आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

५.] आयुर्वेदप्रकाशः । ८७ मृत्युकल्पं महाव्याधिं वातपित्तकफोद्भवम् । हन्त्यष्टादशकुष्ठानि नृणां पथ्याशिनां ध्रुवम् ॥ ७८ ॥ इत्यभ्रककल्पः ॥ इति श्रीसौराष्ट्रदेशोद्भवसारस्वतकुलावतंसोपाध्यायश्रीमाधवविरचिते आयु- र्वेदप्रकाशे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः । अथ हरितालस्य नामलक्षणगुणशोधनमारणाध्यायः । हरितालं तु तालं स्यादालं तालकमित्यपि । हरितालं द्विधा प्रोक्तं पत्राख्यं पिण्डसंज्ञकम् ॥ १ ॥ तयोराद्यं गुणैः श्रेष्ठं ततो हीनगुणं परम् । स्वर्णवर्णं गुरु स्निग्धं सपत्रं चाभ्रपत्रवत् ॥ २ ॥ पत्राख्यं तालकं विद्याद्गुणाढ्यं तद्रसायनम् । निष्पत्रं पिण्डसदृशं स्वल्पसत्त्वं तथा लघु । स्त्रीपुष्पहारकं स्वल्पगुणं तत् पिण्डतालकम् ॥ ३ ॥ तालकगुणाः— हरितालं कटु स्निग्धं कषायोष्णं हरेद्विषम् । कण्डूकुष्ठादिरोगास्रकफपित्तकचव्रणान् ॥ ४ ॥ अथाशुद्धस्यासम्यग्मारितस्य च दोषानाह— हरति च हरितालं चारुतां देहजातां सृजति च बहुतापानङ्गसंकोचपीडाः । वितरति कफवातौ कुष्ठरोगं विदध्या- दिदमशितमशुद्धं मारितं वाऽप्यसम्यक् ॥ ५ ॥ शोधितं हरितालं तु कान्तिवीर्यविवर्धनम् । कुष्ठादिपापरोगघ्नं जरामृत्युहरं परम् ॥ ६ ॥ अशुद्धतालमायुघ्नं कफमारुतमेहकृत् । तापस्फोटाङ्गसंकोचान् कुरुतेऽतो विशोधयेत् ॥ ७ ॥

८८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [अध्यायः अथ मृतलक्षणम्— तालं मृतं तदा ज्ञेयं वह्निस्थं धूमवर्जितम्। सधूमं न मृतं प्राहुर्वृद्धवैद्या इति स्थितिः॥ ८॥ इयं परीक्षा वृद्धानां मुखेभ्य एव श्रुत्वा मया पद्येन निबद्धा, परं रसशास्त्रेषु कुत्रापि न दृष्टा; भवतु सत्येयं, नह्य- मूला प्रसिद्धिरिति न्यायात्। अथ तालकशोधनम्— तालकं कणशः कृत्वा बद्धा पोटलिकां ततः। दोलायन्त्रेण यामैकं सचूर्णे काञ्जिके पचेत्॥ ९॥ यामैकं दोलया तद्वत्कूष्माण्डस्वरसे ततः। तिलतैले पचेद्यामं यामं च त्रैफले जले। दोलायन्त्रे चतुर्यामं पक्वं शुध्यति तालकम्॥ १०॥ अथ तालकस्य मारणविधिः— पत्राख्यं तालकं शुद्धं पौनर्नवरसेन तु। खल्वे विमर्दयेदेकं दिनं पश्चाद्विशोषयेत्॥ ११॥ संशोष्य गोलकं कृत्वा चक्राकारमथापि वा। ततः पुनर्नवाक्षारैः स्थाल्यामर्धं प्रपूरयेत्॥ १२॥ तत्र तद्गोलकं कृत्वा पुनस्तेनैव पूरयेत्। स्थालीं चूल्यां समारोप्य क्रमाद्वह्निं विवर्धयेत्॥ १३॥ दिनान्यन्तरशून्यानि पञ्च वह्निं प्रदीपयेत्। एवं तन्म्रियते तालं मात्रा तस्यैकरक्तिका। अनुपानान्यनेकानि यथारोगं प्रयोजयेत्॥ १४॥ किंचिद्यथा— गुडूच्यादिकषायेण गदानेतान् व्यपोहति। सोपद्रवं वातरक्तं कुष्ठान्यष्टादशापि च॥ १५॥

