भारतकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ
२४६आनन्दरामायणे[ सर्गः ९

नानाफलानां पात्राणि पूजापात्राण्यनेकशः, सुगन्धद्रव्यपात्राणि दधुस्ते मन्त्रिपुङ्गवाः । ७२ ।
एवं सुगन्धवस्तूनि प्रक्षिपन् वरयोषित्स्वम् । वृष्टेषु सीतया रामो विरेजे स्यन्दने स्थितः । ७३ ॥
सुगन्धरागपूर्णैश्च जलयन्त्रैः करे धृतैः ।
वाराङ्गनानां वस्त्राणि वपुषादीनां च राघवः । ७४ ।
चित्रितान्यकरोद्वाणैः किंशुकानिव माधवे । शनैः सुहृधं रायाङ्गराद्रवेखेषु राघवः ।। ७५ ।।
क्षिप्त्वा परिमलादीनि चित्रितान्यकरोत्पुनः नर्तन्त्सु वारयोषित्सु वाद्येषु निनदत्सु च । ७६ ।।
स्तुवत्सु वन्दिबृन्देषु पुष्पवृष्टिर्विराजितः ।
ययौ राजगृहद्वारं रामो राजपथा शनैः । ७७ ।
मार्गे कुंकुमप्रदीपैश्च दध्योदनविनिर्मितैः । बलिदीपैः पूर्णकुम्भे राजमार्गे पुरस्त्रियः । ७८ ।।
चक्रुर्नीराजनं रामं स्वस्त्यर्थं सीतया वृतम् । अवरुह्य रथाद्रामो सीतयाऽग्निं निजे गृहे । ७९ ।
स्थाप्य स्त्रीरत्नभां गत्वाऽऽरुरोह स्वौयमासनम् ।
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे प्रणेमु रघुनंदनम् । ८०॥
राज्ञा मुकुटरत्नौघप्रभाभिः पदपंकजे । विरेजतू राघवस्य तदा सिंहासनोपरि । ८१ ।।
मुकुटस्थावतंसानां परागैः पूजिते नृपैः । प्र.पर्तुर्नितरां शोभां रक्तोत्पलनिभे परे ॥८२॥
सीमन्तस्थचन्द्रसूर्य रत्नमाणिक्यदीप्तिभिः ।
सुरपार्थिवपत्नीनां सीतायाः पादपङ्कजे ॥८३॥
विरेजतुः परागैश्च केशपद्मप्रसूनजैः । सुप्रपतिसुपर्णानां पूजिते कनकोज्ज्वले ।।८४।।
ततः सभायां श्रीरामं स्तुन्वा देवैर्महेश्वरः । आर. मन्तरराजेन क्षारामेष्वपि पूजितः ॥८५॥


आकाशमार्गसे अयोध्याकी ओर चल इधर रामचन्द्र भी पृथक् उत्सवोंके साथ रथपर सवार होकर राज-महलकी ओर बढ़े । जब रामचन्द्र आकाशमार्गमें प्रविष्ट हुए इस समय भगवान्‌की एक अनोखी शोभा थी । रामजी सीताजीके साथ रथपर बैठे थे । लक्ष्मण अपन हाथोमे छत्र भरत पंखा, शत्रुघ्न चमर, सुग्रीव पानदान, हनुमानजी जलकी झारी, नल ऊगलदान अङ्गद अना विभीषण कपडोकी पेटी और जाम्बवान् धूपदानी लिए हुए थे । इसी प्रकार अनेक पूर्वोक्त पात्र पूजाकी सामग्री और अनेक सुगन्धमय द्रव्यके पात्र इहाँके अच्छे-अच्छे मन्त्री ले-लेकर चले । इनमें वे मन्त्री वेश्याओके ऊपर गुलाबकेवड़ा आदिके इत्रकी वर्षा करते जा रहे थे । उस समय विविध प्रकारके सुगन्धित तथा रङ्गीन फौवारे छूट रहे थे, जिससे सबके कपडे एक विचित्र रूपके दिखाई दे रहे थे । उन्हीं भीग हुए और रङ्गीन कपडोंपर रह-रहकर रामचन्द्रजी स्वयं गुलालकी वर्षा करके उन्हें और भी विचित्र बना देते थे । इस तरह वेश्याओंके नृत्य, बाजे-वालोंके बाजों, वन्दीजनोंकी स्तुतियों और देवताओंकी पुष्पवृष्टिके साथ राज राजमार्गसे चलते हुए रामचन्द्रजीके महलकी ओर जा रहे थे । ६४-७७ ॥ रास्तेमें स्थान स्थानपर जलसे भरे कलश और दही भात आदिकी बलि दिखलायी जाती थी। सीतासमेत कल्याणकी कामना में अर्थ यावमिनी स्त्रियां भगवान्‌की आरती उतार रही थीं । महलके फाटकपर पहुँचकर रामचन्द्रजी रथसे उतर पड़े और सीताजीके साथ अपने यज्ञ-भवनमें गये । यज्ञीय अग्निको देवगृहमे स्थापित करके वे राजसभाम जा पहुँचे । सभाके सुन्दर सिंहासन-पर भगवान् आसीन हुए । तब देश देशान्त से आये हुए राजाओने उन्हें प्रणाम किया । जिस समय ये राजे अपना मस्तक झुकाकर अपने मुकुटका रामचन्द्रज के चरणोंमे स्पर्श करा रहे थे, उस समय भगवान्‌की एक विचित्र झाँकी दिखायी देती थी । जब उन राजाओ, रानियो और देवियोने सीतारामको प्रणाम तथा

सर्गः ९ ] यागकाण्डम् २४७


प्राप्याज्ञां रामचन्द्रस्य सावरोधैः सुगन्धिभिः ।
प्रस्थानं स्वस्थलं न्तु चकार नृपमण्डितः ॥८६॥
नृपस्त्रियोऽपि सीतायाः प्राप्याज्ञां पूजितास्तथा । यानान्यप्यारुरुहुः सर्वास्त्वयोध्याया विनिर्ययुः ॥८७॥
अथ ते पार्थिवाश्चाद्य प्राप्याज्ञां राघवस्य च । सावरोधाः ससैन्याश्च स्वकीयराज्यानि वै ययुः ॥८८॥
ययौ शिवोऽपि कैलासं सत्यलोकं विधिर्ययौ ।
इन्द्राद्या निर्जराः सर्वे स्वर्गलोकं ययुर्मुदा ॥८९॥
अथर्त्विजो महाशीलाः सदस्या ब्रह्मवादिनः । सर्वे मुनीश्वराश्चाथ स्वधामानि ययुस्तदा ॥९०॥
ततो रामः पूर्ववच्च शशास जगतीतलं । रेमे जनकनन्दिन्या चिरकालं यथासुखम् ॥९१॥
वर्षान्तरेण कालेन वाजिमेधाः पृथक् पृथक् ।
उत्तरोत्तरतः श्रेष्ठा विशद्रूपैः कृता दश ॥९२॥
इत्थं श्रीरामचन्द्रेण दशमे तुरगाध्वरे । प्रतिपाद्य गुरोर्वाक्यं सर्वस्वमपि भूसुरान् ॥९३॥
दत्तं किल महाराज्ञा तथा च दिक्षतुष्टयम् ऋत्विग्भ्यो दक्षिणार्थे हि दत्तं चेति मया श्रुतम् ॥९४॥
ऋत्विग्भिस्तत्पुनर्दत्तं राघवस्य सादरात् ।
कृपालुभिः पालनार्थमिति शिष्यानुश्रूयते ॥९५॥
एवं शिष्य त्वया पृष्टं राघवस्य मंगलम् चरितं तन्मया किंचित्प्रोक्तं यज्ञसंमतम् ॥९६॥
इदं यः प्रातरुत्थाय यागकाण्डं मनोरमम् । पठिष्यति नरः पुण्यं सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥९७॥
पुत्रार्थी प्राप्नुयात्पुत्रं धनार्थी धनमाप्नुयात् ।
यागकाण्डमिदं श्रुत्वा वाजिमेधफलं लभेत् ॥९८॥
होमकाले श्राद्धकाले चातुर्मास्यादिकेष्वपि । जपध्यानाच्चनारम्भे पूर्वं नित्यं पठेदिदम् ॥९९॥


पूजन कर लिया और जब वन्दनाओंके साथ मातृआज्ञाने रामस्तवराजसे रामचन्द्रकी स्तुति और पूजा कर ली। तब रामचन्द्रजीसे आज्ञा लेकर सब लोग अपने-अपने घरोंको प्रस्थान करने लगे । ७८-८६ ॥ राजाओंकी रानियां भी सीताजी की आज्ञा पाकर अपने-अपने रथोंपर सवार हुईं और अयोध्यासे अपने घरोंको जाने लगीं । इसी प्रकार सब राजे रामकी आज्ञा पाकर अपनी-अपनी राजधानीको लौटे । तब शिवजी अपने कैलासको, ब्रह्मा सत्यलोकको और इन्द्रादि देवता स्वर्गलोकको चले गये ॥ ८७-८९ ॥ इसके बाद शीलवान् ऋत्विक और सदस्य आदि भी अपने-अपने आश्रमोंको विदा हुए । रामचन्द्रजीने फिर पूर्वरीतिसे अपना राजकाज संभाल लिया और चिरकाल तक सीताजीके साथ विहार करते रहे । प्रति दूसरे वर्ष इसी तरह अश्वमेध यज्ञ करते हुए रामचन्द्रजीने बीस पदमें दस अश्वमेध यज्ञ किये । दसवें अश्वमेधमें गुरु वसिष्ठके आज्ञानुसार भगवान्ने अपनी सारी सम्पत्ति ब्राह्मणोंको दान दे दी । मैंने तो यहाँतक सुना है कि रामने चारों दिशाएं दक्षिणारूपमें ऋत्विजोंको दे डालीं थीं ॥ ९०-९४ । किन्तु उन दयालु ऋत्विजोंने फिर उसे बड़े आदरके साथ भगवान्को लौटा दिया और कहा-'हे प्रभो ! इसकी रक्षा आप ही कर सकते हैं-हम नहीं । इस कारण यह सब आप अपने ही पास रखिए' । इस प्रकार हे शिष्य ! जैसे तुमने रामचन्द्रजीके मङ्गल-कार्यका प्रश्न किया वैसे ही मैंने भी तुम्हें बतलाया और रामचन्द्रके यज्ञसम्बन्धी चरित्रोंको सुना दिया । जो कोई सबेरे उठकर इस सुन्दर यागकाण्डको सुनेगा, उसकी सारी कामनाएँ पूर्ण हो जायेंगी । वह यदि पुत्रार्थी होगा तो उसे पुत्र मिलेगा और धनार्थी होगा तो धन प्राप्त होगा । इस यागकाण्डको सुननेसे अश्वमेध

२४८ आनन्दरामायणे [ सर्गः ९


रम्यं पवित्रं रघुनायकस्य श्रीमच्चरित्रं तुरगाश्वमेधोद्भवम् ।
पठन्ति शृण्वंति जनाः सुपुण्यदं लभंति नैवं खलु वांछितं हृदि ॥१००॥

इति श्रीशतकोटिरामचरितांतर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये यागकाण्डे
रामोत्सवाभ्या नगरप्रवेशो नाम नवमः सर्गः ॥ ९ ॥

यागकाण्डेऽद्भुताः सर्गा नवैव परिकीर्त्तिताः । सपादषट्शतश्लोका रामदासेन वर्णिताः ॥ १ ॥


यज्ञका फल प्राप्त होता है किसी प्रकारका हवन आदि करते समय, श्राद्धकालमें, चातुर्मासमे, व्रतमें, जप, ध्यान और पूजनके पहले सदा इस यागकाण्डका पाठ करना चाहिए इन रम्य तथा पवित्र अश्वमेध-यज्ञसम्बन्धी रामचरित्रको जो लोग पढ़ते और सुनते हैं, वे अपनी अभिलषित कामनाओंको पूर्ण कर लेते हैं ॥९५-१००

इति श्रीमत्कोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे पं० रामतेजपाण्डेयविरचित 'ज्योत्स्ना'-भाषाटीकासमन्विते यागकांडे यज्ञसमाप्तिर्नाम नवम' सर्ग ॥ ९ ॥

इस यागकाण्डमें कुल नौ सर्ग और ६२५ श्लोकोंका रामदासने वर्णन किया है । १ ॥


इति श्रीमदानन्दरामायणे यागकाण्ड समाप्तम् ।

श्रीरामचन्द्रार्पणमस्तु

श्रीसीतानाथाये नमः

श्रीवाल्मीकिमहामुनिकृतशतकोटिरामचरितान्तर्गतं—

आनन्दरामायणम्

'ज्योत्स्ना'ऽऽख्यया भाषाटीकयाऽऽटीकितम्


विलासकाण्डम्

प्रथमः सर्गः

( शिवकृत रामस्तवराज )

विष्णुदास उवाच

गुरो ते श्रोतुमिच्छामि तद्वदस्व सविस्तरम् स्तुतो रामः शिवेनात्र येन रामस्तवेन हि । १ ॥
तं रामस्तवराजं मे विस्तरेण प्रकाशय ।

श्रीशिव उवाच

इति शिष्यवचः श्रुत्वा रामदासोऽब्रवीद्वचः ॥ २ ॥

श्रीरामदास उवाच

सम्यक् पृष्टं त्वया वत्स सावधानमनाः शृणु । प्रोच्यते रामचन्द्रस्यस्तवराजो यथाऽधुना ॥ ३ ॥
यत्परं यद्गुणाधारं यज्ज्योतिर्मलं शिवम् । तदेव परमं तत्त्वंकैवल्यपददायकम् ॥ ४ ॥
श्रीरामेति परं जाप्यं तारकं ब्रह्मसंज्ञितम् । ब्रह्महत्यादिपापघ्नमितिवेदविदो विदुः ॥ ५ ॥
श्रीराम राम रामेति ये वदन्त्यपि सर्वदा । तेषां भुक्तिश्च मुक्तिश्चभविष्यति न संशयः ॥ ६ ॥
स्तवराजः पुरा प्रोक्तः शिवेन परमात्मना । तमहं संप्रवक्ष्यामिहरिध्यानपुरःसरम् ॥ ७ ॥
तापत्रयाऽग्निशमनं सर्वाघौघनिकृन्तनम् । दारिद्र्यदुःखशमनंसर्वसम्पत्प्रदायकम् ॥ ८ ॥

