = दिव्यास्त्रस्य ग्रामः समूहः तत्र कोविदः प्राज्ञः तस्मिन् क्षत्रियापसदाः = राजन्याधमाः । अन्वय-पितुः मूर्ध्नि, स्पृष्टे, ज्वलदनलभास्वत्परशुना, रामेण, यत्, कृतम्, तत्, भवताम्, श्रुतिम् न, उपगतम् किम्, क्रोधान्धः अश्वत्थामा, अद्य, अरिरुधिरा- सारविघसम्, तत्, कर्म, रणमुखे, विधातुम् किम्, न प्रभवति ॥ २५ ॥ क्षत्रियेण पितृशिरश्छेदने ब्राह्मणपरशुरामेण त्रिःसप्तकृत्वः पृथ्वी क्षत्रियरहिताऽ- कारीति किं त्वया न श्रुतं तथैव चाहं करिष्यामीत्याह - पितुरिति । अथवा शस्त्र-सम्पन्न होते हुए भी प्रत्यक्ष अवलोकन किया है, वासुदेव, भीम और अर्जुन के साथ-साथ उनके मांस, मज्जा और रुधिरादिक से मैं दिक्पालों को बलि वितरण कर दूंगा ॥ कृप - हे वत्स, महाराज (आचार्य द्रोण) के अनुरूप भुजावाले तथा दिव्यास्त्रों के समुदायों के विशेषज्ञ आपके लिए क्या सम्भावना नहीं की जा सकती । अश्वत्थामा - अरे, अरे पाण्डव, मत्स्य, सोमक, मागधादि क्षत्रियापमरो ? प्रज्वलन्त अग्नि की ज्वाला सदृश, प्रकाशमान परशुअस्त्रधारी राम ने अर्थात् (१) जमदग्निकुमार ने अपने पिता के शिरःस्पर्श करने पर अर्थात् शिरश्छेदन के अनन्तर जो (१) परशुराम जमदग्नि ऋषि के पुत्र भगवान् नारायण के अवतार थे । इनकी माता का नाम रेणुका था । गाजीपुर जिले के अभ्यन्तर जमानिया इनकी जन्मभूमि है । एक बार सहस्रार्जुन नाम का राजा आखेट के उपरान्त इनके पिता के आश्रम का अतिथि

तृतीयाेऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाशद्वयोपेतम् १२५ कृतं यद्रामेण श्रुतिमुपगतं तन्न भवताम् । किमद्याश्वत्थामा तदरिरुधिरासारविघसं न कर्म क्रोधान्धः प्रभवति विधातुं रणमुखे ॥ २५ ॥ सूत ! गच्छ त्वं सर्वोपकरणैः साङ्ग्रामिकैः सर्वायुधैरुपेतं महाधवलक्षणं नामास्मत्स्यन्दनमुपनय । सूतः-यदाज्ञापयति कुमारः ( इति निष्क्रान्तः । ) पितुः = परशुरामस्य पितुः जमदग्नेः, मूर्ध्नि-उत्तमाङ्गे स्पृष्टेः हैहयवंशजेति- शेषः । ज्वलदनलभास्वत्परशुना=ज्वलन् योऽनलः अग्निः स इव परशुः तेन, करणेन, रामेण=परशुरामेण यत्, कृतम्, तत् भवताम् = क्षत्रियाणाम्, श्रुतिम् = कर्णम्, न, उपगतम्=प्राप्तम्, किम् । क्रोधान्धः=कोपनः, अश्वत्थामा=द्रोणपुत्रः, सद्यः, अरिरु- धिरासारविघसं = अरीणां रुधिरस्य य आसारः धारासंपातः महावृष्टिरित्यर्थः स विघस इव भोजनशेषसदृशः तृप्तिकरः, तत् कर्म = सर्वक्षत्रियहननरूपम्, रणमुखे = प्रधानसङ्ग्रामे, विधातुम् = कर्तुम् किं न, प्रभवति । परशुरामेण पितृविनाशेन यथा सर्वक्षत्रियवधः कृतः तथाऽहमपि पितृविनाशेन सर्व्वां पाण्डवचमूं वधं करि- ष्यामीत्यर्थः । शिखरिणी छन्दः ॥ २५ ॥ साङ्ग्रामिकः=सङ्ग्रामे साधुः । स्यन्दनम् = रथम् । कुछ कर डाला है वह आप लोगों को श्रुतिगोचर नहीं हुआ है क्या ? अर्थात् सुन ही चुके होंगे । आज क्या वह अश्वत्थामा क्रोध के आवेश में होकर समरस्थली में उन शत्रुओं के रक्तधार से तर्पणरूप कार्यसम्पादन करने में समर्थ नहीं हो सकता ! अर्थात् अवश्य समर्थ हो सकता है ॥ २५ ॥ ऐ सूत, जाओ युद्धसम्बन्धी सभी सामग्रियों से युक्त 'महाधवलक्षण' नामक मेरा रथ लाओ । सूत-जो कुमार की आज्ञा । ( चला जाता है । ) हुआ । इनके पिता ने कामधेनु के प्रसाद से उसका राजोचित सत्कार किया । आश्चर्य चकित होकर सहस्रबाहु ने इस प्रकार के ऐश्वर्य्य का कारण पूछा, उन्होंने कामधेनु को बतलाया । उसने कामधेनु को लेना चाहा परन्तु ऋषि ने नहीं दिया, अत एव उस राज ने उनका वध कर डाला । उस समय परशुराम आश्रम में नहीं थे । उनकी माता रेणुका ने २१ बार छाती पीट कर उन्हें बुलाया था अतः उन्होंने २१ बार क्षत्रियों के नाश की प्रतिज्ञा करके हैहयवंश के क्षत्रियों का वध किया था ।