५. ] आयुर्वेदप्रकाशः । ८९ फिरङ्गदेशजं जन्तोर्हन्ति रोगं सुदुस्तरम् । विसर्पमण्डलं कण्डूं पामां विस्फोटकं तथा ॥ १६ ॥ वातरक्तकृतान् रोगानन्यानपि विनाशयेत् । एतद्भेषजसेवी तु लवणाम्लौ विवर्जयेत् ॥ १७ ॥ तथा कटुरसं वह्निमातपं दूरतस्त्यजेत् । लवणं यः परित्यक्तुं न शक्नोति कथंचन । स तु सैन्धवमश्नीयान्मधुरोपरसो हि सः ॥ १८ ॥ इति भावप्रकाशीयं हरितालभस्म बहुभिर्बहुशोऽनुभूतमस्ति । अथ लघुयोगतरङ्गिण्याम्— जम्बीरद्रवमध्ये तु प्रक्षाल्य नतमण्डनम् । दशांशं टङ्कणं दत्त्वा खण्डशः परिमेलयेत् ॥ १९ ॥ चतुर्गुणे गाढपट्टे निबध्य प्रहरद्वयम् । दोलायन्त्रेण संस्वेद्य प्रदीपप्रतिमेऽनले ॥ २० ॥ चूर्णतोये काञ्जिके च कूष्माण्डाम्बुनि तैलके । त्रिफलाम्बुनि तत्पश्चात्क्षालयित्वाऽम्लवारिणा ॥ २१ ॥ ततः पलाशमूलत्वग्वारिपिष्टं प्रशोषयेत् । महिषीमूत्रसंपिष्टं पुनस्तं परिशोषयेत् ॥ २२ ॥ तं गोलकं शरावाभ्यां संपुटीकृत्य यत्नतः । खाते गजपुटे पक्त्वा स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत् । अजादुग्धैः पुनः पिष्ट्वा शोषयेद्गोलकीकृतम् ॥ २३ ॥ आकण्ठं भस्म पालाशं हण्डिकायां विनिक्षिपेत् । सम्यक् चूर्णस्य कुडवं दत्त्वा तत्र विचक्षणः ॥ २४ ॥ स्थापयेद्गोलकं तत्र पुनश्चूर्णं च भस्म च । यथा धूमो बहिर्याति न तथा तां विमुद्रयेत् ॥ २५ ॥ द्वात्रिंशत्प्रहरानग्निं चूल्यां भक्तवदर्पयेत् । स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य संचूर्ण्य नतमण्डनम् ॥ २६ ॥

९० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [अध्यायः हिमकुन्देन्दुसंकाशं निर्धूमं कृष्णवर्त्मनि । रक्तिकाऽस्य प्रदातव्या पुराणगुडयोगतः ॥ २७ ॥ पथ्यं च चणकस्योक्ता रोटिका षष्टिकौदनम् । निर्लोणं, किंचनाप्यन्यन्न खादेदेकविंशतिम् । दिनानि निर्वातगतः सर्वव्यापारवर्जितः ॥ २८ ॥ अथ फलम्— गलत्कुष्ठं पुण्डरीकं श्वित्रं कापालिकं तथा । औदुम्बरं ऋष्यजिह्वं काकणं स्फोटमुल्बणम् ॥ २९ ॥ वातरक्तं पाण्डुरोगं दद्रूं पामां विचर्चिकाम् । विसर्पमर्शसि तथा विपादीं च भगन्दरम् ॥ ३० ॥ सर्वथा क्रमशो हन्ति सेवितं हरितालकम् । अन्यानपि व्रणान् सर्वानन्धकारमिवांशुमान् ॥ ३१ ॥ इति हरितालमारणम् ॥ अथ मात्रापरिमितिः— रोगी, तण्डुलपरिमितां मात्रां सितोपलाजीरकचूर्णानुपानेन सह भक्षयेत् । पथ्यं पूर्वोक्तं षष्टिकौदनं गोदुग्धं वा । अर्ध- भागेन तस्य तु रक्तिपरिमिता मात्रा, गुणास्तु पूर्वस्मादधि- कतराः । विशेषस्तु— राजयक्ष्मादिकान् रोगान् विजित्य कुरुते वपुः । वज्रतुल्यं जरां हत्वा नृणां पथ्याशिनां ध्रुवम् ॥ ३२ ॥ इति हरितालमारणम् ॥ अथ सिद्धमते— तबक्याख्यं हरितालं महिषीमूत्रे, घृतकुमारीरसे, चूर्णतोये, शरपुङ्खारसे, कूष्माण्डरसे, निम्बूरसे च पृथक्पृथक् षट्प्रहरं संशोध्यं, इति शुद्धिः । अथ मर्दनं—कूष्माण्डरसेन दिनानि २१, कागदीनिम्बूरसेन दिनानि २१, धत्तूररसेन दिनानि २१,

[हेडर] ५. ] आयुर्वेदप्रकाशः । ९१

सहदेवीरसेन दिनानि २१, पलाशरसेन दिनानि २१, बदरी- मूलरसेन दिनानि २१, आर्द्रकरसेन दिनानि २१, गोभीरसेन दिनानि २१, छिकिणीरसेन दिनानि २१, हुलहुलरसेन दिनानि २१, नागार्जुनीरसेन दिनानि २१, भृङ्गराजरसेन दिनानि २१, एरण्डमूलरसेन दिनानि २१, ब्रह्मदण्डीरसेन दिनानि २१, श्वेतलशुनरसेन दिनानि २१, पलाण्डुरसेन दिनानि २१, स्वर्णवल्लीरसेन दिनानि २१, काकमाचीरसेन दिनानि २१, वलारसेन दिनानि २१, वज्रीदुग्धेन दिनानि २१, अर्कदुग्धेन दिनानि २१, एवं दिनसंख्या ४४१; एतैर्वर्ष एको १, मासौ द्वौ २, दिनानि २१ भवन्ति । एतत्कष्टं कर्तुमशक्तश्चेत्तेन दिनशब्दो भावनापरतया बोध्यः । ततश्चक्रिकां कृत्वा तां घर्मशुष्कां कारयेत्, ततोऽतिदृढां हण्डीं मृत्कर्पटैरेकविंशतिवारं लेपयेत्, ततस्तस्यां हण्डिकायां पिप्पलस्य विभूतिं पूरयेदङ्गुष्ठपरिमितं यावत्, तदुपरि तां चक्रिकां दृढां संस्थाप्य तदुपरि पुनस्तद्वि- भूत्याऽतिदृढं पूरयेदाकण्ठं, ततो मुद्रां कृत्वा, क्रमविवर्धितमग्निं दद्यात्प्रहराणां चतुःषष्टिं, अष्टौ दिनानीति यावत् । सिद्धं भस्म भवति, तद्यत्नतः संरक्षयेत् । शिवस्य महतीं पूजां कृत्वा, देवगोब्राह्मणवैद्यान् पूजयित्वा, तस्य मात्रां तण्डुलपरिमितां गुञ्जापरिमितां वा भक्षयेत्, यथारोगमनुपानानि, पथ्यं लवणाम्लतीक्ष्णतैलवर्ज्यं प्रोक्तवत् ज्ञेयम् । अस्य फलश्रुतिः- त्रिःसप्ताहन्मण्डलैकेन वा श्वेतप्रभृत्यष्टादशकुष्ठानि, यावन्तो रक्तविकाराः, त्रयोदशसंनिपाताः, अपस्मारादयो यावन्तः पापरोगाः, भगन्दरनाडीव्रणप्रभृतयो महाव्रणाः, अशीर्णं वात- रक्तं, उपदंशफिरङ्गाद्या लिङ्गरोगाः, श्लीपदग्रन्थिप्रभृतयः सर्वा- ङ्गशोफाः, सूतिकावातरोगप्रभृतयः सर्वशीतवातविकाराः, श्वा- सकासाद्या वातविकाराः, दुष्टपीनसप्रभृतयः प्रतिश्यायाः,