विष्णुदासने कहा—हे गुरो ! मैं यह जानना चाहता हूँ कि शिवजीने किस रामस्तवराजसे रामचन्द्रजीकी स्तुति की थी ॥ १ ॥ कृपा करके आप मुझे वह रामस्तवराज बतला दीजिये । इस तरह अपने शिष्यकी बात सुनकर श्रीरामदासने कहा— ॥ २ ॥ हे वत्स ! तुमने मुझसे बहुत अच्छी बात पूछी है। मैं तुम्हें वह स्तवराज बतलाता हूँ, सावधान होकर सुनो ॥ ३ ॥ जो संसारमें सबसे श्रेष्ठ है, जो सब सद्गुणोंका आधार है, जो एक निर्मल एवं पवित्र ज्योति है, वह ही परम प्रधान तत्त्व है और मोक्षपददायक है ॥ ४ ॥ बड़े-बड़े विद्वानोंका कहना है कि 'श्रीराम' यह सर्वोत्तम तारक मन्त्र है और ब्रह्महत्या प्रभृति महान् पातकोंका नाशक है ॥ ५ ॥ जो सज्जन सर्वदा 'श्रीराम' नामका जप करते हैं, उन्हें जबतक विश्व-व्यापारमें रहते हैं, तबतक सांसारिक भोग मिलते हैं और शरीर त्याग करनेपर मुक्ति मिल जाती है ॥ ६ ॥ जो मैं तुमसे कहनेवाला हूँ, इस स्तवराजको शिवजीने स्वयं मुझसे कहा था। उसीको आज भगवान्का ध्यान करके मैं तुमसे कहूँगा ॥ ७ ॥ यह तीनों (दैहिक, दैविक और भौतिक) तापोंको नष्ट करनेवाला,

२६० आनन्दरामायणे [ सर्गः १

विज्ञानफलदं पुण्यं मोक्षैकफलदायकम् । नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि रामं कृष्णमनामयम् ॥ ९ ॥ अयोध्यानगरे रम्ये रत्नमण्डपमध्यगे । ध्यायेत्कल्पतरोर्मूले रत्नसिंहासने शुभे ॥ १० ॥ तन्मध्येऽष्टदलं पद्म नानारत्नोपशोभितम् । स्मरेन्मध्ये दाशरथिं सहस्रादित्यतेजसम् ॥ ११ ॥ पितृहासनमासीनमिन्द्रनीलसमप्रभम् कोमलाङ्गं विशालाक्षं विद्युद्वर्णांबरावृतम् ॥ १२ ॥ भानूकोटिप्रतीकाशं किरीटेन विराजितम् । रत्नग्रैवेयकेयूरवरकुण्डलमण्डितम् ॥ १३ ॥ रत्नकंकणमञ्जीरकटिसूत्रैरलं कृतम् श्रीवन्मर्कोस्तुभोरस्कं मुक्ताहारोपशोभितम् ॥ १४ ॥ चिन्तामणिप्रमायुक्तं रत्नमालारिराजितम् । दिव्यरत्नसमायुक्तं मुद्रिकाभिरलंकृतम् ॥ १५ ॥ कर्पूरागरुकस्तूरीदिव्यचन्दनानुलेपनम् । तुलसीकुन्दमन्दारपुष्पमाल्यैरलं कृतम् ॥ १६ ॥ गववं द्विसुनं वीरं राममीषत्स्मिताननम् । योगशास्त्रार्थमिश्रतं योगेशं योगदायकम् ॥ १७ ॥ सदा सौमित्रिभरतशत्रुघ्नैरुपसेवितम् । विद्याधरसुराधीशसिद्धगन्धर्वकिन्नरैः ॥ १८ ॥ वागीशैर्नारदाद्यैश्च स्तूयमानमहर्निशम् । विश्वामित्रवसिष्ठाद्यैऋषिभिः परिसेवितम् ॥ १९ ॥ सनकादिमुनिश्रेष्ठैर्योगिवृन्दैः समावृतम् । रामं रघुवरं वीरं धनुर्वेदविशारदम् । २० ॥ मङ्गलायतनं देवं रामं राजीवलोचनम् । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञमानन्दमतिसुन्दरम् । २१ ॥ कौसल्यातनयं रामं धनुर्बाणधरं हरिम् । एवं संचिन्तयेद्विष्णुं यज्ज्योतिर्ज्योतिषां परम् ॥ २२ ॥ प्रहृष्टमानसो भूत्वा सभायां वृषभध्वजः । सर्वलोकहितार्थाय तुष्टाव रघुनन्दनम् ॥ २३ ॥ कृताञ्जलिपुटो भूत्वा चिन्तयञ्छ्रुवतं हरिम् ।

श्रीशिव उवाच

यदेकं तत्परं नित्यं यदनन्तं चिदात्मकम् ॥ २४ ॥


पापसमूहका नाशक, दारिद्र्य और दुःखका दमन करनेवाला तथा समस्त सम्पदाओंका दाता है ॥ ८ ॥ यह विज्ञान (ईश्वरसम्बन्धी ज्ञान) का फल देनेवाला, पवित्र और मोक्षका साधक है । मैं श्यामस्वरूपधारी राम-कृष्णका ध्यान करके इस स्तवराज रामको बतला रहा हूँ ॥ ९ ॥ श्रोताओं चाहिये कि वह अयोध्यानगरी-के रत्नोंसे सुसज्जित एक सुन्दर मण्डपमें कल्पवृक्षके नीचे, रत्नसिंहासनपर, जिसमें नाना प्रकारके मणियोंसे सुशोभित अष्टदल कमल है, उसपर बैठे हुए हजार सूर्यकी भाँति तेजोमय रामचन्द्रजीका ध्यान करे ॥ १०।११॥ रामचन्द्रजी अपने पिता (महाराज दशरथ) के आसनपर बैठे हैं, इन्द्रनील मणिकी भाँति जिनकी श्याम मूर्ति है, जिनके कोमल अङ्ग हैं, बड़ी बड़ी आँखें हैं, बिजलीकी तरह चमकता पीताम्बर पहिने हुए हैं, जिसमें करोड़ों सूर्योंके समान प्रकाश है, मस्तकपर किरीट धारण किये हैं, उरस्थलमें श्रीवत्स तथा कौस्तुभ मणि है और गलेमें चिन्तामणि तथा कितने ही रत्नोंका जड़ाव हार है । उनकी अँगुलियां बहुमूल्य रत्नोंसे जड़ी अँगूठियाँ पड़ी हैं ॥ १२-१५ ॥ कपूर, अगर और कस्तूरी मिला हुआ चन्दन इनके सारे शरीरमें लगा हुआ है । तुलसी तथा कुन्द-मन्दार आदिके पुष्पोंसे जिनका शृङ्गार किया हुआ है, जिनके केवल दो भुजायें हैं, होठोंपर मन्द मुसकान है, जो योगशास्त्रके जानने वाले ईश्वर हैं, लक्ष्मण भरत-शत्रुघ्न जिनकी सेवामें लगे हुए हैं, विद्याधर, देवता, सिद्ध, गन्धर्व और नारदादि ऋषिगण दिन-रात जिनकी स्तुति किया करते हैं, विश्वामित्र-वसिष्ठादि महर्षि जिनकी परिचर्यामें लगे हुए हैं, सनक सनन्दन, सनातन, सनत्कुमार आदि मुनि दर्शनार्थ खड़े हैं। जो रघुवंश-में सर्वश्रेष्ठ वीर तथा धनुर्वेदमें निपुण हैं । जो मंगलालय हैं, कमलके समान जिनके नेत्र हैं, जो सब शास्त्रोंके तत्त्वज्ञ, आनन्दमूर्ति, अतिशय सुन्दर कौशल्याके सुवन हैं और धनुष-बाण धारण किये हुए ऐसे भगवान् रामचन्द्रका ध्यान करे । जो सब ज्योतियोंमें श्रेष्ठ हैं। ऐसे अद्भुत स्वरूपका ध्यान करके हृष्ट संतुष्ट होकर शिवजीने संसारके कल्याणार्थ दोनों हाथ जोड़कर भगवान् राघवन्द्रकी स्तुति की ॥ १६-२३ ॥

सर्गः १ ] विलोमकाव्यम् २५१


यदेकं व्यापकं लोके यद्रूपं चिन्मयमहम् सर्वत्रलोकेऽप्यार्थं राममव्ययमद्भुतये ॥२५॥
विद्यामहेतुं विमलयताशं प्रज्ञानवन्दितमपूर्वरूपम् ।
श्रीरामचन्द्रं हरिमादिदेवं विश्वेश्वरं राममहं नमामि ॥२६॥
कविं पुराणं वृद्धञ्च सर्वेशं सनातनं योगिसमर्चिताशम् ।
अणोरणीयांसमनन्तवीर्यं प्रज्ञेश्वरं राममहं भजामि ॥२७॥

नरायणं जगन्नाथमभिरामं जगत्पतिम् । कविं पुराणं वर्णाशं रामं दशरथात्मजम् ॥२८॥
राजराजं रघुवरं कौसल्यानन्दवर्धनम् । भर्गं वरेण्यं विश्वेशं रघुनाथं जगद्गुरुम् ॥२९॥
सत्यं सत्यप्रियं श्रेष्ठं जानकीवल्लभं प्रभुम् सौमित्रिपूर्वजं शान्तं कामदं कमलेक्षणम् ॥३०॥
आदित्यं रविमीशानं शृङ्गिं सूर्यमनामयम् । आनन्दरूपिणं सौम्यं राघवं करुणाकरम् ॥३१॥
जामदग्न्यं नरोन्भूतिं शार्ङ्गं परशुधारिणम् । वाक्पतिं वरदं वाक्यं श्रीपतिं पक्षिवाहनम् ॥३२॥
धीराङ्गांशशचिं शर्मं चिन्मयानन्दावग्रहम् । हलधारिप्रभोशार्नं बलरामं कृपानिधिम् ॥३३॥
श्रीवल्लभं कलानाथं जगन्मोहनमच्युतम् । मत्स्यकूर्म्मवराहादिरूपधारिणमव्ययम् ॥३४॥
वासुदेवं अगयोनिसमार्त्ताशमनं हरिम् । गोविन्दं श्रीपतिं विष्णुं गोपीजनमनोहरम् ॥३५॥
गोपालं गोपरीवारं गोपकन्यासमावृतम् । विद्युत्पुञ्जप्रतीकाशं रामं कृष्णं जगन्मयम् ॥३६॥
गोपीविकायमाशीर्षं वेणुवादनतत्परम् । कामरूपं कलावंतं कामिनां कामदं प्रभुम् ॥३७॥
मन्मथं मधुशतार्यं माधवं भक्तवत्सलम् । श्रीधरं श्रीकरं श्रीशं श्रीनिवासं परात्परम् ॥३८॥


शिवजीने कहा—जो एक है, जिससे बढ़कर संसारमें और कुछ है ही नहीं। जो अनन्त, नित्य एवं अविनाशी है। जो अकेला रहता हुआ भी समस्त विश्वमें व्याप्त है, मैं भगवान्‌के उसी स्वरूपका ध्यान करता हूँ ॥२४। २५॥ जो विज्ञानके एकमात्र हेतु हैं, जिनकी निर्मल और विज्ञान शान्त हैं, जो पूर्ण ज्ञानकी अवस्थामें ज्ञानियोंको दिव्यरूप होकर दर्शन देते हैं ऐसे श्रीहरि, आदिदेव तथा विश्वेश्वर रामचन्द्रजी की वन्दना करता हूँ ॥२६॥ जो स्वयं कवि हैं, सबसे वृद्ध हैं, सबके स्वामी हैं, सनातन हैं तथा योगियोंके भी स्वामी हैं। जो सूक्ष्मसे भी सूक्ष्म हैं, जिनमें अनन्त पराक्रम है, जो समस्त परापर जगत्‌के ईश हैं, उन रामचन्द्रका मैं भजन करता हूँ ॥२७॥ नागगणस्वरूप, समस्त जगत्‌के स्वामी, अतिशय सुन्दर विलास तथा दशरथजीके तनय श्रीरामचन्द्रजीको मैं प्रणाम करता हूँ ॥२८॥ जो राजाओं के भी राज हैं, जो गुणगण सर्वश्रेष्ठ हैं, जो कौशल्याका आनन्द बढ़ानेवाले हैं, जो तेजोमय हैं, जो संसारके ईश्वरकर्ता हैं, जो संसारके गुरु हैं, जो सत्यस्वरूप हैं, जिनको सत्य ही प्रिय है, जो सीताजीके पति हैं, जो लक्ष्मणके बड़े भ्राता हैं, जिनका शान्त स्वभाव है, जो अपने भक्तोंकी कामनाओंको पूर्ण करते हैं, कमल सदृश जिनके नेत्र हैं, जो अदितिके पुत्र हैं, जो सूर्यरूप हैं, जो शिवरूप और आरोग्यमयस्वरूप हैं, जो आनन्दके साक्षात् मूर्ति हैं, जो सौम्य प्रकृतिके हैं और जो करुणाके भण्डार हैं ॥२९-३१॥ जो जमदग्निके पुत्र (परशुराम) हैं, जो अभिलषित कामनाओंको पूर्ण करते हैं, जो लक्ष्मीपति हैं, जिनका पक्षी (गरुड़) वाहन है, जो पृथ्वी और शार्ङ्ग नामक धनुष धारण करते हैं, जिनका नित्य आनन्दमय शरीर है, जो हलको धारण करनेसे बलरामस्वरूप हैं, जो लक्ष्मीके प्रिय हैं, जो सब कलाओं- को जानते हैं, जो संसारके प्रलय करनेके समय हैं, जिनका कभी विनाश नहीं होता, जो मत्स्य-कूर्म-वराह आदि रूप धारण करते हैं और जो अविनाशी हैं ॥३०-३४॥ जो वसुदेवके पुत्र, समस्त प्रजाके जन्म-मरणसे रहित, इन्द्रियोंको प्रसन्न करनेवाले, रुक्मिणीके पति, विष्णुरूप, गोपियोंके मनको चुरानेवाले और गौओंके रक्षक हैं, ऐसे राम-कृष्ण तथा जगन्मय भाइयोंको मैं प्रणाम करता हूँ ॥३५ ॥ ३६॥ जो गौओं और गोपियोंसे घिरे रहते हैं, जो वंशी बजानेमें तत्पर रहते हैं, जो जैसा चाहते वैसा अपना स्वरूप बना लेते हैं, जो समस्त कलाओंसे पूर्ण हैं, जो कामनावाले मनुष्योंकी कामनाओंको पूर्ण करते हैं और कामदेवरूपसे सबकी...