१२६ वेणीसंहारं नाटकं कृपः—वत्स, अवश्यप्रतिकर्तव्येऽस्मिन्दारुणे निकाराग्नौ सर्वेषामस्माकं कोऽन्यस्त्वामन्तरेण शक्तः प्रतिकर्तुम् । किन्तु । अश्वत्थामा—किमतः परम् । कृपः—सेनापत्येऽभिषिच्य भवन्तमिच्छामि समरभुवमवतारयितुम् । अश्वत्थामा -- मातुल, परतन्त्रमिदमकिञ्चित्करं च । कृपः—वत्स, न खलु परतन्त्रं नाकिञ्चित्करं पश्य— भवेदभीष्ममद्रोणं धार्तराष्ट्रबलं कथम् । यदि तत्तुल्यकक्षोऽत्र भवान्धुरि न युज्यते ॥ २६ ॥ अवश्यप्रतिकर्तव्ये = अवश्यं प्रतिक्रियायोग्ये, निकाराग्नौ=परिभवाग्नौ, त्वामन्त- रेण = त्वद्विना प्रतिकर्तुम् = प्रतिक्रियां कर्तुम् । अकिञ्चित्करम् = शून्यप्रयोजनम्, सेनापत्येऽभिषेचनं व्यर्थमिति भावः । अन्वयः—यदि, तत्तुल्यकक्षः भवान् अत्र, धुरि, न युज्यते ( तदा ) अभीष्मम्, अद्रोणम्, धार्तराष्ट्रबलम् कथम् ( समर्थम्, भवेत् ) ॥ २६ ॥ वीर त्वयि सति कथं वीरसेनापतिशून्यं सैन्यं स्यादित्याह भवेदिति । यदि, तत्तुल्यकक्षः = ताभ्यां भीष्मद्रोणाभ्यां तुल्या कक्षा यस्य सः, भवान्, अत्र, धुरि = सेनापत्यरूपधुरायाम् न, युज्यते = युक्तो भवति, यत्तदोनित्यसाकाङ्क्षत्वात् तदा, अभीष्मम्, अद्रोणम्, धार्तराष्ट्रबलम् = कौरवसैन्यम् समर्थम्, कथम्, भवेत् न कथमपि युद्धयोग्यं भवेदित्यर्थः । त्वं सेनापत्येऽवश्यमभिषेक्तव्य इति भावः । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥ २६ ॥ कृप—हे पुत्र, हम सब लोगों के इस दारुण परिभव (अपमान) रूप अग्नि का प्रतीकार करना तो अत्यावश्यक था परन्तु तुम्हारे सिवा और कौन व्यक्ति प्रतिशोध करने में समर्थ हो सकता है ? किन्तु । अश्वत्थामा—तो फिर 'किन्तु' क्या ? कृप—सेनानायक के पद पर तुम्हारा अभिषेक करके तुम्हें रणभूमि में ले जाना चाहता हूँ । अश्वत्थामा—मामा यह अपने अधिकार से बाहर है और कोई लाभ भी नहीं । कृप—पुत्र, न तो यह अपने अधिकार के बाहर है और न व्यर्थ है । देखो— भीष्म और द्रोणाचार्य के अभाव में यह कौरवीय सेना कैसे रह सकती है यदि उनके पराक्रमसदृश पराक्रमशाली तुम उस सैन्यसञ्चालन के भार में नियुक्त न किए जाओ ॥२६॥

[Page Header] तृतीयाेऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाशद्वयोपेतम् १२७

कृतपरिकरस्य भवादृशस्य त्रैलोक्यमपि न क्षमं परिपन्थीभवितुं किं पुनर्युधिष्ठिरबलम् । तदेव मन्ये परिकल्पिताभिषेकोपकरणः कौरवराजो नचिरात्वामेवाभ्यपेक्षमाणस्तिष्ठतीति । अश्वत्थामा - यद्येवं त्वरते मे परिभवानलदह्यमानमिदं चेतस्तत्प्रती- कारजलावगाहनाय । तदहं गत्वा तातवधविषण्णमानसं कुरुपतिं सेनाप- त्यस्वयंग्रहणप्रणयसमाश्वासनया मन्दसन्तापं करोमि । कृपः-वत्स, एवमिदम् । अतस्तमेवोद्देशं गच्छावः । ( इति परिक्रामतः । ) ( ततः प्रविशतः कर्णदुर्योधनौ । ) दुर्योधनः--अङ्गराज,

परिपन्थीभवितुम्=शत्रुर्भवितुम् 'दस्युशात्रवशत्रवः अभिघातिपरारातिप्रत्य- थिपरिपन्थिन' इत्यमरः । परिकल्पिताभिषेकोपकरणः=परिकल्पितं सङ्गृहीतं अभिषेकोपकारणं येन सः, कौरवराजः = दुर्योधनः, नचिरात् = शीघ्रम्, अभ्यपेक्ष- माणः = प्रतीक्षमाणः । सेनापत्यस्वयंग्रहणप्रणयसमाश्वासनया =सेनापत्यस्य यत्स्वयमेव ग्रहणम् तद्रू- पप्रणयः तेन यः समाश्वासना, आश्वासः तया । अङ्गराजः - अङ्गदेशानां राजा कर्णः । 'राजाऽहःसखिभ्यष्टच्'ति टच्प्रत्ययः ।

आप सदृश पुरुष के कवचादि के धारण कर लेने पर तीनों लोक भी शत्रु बनने में समर्थ नहीं हो सकता फिर पाण्डवीय सेना की क्या कथा ! अत एव ऐसा समझकर अभि- षेकसामग्री एकत्रित करके कौरवनरेश (सुयोधन) कब से आपकी प्रतीक्षा कर रहे हैं ? अश्वत्थामा-यदि यह बात है तो अपमान की ज्वाला से भस्म होता हुआ मेरा चित्त उसके प्रतिकार (बदला) रूप जल में प्रवेश करने के लिए व्याकुल हो रहा है । अतः मैं जाकर पिता के वध से खिन्नमन हुए कुरुराज के शोक को सेनानायक के पद को स्वयं ग्रहण करने की याचना रूप आश्वासन से, न्यून करूँगा अर्थात् स्वयं जाकर सेनापति का भार ग्रहण करूँगा और उन्हें कहना न पड़ेगा इससे उनका शोक कम हो जायगा । कृप-वत्स, बहुत ठीक । अतः उस स्थान पर चलना चाहिये । ( दोनों चल पड़ते हैं ) ( इसके अनन्तर कर्ण और दुर्योधन का प्रवेश ) दुर्योधन-अङ्गराज !