९२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [अध्यायः अर्शादयोऽष्टौ महारोगाः, वह्निमान्द्यजा ग्रहणीप्रभृतयः, मधु- मेहाद्याः सर्वे प्रमेहाः, मेदोवृद्ध्यर्बुदगण्डमालाद्याः कठिनवि- काराः, आमवातगृध्रस्याद्या मूढविकाराः, राजयक्ष्माद्याः शोषाः, किं चाशीतिसंख्या वातरोगाः, अनुपानभेदेन चत्वा- रिशत्पित्तरोगाः, विंशतिसंख्याका कफजा रोगाः, दश रक्तजा रोगाः शीघ्रं प्रणश्यन्ति जराव्याधिविनाशश्च भवति; दिव्यदेहः कान्तिधृतिमान् सत्त्वसंयुतः कामिनीकामदर्पघ्नस्तार्क्ष्यदृष्टिः शूरो वदान्यश्च भवतीति सिद्धमते हरितालमारणम् । सिद्धाद्यैस्तु हरितालश्चतुर्विधः प्रोक्तः—बुगदादी १, गोदन्ती २, तबकी ३, पिण्डतालश्च ४; एते पिण्डाख्यात् क्रमेण श्रेष्ठतरा ज्ञेयाः ॥ अथ तालकसत्त्वपातनविधिः— लाक्षा राजी तिलाः शिग्रुटङ्कणं लवणं गुडम् । तालकार्धेन संमिश्र्य छिद्रमूष्यां निरोधयेत् । पुटेत्पातालयन्त्रेण सत्त्वं पतति निश्चितम् ॥ ३३ ॥ अथ रसपद्धत्याम् ।— कुलित्थक्वाथटङ्कणमहिषीघृतमधुयुक्तं हरितालं शुद्धं दध्या- ज्येन भावितं हण्डिकायां क्षित्त्वा उपरि मल्लं सच्चिद्रं दत्त्वा संधिलेपं कृत्वा क्रमेण वह्निं यामचतुष्टयं दद्यात्, याव- न्नीलः पीतो वा धूमो ह्यागच्छति, ततः पाण्डुरे धूमे दृष्टे सति एकप्रहरमात्रं छिद्रं गोमयेनाच्छाद्य तीव्रमग्निं दद्यात्, यामान्ते चोत्पाट्य पाण्डुरधूमे दृष्टे सति अग्निं पूर्णं कुर्यात्; पश्चाच्छीतां स्थालीमुत्तार्य सत्त्वं ग्राह्यम् ॥ अन्यच्च ।— जेपालसत्त्ववातारिवीजमिश्रं च तालकम् । कूपीस्थं वालुकायन्त्रे सत्त्वं मुञ्चति यामतः ॥ ३४ ॥ इति श्रीसौराष्ट्रदेशोद्भवसारस्वतकुलावतंसोपाध्यायश्रीमाधवविरचिते आयु- र्वेदप्रकाशे पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