२५२ आनन्दरामायणे [सर्गः १


भूतेशं भूपतिं भद्रं भूरिदं भूरिभूषणम्। सर्वदुःखहरं वीरं दुष्टदानवमर्दनम् ॥३९॥
श्रीनृसिंहं महाविष्णुं महान्तं दीप्ततेजसम्। चिदानन्दमयं नित्यं प्रणवं ज्योतिरूपकम् ॥४०॥
आदित्यमण्डलगं निखिलात्तिस्वरूपिणम्। भक्तिप्रियं पद्मनेत्रं भक्तानामभितप्रदम् ॥४१॥
कौसल्येयं कलामूर्त्तिं काकुत्स्थं कमलाप्रियम्। सिंहासने समासीनं नियमव्रतमकल्मषम् ॥४२॥
विश्वामित्रप्रियं दान्तं स्वदारनियतव्रतम्। यज्ञेशं यज्ञपुरुषं यज्ञपालनतत्परम् ॥४३॥
सत्यसन्धं जितक्रोधं शरणागतवत्सलम्। सर्वक्लेशापहरणं विभीषणवरप्रदम् ॥४४॥
दशग्रीवहरं रुद्रं केशवं केशिमर्दनम्। बालिप्रशमनं वीरं सुग्रीवेप्सितराज्यदम् ॥४५॥
नरवानरदेवैश्च सेवितं हनूमत्प्रियम्। शुद्धं सूक्ष्मं परं शांतं तारकब्रह्मरूपिणम् ॥४६॥
सर्वभूतान्तभूतस्थं सर्वाधारं सनातनम्। सर्वकारककर्त्तारं निदानं प्रकृतेः परम् ॥४७॥
निरामयं निराभासं निरवद्यं निरंजनम्। नित्यानन्दं निराकारमद्वैतं तममः परम् ॥४८॥
परात्परतरं नित्यं सत्यानन्दचिदात्मकम्। मनसा शिरसा नित्यं प्रणमामि रघूत्तमम् ॥४९॥
भूतोद्भवं वेदविदां वरिष्ठमादित्यचन्द्रानिलसुप्रभावम्।
सर्वात्मकं सर्वगतस्वरूपं नमामि रामं तमसः परस्तात् ॥५०॥
निरञ्जनं निष्प्रतिपं निरीहं निराश्रयं कारणमादिदेवम्।
नित्यं ध्रुवं निष्क्रियस्वरूपं निस्तरं राममहं भजामि ॥५१॥
भवद्विपौतं भवतापजं तं भक्तिप्रियं भानुकुलप्रदीपम्।
भूताधिनाथं भुवनाधिपत्यं भजामि रामं भवरोगवैद्यम् ॥५२॥
सर्वाधिपत्यं रणमध्यधीरं सत्यं चिदानन्दयुतस्वरूपम्।
सत्यं शिवं सजनहृन्निवासं ध्येयं परानन्दमहं भजामि ॥५३॥


मनको तृप्त किया करते हैं। जो मयूर कण्ठ भी हैं जो लवण के पात्र हैं जो एकवज्र, श्रीधर, श्रीकर, श्रीम, श्रीनिवास, परात्पर, भूतेश, भूपति, भद्र (कल्याणमय), भूरिद (सर्वसम्पत्तिका दाता), भूरिभूषण, (बहुत से भूषणोंको धारण करनेवाले), सर्व प्रकारके दुःखोंको हरनेवाले वीर और दुष्ट दानवोंका विनाश करनेवाले हैं, जो श्रीमन्नृसिंह महाविष्णु, महान् दीप्तिमान् चिदानन्दमय, नित्य, प्रणव, ज्योतिरूप, आदित्यमण्डलमें विराजमान्, निखिलात्तिस्वरूप, भक्तिप्रिय, कमललोचन, भक्तोंकी कामना पूर्ण करनेवाले, कौसल्याके सुवन, कलामूर्त्ति, काकुत्स्थ, कमलाप्रिय, सिंहासन सीन, नियमव्रती और पापरहित हैं। जो विश्वामित्रके प्रिय, दान्त (जितेन्द्रिय और एकपत्नीव्रती) हैं। जो यज्ञेश, यज्ञपुरुष, यज्ञकी रक्षामें तत्पर, सत्यस्थ, जितक्रोध, शरणागतवत्सल, सब क्लेशोंको हरनेवाले विभीषणको वरदान देनेवाले, रावणका विनाश करनेवाले, रुद्र, केशव, केशिमर्दी, बालिवलनाशक, वीर सुग्रीवको ईप्सित राज्य देनेवाले, नर-वानर और देवताओंसे सेवित, हनुमान्से सेवित, शुद्ध, सूक्ष्म, शान्त ब्रह्मरूप, सब प्राणियोंके हृदयमें रहनेवाले, सर्वाधार, सनातन सब कुछ कर्ता धर्त्ता, प्रकृतिके मूल कारण, निरामय, निराभास, निरवद्य, निरञ्जन, नित्यानन्द, निराकार, अद्वैत, तमोगुणसे परे, सर्वश्रेष्ठ, नित्य, सत्य, आनन्द और चिन्मयस्वरूप हैं, उन श्रीरामचन्द्रजीको मैं मस्तक झुकाकर प्रणाम करता हूँ । ३७-४९॥ जो संसारके जन्मदाता हैं, विद्वानोंमें श्रेष्ठ हैं, सूर्य्य-चन्द्रमा और अग्निमें जिनका प्रकाश है, जीवात्मा सर्वव्यापी और तमोगुणसे परे हैं। ऐसे रामचन्द्रको मैं प्रणाम करता हूँ ॥५०॥ निरञ्जन, निष्प्रतिम निरीह, निराश्रय सर्वव्यापी आदिदेव नित्य, ध्रुव, निष्कृय और स्वरूपसे परे रामचन्द्रजीका मैं प्रणाम करता हूँ ॥५१॥ जो संसाररूप महासागरके लिए जहाजरूप सदृश हैं, जो भरतके बड़े भ्राता, भक्तिप्रिय, भानुकुल प्रदीप, भूताधिनाथ, भुवनरूपी जहाजके अधिपति और भवरूप रोगके वैद्य हैं, उन रामचन्द्रजीका मैं प्रणाम करता हूँ ॥५२॥ जो सबके अधिपति, युद्धविद्याम कुशल, सत्यस्वरूप

सर्गः १ ] विलासकाण्डम् २६३

सर्गः १ ] विलासकाण्डम् २६३


कार्याक्रियाकाशमप्रमेय कविं पुराणं कमलोयताक्षम् ।
कुमारवेषं करुणाभयं तं कल्पद्रुमं राममहं भजामि ॥ ५४ ॥
त्रैलोक्यनाथं मधुकैटभारिं दयानिधिं द्वन्द्वविनाशहेतुम् ।
महावलं खेटनिधिं सुरेशं सनातनं राममहं भजामि ॥ ५५ ॥
वेदान्तवेद्यं कविरश्मिवाग्मनादिमध्यमचिन्त्यमाद्यम् ।
अगोचरं निर्मलमेकरूपं परात्परं राममहं भजामि ॥ ५६ ॥
अशेषवेदान्तसमादिरूपमनं हरिं राममनन्दरूपिणम् ।
अपारमव्यक्तमवेक्ष्य नमामि रामं तमसः परस्तात् ॥ ५७ ॥
सत्त्वस्वरूपं पुरुषं पुराणं स्वतेजसा पूरितविश्वमेकम् ।
राजाधिराजं रविमण्डलस्थं विश्वेश्वरं राममहं भजामि ॥ ५८ ॥
योगीन्द्रवर्गैरपि सेव्यमानं नारायणं निर्मलमादिदेवम् ।
सदाऽऽत्म नित्यं जगदेकनाथं हरिं चिदानन्दमयं मुकुन्दम् ॥ ५९ ॥
अशेषविद्याधिपतिं नमामि रामं पुराणं तमसः परस्तात्
विभूतदं विश्वसृजं परञ्च सर्वद्रष्टारं रघुनन्दनाथम् ॥ ६० ॥
अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तरूपं ज्योतिर्मयं राममहं भजामि
अशेषसंसारविकारहीनमानन्दरूपं सुखवाग्भिगम्यम् ॥ ६१ ॥
नारायणं विष्णुमहं भजामि समन्तमार्ति तमसः परस्तात् ।
मुनीन्द्रगुह्यं परिपूर्णमेकं कलानिधिं कल्मषनाशहेतुम् ।
परात्परं यत्परमं पवित्रं नमामि रामं महतो महान्तम् ॥ ६२ ॥
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च देवेन्द्रो देवतास्तथा । आदित्यादिग्रहाश्चैव त्वमेव रघुनन्दन ॥ ६३ ॥
तापसा ऋषयः सिद्धाः साध्याश्च गुरवस्तथा विप्रा वेदाश्च यज्ञाश्च पुराण धर्माङ्गिनाः ॥ ६४ ॥

सच्चिदानन्द सुखस्वरूप, सत्य, शिव सजीव के हृदयमें निवास करनेवाले और परमानन्दस्वरूप रामचन्द्र- जीको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ५३ ॥ श्लोक कार्यादि कारण अगम्य, कवि, धारणाकार, पुराण पुरुष, कमलसरोखे विशाल नयनों युक्त, नित्य कुमाररूपधारी, करुणामय तथा कल्पवृक्षके समान सबका अभिलाषा पूर्ण करनेवाले हे, इन रामचन्द्रको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ५४ ॥ त्रिलोकके नाथ मधुकैटह (कमल, के समान नयनोंवाले, दयानिधि द्वन्द्व विनाशक एकमात्र हेतु, महाबलके निधान, सुरेश और सनातनस्वरूप रामचन्द्रजीको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ५५ ॥ वेदान्तवेद्य कवि दृष्टान्त, आदिमध्य और अन्तसे रहित, अचिन्त्य, सबके आदिमें उत्पन्न होनेवाले, चक्षुरादि इन्द्रियाम अगोचर, निर्मल एकरूप और परात्परस्वरूप रामचन्द्रजीको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ५६ ॥ ५७ ॥ तत्त्वस्वरूप, पुराण पुरुष, केवल अपने प्रकाशसे समस्त विश्वको प्रकाश देनेवाले, राजा- धिराज, रविमण्डलमें निवास करनेवाले और विश्वेश्वरस्वरूप रामचन्द्रजीको मैं प्रणाम करता हूँ। योगीन्द्रोंके समूहसे सेव्यमान, नारायण, निर्मल, आदिदेव, नित्य, जगत्के एकमात्र स्वामी, हरि, चिदानन्दमय और मुकुन्दस्वरूप रामचन्द्रको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ५८-५९ ॥ समस्त विद्याओंके भण्डार, तमसे परे, पुराणपुरुष, सम्पत्तियांको देनेवाले, जगत्के विधाता पुरुष, और सबका आनन्द देनेवाले रामचन्द्रजीको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ६० ॥ ६१ ॥ नारायण विष्णुको मूर्खतासे तमसे परे ऋषियोंके ध्यानमें भी कठिनाईसे आनेवाले, परिपूर्णरूप एक, कलानिधि, कल्मषके नाशक, परम पवित्र और बड़ोंसे भी बड़े रामचन्द्रजीको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ६२ ॥ हे रघुनन्दन ! ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, देवेन्द्र देवता तथा आदित्यादि ग्रह सब कुछ तुम्ही हो । तपस्वी,

२८४ आनन्दरामायणे [ सर्गः १

वर्णाश्रमस्तथा धर्मा वर्णधर्मास्तथैव च । नाग यक्षाश्च गन्धर्वा दिक्पाला दिग्गजा दिशः॥६५॥ वसवोऽष्टौ त्रयः काला रुद्रा एकादश स्मृताः । तारका द्वादशादित्यास्त्वमेव रघुनायक ॥६६॥ सप्त द्वीपाः समुद्राश्च नदा नद्यस्तथा द्रुमाः । स्थावरा जंगमाश्चैव त्वमेव रघुनन्दन ॥६७॥ देवतिर्यङ्मनुष्याणां दानवानां दिवौकसाम् । माता पिता तथा भ्राता त्वमेव रघुनन्दन ॥६८॥ सर्वेशस्त्वं परं ब्रह्म त्वद्रूपं विश्वमेव च । त्वमक्षरं परं ज्योतिस्त्वमेव रघुपूंगव ॥६९॥ शान्तं सर्वगतं सूक्ष्मं परं ब्रह्म सनातनम् । राजीवलोचनं रामं प्रणमामि जगत्पतिम् ॥७०॥ ततः प्रसन्नः श्रीरामः प्रोवाच वृषभध्वजम् । श्रीराम उवाच तुष्टोऽहं गिरिजाकांत वृणीष्व वरमुत्तमम् ॥७१॥ श्रीशिव उवाच यदि तुष्टोऽसि देवेश श्रीराम करुणानिधे । तवाद्य दर्शनेनैव कृतार्थोऽहं न संशयः ॥७२॥ धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं पुण्योऽहं पुरुषोत्तम । अद्य मे सफलं कर्म अद्य मे सफलं तपः ॥७३॥ अद्य मे सफलं ज्ञानमद्य मे सफलं श्रुतम् । अद्य मे सफलं सर्वं त्वत्पदाम्भोजदर्शनात् ॥७४॥ अद्वैतं विमलं ज्ञानं स्वमन्नामस्मरणं तथा । त्वत्पदाम्भोरुहद्वन्द्वे सद्भाक्तिं देहि राघव ॥७५॥ ततः परं सुसंप्रीतो रामः प्राह सदाशिवम् । गिरिजेश महाभाग पुनरिष्टं ददाम्यहम् ॥७६॥ श्रीशिव उवाच वरं न याचे रघुनाथ युष्मत्पदाम्बुजभक्तिः सततं ममास्तु । इदं प्रियं नाथ वरं प्रयच्छ पुनः पुनस्त्वामिदमेव याचे ॥७७॥ श्रीरामदास उवाच इत्येवमीडितो रामः प्रादानस्मै वरान्तरम् । तेनोक्तस्त्ववराजाय ददौ नानावरान् बहून् ॥७८॥