१२८ वेणीसंहारं नाटकं तेजस्वी रिपुहतबन्धुदुःखपारं बाहुभ्यां व्रजति धृतायुधप्लवाभ्याम् । आचार्यः सुतनिधनं निशम्य सङ्ख्ये किं शस्त्रग्रहसमये विशस्त्र आसीत् ॥ २७॥ अथवा सूक्तमिदमभियुक्तैः प्रकृतिर्दुस्त्यजेति । यतः शोकान्धमनसा तेन विमुच्य क्षत्रधर्मकार्कश्यं द्विजातिधर्मसुलभो दैन्यपरिग्रहः कृतः । कर्णः--राजन्, खल्विदमेवम् । अन्वयः--तेजस्वी, धृतायुधप्लवाभ्याम्, बाहुभ्याम् रिपुहतबन्धुदुःखपारम्, व्रजति, संख्ये, आचार्यः, सुतनिधनम्, निशम्य, शस्त्रग्रहसमये, किम्, विशस्त्रः, आसीत् ॥ २७ ॥ आचार्यस्य तदा शस्त्रत्यागो न कार्य इत्याह-तेजस्वी रिपुहतेति । तेजस्वी = प्रतापी, धृतायुधप्लवाभ्याम्=आयुधमेव, प्लवम् केवर्तदण्डविशेषः तव धृतं याभ्यां ताभ्याम्, बाहुभ्याम् रिपुहतबन्धुदुःखपारम् = रिपुणा व्यापादितो यो बन्धुः तन यद्दुख तस्य पारम्, व्रजति-गच्छति । सङ्ख्ये = सङ्ग्रामे, आचार्यः = द्रोणः, सुतनिधनम्, निशम्य = श्रुत्वा, शस्त्रग्रहसमये = शस्त्रधारणकाले, शत्रुवधार्थमिति भावः । किम् = कस्मात्, विशस्त्रः = शस्त्ररहितः, आसीत् = बभूव । तस्मिन् काले शत्रोर्वधः कार्यो यथाऽर्जुनेन कृत इति भावः । अत्र आयुधे प्लव- त्वारोपः शब्दः । दुःखे समुद्रत्वारोप आर्थ इत्येकदेशविवर्तिरूपकालङ्कारः । प्रहर्षिणी छन्दः ॥ २७ ॥ क्षत्रधर्मकार्कश्यं = क्षत्रियधर्मकाठिन्यम् । सर्वेषां वधेनेति भावः । द्विजातीति— ब्राह्मणेन न शस्त्रं ग्राह्यमिति भावः । प्रतापी पुरुष सशस्त्रभुजारूपी जलयान (जहाज) की सहायता से शत्रु के द्वारा वध किये गये कुटुम्बियों के दुःखसागर को पार कर जाते हैं फिर क्या कारण है आचार्य ने समर स्थली के बीच अपने पुत्र (अश्वत्थामा) का वध सुन कर शस्त्रग्रहण के समय में उसका त्याग कर दिया ! ॥ २७ ॥ अथवा—नीतिवेत्ताओं ने यथार्थ कहा है—'प्रकृति कदापि नहीं परिवर्तित होती' शोक के कारण विवेकशून्य होकर उन्होंने क्षत्रिय धर्म कठोर समझ कर ब्राह्मण धर्म के लिए सुलभ दीनता का आश्रय लिया । कर्ण—भूमिपाल ! कौरवाधिप ! यह बात इस प्रकार नहीं है ।

तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १२६ दुर्योधनः-कथं तर्हि । कर्णः—एवं किलास्याभिप्रायो यथाऽश्वत्थामा मया पृथिवीराज्येऽभि- षेक्तव्य इति । तस्याभावाद् वृद्धस्य मे ब्राह्मणस्य वृथा शस्त्रग्रहणमिति तथा कृतवान् । दुर्योधनः-( सशिरःकम्पम् । ) एवमिदम् । कर्णः—एतदर्थं च कौरवपाण्डवपक्षपातप्रवृत्तमहासङ्ग्रामस्य राजकस्य परस्परक्षयमपेक्षमाणेन तेन प्रधानपुरुषवध उपेक्षा कृता । दुर्योधनः-उपपन्नमिदम् । कर्णः—अन्यच्च राजन्, द्रुपदेनाप्यस्य बाल्यात्प्रभृत्यभिप्रायवेदिना न तथा = शस्त्रपरित्यागम् । सशिरःकम्पं = शिरःकम्पनमभिमतसूचकम् । कर्णोक्तं स्वीकृत्येति भावः । कौरवपाण्डवपक्षपातप्रवृत्तमहासङ्ग्रामस्य = कौरवपाण्डवपक्षपातेन प्रवृत्तः प्रार- ब्धः महासङ्ग्रामः येन तस्य, राजकस्य = राजचक्रस्य, परस्परक्षयम् अपेक्षमाणेन = इच्छता, तेन = द्रोणेन, प्रधानपुरुषवधे = श्रेष्ठवीरजनवधे, उपेक्षा = औदासीन्यम् कृता । अश्वत्थाम्नः पृथिवीराज्ये अभिषेकाय द्रोणः प्रधानवीरं न हतवान् । अयम- भिप्रायः - प्रधानवीरेण इतरस्य वधे जाते तं वीरं निहत्याहं पृथिवीराज्येऽश्वत्था- मानमभिषेक्ष्यामीति । उपपन्नं = युक्तम् । द्रुपदेनापीति । द्रुपदेन बाल्यादेव तस्याभिप्रायज्ञेन स्वराष्ट्रात् द्रोणो निःसारित इति भावः । दुर्योधन-अच्छा तो किस प्रकार है ? कर्ण-आचार्य द्रोण का अभिप्राय इस प्रकार का था कि—'अश्वत्थामा को मैं भूमिपाल बनाऊँगा परन्तु इस मनोरथ की सिद्धि नहीं हुई तो मुझ बूढ़े ब्राह्मण के लिए शस्त्र धारण करना व्यर्थ है'—यही समझ कर उन्होंने ऐसा किया है । दुर्योधन-( सिर हिला कर ) यही बात है । कर्ण-इसी अभिप्राय से तो उन्होंने कौरव तथा पाण्डव के पक्षपात के कारण होने वाले महासमर के बीच राजन्य वर्गों के अन्योन्य नाश की सम्भावना करते हुए प्रधान वीरों के नाश की उपेक्षा की है। दुर्योधन-यह बात युक्तियुक्त प्रतीत हो रही है । कर्ण-और दूसरी बात यह भी है महाराज ! शैशवकाल से ही इनके अभिप्राय के ९ वे०

१३० वेणीसंहारं नाटकं स्वराष्ट्रे वासो दत्तः । दुर्योधनः—साधु अङ्गराज ! साधु । निपुणमभिहितम् । कर्णः—न चायं ममैकस्याभिप्रायः । अन्येऽभियुक्ता अपि नैवेदमन्यथा मन्यन्ते । दुर्योधनः—एवमेतत् । कः सन्देहः ? दत्त्वाऽभयं सोऽतिरथो बध्यमानं किरीटिना । सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत्कथमन्यथा ॥ २८ ॥ कृपः—( विलोक्य । ) वत्स, एष दुर्योधनः सूतपुत्रेण सहास्यां न्यग्रोध- च्छायायामुपविष्टस्तिष्ठति । तदुपसर्पावः । ( तथा कृत्वा । ) अन्वयः—एवम्, न चेत् (तदा) अन्यथा, अतिरथः, सः, अभयम्, दत्त्वा, किरीटिना, वध्यमानम्, सिन्धुराजम् कथम् उपेक्षेत ॥ २८ ॥ कर्णोक्तं द्रढयति-दत्त्वाऽभयमिति । एवं=त्वदुक्तं सत्यं न, चेत्, तदा, अन्यथा= अन्यथेत्यस्योपेक्षेतेत्यनेनान्वयः, अतिरथः=अगणितैः सह योद्धा, सः=द्रोणः, अभयं= तव वधो न स्यादिति, दत्त्वा, सिन्धुराजायेति शेषः । किरीटिना=अर्जुनेन वध्य- मानम्, सिन्धुराजम् = जयद्रथम्, कथम्, उपेक्षेत । नोपेक्षेतेत्यर्थः । अत एव जयद्रथस्य रक्षा न कृता तेनेति भावः । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥ २८ ॥ सूतपुत्रेण = कर्णेन, न्यग्रोधच्छायायाम् = वटच्छायायाम् 'व्यामो वटश्च न्यग्रोधो' इत्यमरः । उपसर्पावः = गच्छावः । ज्ञाता द्रुपद ने अपने राज्य में इन्हें आश्रय नहीं लेने दिया । दुर्योधन—सत्य अङ्गनरेश ! सत्य, बहुत उचित आपने कहा । कर्ण—यह केवल मेरी धारणा नहीं है अपितु और भी नीतिमान् पुरुष इससे विभिन्न धारणा नहीं रखते । दुर्योधन—यही बात है, इसमें सन्देह ही क्या है ? उन अतिरथी द्रोण ने जयद्रथ को अभय दान देकर अर्जुन के द्वारा वध किये जाते हुए भी उसे देखकर उसकी उपेक्षा की । यदि यह बात न होती तो फिर ऐसा क्यों किया ॥२८॥ कृप—( देख कर ) पुत्र ! यह दुर्योधन सूतपुत्र [ कर्ण ] के साथ उस वटवृक्ष की छाया में बैठा हुआ है अतः इसके सन्निकट चलें । ( सन्निकट जाकर )

तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १३१ उभौ—विजयतां कौरवेश्वरः । दुर्योधनः—( दृष्ट्वा । ) अये, कथं कृपोऽश्वत्थामा च ( शासनादवतोर्य कृपं प्रति । ) गुरो ? अभिवादये । ( अश्वत्थामानमुद्दिश्य । ) आचार्यपुत्र ? एह्यस्मदर्थहततात परिष्वज्य क्लान्तैरिमर्मम निरन्तरमङ्गमङ्गैः । स्पर्शस्तवैष भुजयोः सदृशः पितुस्ते शोकेऽपि नो विकृतिमेति तनूरुहेषु ॥ २९ ॥ ( आलिङ्ग्य पार्श्वं उपवेशयति । ) ( अश्वत्थामा बाष्पमुत्सृजति । ) कर्णः— द्रोणायने ? अलमत्यर्थमात्मानं शोकानले प्रक्षेप्तुम् । अभिवादये=प्रणमामि । अन्वयः—(हे) अस्मदर्थहततात !, एहि, क्लान्तैः, इमैः, अङ्गैः, मम, निरन्त- रम्, अङ्गम्, परिष्वजस्व, ते, पितुः, सदृशः, तव, एषः, भुजयोः, स्पर्शः, नः, शोकेऽपि, तनूरुहेषु, विकृतिम्, एति ॥ २९ ॥ अस्मदर्थहततात=अस्मदर्थं हतः तातः यस्य, तत्सम्बोधने, एहि = आगच्छ, क्लान्तैः = खिन्नैः, अङ्गैः= अवयवैः, मम, निरन्तरम्, अङ्गं पारिष्वजस्व = वालिङ्गय, ते=तव, पितुः= द्रोणस्य, सदृशः, तव एषः = त्वया कृतः, भुजयोः = बाह्वोः, स्पर्शः, नः=अस्माकम्, शोकेऽपि, तनूरुहेषु = लोमसु, विकृति = उद्गमम्, एति = प्राप्नोति । तव स्पर्शादतीवानन्दो जात इति भावः । अत्र तृतीयचरणे उपमा । वसन्ततिलका छन्दः ॥ २६ ॥ द्रोणायने=अश्वत्थामन्, शोकानले = शोकाग्नौ, आत्मानं=स्वम्, अत्यर्थं = दोनों—[ अश्वत्थामा और कृप ] विनय ! विजय ! कौरवाधिनाथ की । दुर्योधन—( देख कर ) अरे यह कृप और अश्वत्थामा ? (आसन से उतर कर कृपाचार्य के प्रति ) आचार्य ! प्रणाम करता हूँ । (अश्वत्थामा के प्रति ) आचार्यात्मज ! मेरे निमित्त आपके पिता का संहार हुआ है, आइए शोक से खिन्न अङ्गों ने मेरे अङ्गों का [ वक्षःस्थल का ] आलिङ्गन कीजिए ! आपकी इन भुजाओं का संश्लेष (स्पर्श) आपके पिता के अनुरूप ही है। इस शोकावस्था में भी रोमाञ्च होने में रञ्चमात्र भी विकृति नहीं आती ॥ २९ ॥ ( आलिङ्गन कर समीप में बैठाता है ) ( अश्वत्थामा रोता है ) कर्ण—द्रोणात्मज ! शोकाग्नि में अपने को अत्यन्त सन्तप्त करने से क्या लाभ ?

१३२ वेणीसंहारं नाटकं दुर्योधनः-आचार्यपुत्र, को विशेष आवयोरस्मिन्व्यसनमहार्णवे । पश्य- तातस्तव प्रणयवान्स पितुः सखा मे शस्त्रे यथा तव गुरुः स तथा ममापि । किं तस्य देहनिधने कथयामि दुःखं जानीहि तद् गुरुशुचा मनसा त्वमेव ॥ ३० ॥ कृपः - वत्स ? यथाह कुरुपतिस्तथैवैतत् । अश्वत्थामा - राजन्, एवं पक्षपातिनि त्वयि युक्तमेव शोकभारं लघू- कर्तुम् । किन्तु भृशम्, प्रक्षेप्तुम् अलमित्यन्वयः । व्यसनमहार्णवे = व्यसनं महार्णवः महासमुद्र इव, उपमितसमासः । अन्वयः-सः, तव, तातः, मे, पितुः, प्रणयवान्, सखा सः, शस्त्रे, यथा, तव, गुरुः, तथा, मम, अपि, ( गुरुः । तस्य, देहनिधने, दुःखम्, किम्, कथयामि, त्वम् एव, गुरुशुचा, मनसा, तद्, जानीहि ॥ ३० ॥ विशेषाभावं हेतुमाह - तातस्तवेति । सः = द्रोणः, तव, तातः = पिता मे = मम, पितुः, प्रणयवान् = स्नेहवान्, सखा = मित्रम्, एतेन पितृसदृशः सूचितः । सः = द्रोणः, शस्त्रे, यथा, तव, गुरुः = शिक्षकः, तथा, ममापि गुरुः तस्य, देहनिधने = मरणे, दुःखम् कि कथयामि = वच्मि कथनानाहं दुःखमिति भावः । त्वम्, एव गुरुशुचा = महाशोकेन, मनसा = अन्तः- करणेन् तद् = दुःखम्, जानीहि = बुद्ध्यस्व, समानदुःखभाजावावामिति भावः । वसन्ततिलकाछन्दः ॥ ३० ॥ दुर्योधन - आचार्यतनुजन्मन् ! हम दोनों ( दुर्योधन और अश्वत्थामा ) के इस दुःख के अगाध समुद्र में क्या वैषम्य है ? अर्थात् कुछ भी नहीं । देखिए- आपके पिता आपसे स्नेह करते थे तो मेरे पिता के भी मित्र थे । अर्थात् इस सम्बन्ध से मैं भी स्नेहभाजन हुआ । वे शस्त्रविद्या के जिस प्रकार आपके गुरु थे उसी प्रकार मेरे भी । उनके शरीरनाश के विषय में जो दुःख हो रहा है उसे क्या कहूँ आप अपने असीम शोकग्रस्त मन से ही समझ लीजिए अर्थात् आपके पिता के साथ मेरा भी आप ही का सा सम्बन्ध है अतः दुःख भी एक ही तरह का है आप अपनी वेदना से मेरी वेदना का अनुमान कर सकते हैं ॥ ३० ॥ कृप - पुत्र ! कौरवाधिनाथ ने जो कहा वह उसी प्रकार है । अश्वत्थामा - आपकी इस प्रकार की दयादृष्टि से शोकभार में न्यूनता होना स्वाभाविक ही है । परन्तु-

तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १३३ मयि जीवति यत्तातः केशग्रहमवाप्तवान् । कथमन्थे करिष्यन्ति पुत्रेभ्यः पुत्रिणः स्पृहाम् ॥ ३१ ॥ कर्णः—द्रोणायने किमत्र क्रियते यदनेनैव सर्वपरिभवपरित्राणहेतुना शस्त्रमुत्सृजता तादृशीमवस्थामात्मा नीतः । अश्वत्थामा—अङ्गराज, किमाह भवान्किमत्र क्रियत इति । श्रूयतां यत्क्रियते । यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां अन्वयः—मयि, जीवति, ( सति ) तातः, यत् केशग्रहम्, अवाप्तवान् ( तदा ) अन्ये, पुत्रिणः, पुत्रेभ्यः, स्पृहाम् , कथम्, करिष्यन्ति ॥ ३१ ॥ अत्यन्तं दुःखास्पदमिदमित्याह — मयि जीवतीति । मयि = अश्वत्थाम्नि, जीवति सति, तातः = द्रोणः, यत् = यदि, केशग्रहम् = कचग्रहम्, अवाप्तवान् = प्राप्तः, तदा, अन्ये, पुत्रिणः = पुत्रवन्तः, स्पृहाम् = पुत्रेच्छां, 'स्पृहेरीप्सित' इति चतुर्थी । कथं, करिष्यन्ति, उत्तमपुत्रेच्छा लोकः कथं स्यादिति भावः । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥ ३१ ॥ द्रोणायन इति यद्यपि 'द्रोणपर्वतजीवन्तादन्यतरस्याम्' इति सूत्रेण गोत्रे, एव पुगन्तस्य पक्षे ढञन्तस्य च साधुत्वं सम्भवति न तु फिञन्तस्य तथापि अपत्यरूपेऽर्थे 'तिकादिभ्यः फिञ्' इत्यनेन यथा कथञ्चित्साधुत्वं वोद्धव्यम् , अत्र = प्रत्यपकारे, किं क्रियते । अन्वयः—पाण्डवीनाम्, चमूनाम्, मध्ये, स्वभुजगुरुमदः यः, यः, शस्त्रम्, बिभर्ति, पाञ्चालगोत्रे, यः, यः, शिशुः, अधिकवयाः, गर्भशय्याम्, गतः, वा यः, यः, तत्कर्मसाक्षी, रणे, मयि, चरति ( सति ) यश्च, यश्च, प्रतीपः, जगताम्, अन्तकस्य, तस्य, तस्य, इह, क्रोधान्धः, स्वयम्, अहम्, अन्तकः ( अस्मि ) ॥ ३२ ॥ किं करिष्यामीत्याह—यो य इति । पाण्डवीनां = पाण्डवसम्बन्धिनीनाम्, मेरे जीवित रहते हुए पिता ने केशकर्षणरूप दुर्दशा का अनुभव किया है। यदि यही दशा है तो और पुत्रसम्पन्न व्यक्ति अपने पुत्रों से क्या स्नेह रखेंगे ? ॥ ३१ ॥ कर्ण—द्रोणकुमार ! इस विषय में क्या किया जाय जब कि सब प्रकार के उपद्रवों से रक्षा के कारणभूत शस्त्र का परित्याग करते हुए उन्होंने ही अपने को उस प्रकार की दशा तक पहुँचा दिया । अश्वत्थामा—अङ्गनरेश ! आपने क्या कहा—'क्या किया जाय ?' सुनिये—क्या करना चाहिए । पाण्डवों की सेना में जिसे अपनी विशाल भुजाओं का अहङ्कार है अथवा जो शस्त्र

१३४ वेणीसंहार नाटकं

यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा ।
यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः
क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ॥ ३२ ॥
अपि च । भो जामदग्न्यशिष्य कर्ण,
देशः सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन्ह्रदाः पूरिताः

चमूनाम् = सेनानाम्, मध्ये निर्धारणे षष्ठी । स्वभुजगुरुमदः = स्वभुजावेव गुरु महत्.
मदः यस्य सः, यो यः, शस्त्रम् = आयुधं, बिभर्ति=धारयति, पाञ्चालगोत्रे=पञ्चालानां
राजेति पाञ्चालः 'जनपदशब्दात्क्षत्रियादञ्' इत्यत्र राजन्यपि अपत्यवत् प्रत्यय-
विधानादञ् प्रत्ययः । तस्य गोत्रे वंशे, यो यः, शिशुः = बालकः, अधिकवयाः=युवा
वृद्धश्च, बालकापेक्षया तयोरधिकवयस्त्वात् अत्र तरुणवृद्धयोर्ग्रहणम् । गर्भशय्यां = गर्भः
शय्या शयनीयं तां गतः, वा यो यः तत्कर्मसाक्षी=द्रोणवधस्य साक्षाद्द्रष्टा, रणे=
सङ्ग्रामे, मयि=शस्त्रत्यागिनि, चरति = भ्रमति सति, यश्च यश्च, प्रतीपः - प्रतिकूल-
कर्त्ता, जगतां = लोकानाम्, अन्तकस्य, एतेन, तेऽपि वीराः तेषां निहन्ता चाहमतीव
वीर इति सूचितम् । तस्य=पूर्वोक्तस्य, इह क्रोधान्धः, स्वयम्=एकाकी, अहम्,.
अन्तकः=यमः, विनाशक इत्यर्थः । अस्मीति शेषः । युद्धे सर्वान् पूर्वोक्तान् विनाश-
यिष्यामीति भावः । अत्र चतुर्थचरणे रूपकमलङ्कारः । स्रग्धराछन्दः ।
जामदग्न्यशिष्यः = परशुरामात् प्राप्तविद्यः ।
अन्वयः - यस्मिन्, अरातिशोणितजलैः, ह्रदाः, पूरिताः, सः, अयम्, देशः,
क्षत्रात्, एव, तथाविधः, तातस्य, केशग्रहः, परिभवः, मे, अहितगलच्छमरुगुरुणि,
तान्येव, अस्त्राणि, मास्र्दन्ति, (सन्ति) रामण, यत्, कृतम्, तदेव, क्रोधनः,
द्रोणायनिः, कुरुते ॥ ३३ ॥
पितुः पराभवेन परशुरामेण कृतं क्षत्रियविनाशं स्मारयन् स्वयमपि तथाकरिष्या
मीति बोधयन्नाह—देशः सोयमिति । यस्मिन् = कुरुक्षेत्रे, अरातिशोणितजलैः =
ग्रहण किए हुए हैं और पाञ्चालनरेश के कुटुम्ब में जो कोई बालक, युवा अथवा जो गर्भ
की शय्या पर शयन करता है; तथा और जिस किसी ने इस घृणित कार्य का अपने नेत्रों से
अवलोकन किया है; तथा जो कोई व्यक्ति समराङ्गण में विचरने समय मेरे विरुद्ध व्यवहार
करता है मैं क्रोधोन्मत्त होकर उन व्यक्तियों का तथा सर्व संसार के प्रलयकारी काल का भी
काल हूँ ॥ ३२ ॥
और भी । हे परशुरामशिष्य कर्ण ! [सुनिए]
यह वही देश है जिस देश के सर और सरितायें शत्रुओं के रुधिर से आप्लावित हो

तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १३५ क्षत्रादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केशग्रहः । तान्येवाहितशस्त्रघस्मरगुरुण्यस्त्राणि भास्वन्ति मे यद्रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रौणायनिः क्रोधनः ॥ ३३ ॥ दुर्योधनः—आचार्यपुत्र, तस्य तथाविधस्यानन्यसाधारणस्य ते वीर- भावस्य किमन्यत्सदृशम् । कृपः राजन्, सुम्हान्खलु द्रोणपुत्रेण वोढुमध्यवसितः समरभरः । तदहमेवं मन्ये भवता कृतपरिकरोऽयमुच्छेत्तुं लोकत्रयमपि समर्थः । किं पुनर्युधिष्ठिरबलम् । अतोऽभिषिच्यतां सैनापत्ये । शत्रुशोणितमेव जलानि तैः, हृदाः = अगाधजलाशयः, पूरिताः = भरिताः, सः, अयं, देशः क्षत्रात् = क्षत्रियात् एव, तथाविधः = हैहयवंशजकृतेन परशुरामपितृपराभवेन सदृशः, तातस्य = पितुः ममेति शेषः । केशग्रहः परिभवः, उभयः समान एव परि- भव इत्यर्थः । मे = मम, अहितशस्त्रघस्मरगुरुणि = शत्रोरायुधस्य श्रेष्ठानि भक्षकाणि, अस्त्राणि, तान्येव, भास्वन्ति = दीप्यमानानि, सन्ति जामदग्न्यशिष्यात्स्वपितुरेवमयाऽपि शस्त्रविद्या प्राप्तेति तादृशान्येव ममाप्यस्त्राणीति भावः । रामेण = परशुरामेण यत् = क्षत्रियविनाशरूपकार्यं, कृतं तदेव, क्रोधनः = कुपितः, द्रोणायनिः = अश्वत्थामा कुरुते । अत्र द्वितीयचरणे उपमा तृतीयचतुर्थचरणयोस्तच्छत्रतत्कर्मणोरसम्भवात्तुल्ययोराक्षेपेण निदर्शनाद्वयमलंकारः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ ३३ ॥ सुम्हान्, समरभरः = सङ्ग्रामभारः वोढुम्, द्रोणपुत्रेण, अव्यवसितः इत्य- न्वयः । भवता, कृतपरिकरः = कृतसन्नाहः, अयम् = अश्वत्थामा, लोकत्रयमपि, समुच्छेत्तु = विनाशयितुम्, समर्थः, योधिष्ठिरबलम् = युधिष्ठिरसेना, किं पुनः, गई। मेरे पिता का यह अपमान भी उसी प्रकार क्षत्रियजाति के द्वारा हुआ है। मेरे पास वे ही चमचमाते हुए शस्त्र हैं, जो विरुद्ध शस्त्रों के भक्षण कर जाने से अतिमहत्ताशाली हैं, और क्रुद्ध होकर परशुराम ने जो कर डाला है वही यह द्रोणतनय करने जा रहा है ॥ ३३ ॥ दुर्योधन—आचार्यपुत्र ! उस प्रकार की अनन्यसाधारण वीरता की तुलना आपकी वीरता से और किस बात में हो सकती है ? अर्थात् शत्रुवध के अतिरिक्त और किस बात में समानता हो सकती है । कृप—महाराज ! द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) बड़े संग्रामभार को उठाने के लिए कटिबद्ध हैं, अतः मेरे विचार में यह आता है कि यदि आपके द्वारा ये अभिषिक्त हो जायें तो तीनों लोकों का संहार करने में समर्थ हो सकते हैं फिर पाण्डवीसेना के विषय में क्या कहना है ? अतः सेनानायक के पद पर इनका अभिषेक कर दीजिए ।