६. ] आयुर्वेदप्रकाशः । ९३ अथ षष्ठोऽध्यायः । अथ मनःशिलाया नामलक्षणगुणाः शोधनं च । मनःशिला मनोगुप्ता मनोह्वा नागजिह्विका । नेपाली कुनटी गोला शिला दिव्यौषधिः स्मृता ॥ १ ॥ तालकस्यैव भेदोऽस्ति मनोह्वा च तदन्तरम् । तालकं त्वतिपीतं स्याद्भवद्रक्ता मनःशिला ॥ २ ॥ मनःशिला त्रिधा प्रोक्ता श्यामाङ्गी करवीरिका । द्विखण्डाख्या च तासां तु लक्षणानि निबोधत ॥ ३ ॥ श्यामा हिङ्गुलवद्रक्ता किंचित्पीताऽतिदीप्तिका । करवीरा रक्तवर्णा चूर्णरूपाऽतिभारयुक् ॥ ४ ॥ किंचिद्रक्ता च गौरा च द्विखण्डा भारवत्तरा । त्रिविधासु च श्रेष्ठा स्यात्करवीरमनःशिला ॥ ५ ॥ अथ गुणाः— मनःशिला गुरुर्वर्ण्या सरोष्णा लेखनी कटुः । तिक्ता स्निग्धा विषश्वासकासभूतकफास्रनुत् ॥ ६ ॥ अशुद्धमनःशिलागुणाः— मनःशिला मन्दबलं करोति जन्तुं ध्रुवं शोधनमन्तरेण । मलस्य बन्धं किल मूत्ररोधं सशर्करं कृच्छ्रगदं च कुर्यात् ॥७॥ अथ मनःशिलाशोधनम्— पचेत्त्र्यहमजामूत्रे दोलायन्त्रे मनःशिलाम् । भावयेत्सप्तधा पित्तैरजायाः शुद्धिमृच्छति ॥ ८ ॥ अथ मतान्तरम् ।— जयन्तिकाद्रवे तैले दोलायन्त्रे मनःशिला । दिनमेकमजामूत्रे भृङ्गराजरसेऽपि च ॥ ९ ॥ मतान्तरम्— अगस्त्यपत्रतोयेन भाविता सप्तवारकम् । शृङ्गवेररसैर्वापि विशुध्यति मनःशिला ॥ १० ॥

९४ आयुर्वेदिकग्रन्थमाला । [ अध्यायः मतान्तरम्— भृङ्गागस्त्यजयन्तीनामार्द्रकस्वरसेषु च । दोलायन्त्रेण संस्विन्ना विशुध्यति मनःशिला ॥ ११ ॥ अथ मनःशिलासच्वपातनम्— तालवच्च शिलासत्त्वं ग्राह्यं तैरेव चौषधैः । रसपद्धत्याम्—अष्टमांशेन गुडगुग्गुललोहकिट्टेेन सर्पिषा सह मर्दयित्वा मूषायां दत्त्वाऽन्धयित्वा कोष्ठ्यां ध्माता सत्त्वं मुञ्चेत् ॥ इति श्रीसौराष्ट्रदेशोद्भवसारस्वतकुलावतंसोपाध्यायश्रीमाधवविरचिते आयु- र्वेदप्रकाशे षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ अथ सप्तमोऽध्यायः । अथ स्रोतोञ्जनस्य नामभेदगुणशोधनानि । अस्य 'सुरमा' इति भाषायां नाम ॥ अञ्जनं वामनं चापि कपोताञ्जनमित्यपि ॥ १ ॥ इति नामानि ॥ स्रोतोञ्जनं तु द्विविधं श्वेतकृष्णविभेदतः । तत्र स्रोतोञ्जनं कृष्णं, सौवीरं श्वेतमीरितम् ॥ २ ॥ अत्र केचित्पञ्चभेदान् पठन्ति— स्रोतोञ्जनं च सौवीरमञ्जनं च रसाञ्जनम् । नीलाञ्जनं तदन्यच्च पुष्पाञ्जनकमेव च ॥ ३ ॥ इति पञ्चाञ्जनानि ॥ अथैषां लक्षणम्— वल्मीकशिखराकारं भिन्नमञ्जनसंनिभम् । घृष्टं तु गैरिकच्छायमेतत्स्त्रोतोञ्जनं स्मृतम् ॥ ४ ॥ स्रोतोञ्जनसमं ज्ञेयं सौवीरं तत्तु पाण्डुरम् । धूम्रवर्णाभमपि वा सौवीराञ्जनमुच्यते ॥ ५ ॥