ऋषि, सिद्ध, साध्य, मुनि, विप्र, वेद, यज्ञ पुराण तथा धर्मोंके सहित ये सब तुम्हीं हो ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ हे रघुनायक ! वर्ण आश्रमधर्म, वर्णधर्म, नाग, यक्ष, गन्धर्व, दिक्पाल, दिग्गज, दिशाएं, वसु, तीनों काल, एकादश रुद्र ताराएं और द्वादश आदित्य ये सब तुम्ही हो ॥ ६५, ६६ ॥ सातो द्वीप, समुद्र, नद, नदियाँ तथा वृक्ष आदि स्थावर जङ्गम समस्त वस्तु तुम्ही हो । देव, तिर्यक् मनुष्य, दानव, देवता, माता, पिता, भ्राता, ये भी सब तुम्हीं हो । ६७ ॥ ६८ । तुम्हीं सर्वेश हो, परब्रह्मरूप ब्रह्म हो, यह संसार भी तुम्हारा ही रूप है, तुम अक्षर हो, परम प्रधान ज्योति हो । और मैं कहाँ तक बतलाऊं हे रघुपूङ्गव ! यह सब कुछ एकमात्र तुम्ही हो ॥ ६९ ॥ शान्त, सर्वगत, सूक्ष्म, परब्रह्म सनातन, जगत्पति और राजीवलोचन रामचन्द्रजीको मैं प्रणाम करता हूँ । इस प्रकारकी स्तुति सुनकर रामचन्द्रजीने शिवजीसे कहा-हे गिरिजाकांत ! मैं तुम्हारे ऊपर परम प्रसन्न हूँ। जो भी चाहो, सो उत्तम वर मांग लो ॥ ७० ॥ ७१ । श्रीशिवजीने कहा हे राम ! हे करुणानिधे ! यदि आप मेरे ऊपर प्रसन्न हैं तो मैं आपको इस प्रसन्न मूर्तिको ही देखकर कृतार्थ हो गया ॥ ७२ ॥ हे पुरुषोत्तम ! मैं धन्य हूँ और अतिशय पवित्र हूँ । आज मेरे सब कार्य सफल हो गये । मेरी तपस्याएं सफल हुईं, मेरा ज्ञान सफल हो गया और शास्त्रोंका श्रवण करना भी सार्थक हो गया । आपके इन चरणकमलोंके दर्शनसे ही मेरा सब कुछ सफल हो गया ॥ ७३ ॥ ७४ ॥ हे रघुनाथ ! यदि आपको वर ही देना हो तो मुझे अपना अद्वैत तथा विमल ज्ञान दीजिए । मुझे अपने नामका कीर्तन करानेकी शक्ति और अपने इन चरणकमलोंका सद्भाक्त दीजिए ॥ ७५ ॥ इसके अनन्तर अतिशय प्रसन्न होकर रामचन्द्रजीने शिवजीसे कहा-हे गिरिजेश ! हे महाभाग ! मैं तुम्हारे अभिलषित वरोंको देनेके लिए प्रस्तुत हूँ, मांगों ॥ ७६ ॥ शिवजीने कहा-हे रघुनाथ ! मैं कोई वरदान नहीं चाहता । मैं चाहता यही हूँ कि सदा आपके चरणोंमें मेरी भक्ति बनी रहे । हे नाथ ! मुझे यही वर प्रिय है और यही देनेके लिए मैं आपसे बारम्बार अनुरोध करूँगा

सर्गः २ ] विलासकाण्डम् २५५

सर्गः २ ] विलासकाण्डम् २५५


एवं शिवेन यः प्रोक्तः स्तवराजः शुभावहः स एवाद्य त्वया पृष्टस्तवाग्रे कथितो मया ॥७९॥
अयं श्रीरघुनाथस्य स्तवराजो ह्यनुत्तमः। सर्वसौभाग्यसंपत्तिदायको मुक्तिदः स्मृतः ॥८०॥
कथितो गिरिशेनेशा नेत्रादौ सारसंग्रहः गुह्याद्गुह्यतरो नित्यस्त्वत्र स्नेहान्प्रकीर्तितः ॥८१॥
यः पठेच्छृणुयाद्वापि त्रिसन्ध्यं श्रद्धयान्वितः। ब्रह्महत्यादिपापानि तन्ममानि बहूनि च ॥८२॥
हेमस्तेयसुरापानगुरुतल्पयुतानि च। गोवधाद्युपपापानि चित्तान्यसंमथानि च ॥८३॥
सर्वैः प्रमुच्यते पापैः कल्पापुत्रशतोद्भवैः। मानसं वाचिकं पापं कर्मणा समुपार्जितम् । ८४॥
श्रीरामस्मरणेनैव व्यपोहति न संशयः इदं सत्यमिदं सत्यं सत्यं नैवान्यदुच्यते ॥८५॥
रामः सत्यं परं ब्रह्म रामात्किंचिन्न विद्यते । तस्माद्रामस्वरूपं हि रामः सर्वमिदं जगत् ॥८६॥
श्रीरामचन्द्र रघुपूङ्गव राजवर्य राजेन्द्र राम रघुनायक राघवेश ।
राजाधिराज रघुनायक रामचंद्र दामोऽहमद्य भवतः शरणागतोऽस्मि ॥८७॥
उत्फुल्लामलकोमलोत्पलदलश्यामाय रामाय चाकामाय प्रशमाय निर्मलगुणग्रामाय रामान्मज ।
ध्याना रूढमुनींद्रमानमगरो हंसाय संसारविध्वंसाय स्फुरदोजसे रघुकुलोत्तमाय पुंसे नमः ।८८ ।
एवं शिष्य मया प्रोक्तो यथा पृष्टस्त्वया मम । स्तवराजो राघवस्य श्रवणात्पापनाशनः ॥८९॥

इति श्रीशतकोटिरामचरितान्तर्गत श्रीमदानन्दरामायणे विलासकाण्डे वाल्मीकीये
शंकरकृतरामस्तवराजो नाम प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥


द्वितीयः सर्गः

( राम द्वारा सीताके सौन्दर्यका वर्णन )
विष्णुदास उवाच

गुरो ते प्रष्टुमिच्छामि तत्त्वं मां वक्तुमर्हसि । अयोध्यायां राघवेण सीतयाऽतिसुरूपया ॥ १ ॥


॥ ७७ ॥ श्रीरामदासने कहा—इस प्रकार स्तुति करनेपर रामचन्द्रजी ने शिवजीके इच्छानुसार वर दिया और अपने मनसे भी उनको बहुतसे ऐसे वर दिये, जिनको शिवजीने माँगा ही नहीं था ॥ ७८ ॥ इस प्रकार शङ्करजी-का कहा हुआ शुभावहक 'रामस्तवराज' मैंने तुम्हारे पूछनेपर कह सुनाया ॥ ७९ ॥ यह रामचन्द्रजीका स्तवराज सब स्तोत्रोंमें श्रेष्ठ है यह सब प्रकारके सौभाग्य, सम्पत्ति और मुक्तिको देनेवाला है ॥ ८० ॥ शिवजीने वेदोंका सारांश निकालकर इसमें रख दिया है और यह अत्यन्त अलभ्य वस्तु है, किन्तु तुम्हारे सच्चे प्रेमके वशीभूत होकर मैंने तुमको बतलाया है ॥ ८१ । जो प्राणी सुबह शाम या तीनों कालमें इसका पाठ करता है, उसके ब्रह्महत्या जैसे महान् पातक तथा सुवर्णका चुराना मद्यपान गुरुके बिछौनेपर लेटना, गोवध, किसी प्रकारके मानसिक पाप आदि जो संकड़ों कल्पसे एकत्रित हो गये हों, वे सब श्रीरामस्तवराजके स्मरणमात्रसे नष्ट हो जाते हैं। यह बात बिल्कुल सच है। इसमें किसी प्रकारका धोखा न समझना चाहिए ॥ ८२-८५ ॥ रामचन्द्र सत्य परब्रह्म हैं। उनसे बढ़कर और कोई है ही नहीं। अतएव यह समस्त संसार रामका ही स्वरूप है ॥ ८६ ॥ हे रामचन्द्रजी ! हे रघुपूङ्गव ! हे राजाओंमें श्रेष्ठ ! हे रघुनायक ! हे राघवेश ! हे राजाधिराज ! हे रामचन्द्र ! मैं एक अकिञ्चन दास आपकी शरणमें आया हूँ ॥ ८७ ॥ नवविकसित निर्मल नील-कमल-दल सरीखे जिनका श्याम स्वरूप है, जिनको किसी प्रकारकी कामना नहीं है, जो पूर्ण शान्तमूर्ति हैं, जो निर्मल गुणोंके राशिखरूप हैं जो ध्यानास्कूढ मुनियोंके मनमानसरूं हंस हैं, जो अपने भ्रूभङ्गमात्रसे संसारको विध्वंस करनेम समर्थ हैं, ऐसे रघुवंशभूषण तथा परम पुरुष रामचन्द्रजीको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ८८ ॥ हे शिष्य ! इस तरह मैन तुम्हारे प्रश्नानुसार यह पापराशिनारक स्तवराज तुम्हे सुना दिया ॥ ८९ ॥

इति श्रीमदानन्दरामायणे पं० रामतेजपाण्डेयकृत 'ज्योत्स्ना' भाषाटीकासमन्विते विलासकाण्डे प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥

विष्णुदासने कहा—हे गुरो ! मैं आपसे यह पूछना चाहता हूँ कि अयोध्या म परम रूपवती सीताके

२५६                                 आनन्दरामायणे                                  [ सर्गः २

कथं भुक्ता वरा भोगाः किं क्रियाचरितं शुभम् । चरित्रं तस्य सकलं वद मंगलदायकम् ॥ १ ॥

श्रीरामदास उवाच

सम्यक् पृष्टं त्वया वत्स सावधानमनाः शृणु । सर्वान्तां वाजिमेधांश्च च रघुनन्दनः ॥ २ ॥
निर्वर्त्य सीतया सार्धमयोध्यायां बन्धुभिः सुखम् । जानकीं रञ्जयामास नानाभोगैर्मनोहरैः ॥ ४ ॥
यत्किञ्चित् शृणु मांत्सर्यं विलासचन्द्रितं शुभम् । शृण्वतां कर्णपेयञ्च श्रवणाद्मङ्गलप्रदम् ॥ ५ ॥
कः कृत्स्नं चरितं वक्तुं तयोः क्रीडान्वितं क्षमः । अतः संक्षेपतः किञ्चिद्वक्ष्यामि तव सन्निधौ ॥ ६ ॥
अथ सौतयुतो रामः पार्वत्या शङ्करो यथा । क्रीडां चकार कन्दर्पलीला यावत्समाऽकरोत् ॥ ७ ॥
हेमरत्नमये दिव्यगेहे वैकुण्ठसन्निभे । विद्याधरान् गन्धर्वस्य मनोज्ञं शशिमन्निभम् ॥ ८ ॥
भित्तौ रत्नोपला यत्र हेम्नः पंकीकृता यत्र हि यत्र स्तंभाः स्फाटिकाश्च यत्र मारकतोद्गमाः ९ ॥
प्रतोल्यः शतशो रम्याः हेमनीलादिनिर्मिताम् । मुक्तागुञ्ज्यवला यत्र भित्तयश्चित्रविचित्रिताः । १० ।
यत्र हेममयी भूमियंत्र मुक्तामयं शुभम् । वितानं पुष्पहारैश्च मुक्तागुच्छैर्विराजितम् । ११ ॥
हेमतंतुमयास्तत्र भित्तिवस्त्राण्यनेकशः । यथायूनमनुष्यैश्च समदो नैव जायते ॥ १२ ॥
एवं तद्विस्तृतं रम्यं गन्धद्विपे रराजितम् । हेमकूटा विशाजन्ते प्रभायाश्त्रेषु चित्रिताः । १३ ॥
यत्र चित्राण्यनेकानि मोहयन्ति मृगीदृशाम् । यत्र हेममया रम्याः पर्यङ्काश्चतुर्विंशतः ॥ १४ ॥
हेमकौशेयसूक्ष्मतंतुपट्टैर्विगुम्फिताः । महाहंसमनैः पुष्पजालैर्गन्धान्विताः शुभाः ॥ १५ ॥
चतुष्कोणे लम्बमानमुक्ताजालैर्विराजिताः । येषु दिग्याः कशिपवस्तथोपकधेशानि च ॥ १६ ॥
केचिच्छयनान्येषु रामराणि महान्ति च । गोपुच्छाद्वलस्त नैर्हंसभवादीनि मन्ति हि १७


सत्य पूछते हुए रामचन्द्रजीने किस प्रकारके भोगोंको भोगा और कौन-कौनसे शुभ कार्य किये । उस प्रकारके समस्त मङ्गलदायक रामचरित्र आप मुझको सुनाइए ॥ १ ॥ २ ॥ श्री रामदासने कहा— हे वत्स ! तुमने बहुत ही उत्तम प्रश्न किया है, सावधान होकर सुनो । रामचन्द्रजीने सब अश्वमेधादि की अश्वमेध यज्ञकी दीक्षा देकर दीक्षा-दीक्षाका काम पूरा कर दिया। सब सीता तथा अपने सब भाइयोंके साथ राम सुखपूर्वक रहने लगे। उन्होंने विविध प्रकारके भोगोंसे माताको प्रसन्न किया । ३ ॥ ४ ॥ उनके विलासोंकी कथाओंका जो परम मङ्गलदायक है हे मुने सुनाता हूँ सो रामका यह चरित्र श्रवण करनेके कारण अमृत होता है ॥ ५ ॥ सीता तथा रामके समस्त चरित्र कहनेका शक्ति ना हममें अथवा किसीमें भी नहीं है । अतएव मैं संक्षेपस सहित चरित्र तुम्हें सुनाऊँगा ॥ ६ ॥ अश्वमेधयज्ञके अनन्तर रामचन्द्रजी, शङ्कर-पार्वतीके समान सीताजीके साथ कन्दर्पके सदृश अपनी-अपनी इच्छानुसार क्रीड़ा करने लगे ॥ ७ ॥ सुवर्ण तथा अनेक प्रकारके रत्नोंसे रचित एवं वैकुण्ठके समान दिव्य भवनमें चन्द्रमा सदृश स्वच्छ तथा सुन्दर रामचन्द्रजीका प्रमदगृह था ॥ ८ ॥ जिसकी दीवालमें रत्नोंके पन्नोंके जड़के दरस जड़े हुए थे । जिसमें चारों ओर स्फटिक और मरकत मणिके खम्भे लगे हुए थे ॥ ९ ॥ जिसमें वारय ज ड़ि तणियां प ङ्कि त बद्ध हुई थीं । जिसमें आने जाने वाले मार्गोंके दोनों ओरसे वह भवन विद्युत्के खंबेके समान दिखायी देता था । दीवारोंमें कितने ही चित्र लगे हुए थे ॥ १० ॥ उस भवनकी भूमि सोनेकी थी, जिसमें मोतियोंकी झालरसे ढके हुए चाँदनी लगी थी । ११ ॥ जिसमें सोनेके तारसे बने हुए कपड़ोंके चादरें जगह-जगह टॅगी हुई थीं । वह भवन इतना विशाल था कि उसमें दस हजार मनुष्योंको भी दुःसहधूप लग जाता था ॥ १२ ॥ उस प्रकार वह भवन बड़ा घमण्ड तथा मार-सुन्दर था और उसमें रत्नके दीपक जला करते थे । प्रासादके अग्रभागमें सामने कलश चित्रित किये हुए थे ॥ १३ ॥ अनेक हजारों चित्र स्त्रियोंका मुग्ध कर देते थे और उसे देखकर स्त्रियोंको अपने स्तन-वस्त्रोंतकी भी सुधि नहीं रह जाती थी । वहां सुवर्णके पच्चीसोंपच्चीस बिस्तरे बिछे हुए थे ॥ १४ ॥ जिनपर सुवर्णके तार और रेशमकी बनी हुई चादरें पड़ी थीं । जो भवन कीमती कपड़ा और फूलोंसे सजा हुआ था ॥ १५ ॥ जिसके चारों ओरके चारों कोनेमें मोतियोंके बड़े-बड़े झुम्के लटके हुए थे, जिसमें मखमलकी जड़ाऊ तकियाये लगी हुई थीं ॥ १६ ॥ रुई गौपोंके पश्चनोंके बड़े-बड़े