१३६ वेणीसंहारं नाटकं दुर्योधनः—सुष्ठु युज्यमानमभिहितं युष्माभिः, किन्तु प्राक्प्रतिपन्नोऽ- यमर्थोऽङ्गराजस्य । कृपः—राजन्, असदृशपरिभवशोकसागरनिमज्जन्तमेन मङ्गराजस्यार्थे नैवोपेक्षितु युक्तम् । अस्यापि तदेवारिकुलमनुशासनीयम् । अतः किमस्य पीडा न भविष्यति । अश्वत्थामा--राजन्, किमद्यापि युक्तायुक्तविचारणया । प्रयत्नपरिवोधितः स्तुतिभिरद्य शेषे निशा- अस्योच्छेदोञ्जीव सुलभ इति भावः । सुष्ठु = शोभनम्, युज्यमानम्, = उचितम्, अभिहितम् = उक्तम्, अङ्गराजस्य = कर्णस्य, अयमर्थः = सेनापत्येऽधिकारः, प्राक् प्रतिपन्नः = प्राप्तः, पूर्वमेव निश्चितं यद्द्रोणानन्तरं कर्णः सेनानायको भविष्यतीति भावः । असदृशपरिभवशोकसागरे = असदृशः अनुपमः अयोग्यो यः परिभवः मृत्युहुरः तज्जन्यो यः शोकः स सागर इव तत्र, निमज्जन्तम् = पतितम्, एनं = द्रोणपुत्रम्, अङ्गराजस्य अर्थे = कृते, उपेक्षितुम् नैव, युक्तम्, अस्य = अश्वत्थाम्नः, तदेव = यत्कर्णेनानुशासनीयम्, अरिकुलम् = शत्रुसमूहः, अनुशासनीयम् = हिसनीयम्, अस्य = अश्वत्थाम्नः । युक्तायुक्तेति -- कर्णस्य सेनापत्यस्थानमुताश्वत्थाम्न इत्याकारकविचारः । अन्वयः—अद्य, ( त्वम् ) निशाम् शेषे, स्तुतिभिः, प्रयत्नपरिवोधितः, ( भवि- ष्यसि ) अद्य, भुवनम् अकेशवम्, अपाण्डवम् निःसौमिकम् ( भविष्यति ), अद्य, दोःशालिनाम्, इयम्, रणकथा, परिसमाप्यते, अद्य, भुवः, नृपकाननातिगुरुः भारः, अपैतु ॥ ३४ ॥ अद्य त्वं निश्चिन्तो भवेत्याह-प्रयत्नेति । हे दुर्योधन त्वम्, अद्य निशाम् = दुर्योधन—आपने ठीक और युक्तियुक्ति कहा है परन्तु इस कार्य के लिए तो पहले ही से कर्ण को निर्धारित कर लिया गया है । कृप—राजन् ! अपमान के असीम सन्ताप सागर में गोता खाते हुए इनकी केवल कर्ण के लिए उपेक्षा करना उचित नहीं । इन्हें भी तो उन्हीं शत्रुओं को दण्ड देना है । अतः क्या इन्हें कष्ट न होगा ? अर्थात् इस दशा में यदि आप इनकी उपेक्षा करेंगे तो इनको आत्मा को कष्ट नहीं होगा ? किन्तु अवश्य होगा । अश्वत्थामा- कुरुराज ! आज भी युक्त और अयुक्त के विचार से क्या प्रयोजन ? अर्थात् मुझे ही सेनानायक निर्वाचित कीजिए । वन्दिचारणों के मंगल पाठ द्वारा बहुत परिश्रम से निद्राभंग किए जाने पर भी आज

तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १३७ मकेशवमपाण्डवं भुवनमद्य निःसोमकम् । इयं परिसमाप्यते रणकथाऽद्य दोःशालिना- मपैतु नृपकाननातिगुरुरद्य भारो भुवः ॥ ३४ ॥ कर्णः—(विहस्य) द्रोणायने, वक्तुं सुकरमिदं दुष्करमध्यवसितुम् । बहवः कौरवबलस्य कर्मणः शक्ताः । अश्वत्थामा—अङ्गराज, एवमिदम्, बहवः कौरवबलेऽत्र शक्ताः किंतु दुःखोपहतः शोकावेगवशाद् ब्रवीमि न पुनर्वीरजनाधिक्षेपेण । रात्रिम्, कालाध्वनोः, इति द्वितीया, समग्रनिशां व्याप्येतिभावः शेषे = स्वप्स्यसि, वर्तमानसामीप्ये लट् । स्तुतिभिः=मागधादिकृतस्तवैः, प्रयत्नपरिवोधितः = प्रयत्नेन जागरितः भविष्यसीति शेषः । मयाऽद्य निखिलरिपूणां विनाशे कृते चिन्ताऽभावात्त्वं गाढं स्वप्स्यसि तथा च गाढनिद्राभङ्गः प्रयत्नेन स्यादिति गूढाभिप्रायः । तदेवाह— अकेशवमिति । अद्य, भुवनं = जगत्, अकेशवम् = कृष्णरहितम्, मया हननादिति भावः । अपाण्डवम् = पाण्डुपुत्रशून्यम्, निःसोमकम् = सोमवंशरहितम् भविष्यतीति शेषः । अद्य, दोःशालिनाम् = बलवद्भुजवताम्, इयम्, रणकथा = सङ्ग्रामचर्चा, परिसमाप्यते = अवसीयते, मया सर्वेषां वीराणां हननादिति भावः, । अद्य भुवः = संसारस्य, नृपकाननातिगुरुः=नृपा एव काननं वनं तदेवातिगुरुः श्रेष्ठः भारः, अपैतु = दूरं भवतु । अत्र चतुर्थचरणे रूपकमलङ्कारः । पृथिवी छन्दः । लक्षणमुक्तं चतुर्थश्लोके ॥ ३४ ॥ अध्यवसितुम् = कर्तुम् । वीरजनाधिक्षेपेण = वीरजननिन्दया । आप निशाकाल में शयन करेंगे । आज मैं वसुन्धरा को वासुदेव भगवान् और पाण्डवों से शून्य बना दूँगा तथा पाञ्चालादि क्षत्रियों को निर्वंश कर डालूँगा । प्रचण्ड-दोर्दण्ड-सम्पन्न (विशाल भुजावाले) राजाओं की सांग्रामिकी वार्ता भी आज ही अवशिष्ट हो जायगी और भूमिपालरूपी जङ्गलों के बोझ से दबी हुई पृथ्वी का भार आज ही चला जायगा अर्थात् पृथ्वी का भार आज ही न्यून कर डालूँगा ॥ ३४ ॥ कर्ण—(हँस कर) द्रोणायने ! कहना तो आसान है परन्तु करना कठिन है । कौरवीय सेना में भी इस कार्य के सम्पादन करने में समर्थ बहुत वीर हैं । अश्वत्थामा—अङ्गाधिप बहुत ठीक । कौरव सेना में इस कार्य के करने में बहुत से लोग समर्थ हैं तथापि दुःख से विद्ध होकर शोकावेश के कारण कह रहा हूँ । वीरों की निन्दा नहीं कर रहा हूँ ।