७.] आयुर्वेदप्रकाशः । ९५ अथोभयोर्गुणाः— स्रोतोऽञ्जनं स्मृतं स्वादु चक्षुष्यं कफपित्तनुत् । कषायं लेखनं स्निग्धं ग्राहि छर्दिंविषापहम् ॥ ६ ॥ हिध्माक्षयास्रहृच्छीतं सौवीरमपि तादृशम् । किंतु द्वयोरञ्जनयोः श्रेष्ठं स्रोतोऽञ्जनं स्मृतम् ॥ ७ ॥ अथोभयोः शोधनम्— त्रिफलावारिणि स्वेद्यं तद्द्वयं शुद्धिमृच्छति । भृङ्गराजरसे वाऽपि स्रोतःसौवीरकं शुचि ॥ ८ ॥ अथानयोः सत्त्वपातनम् ।— स्रोतःसौवीरयोः सत्त्वं गृह्णीयात्कुशलो भिषक् । मनःशिलासत्त्ववच्च तन्नेत्र्यं परमं मतम् ॥ ९ ॥ अथ रसाञ्जनोत्पत्तिनामगुणाः कथ्यन्ते— दार्वीक्वाथमजाक्षीरपादपकं यदा घनम् । तदा रसाञ्जनं ख्यातं नेत्रयोः परमं हितम् । रसाञ्जनं तार्क्ष्यशैलं रसगर्भं च तार्क्ष्यजम् ॥ १० ॥ इति नामानि ॥ अथ गुणाः— रसाञ्जनं कटु श्लेष्मविषनेत्रविकारनुत् । उष्णं रसायनं तिक्तं छेदनं व्रणदोषहृत् ॥ ११ ॥ अथ नीलाञ्जनपुष्पाञ्जनलक्षणम्— नीलाञ्जनं नीलवर्णं स्निग्धं गुरुतरं स्मृतम् । पुष्पाञ्जनं रीतिकिट्टमिति केचिद्वदन्ति हि ॥ १२ ॥ सर्वाण्येतान्यञ्जनानि नेत्र्याणि परमं तथा । विषघ्नानि विशेषाच्च हिध्माध्मानहराणि च ॥ १३ ॥ अत्र रसाञ्जनं 'रसवन्ती' इति भाषायां प्रसिद्धम् ॥