सर्गः २ ] विलासकाण्डम् ५६७


चतुष्कोणेषु सर्वेषां मंचकानां महोज्ज्वलाः । रत्नदीपाः प्रकाशंते सदैवाग्निशिखोपमाः ॥ १८॥ उशीरव्यजनादीनि चामरादीनि संति हि । यत्र ताम्बूलपात्राणि हेमरत्नोद्भवानि च ॥१९॥ तथा निष्ठीवनार्थं हि पात्राणि रजतानि च । यत्र रंभोपमा दास्यः शतशो रत्नभूषिताः ॥२०॥ चामरैर्वीजयंत्यद्य सीतारामावहर्निशम् । यत्र हेममयाश्चित्रा बद्धास्ते पंजराः शुभाः ॥२१॥ ये यागे नृपरत्नैर्भिः श्रीसीतायाः समर्पिताः । येषु वै केकिनो हंसाः सरसाः सारिकाः शुकाः ॥२२॥ लावकाः कोकिलाद्याश्च नाना येऽन्य पतत्रिणः । नाना शब्दान्प्रकुर्वन्तः शतशस्तेषु संस्थिताः ॥२३॥ तेषां शब्दस्य शिष्य त्वां कि प्राकट्यं वदाम्यहम् । ये रामस्मरणेनैव जीवन्मुक्ता न संशयः ॥२४॥

पक्षिण ऊचुः

जयतु राघवो जानकीयुतो जयत्वखिलराजराजेश्वरः । दशरथात्मजो लक्ष्मणायजो जयतु तापसस्ताटिकांतकः ॥२५॥ जयतु कौशिकस्याध्वरं गतो जयतु रक्षसां भग्नो महान् । जयतु गौतमस्याहल्या स्तुतो जयतु जानकीतातमानितः ॥२६॥ जयतु नः पतिश्चापमंडनो जनकजावरेन्मुक्तमालया नृपमभागणे कौशिकानुगः परमशोभितश्चातिहर्षितः ।२७॥ जयतु भूमिजां प्रयोन्नदां मुदा निजकरोत्पले स्थाप्य राघवः कमलहस्तकलशारूणां स रघुनन्दनः पातु नः सुखम् ॥२८॥ जयतु भूमिजालिंगितो महान् जनमनोहरश्चातिशोभनः पाशुगमदं गृह्य वै धनुर्निजपितुस्तदाऽदर्शयद् बलम् ॥२९॥ जयतु सीतया भोगकृच्चिरं जयतु कैकयीप्रेरितो वनम् जयतु पर्वते वासकृच्चिरं जयति योऽत्रिणा पूजितो वने ॥३०।


चमर रक्खे हुए हैं। कहीं सुरगायका चमर रक्खा है । कहीं तालके और कहीं खजूरके बहुतसे पंखे रक्खे हुए हैं ॥ १७ । पलंगके चारों ओर अच्छी रोशनी देनेवाले अग्निशिखा सदृश रत्नमय दीपक रक्खे हुए हैं ॥ १८ ॥ बहुतसे खस आदिके पंखे तथा चमर रक्खे हैं भगवान्के उस विलासभवनके पानदान सुवर्णके हैं उसमे जगह-जगह हीरा-पन्ना आदि रत्न जड़े हुए हैं ॥ १९ । जितने उगलदान हैं, सब चाँदीके हैं। वहाँ अनेक प्रकारके गहने पहिने रंभा जैसी सैकड़ों सुन्दरी नारियाँ राम और सीताको पंखा हाका करती हैं। उसमें सोनेके कितने ही पिंजरे बँधे हुए हैं ॥ २० ॥ उनको यज्ञमें आयी हुई रानियोंने सीताजीको उपहारमें दिये थे। जिनमें मयूर, हंस, सारस, मैना, बटेर, कोयल आदि सैकड़ों प्रकारके पक्षी कितनी ही तरहकी बोली बोलते रहे थे ॥ २१ ॥ २२ ॥ हे शिष्य ! वे पक्षी क्या बोलते थे वह मै तुम्हें स्पष्ट करके बतलाता हूँ। इसमें कोई सन्देह नहीं कि वे पक्षी बारम्बार रामका नाम लेनेसे जीवन्मुक्त ही गये थे ॥ २३ ॥ २४ ॥ पक्षी बोले - सीतापति रामचन्द्रजीकी जय हो, अखिलराजराजेश्वरकी जय हो दशरथात्मज रामचन्द्रजीकी जय हो, लक्ष्मणाग्रज रामकी जय हो। श्रीपति और ताड़काके नाशक रामचन्द्रजीकी जय हो।। २५॥ विश्वामित्रके यज्ञमे जानेवाले, राक्षसोंके विनाशकारी, गौतम-अहल्या तथा जनकजीसे सम्मानित रामचन्द्रकी जय हो ॥ २६ ॥ हमारे स्वामी, शंकरके धनुषको खण्डन करने तथा सीताजीके हाथकी जयमाला पहिननेवाले, परशुरामके दिये हुए धनुषको चढ़ाकर पिता दशरथको अपना पराक्रम दिखलानेवाले । २७-२९ ॥ सीताके साथ विलास करनेवाले, कैकेयीकी प्रेरणासे वनको जानेवाले, चिरकाल तक चित्रकूटपर निवास

२६८आनन्दरामायणे[ सर्गः ९

जयतु स विराधस्य घातकृज्जयतु दूषणादित्रमर्द्दनः ।
जयतु यो मृगं मोचयद्द्रवाज्जयतु यः कबन्धं क्षणाज्जहौ ॥३१॥
जयतु वालिहा सेतुकारको जयतु रावणदिमर्दकः ।
जयतु स्व पदं प्राप सीतया मगलस्नानकृन्मुदा ॥३२॥
जयतु वाक्यतो भृगुम्प यः सकलभूतल पर्यटन् चिरम् ।
जयतु यात्रकृल्लोकशिक्षया जयतु जानकीं रंजयन् स्थितः ॥३३॥

श्रीरामदास उवाच
रघुवरस्य यन्महर्षिभिः कृतं नवकमुत्तमं यः पठिष्यति ।
तपर्नान्तर्गये भक्तितत्परो निजमनोऽर्थितं संगमिष्यते ॥३४॥
एतादृशे रम्यगेहे मयः शिष्य प्रवर्जिते । सीतया स सुखं रेमे चैकपत्नीव्रतस्थितः ॥३५॥
अथ सा जानकी देवी रंजयामास राघवम् । स्थित मंचकवर्ये तं चित्रक्रीडादिकौतुकैः ॥३६॥
मंचकस्थश्च श्रीरामस्त्वेकदा सुखनिर्भरः । सीतासौंदर्यमालोक्य वर्णयामास तां मुदा ॥३७॥
हे सीते कञ्जनयने ब्रह्मणा त्वं कथं क्षिता । जानाम्यहं वितर्केण तेन त्वं निर्मिताऽसि न ॥३८॥
त्वद्रूपमद्दशी नान्यां पश्यामि जगतीतले । प्रतिपच्चन्द्रकलया स्पर्धयंति नखानि ते ॥३९॥
नखसंख्या रक्तवर्णाः शुभा दाडिमबीजवत् । अगुल्यो वर्तुला रम्यो त्रियंगुष्ठोपमो तव ॥४०॥
मृदुले ते पादतले कञ्जपत्रततोपमे । समे रेखाप्रत्रजयुते स्वस्तिकादिसुचिह्निने ॥४१॥
सीते तेऽग्युर्ध्वभागौ तौ निर्लोमौ मांसलो शुभौ । अङ्घ्री मृद्लो पीतो नृपस्त्रीवदनोचितौ ॥४२॥
पादमूले दधिजेन स्पर्द्धेते रक्तवस्तुले । पादपृष्ठ मये पीने कोमले लोमवर्जिते ॥४३॥

करनेवाले, अत्रि आदि ऋषियोंसे पूजित रामचन्द्रजीकी जय हो ॥ ३० ॥ जिन्होंने विराधको मारा था और दूषणादि राक्षसोका संहार किया था। जिन्होंने मृगरूपधारी मारीचको मुक्ति दी थी और बाणमात्रसे कबन्धका विनाश कर दिया था, ऐस रामचन्द्रका जय हो ॥ ३१ ॥ वालिको मारनेवाले, समुद्रमें सेतु बाँधनेवाले, रावणादिके नाशक सीताको लंकासे वापस लाकर अपने राजसिंहासनपर सुशोभित और मगल-स्नान करके पवित्र रामचन्द्रकी जय हो । ३२ ॥ कुम्भोदर ब्राह्मणकी आज्ञासे चिरकालतक समस्त पृथ्वीका पर्यटन करनेवाले लोकशिक्षके निमित्त बहुप्रथ यज्ञ करनेवान और सीताजीको प्रसन्न करते हुए स्थित रामचन्द्रकी जय हो ॥ ३३ ॥ श्रीरामदासजी कहन लगे- यह ऋषियों द्वारा किय हुए नौ श्लोकोंका स्तोत्र वर्षान्तगेमे जो कोई पाठ करेगा, उसकी मनाभिलषित कामना पूर्ण होगी । जैसा मैं ऊपर कह आया हूँ, ऐसे सुन्दर भवनम् रामचन्द्रजी सीताके साथ सुखपूर्वक एकपत्नी व्रत धारण करके विहार करते थे । उसी प्रकार सीताजी भी नाना प्रकारके कौतुक कराकरके रामचन्द्रजीको प्रसन्न करती थी ॥ ३४-३६ ॥ एक दिन रामचन्द्रजी पर्यंगपर बैठे थे। सहसा वे सीताके सौन्दर्यको देखकर कहने लगे-हे कमलनयने सीते ! मैं अपने मनम बार-बार यही सोचता रहता हूँ कि तुम्हे ब्रह्माजीने कैसे बनाया होगा। मेरा तो जहाँतक ख्याल है कि तुम्हारी रचना ब्रह्माजाने नहीं की है ॥ ३७ ॥ ३८॥ बल्कि कोई दूसरा कारीगर तुम्हारी इस कायाको बनानके लिए नियुक्त किया गया होगा। क्योंकि तुम्हारे सदृश रूपवती नारी मैने संसारमें कहीं देखी ही नहीं। तुम्हारे पैरोंके नाखून अपनी अनुपम छता द्वारा चन्द्रकलासे बाजा मारनेके लिए उतावने हो रहे हैं ॥ ३९ ॥ नाखूनोंकी लाली अनारदानेकी तरह झलक रही है। तुम्हारे वर्तुलाकार और सुन्दर अंगूठे बच्चोंके अंगूठोका नाई कोमल दीखते है ॥ ४० ॥ तुम्हारे चरण कमलकी पंखुडियांक सदृश कोमल और सुन्दर हैं। उनम ध्वजादिकी शुभ रेखाएँ खिची हैं और मेहावर लगी हुई है पैरोंके ऊपरका भाग सुन्दर तथा सुडौल है। उनमे नर्से नहीं दिखाई देतीं। इसीसे तो वे चरण बड़ी-बड़ी रानियोंके पूज्य हो रहे हैं ॥ ४१॥ ४२ ॥ तुम्हारे पैरके नीचेका हिस्सा मक्खनकी तरह मुलायम है, दोनों गुल्फ लाल-लाल वर्तुलाकार और माँडे

सर्गः ९ ] विलासकाण्डम् २९९

सर्गः ९ ] विलासकाण्डम् २९९


तत्र गुल्फौ रक्तवर्णौ वर्तुलौ मांसलौ शुभौ । जंघे गोपुच्छसदृशे वर्तुले मांसले शुभे ॥४४॥
निलोमे मृदुले पीने रुचिरे श्लक्ष्णनेत्रे वरे । रन्तू नौ ने महाजानू मांसलौ बीजपूरवत् ॥४५॥
।मास्तंभोपमं चोरू मांसलौ न्वतिकोमलौ । पीनौ घनौ वर्तुलौ तौ विलासी मे मुखोचितौ ॥४६॥
जघनं मांसलं रम्यं वर्तुलं गजकुंभकत् । पीतं विलोम सुस्निग्धं मम चित्तैकमोहनम् ॥४७॥
नाहं ते वर्णने शक्तो रतिस्थानस्य भामिनि । गंभीरं वर्तुला नाभिस्त्वहृद्या प्रदश्यते ॥४८॥
वलित्रय तु जठरे दृश्यते त्रिमुखेशिवत् । सुराजमध्यं कठिना तन्वयस्ते कटिस्तथा ॥४९॥
रम्यं तथोदरं सूक्ष्मं मृदुलं मांसल शुभम् । विलोमं पीतवर्णं च पुत्रोत्पत्तिसमुद्भवम् ॥५०॥
शङ्खस्य शकलेनेव स्पष्टने तद मांसलः । पृष्ठस्तंभः कोमलश्च निम्नौ लोमविवर्जितः ॥५१॥
पार्श्वेऽतिमुदुले पीने मांसले लोमवर्जिते । कुक्षी पीने लोमहीने मांसले किंचिदुन्नते ॥५२॥
हृदयं कोमलं रम्यं मांसलं पीनमुन्नतम् । विस्तीर्णं लोमहीनं च सुस्नेहञ्च मौरुयदं मम ॥५३॥
हेमकुंभसमानौ द्वौ कुचौ पीनौ घनौ शुभौ । गजशुंडादंडतुल्यौ पीनौ ते कोमलौ भुजौ ॥५४॥
कृशा रम्भाः कोमलाश्च तेऽङ्गुल्यो जनकात्मजे । रक्ते पाणितले शंखध्वजमत्स्यादिचिह्निते ॥५५॥
मांसले कोमले प्रोच्चैः सुरखाणपिण्डने वर । करपृष्ठं लोमहीनं मांसल कोमले शुभे ।५६॥
पीनौ स्कंधौ वर्तुलौ ते जनुस्ते मांसपूरितः । कण्ठस्तंऽतिपीनश्च मवलित्रय उत्तमः ॥५७॥
मध्ये निम्नं सुपीनं ते चिबुकं वतुल मृदु । प्रवालविम्वसदृशारक्तः कोमलो, घनः । ५८।
सीते तेऽधोऽधरो भाति मधुरोऽमृतमखिमः । कुंदपुष्पकलिकाया स्पर्द्धन्ते दशनास्तव ।५९॥
सांद्राः कृत्रिमवर्णेश्च कृष्णाञ्जा मनोहरः । हेमपुष्पैरिवैततवत्तैश्चित्रविचित्रिताः । ६०॥