१३८ वेणीसंहारं नाटकं कर्णः—मूढ, दुःखितस्याश्रुपातः कुपितस्य चायुध द्वितीयस्य सङ्ग्रामा- वतरणमुचितं नैवंविधाः प्रलापाः । अश्वत्थामा—( सक्रोधम् ) अरे रे राधागर्भभारभूत, सूतापसद, ममापि नामाश्वत्थाम्नो दुःखितस्याश्रुभिः प्रतिक्रियामुपदिशसि न शस्त्रेण । पश्य- (१) निर्वीर्यं गुरुशापभाषितवशात्किं मे तर्वायुधं सम्प्रत्येव भयाद्विहाय समरं प्राप्तोऽस्मि किं त्वं यथा । आयुधद्वितीयस्य=आयुधं द्वितीयं यस्य तस्य, सङ्ग्रामावतरणम्=समरागमनम् । प्रलापाः=अनर्थकवचांसि 'प्रलापोऽनर्थकं वच', इत्यमरः । राधेति=राधाया गर्भस्य उदरस्य भारभूत; सूतपामर । अन्वयः—तव, इव, मे वायुधम्, गुरुशापभाषितवशात्, किम्, निर्वीर्यम् त्वम्, यथा, ( तथा ) सम्प्रत्येव, भयात्, समरम् विहाय, प्राप्तः, अस्मि, किम् स्तुति- वंशकीर्तनविदाम्, सारथीनाम्, कुले, अहम्, किम् जातः, यत्, क्षुदारातिकृताप्रियम्, शस्त्रेण, प्रतिकरोमि, अस्त्रेण, न ( प्रतिकरोमि ) ॥ ३५ ॥ तव इव, मे=मम आयुधम्, गुरुशापभाषितवशात् = परशुरामशापोक्तिहेतोः किं निर्वीर्यम् = वीर्यशून्यम्, अयं भावः - कर्ण. स्वजाति सूतत्वं सगोप्य ब्राह्मणत्वं विख्याप्य परशुरामाच्छस्त्रविद्यां प्राप्तः पश्चाच्च ज्ञातः क्षत्रोऽयमिति ततश्च परशुरामः कर्णाय शापं ददौ तवायुधं वीर्यवन्न स्यादिति । त्वं यथा, तथेति शेषः । सम्प्रत्येव= अधुनैव, भयाद् = भीतेः, समरं = सङ्ग्रामं, विहाय = त्यक्त्वा, प्राप्तः आगतः अस्मि कर्ण—मूर्ख! व्यथितों को आँसू निकलने हैं। क्रुद्ध व्यक्तियों के लिये हाथ में शस्त्र लेकर युद्धक्षेत्र में उतर जाना उचित होता है इस प्रकार व्यर्थ बड़बड़ाना उचित नहीं । अश्वत्थामा—( क्रोधपूर्वक ) अरे ! अरे !! राधागर्भ के भार !!! सूताधम !!!! क्यों इस प्रकार की निन्दा कर रहा है। मुझ व्यथित अश्वत्थामा के लिये अश्रुपात करके बदला लेने का उपदेश दे रहा है शस्त्र के द्वारा नहीं । देखो— क्या तुम्हारी तरह मेरे भी शस्त्र गुरुशाप के कारण शक्तिहीन हो गये हैं ? क्या तुम्हारी तरह में संग्राम से पराङ्मुख होकर इस समय यहाँ उपस्थित हुआ हूँ ! और क्या (१) 'निर्वीर्य गुरुशाप भाषितवशादि'त्युत्तरं 'निर्वीर्यं वा सवीर्यं वे'ति श्लोकस्य पाठः । एतदुत्तरञ्च 'सूतो वा सूतपुत्रो वेत्यस्य पाठः समीचीनः । निर्वीर्यमिति श्लोकेन आयुधस्य सारथिकुले जन्मनश्च निन्दितत्वात्, तदुत्तरमेव 'सूतो वे'ति पाठस्य समुचितत्वात् पूर्वमेतस्यांशे तु भ्रमसङ्किकः स्यात् । दत्र च विपरीतः पाठः, तत्र प्रमादात् ।

तृतीयाेऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १३९ जातोऽहं स्तुतिवंशकीर्तनविदां किं सारथीनां कुले क्षुद्रारातिकृताप्रियं प्रतिकरोम्यस्रेण नास्त्रेण यत् ॥ ३५ ॥ कर्णः- ( सक्रोधम् । ) अरे रे वाचाट, वृथाशस्त्रग्रहणदुविंदग्ध बटो, निर्वीर्यं वा सवीर्यं वा मया नोत्सृष्टमायुधम् । यथा पाञ्चालभीतेन पित्रा ते बाहुशालिना ॥ ३६ ॥ अपि च । सूतो वा सूतपुत्रो वा यो वा को वा भवाम्यहम् । किम्, नाहमागत इत्यर्थः । स्तुतिवंशकीर्तनविदाम् = स्तुतिः वंशकीर्तनरूपा तत् विदन्ति तेषाम्, सारथीनां = सूतानां, कुले, किम् अह, - जातः = उत्पन्नः, नेति भावः । यत् क्षुद्रारातिकृताप्रियम् = क्षुद्रशत्रुकृतापकारम्, अस्रेण = अश्रुणा, प्रतिकरोमि = प्रतिक्रिया सम्पादयामि, अस्त्रेण = आयुधेन, न । आयुधेनैव प्रतिक्रिया करोमीति भावः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ ३५ ॥ वाचाटः = वाचाल, बहुभाषिन्नित्यर्थः । अन्वयः - निर्वीर्यम् वा, सवीर्यं वा आयुधम्, मया न उत्सृष्टम् । यथा बाहु- शालिना, पाञ्चालभीतेन, ते, पित्रा उत्सृष्टम् ॥ ३६ ॥ नाहं त्वत्पितृवद्भीतेरित्याह - निर्वीर्यमिति । निर्वीर्यं = पराक्रमरहितम्, वा सवीर्यं = सपराक्रमम्, वा, आयुधम् = शस्त्रं, मया = कर्णेन, न, उत्सृष्टम् = त्यक्तम्, मया ते = तव, बाहुशालिना = पराक्रमिणा, बाहुशालिनेति काक्वोच्यते अपराक्रमि- णित्यर्थः । अथवा सत्यपि भुजद्वये कथं पाञ्चालाद्भीत इति व्यज्यत । पाञ्चालभीतेन = धृष्टद्युम्नत्रस्तेन, आयुधम् त्यक्तमिति शेषः । अत्रोपमालङ्कारः । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥ अन्वयः - सूतः, वा, सूतपुत्रः, वा, यः वा, कः ( अपि ) वा अहम्, भवामि,. कुले जन्म दैवायत्तम्, तु पौरुषम् मदायत्तम् ॥ ३७ ॥ यदुक्तं त्वं सारथि कुले जातस्तत्राह - सूतो वेति । तुम्हारी भाँति लोगों के कुल की प्रशंसा करने में लीन रथकारों के वंश में मेरा भी जन्म हुआ है ? अर्थात् रात दिन बाबूजी कहकर जीविका प्राप्त करने वाले रथवानों के कुल में जन्म हुआ है जिससे कि मैं क्षुद्र शत्रुओं के द्वारा किये गये अपकार का बदला आँसू से लूँ और शस्त्र से नहीं ? ॥ ३५ ॥ कर्ण-( क्रुद्ध होकर ) अरे अरे वातूल व्यर्थ शस्त्रभारवाहक ! कुमार !! पराक्रमी हो चाहे कायर मैने तो शस्त्र का त्याग नहीं किया जिस प्रकार धृष्टद्युम्न से त्रस्त होकर भुजपराक्रमशाली तुम्हारे पिता ने किया ॥ ३६ ॥ और भी- सूत हों चाहे सूत के पुत्र हों अथवा कोई हों। सत्कुल में जन्म देना विधाता के