हैं। जंघायें तौकी पूंछके समान वरतुलम एवं गाढ़ी ताजी हैं । ४३ । ४४ ॥ उनमें न तो कहीं एक भी रोम दिखाई देते हैं न शरीरकी नसें हों। दोनो जघन जानू (बिजौरे नींबू) की तरह मोटे और बर्तुलाकार हैं ॥ ४५ ॥ तुम्हारे दोनो ऊरु कदली खम्भकी नाईं मट और कोमल हैं। उनका सुन्दर वर्ण और उनकी सुन्दर छटा मुझे बहुत अच्छी लगती है ॥ ४६॥ जघनभाग भी मोटा, सुन्दर और हाथीक मस्तकी तरह वर्तुल है। यह पीतवर्ण, लोमहीन, सुचिक्कण तथा मनोमोहक है ॥ ४७ । हे भामिने ! तुम्हारे रतिस्थानका वर्णन करनेमें मैं सर्वथा असमर्थ हूँ। तुम्हारी नाभी भी गहरी वर्तुलाकार और सुन्दर है । ४८ ॥ तुम्हारे पेटमें तीन रेखाएँ शांत वेणीके समान दिखाई पड़ती हैं। तुम्हारी कमर मृगराज (सिंह) की तरह पतली है ॥ ४९ ॥ तुम्हारा उदर सूक्ष्म, मृदुल और मांसल है। उसम कहीं भी लोम नहीं दिखाई पड़ता। वह तीन वर्णका है और उसकी देखने से भावी पुत्रोत्पत्तिका सूचना मिलती है ॥ ५० ॥ शङ्खखण्डकी तरह माटी ताजी तुम्हारी पीठकी रीढ़ है। दोनों पार्श्वभाग ही अतिकोमल होनेसे दीप्त ही बनते हैं। कुक्षि भी पीतवर्ण, लोमहीन, कुछ ऊँची एवं मोटी ताजी है । ५१ ।। ५२ ॥ हृदय कोमल, रम्य, मांसल, पीला और ऊँचा है। वह लोमहीन है और बहुत दूर तक फैला हुआ है। वह छूनेमें चिकना मालूम होता है । इसलिए मुझे वह बहुत सुन्दर जंचता है । ५३ ॥ स्वर्णकलशकी नाईं मोटे और कठोर तुम्हारे दोनों कुच हैं। तुम्हारी दोनों भुजाएँ हाथीकी सूंडकी तरह मोटी, कोमल और सुन्दर हैं ॥ ५४ ॥ पतली सुन्दर और कोमल तुम्हारे हाथोंकी उँगलियाँ हैं। शंख, ध्वज, मकर तथा मत्स्यादि चिह्नों युक्त लाल-लाल तुम्हारी दोनों हथेलियाँ हैं ॥ ५५ ॥ उसी तरह उनका पृष्ठभाग भी लोमहीन, मांसल, कोमल और सुन्दर है ॥ ५६ ॥ बर्तुलाकार, मोटे ताजे, मांससे अच्छी तरह भरे हुए और शङ्खकी नाई तुम्हारे दोनों कन्धे हैं। ग्रीवामें तीन सुन्दर रेखाएँ हैं । ५७ ॥ तुम्हारा मध्यभाग भी निम्न, पीन एवं कोमल है। प्रवाल और बिम्बफलका तरह लाल, कमल और रसभरा तुम्हारा चिबुक है ॥ ५८ ॥ हे सीते ! अमृतको तरह मधुर तुम्हारा अधरोष्ठ है। कुन्दकी कलिकाकी लज्जित करनेवाले तुम्हारे दाँत हैं ॥ ५९ ॥ उनमें बत्तीसी पड़ी हुई है। पान खाने खाते वे काले हो गये हैं। उनमें जहाँ-तहाँ सुवर्णके तारकी

२६०आनन्दरामायणे[ सर्ग २

ऊर्ध्वाधरः कोमलस्ते रक्तवर्णो विभाव्ययम् । ऋजु घ्राणमुन्नसं ते दिव्यं भाति मनोहरम् ॥६१॥
तव नेत्रे कंजपत्रतुल्ये दीर्घे मनोहरे । हरिणानेत्रसदृशे कामबाणान्विव प्रिये ॥६२॥
तव कर्णौ घनौ पीनौ बहुभारमहौ वरौ । तव सीतेऽतिसुस्निग्धे प्रोच्चे गंडस्थले शुभे ।६३।
कृशे भ्रुवौ चापतुल्ये कृष्णवर्णे सुकोमले । ललाटं तव विस्तीर्णं मांसलं हि समं मृदु ।६४।
गङ्गाकूलोपमः सीते सीमन्तस्तव सुंदरः । हेमवत्प्रतभानास्ते केशाः स्निग्धाः सुकोमलाः । ६५ ।
मस्तकस्तव सूक्ष्मश्च वर्तुलो मांसलः शुभः । वेणीबन्धो वरः सीते जघने पतितस्तव ।६६।
चंपपुष्पोपमो वर्णः सौकुमार्यमपि प्रिये । माते त्वानानस्पर्द्धा शशांकः क्षयमाप सः ॥६७॥
त्वन्नेत्रविजिता सीते मृगी धावति कानने । सीते त्वद्भ्रुकुटिस्पर्द्धि चाप भग्नं मया पुरा ॥६८॥
तव नेत्रकटाक्षेण मुनीनां मदनोद्भवः । नेत्रयोश्च चांचल्यं मकरान् लज्जयत्यहो ।६९॥
तव नासं शुको दृष्ट्वाऽऽत्मानं धिक्करोति हि । दृष्टिष्टयोः श्रोणिमी ते सौकुमार्यमपि प्रिये ॥७०॥
सहकारतरोश्चापि रक्तः कोमलपल्लवः । लज्जया हरितो भाति त्यक्त्वा स्त्रीयां सुरक्तताम् । ७१ ।
सौकुमार्यं तथा त्यक्त्वा लज्जया तेयतोऽपिसः । एवं किं कि मया कान्ते सौदर्यं तव जानकि ।७२॥
वर्णनीयं महद्दिव्यं तत्र ब्रह्माऽपि कुंठितः । इत्युक्त्वा राघवः सीतां प्रीतया तां परिषस्वजे ।७३।
तच्छ्रुत्वा वर्णनं स्वाय लज्जयाऽधः कृतानना । किंचिन्स्मितताननं कृत्वा तस्याथंके पवेश सा ।७४॥

इति श्रीमत्कोटीरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे विलासकाण्डे वाल्मीकीये सीतावर्णनं नाम द्वितीयः सर्गः ॥ २ ॥


चित्रकारी की हुई है। इससे वे और भी सुन्दर मालूम होते हैं ॥ ६० ॥ तुम्हारा ऊपरका होठ भी कोमल और रक्तवर्ण है। कोमल और ऊँची तुम्हारी नासिका है, जो बड़ी सुन्दर दीखती है । ६१ । कमलकी पंखड़ियोंकी नाईं सुन्दर तुम्हारे दोनों आंख हैं। उन्हें चाहे हरिणीके नेत्रोंकी तरह कह लो या कामबाणकी भाँति चित्ताकर्षक कहो । ६२ ॥ तुम्हार दोनों कान भा घन और पीन हैं। वे बहुतसे गहनोंका बोझ सह सकते हैं। तुम्हारे गंडस्थल अति कोमल और ऊंचे हैं । ६३ । पतली-पतली और काले रंगकी तुम्हारी दोनों भौंह धनुषाकार दीखती हैं तुम्हारा ललाट खूब चौड़ा और बराबर है ॥ ६४॥ तुम्हारी माँग गंगाके तटकी तरह सुन्दर दीखती है। सोनेके तारकी भाँति सुन्दर, चिकन और कोमल तुम्हारे केशोंका कलाप है ॥ ६५ ॥ तुम्हारा मस्तक सूक्ष्म, वर्तुल, मांसल और सुन्दर है। तुम्हारे केशोंका वेणीबन्ध जंघनतक झूलता है ॥ ६६ ॥ चम्पाके फूलकी तरह तुम्हारा सुन्दर वर्ण है। उसी तरह उसमें कोमलता भी है। हे सीते ! तुम्हारे मुखसे होड़ करनेके कारण चन्द्रमाको क्षयरोग हो गया ॥ ६७ ॥ तुम्हारी आँखाम हार मानकर मृगियों वनको भाग गयीं और इधर-उधर दौड़ती फिरती हैं। हे जनकात्मजे सच पूछो तो उस समय धनुषयज्ञमें तुम्हारी इन भौंहोंसे स्पर्धा करनेके ही कारण मैंने धनुषको तोड़कर उसके टुकड़े-टुकड़े कर दिये थे ॥ ६८ । मुझे पूरा विश्वास है कि तुम्हारे नेत्रोंके कटाक्षसे बड़े बड़े तपस्वियोंके हृदयम भी कामका वेग प्रादुर्भूत हो जायगा। तुम्हारे नेत्राकी चंचलता मछलियोंको भी मात कर रही है तुम्हारी नाक देखकर तोते अपनेको बार बार धिक्कारते हैं। तुम्हारे होठोंकी लालिमा ओद कोमलता देखकर आम्रवृक्षका लाल और नया पत्ता लज्जाके मारे हरा हो गया है। तुम्हारी लालिमाके आगे उसकी लालिमा नहीं ठहर सकी। हे कान्ते ! मैं तुम्हारी सुन्दरताका कहाँ तक वर्णन करूँ, ६९-७२ ॥ इसके वर्णनमें चतुर्मुख ब्रह्मा भी हार मान लेंगे। ऐसा कहकर रामचन्द्रजीने सीताको अपने हृदयसे लगा लिया ॥ ७३ ॥ इस तरह अपनी बड़ाई सुनकर सीता भी लज्जासे नीचा मुंह करके बैठ गयीं। फिर थोड़ा मुसकाकर पतिदेवकी गोदन जा बैठीं ॥ ७४ इति श्रीमत्कोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्द-रामायणे पं० रामतेजपाण्डेयविरचित ज्योत्स्ना भाषाटीकायां सीतावर्णनं नाम द्वितीयः सर्गः ॥ २ ॥

सर्गः ३ ] विलासकाण्डम् २६१

सर्गः ३ ] विलासकाण्डम् २६१


तृतीयः सर्गः

(सीताकृत आध्यात्मिक प्रश्नके उत्तरमें रामका देहरामायण-वर्णन)

श्रीरामदास उवाच

अथ सा जानकी रामं विनयाल्लज्जिताऽब्रवीत् । राम राजीवपत्राक्ष किञ्चित्प्रष्टुं मम प्रभो ॥ १ ।
वांछाऽस्ति चेत्कृपोपन्नाऽज्ञां तर्हि पृच्छाम्यहं नवं । तन्माताऽचनं श्रुत्वा राघवः प्राह जानकीम् ॥ २ ।
पृच्छस्व सीते यत्तेऽस्ति प्रष्टव्यं मां सुखेन ननु । मा शङ्कां मन रम्भोरो गुह्यं चापि वदामि ते ॥ ३ ।
तद्रामवचनं श्रुत्वा नव्या न प्राह जानकी । राम राम महाबाहो किञ्चिदुपदिशस्व माम् ॥ ४ ।
येन मां नव महान् भवेदर्थश्च महोज्ज्वलम् । तन्सीतावचनं श्रुत्वा रामचन्द्रोऽब्रवीद्वचः ॥ ५ ॥
सम्यक् पृष्टं त्वया गीते शृणुष्वैकाग्रमानसा । मम ज्ञानाथ ते वच्मि परं कौतूहलं शुभम् ॥ ६ ।

श्रीरामचन्द्र उवाच

सच्चिदानन्दरूपाब्धेरात्मसागरस्य तदिच्छया । जगद्रूपस्याऽऽभांशबिंदुः शुद्धो विनिर्गतः ॥ ७ ॥
आत्मनामा मातृभूतबुद्धेर्नारायणात्परः । शुद्धसत्त्वान्तःकरणं पिता चान्यन्न इंगितः ॥ ८ ॥
तस्यात्मनश्च चत्वारो भेदास्ते प्रथयः स्मृताः । तुर्यावस्थस्तत्र वरस्तो जाग्रदवस्थकः । ९ ॥
स्वप्नावस्थस्तृतीयश्चावरः सुषुप्त्यवस्थकः । हृदयाकाशस्तस्थानं मनोवेगो बहिर्गमः ॥१०॥
मनोदुर्वृत्तिपातश्च मनोवेगस्य खंडनम् । मायायोगस्ततस्तस्य पूर्वसंस्कारनिग्रहः । ११॥
ततः कुबुद्धिहेतोर्हि भवारण्यऽटनं चिरम् । दम्भस्य निग्रहस्तत्र पंचभूतात्मिका स्थिरा ॥१२॥
आत्मनः पर्णकुटिका विश्रान्तिस्थानमीरिता । कामक्रोधलोभप्रमत्तशत्रूणाकृन्तनं स्मृतम् ॥१३॥
मोहस्य निग्रहस्तत्र शुद्धमायाश्रयन्वतः । रजोरूपा तु या माया जठराग्नी तदा स्मृता ।१४।


श्रीरामदास कहने लगे-कुछ देर बाद लज्जा और विनयसे सकुचाती हुई सीताजी रामचन्द्रसे बोलीं- हे प्रभो ! मैं आपसे कुछ पूछना चाहती हूँ ॥ १ ॥ यदि आप आज्ञा दें तो पूछूं । सीताकी वाणी सुनकर राम-चन्द्रजीने कहा-॥ २ । हे प्रिये ! जो कुछ भी तुम्हारी इच्छा हो, आनन्दपूर्वक पूछो । किसी प्रकारकी शङ्का मत करो । यदि कोई गुप्त बात होगी, वह भी मैं तुमसे बतलाऊंगा । ३ ॥ इस तरहकी बात सुनकर सीताजी कहा- हे महाबाहो राम ! मुझे आप कोई ऐसा उपदेश दें, जिससे मैं आपको अच्छी तरह समझ लूँ । इस बातको सुनकर रामने सीतासे कहा ॥ ४ । ५ ॥ हे देवि सीते ! तुमने बहुत ही अच्छी बात पूछी है मैं अपने वास्तविक तत्त्वको तुम्हें अच्छी तरह समझाता हूँ मन एकाग्र करके सुनो । आत्मज्ञान-प्राप्तिके लिए मैं तुम्हें कौतूहलजनक बात बता रहा हूँ । ६ । रामचन्द्रजी कहने लगे- सत्, चित् और आनन्दरूपी एक महान् सागर है। उसकी इच्छारूपी तरङ्गसे एक परम पवित्र आत्मारूपस्वरूप बिन्दु निकला । उसका नाम पड़ा 'आत्मा' उसकी माता हुई शुद्ध, बुद्ध और सत्त्वमय अन्तःकरण उसका पिता हुआ ॥ ७ ॥ ८ ॥ उस आत्माके चार भेद हुए वे ही आत्माके चार भाई कहलाये । उनमें सबसे श्रेष्ठ हुई तुरीयावस्था, उससे कुछ न्यून जाग्रदवस्था, फिर स्वप्नावस्था और सबसे निम्न श्रेणीकी सुषुप्ति अवस्था हुई इन सबका हृदयाकाश स्थान है और मनकीगति ये अवस्थायें कभी कभी बाहर भी हो जाती हैं ॥ ९ ॥ १० ॥ मनकी दुष्ट वृत्तियोंका खण्डन, मनके आवेगपर आघात और मायाके प्राबल्यसे पूर्वसंस्कारोंका दमन करना होता है ॥ ११ ॥ यदि बुद्धि किसी तरह दूषित हुई तो इस संसाररूपी घोर जङ्गलमें बहुत दिनों तक आत्माको भटकना पड़ता है । उस समय पञ्चभूतात्मक आत्माको स्थिर करके दम्भका निग्रह करनेकी आवश्यकता होती है । १२ ।। केवल आत्मा-रूपिणी ही एक ऐसी पर्णकुटी है जहाँ कि शान्ति मिलती है । अन्यत्र सब जगह क्लेश ही है। उस पर्णकुटीमें काम, क्रोध, लोभ माह्लादि शत्रु नहीं जाने पाते । मायाकी भी वहाँ गति नहीं है। वहाँ मोहका भी निग्रह हो जाता है वहाँ ही शुद्ध-सात्त्विकी मायाका आश्रय प्राप्त होता है उस समय जब कि रजोगुणमयी

२६२ अलिन्दरामायणे [ सर्ग ३

नामव्याप्तिश्च मायाया वियोगश्च ततः स्मृतः । सुखाभावो महाक्लेशः शोकभग्नस्ततः परम् ।।१५।। विवेकस्याश्रयस्तत्र मत्स्मृतेश्च समागमः । अविवेकवधश्चापि सुन्मुखेन समागमः ।।१६।। अज्ञानतन्मोहश्च त्रिगुणाश्रयवर्त्तनम् । लिङ्गत्रयनिग्रहस्तत्र मदस्य स्मृतिकीर्त्तनम् ।।१७।। निग्रहो मन्मथस्यापि तमोऽहंकारनिग्रहः । वियोगो लिङ्गदेहस्य मायाशर्मव्यहा हतः ।।१८।। हृदयाकाशगमनमानन्दैकसुखं ततः । मायान्यामलसत्त्वैश्च सान्निध्यस्य ग्रणं स्मृतम् ।।१९।। शान्त्विक्या मायया सार्ध हृदयाकाशमुत्तमम् । महाकाशे प्रगयनं सच्चिदानन्दसंग्रहे ।।२०।। प्रवेशनं सागर हि मुक्तिर्ब्रह्माण्डमनः शुभा । सायुज्या सा परित्रेया मुक्तिर्मुक्तेश्वतुष्टये ।।२१।। एवं मयेय मे प्रोक्ता सीते सञ्ज्ञानपेटिका । वेदरत्नैर्गूढार्थैश्चामलमविनाशकैः ।।२२।। मन्वानन्दैः पंचदशश्लोकरत्नैः प्रपूरिता । मयार्पिता गृहाण त्वमस्यां बुद्ध्याऽवलोकय ।।२३।। भविष्यति मम ज्ञानमस्याः सम्यग्विचारतः । तद्रामवचनं श्रुत्वा सीता संज्ञानपेटिकाम् ।।२४।। निजहृन्मन्दिरे स्थाप्य बुद्धिवृष्ट्या मुहुर्मुहुः । मय्यनुद्धातय तूष्णीं मा मुहुर्त्तमवलोकयत् ।।२५।। तदा ज्ञात्वऽथ सकलां निजक्रीडां विदेहजा । विहस्य रघुशिष्यं मा ननाम्रांघ्रिपकंजे ।।२६।। आनंदनिमग्ना जाता सानराघवसन्विता । आनशेन्दुर्मुखीमाद्धा तूष्णीमासीत्तदा क्षणम् ।।२७।। आनन्दनिव्भैरीं सीतां दृष्टा तां राघवोऽब्रवीत् । पेटिकाया त्वया सीते किं दृष्टं तोषकारकम् ।।२८।। कच्चिद्रत्नं ददृश्यारं कच्चिच्छुद्धं मम त्वया । सत्वानं वद मां सीते यथा ज्ञातं त्वया हृदि ।।२९।।

माया अलगभित्र रहती है ॥ १३ ॥ १४ ॥ तब तमोगुणयो मायाका वियोग हो जाता है। इसमें सुखका नाम नही रहता और चारो ओर केवल दुःखकी घटाएं घिरी दिखाई देती हैं। उसके आगे शोकभग्नका दर्जा आता है ॥ १५ ॥ उसी समय हृदयमें विवेक उपजता है। साथ ही भक्तिका भी उद्रेग होता है। अज्ञान मष्ट हो पड़ता है। उन्मादसे स्नेह हो जाता है। तीन गुणवाला इस शरीरिका सबसे प्रधान कर्त्तव्य यह है कि जिस तरह भी हो सके अज्ञानसे जबको दुःखसेवा चाककरे। जब प्राणी मदका निग्रह कर लेता है तब वह लिङ्गनिग्रह कहलाने लगता है ॥ १६ ॥ १७ ॥ मन्मथ निग्रह करके मत्सरका और मत्सरके बाद अहङ्कारका निग्रह करना चाहिए। जिस समय मन्मथ लिङ्गनिग्रही हो जाता है अर्थात् मदको वशमें कर लेता है। उसी समय मायाके पराभव होनेका समय आता है ॥ १८ ॥ शब्दमय माया और है ही क्या, इन्हीं काम-आदिकोंके संघसे मायाका निर्माण हुआ करता है। इनका परास्त हो जानेपर प्राणीका आनन्द ही आनन्द रहता है। जब मायाका त्याग हो जाता है, उस समय सात्विका मायाका प्रादुर्भाव होता है। उस सात्विकी मायाके साथ प्राणी उत्पन्न हृदयाकाशका मुख अनुभव करने लगता है। उससे भी उत्कर्ष होनेपर महाकाशका निर्माण होता है । सत्, चित और आनन्द ये तीनों वहाँ सदा विद्यमान रहते हैं ॥ १९ ॥ २० ॥ इसी महान् समुद्रम भूत कामका ज्ञानवाली कल्याणदायिनी मुक्ति कहते है । चार प्रकारकी कही हुई मुक्तियोंमेसे उसका सायुज्य युक्ति कहते हैं। हे सीते ! तुम्हारे संदेहवश मैंने यह ज्ञानका पिटारी खोलकर रख दी। इसमे गूढ अर्थवाले वेदके सात्वक परिपूर्ण तथा अज्ञानादिकोंको नष्ट करनेवाले पन्द्रह श्लोकरूपी रत्न भरे हुए हैं। इसीके द्वारा मेरा मुख्य सत्व जाना जा सकता है। यह पिटारी मैं तुम्हे अर्पण करता हूँ। इसे सम्हालो और ज्ञानदृष्टिसे देखो । बार-बार इन बातोंका मनन करो तो मुझे अच्छी तरह समझ लोगी ॥ २१-२४ ॥ इस प्रकार रामकी बात सुनकर सताने उस ज्ञानकी पिटारीको अपने हृदयमे रख लिया। फिर उसे खोलकर बुद्धिवृष्टिसे कुछ देर देखती रही ॥ २५ । तब सीता,ने अपनी सब क्रीडाओका मद जाना और हँसकर रामचन्द्रजीको प्रणाम किया ।। २६ ।। सीताको उस समय एक महान् आनन्दका अनुभव हुआ । उनकी आंखोंमें आँसू आ गये, शरीरके रोग्टे खडे हो गये और थोड़ी देरके लिए सीताजी अपने आपको भी भूलकर चुप हो गयीं ॥ २७ ॥ इस प्रकार सीताकी आनन्दित देखकर रामचन्द्रजान पूछे-हे सीते ! तुमने उस पेटीमे क्या क्या तुष्टिदायक बातें देखी ? जिससे तुम्हें ऐसी प्रसन्नता प्राप्त हुई ॥ २८ ॥ क्यों, क्या ता तुम्हारा मज्ञान दूर

सर्गः १ ] विलासकाण्डम् २६१

सर्गः १ ] विलासकाण्डम् २६१

ज्ञातं त्वया वा न ज्ञातं वेत्तुमिच्छामि तन्मुखात् । यदि किंचिद्वया नाशां ज्ञानं तद्बोधयाम्यहम् ॥ ३० । इति रामवचः श्रुत्वा निमग्नानन्दसागरे । मंचारूढ्या रामचन्द्रं जानकी वाक्यमब्रवीत् ॥ ३१ । श्रीसीतोवाच राम रावणदर्पघ्न त्वद्दत्ता ज्ञानपेटिका। मयाऽवलोकिता बुद्ध्या लब्धं ज्ञानं तत्र प्रभो । ३२। निर्गुणो निर्विकारस्त्वं क्रीडेयं सकला त्वया । मत्सङ्गेनैव भूम्यां कृत्वा लोकहिताय हि ॥३३॥ पेटिकायां यथा ज्ञानं मया तत्प्रवदामि ते त्वया पञ्चदशश्लोकैर्युक्तं गुह्यमनुत्तमम् ॥३४। प्रकटं तन्करोम्यद्य तवाग्रे रघुनन्दन। सर्वेषां मन्दबुद्धीनां हिताय ज्ञानमिद्धये ॥३५। जनानां सम्बोधयितुं चरित्रं भवताऽत्र यत् । कृतं तस्य विचारेण ह्यात्मज्ञानं लभेश्वरः ॥३६॥ सच्चिदानन्दरूपी यो विष्णुर्ज्ञेयः स सागरः। भूभारहरणादीच्छा विष्णोर्या जायते शुभा ॥३७॥ स वै श्रेयस्तरङ्गोऽत्र तथाऽऽत्मांशुलवः शुभः । बहिःकृतः सागरात्तं प्रान्तात्म्यः कथ्यते भुवि ॥३८॥ बुद्धिस्तु जननी चैव कौसल्या साऽत्र कथ्यते। शुद्धसत्त्वांतःकरणं पिता तस्यात्मनः स्मृतः ॥३९॥ राजा दशरथो ज्ञेयः श्रीमानन्त्यपरः क्रमः । तस्यात्मनश्च चत्वारो भेदास्ते बान्धवाः स्मृताः । ४०॥ रामसौमित्रिभरतशत्रुघ्ना एव चात्र हि । तुर्यावस्थस्तनु वाः स त्वं दशरथान्मजः ॥४१॥ ततो जाग्रदवस्थश्च लक्ष्मणः सोऽत्र कथ्यते । स्वप्नावस्थस्तृतीयश्च भरतोऽपि निगद्यते ॥४२॥ अपरः सुषुप्त्यवस्थस्तु ज्ञेयः शत्रुघ्न एव सः । हृदयाकाशं सन्धानमयोध्याऽत्र स्मृता तु सा ॥४३॥ मनोवेगो बहिर्यात्रा विश्वामित्राध्वरे गमः मनोवृत्तिनिघातश्च ताडिकाया वधोऽत्र सः ॥४४॥ मनोवेगस्य यो भङ्गः स धनुर्भङ्ग उच्यते । मायायोगस्तनस्तस्य मम्पाणिग्रहणं स्मृतम् । ४५॥ पूर्वसंस्कारनिग्रहो जामदग्न्येनिग्रहः । ततः सुषुद्दिरेवेहि कैकेय्या वरदानतः ॥४६॥

हुआ ? अन्या, अब बताओ कि मैं कौन हूँ मुत्र तूमन जगत मन्म क्या समझा है ? मैं तुम्हारे मुखसे यह सुनना चाहता हूँ । तुमने मुझे जाना या नही ? यदि तुम्हे हमको जाननेम अब भी कुछ कसर होगी तो मैं समझाऊँगा ॥ २६ । ३० ॥ इस प्रकार रामचन्द्रजीके बचनं सुनकर माताजी मौर भी आनन्दित हो गयीं और रामचन्द्रसे कहने लगीं ॥ ३१ ॥ माताजी बोली-हे रघुनन्दन ! हे रावणके गर्वको नष्ट करनेवाले राम ! आपने मुझ जो यह ज्ञानकी पिटारी दी है, उसे मैंने अपनी आत्मदृष्टिम खूब गौर करके देखा और मुझे आपका ज्ञान-प्राप्त हो गया । ३२॥ आप निर्गुण और निर्गकार है । फिर भी मेरे साथ संसारम आपन जा जा लीलाएं की हैं, उनका उद्देश्य एकमात्र लोकहित है। मैंने इस पिटारीमें जा जो देखा है, वह बतलाती हूँ। आपने पन्द्रह श्लोकोंमें मुझे जो उत्तम ज्ञान दिया है उसे मै आपके सम्मुख प्रकट करती हूँ ॥ ३३ ॥ ३४॥ उससे संसारके समस्त अज्ञानियोंका उपकार होग अर्थात् उन्ह का ज्ञानकी प्राप्ति हो जायगी । ३५ ॥ मंदबुद्धाको समझानेके लिए आपन इस जगतीतलमे जा जो चरित्र किये है उनपर अच्छी तरह विचार करनेसे नि सन्देह आत्मज्ञानकी प्राप्ति हो सकती है ॥३६॥ सच्चिदानन्दस्वरूप विष्णु भगवान् ही सागर हैं । भगवान् भीपृथ्वीका भार उतारनेकी इच्छा करते हैं, वही उस सागरकी तरंग है। उसमेंसे एक बिन्दु आत्माशरूप होकर बाहर आ जाता है । वही आत्मा कहलाता है। उसकी बुद्धिरूपा जननी कौशल्या है। शुद्ध और सत्वगुणमय अन्तःकरण उस आत्माका पिता होता है, सो साक्षात् श्रीदशरथजी हैं । उस आत्माके चार भेद आपने बतलाये हैं। वे चार भाई राम, लक्ष्मण, भरत और शत्रुघ्नस्रप होकर विद्यमान हैं। उनम् तुरीयावस्थाका अंश कहा है। सो इन चारों भाइयोंम बड आप हीं हैं ॥ ३७-४१ ॥ ज पदवस्थास्वरूप लक्ष्मणजी हैं, जाग्रतावस्थास्वरूप भरतजी तथा सुषुप्तिअवस्थास्वरूप शत्रुघ्नजी हैं। हृदयाकाश स्थान जो आपने बतलाया है, वह यही अयोध्या है ॥४२-४३॥ मनोवेगका दूर होना जो आपने कहा, वही मानो विश्वामित्रके यज्ञमें आपकी यात्रा है। मनकी दुर्वृत्तियोंका घात ही ताड़का-वध है ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ मनोवेगका भंजन ही जनकपुरमे धनुष टूटना है। वही मेरा पाणिग्रहण होना ही मायाका

२६४ आनन्दरामायणे [ सर्गः ३

भवारण्येऽटनं प्रोक्तमटनं दंडकेऽत्र ते । दंभस्य निग्रहश्चात्र विराधस्यात्र निग्रहः ॥ ४७ ॥ आत्मनः पर्णकुटिका पंचभूतात्मकश्च सः । देहोऽयं पञ्चवटिका विश्रान्त्यर्थं तवात्र मा ॥ ४८ ॥ कामस्य निग्रहः प्रोक्तः खरस्यात्र विनिग्रहः । क्रोधस्य निग्रहश्चापि दूषणस्यात्र निग्रहः ॥ ४९ ॥ लोभस्य मर्दनं तत्र त्रिशिरोनिग्रहोऽथ हि । तत्राशाकृन्तनं प्रोक्तं घ्राणेनात्र विरूपणम् ५०। तस्याः शूर्पणखायाश्च मोहस्य निग्रहः स्मृतः । मृगमार्गीचघातोऽत्र शुद्धमायाश्रयन्मनः । ५१। ममाश्रयस्ते वामांगे मात्स्थिता दंडके वने । उत्सृष्टान्नु या माया जठराग्नौ स्मृता शुभा । ५२। मम रजःस्वरूपायाः प्रवेशश्चानलेऽत्र मः । तामस्याश्चैव मायाया नियोगश्च तदा स्मृतः । ५३। मम तमःस्वरूपाया हरणं रावणेन हि । सुखालाभो महान्क्लेशतत्त्वतो मद्धियोगस्ततः । ५४। शोकवेगस्ततः प्रोक्तः कबन्धस्य वधोऽत्र सः । विवेकस्याश्रयस्त्वत्र सुग्रीवस्याश्रयोऽत्र मः ॥ ५५। मन्युद्रेकलाभश्च तव लाभो हनूमतः । अविवेकवधः प्रोक्तश्चात्र बालिवधस्तथः । ५६। उत्साहेन यतः संगः सा विभीषणमैत्रिकी । अज्ञानतरणोपायः सेतुबंधो महोदधौ ॥ ५७॥ त्रिगुणाश्रयगेहे वै लिंगदेहाह्वये शुभे । त्रिकूटाचलगम्यायां लङ्कायां रघुनन्दन । ५८। मदस्य निग्रहश्चात्र कुभकर्णवधस्त्वया । निग्रहो मत्सरस्यापि मेघनादवधोऽत्र मः ५९॥ तत्राहंकारघातश्च रावणस्य वधस्त्वया । मायानामैक्यतान्यपि त्रिविधा या मयैक्यता ६०॥ वियोगो लिंगदेहस्य लङ्कात्यागस्त्वयाऽत्र मः । हृदयाकाशगमनमयोध्यागमनं पुनः ॥ ६१ ॥ आनन्दैकसुखं तत्र राज्यभोगस्त्वया सौऽत्र हि । मायात्यागस्त्वनन्तरैर् वाल्मीकेराश्रमे मम । ६२ । त्यागोऽथ भावि श्रीराम त्वया सोऽत्रप्रकाशितः । सात्त्विक्या ग्रहणं यच्च पुनर्मे ग्रहणं स्मृतम् । ६३॥ सात्त्विक्या मायया सार्द्धं तवोद्योगो मया सह । ततश्च हृदयाकाशे महाकाशे विलापनम् ६४।


भाग है ॥ ४५ ॥ परशुरामका दर्पभञ्जन ही अहंकारका निग्रह है। इसके अनन्तर कार्यरूपिणी कैकेयीके वरदानसे आपका दण्डकारण्यमे घूमना ही भवरूपमे भटकना है। दम्भका रुक जाना ही विराधवध है ॥ ४६ ॥ ४७ ॥ पञ्चभूतात्मक आत्मरूपीका पर्णकुटी जो आपने बतलायी, वह यह शरीर ही है। जो आपके विश्राम करनेके लिए एक उपयुक्त स्थान है। ४८ । कामका निग्रह करना ही खर राक्षसका वध है और क्रोधका निग्रह दूषणका वध है ॥ ४९॥ लोभका निग्रह त्रिशिराका वध कहा गया है। आशाका विच्छेद जो आपने बतलाया, वह ही शूर्पणखाका विरूप करना है मारीच मृगका वध करना ही मोहका निग्रह है। दण्डकवनम आपने जो सत्त्वगुणमयी मुख्य अपना वामभागमे रक्खा था वह ही शुद्ध माया का आश्रय है। रजोगुण-रूपसे मेरा अग्निमे प्रवेश करना ही तमयी मायाका वियोग है। तामस रूप रावणके द्वारा हरण होना ही सुखाभाव है तुम्हारा-हमारा वियोग होना ही महाक्लेश है॥ ५०-५४ । इसके बाद कबन्धका वध करना ही शोकभङ्ग है। सुग्रीवका मित्रता ही आश्रय है। ५५ ॥ भालूके कटकका लाभ आपकी उत्साहशक्ति मिलना है। बालिका वध करना ही अज्ञानका वध करना है । ५६ उसके बाद विभीषणके साथ मैत्री होना ही उत्साहका सङ्ग है । समुद्रमे सेतुबन्धन ही अज्ञानसे तरनका उपाय है ॥ ५७॥ आपका त्रिकूट पर्वतपर पग डालना ही लिङ्गशरीर रूपमे त्रिगुणका आश्रय करना है ॥ ५८ ॥ कुम्भकर्णका वध ही मदका निग्रह है। मेघनादका वध मत्सरका निग्रह है ॥ ५९ ॥ आपने जो रावणका वध किया है वह ही अहंकारका नाश है, मायाकी एकता जो आपने कही, वह हम दोनोंका एकत्र हो जाना है ॥ ६० । लङ्काका त्यागना ही लिङ्गदेहका वियोग है। फिर अयोध्याके लिए प्रयाण करना ही हृदयाकाशका भजन है ६१ । आपका राज्यभोग करना ही एकमात्र आनन्दका अनुभव करना है फिर मायाका त्याग जो आपने बतलाया सो भविष्यमे वाल्मीकिके आश्रममे मेरा त्याग देना ही होगा। सात्त्विकी मायाका ग्रहण जो श्रीपने बतलाया सो मेरा पुनर्ग्रहण कर लेना होगा । ६२ ॥ ६३ । सात्त्विकी मायाके साथ उद्योग जो आपने कहा, सो मेरे साथ आपका

सर्गः ३] विलासकाण्डम् २६५

अयोध्यानागरीमग्रे वैकुण्ठं प्रति नेष्यसि। प्रवेशत नगरे ऽस्मिन्सच्चिदानन्द्यंशके ॥६५॥
स्वरूपं परित्यज्य विष्णुरूपमभीप्सितम्। नृणां त्वया नैव मुक्तिर्व्यापुर्यामवनीदिना ॥६६॥
एवं यद्यत्त्वया राम कृतं कर्म शुभाशुभम्। तत्सर्वं ज्ञानबोधाय लोकानां च हिताय हि ॥६७॥
कर्तव्यमपरञ्चान्यत् कर्मातः परतः क्वचित्। निर्गुणस्याप्रमेयस्य सच्चिदानन्दरूपिणः ॥६८॥
इत्थं त्वयोपदिष्टा मे ह्यज्ञा मज्ञानभेदिका। अत्र लब्ध्वा विचारं तु जीवन्मुक्ता न संशयः ॥६९॥
देहे रामायणं सर्वं यत्त्वया मयि दर्शितम्। पञ्चदशाक्षराकारं कण्ठे तद्भास्करप्रदम् ॥७०॥
श्लोकरत्नमयं यो वै कण्ठे हारं बिभर्ति हि। जीवन्मुक्तः क्षणदेव भविष्यति नरोत्तमः ॥७१॥
देहरामायणं नाम राम यत्कथितं त्वया। नेदृशं कथितं केन न कोऽप्यग्रे वदिष्यति ॥७२॥
मम प्रीत्योपदिष्टं हि त्वयैतद्रघुनन्दन। इत्थं कोऽपि न जानाति ब्रह्मद्यानामगोचरम् ॥७३॥
गूढं रम्यं सुदुर्बोधं ज्ञानदं ज्ञानभास्करम्। देहरामायणं चैतच्छृण्वन्पातकनाशदम् ॥७४॥
इति सीताकृतः स्तुत्वा प्रहस्य रघुनन्दनः। विदेहतनये साध्वि धन्याऽसि गजगामिनी ॥७५॥
सम्यग्ज्ञानाग्निका बुद्ध्या मया यत्नेनरोधिता। विचिन्त्यूननयत्या नैव स्वरूपंयां यथास्थितम् ॥७६॥
बुद्ध्या ज्ञानं मयि ज्ञानं मोहनाशविदूताह। कथनीयमिदं देहरामायणं न कस्यचित् ॥७७॥
मदनुग्रहतमं प्रोक्तं त्वं प्रीत्या विद्धिते। दाम्भिकाय न दातव्यं नास्तिकाय शठाय च ॥७८॥
असत्काय द्विजद्वेषे परघाताय च। मलिनायातिक्रूराय निन्दकाय जडाय च ॥७९॥
कलौ नैतत्तु वै गुह्यं भविष्यति न संशयः। सहस्त्रेषु नरः कश्चित्प्राप्स्यतेऽत्र संशयः। ॥८०॥
सर्ववेदान्तसारं हि मया ते समुदीरितम्। देहरामायणं चैतद्भुक्तिमुक्तिप्रदं परम् ॥८१॥


बिहार करना है। उसके बाद आपने हृदयाकाशको महाकाशमें मिला देनेको जो कहा है, वह ही आपका देवलोक अपने धाम वैकुण्ठ में गमन न जाना होगा। इस स्वरूपका परित्याग करके फिर आपने विष्णुरूपस्वरूपको रूप धारण ही सच्चिदानन्दघन ब्रह्मस्वरूप नगरमें वास होगा ॥ ६५ ॥ आपके द्वारा छोड़कर विष्णुका दिखाया है आत्माका सम्पूर्णता मुक्ति है ॥ ६६ ॥ इस प्रकार हे रामचन्द्रजी आपने इस संसारमें जो जो कर्म किये हैं, वे सब जीवोंके हितके बानाय और उनका कल्याण करनेके लिये ही किये हैं ॥ ६७ ॥ इसके सिवाय आप जो कुछ भी कर्म करते वह ही ठीक है। प्रमेयत्व जो आपके लिए सम्भव ही है। क्योंकि आप सबसे अतीत हैं, निर्गुण हैं, व सच्चिदानन्दरूप हैं ॥ ६८ ॥ इस प्रकार आपके द्वारा उपदिष्ट यह ज्ञानकी पिटारी है। इसपर बार-बार विचार करनेसे मैं तो जीवन्मुक्त हो गयी, इसमें कोई भी संशय नहीं है ॥ ६९ ॥ इस शरीरमें आपने जो १५ अक्षरोंके रामायण दर्शन दिया, उस मैंने कण्ठ में प्रकाश करने गलेमें डाल दिया है ॥ ७० ॥ इस श्लोकरूपी रत्नोंकी मालाको जो प्राणी अपने गलेमें डालेगा, वह पुरुषश्रेष्ठ क्षणमात्रमें जीवन्मुक्त हो जायगा ॥ ७१ ॥ हे राम ! आपने यह जैसा देहरामायण कहा है, वैसा न अब तक किसीने कहा है और न भविष्यमें कोई कहेगा ॥ ७२ ॥ हे रघुनन्दन ! इसे आपने केवल मुझपर अनुग्रहम प्रकट किया है। इस देहुरामायणको कोई भी नहीं जानता। क्योंकि यह ब्रह्मादिक देवताओंका भी अलभ्य है ॥ ७३ ॥ यह गूढ़, रम्य और दुर्बोध ज्ञान था, उसे आपने ज्ञानामृत बतलाया है, इस देहरामायणके श्रवणसे सब पातक नष्ट हो जाते हैं ॥ ७४ ॥ इस तरह सीताकी बात सुनकर रामचन्द्रजी हंसकर बोले हे विदेहतनये तुम साध्वी हो, धन्य हो। तुमने मेरी ज्ञानकी पिटारीको देख लिया और इसका जो वास्तविक स्वरूप था, सो भी जान लिया। बुद्धिदृष्टिमं देखनेवालोंके लिये यह देहरामायण मोहका नाश करनेवाला है। यह रामायण जैसे तैसे मनुष्योमं कहनेकी आवश्यकता नहीं है ॥ ७५-७७ ॥ हे प्रिये सीते ! तुम्हारे अनुरागमं ही मैंने छात्र इसे तुम्हें बतलाया है। इसे पाखण्डी, नास्तिक तथा दुष्ट पुरुषास मत कहना ॥ ७८ । उस मनुष्य न बतलाना, जो ब्राह्मणों से द्वेष करते हैं, दूसरोंके बहार-घटियोंको छिपी दृष्टिसे देखते हैं जो मलिन प्रकृतिके क्रूर, निन्दक एवं जड़ स्वभावके हैं ॥ ७९ ॥ कलियुगमें यह गुप्त रहेगा। हजारों प्राणियोंमें एक-आध मनुष्य ही इसे जान सकेंगे। इसमें कोई सन्देह नहीं है ॥ ८० ॥ यह समस्त