९६ आयुर्विदीयग्रन्थमाला। [ अध्यायः अथ नीलाञ्जनशुद्धिः— नीलाञ्जनं चूर्णयित्वा जम्बीररसभावितम् । दिनैकमातपे शुद्धं भवेत्कार्येषु योजयेत् ॥ १४ ॥ अन्यच्च— अथवा भृङ्गद्रावे स्विन्नानि सकलान्यपि । अञ्जनानि विशुध्यन्ति सत्त्वं तेषां शिलासमम् ॥ १५ ॥ मनःशिलावत्सत्त्वं ग्राह्यमित्यर्थः । षष्ठं कुलित्थाञ्जनमित्युक्तं राजनिघण्टौ— कुलित्था दृक्प्रसादा च चक्षुष्या च कुलित्थका । कुकुलाली लोकहिता कुम्भकारी मलापहा ॥ १६ ॥ अथ कुलित्थगुणाः— कुलित्थिका तु चक्षुष्या कषाया कटुका हिमा । विषविस्फोटकण्डूतिव्रणदोषनिवर्हणी ॥ १७ ॥ इति वनकुलित्थाञ्जनं, 'चाकसू' इति पाश्चात्याः, 'चिमड' इति भाषा । निस्तुषीकृतवनकुलित्था चूर्णं पटेन संशोध्य शिशूनां नेत्ररोगे योजनीयम् । इति श्रीसौराष्ट्रदेशोद्भवसारस्वतकुलावतंसोपाध्यायश्रीमाधवविरचिते आयु- र्वेदप्रकाशे सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ अथाष्टमोऽध्यायः । अथ टङ्कणक्षारः । 'सुहागा' इति भाषा । तस्य नामलक्षणगुणशुद्धिः— सौभाग्यं टङ्कणक्षारो धातुद्रावकमुच्यते । टङ्कणोऽग्निकरो रूक्षः कफघ्नो वातपित्तकृत् ॥ १ ॥ अशुद्धटङ्कणगुणाः— अशुद्धटङ्कणो वान्तिभ्रान्तिकारी प्रयोजितः । अतस्तं शोधयेदेव वह्नावुत्फुल्लितः शुचिः ॥ २ ॥

८.] आयुर्वेदप्रकाशः । ९७ अथ गुणान्तरम् ।— टङ्कणो वह्निकृत्स्वर्णरूप्ययोः शोधनः परः । विषदोषहरो हृद्यो वातश्लेष्मविकारनुत् ॥ ३ ॥ अपरो नीलकण्ठाख्यटङ्कणः पूर्वटङ्कणात् । श्रेष्ठो नीलच्छविः किंचिच्छोधनं तस्य पूर्ववत् ॥ ४ ॥ अथ राजावर्तः । ‘लाजावर्त’ (लाजवर्द) इति भाषा, ‘रेवटी’ इति च । राजावर्तः स्मृतः कैश्चिद्बुधैरुपरसे तथा । रत्नजातौ स्मृतः कैश्चिल्लक्षणं तस्य कथ्यते ॥ ५ ॥ राजावर्तो द्विधा प्रोक्तः सरक्तो नीलिमाश्रितः । गुरुः श्रेष्ठः स कथितस्तदन्यो हीन उच्यते ॥ ६ ॥ गुणाः— राजावर्तः कटुस्तिक्तः शिशिरः पित्तनाशनः । प्रमेहनाशकः प्रोक्तश्छर्दिहिक्कानिवारणः ॥ ७ ॥ अथ शोधनमारणम् ।— गन्धाश्ममातुलुङ्गाम्लशृङ्गवेररसेन च । विशुध्यति म्रियते च पुटितो नात्र संशयः ॥ ८ ॥ अथ सत्त्वपातनम्— मनःशिलाज्यसंमिश्रः पाच्यः पात्रे हि लोहजे । पश्चाच्च महिषीक्षीरे सौभाग्यपञ्चकान्वितः ॥ ९ ॥ एकीकृत्याथ पिण्डं तु कृत्वा मूषानिवेशितम् । ध्मातस्तु खदिराङ्गारैः सत्त्वं मुञ्चति तद्गतम् ॥ १० ॥ अथ चुम्बकः । स तु पाषाणजातिः । उक्तं च— कान्तलोहाश्मभेदाः स्युश्चुम्बकभ्रामकादयः । चुम्बकः कान्तपाषाणोऽयस्कान्तो लोहकर्षकः ॥ ११ ॥ ९

९८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [ अध्यायः अथ गुणाः— चुम्बको लेखनः शीतो मेदोविषजरापहः। कण्डूपाण्डूदरक्षैण्यमोहमूर्छ्छायरोगहृत् ॥ १२ ॥ अथास्य शोधनमुपयोगश्च— सौभाञ्जनरसे साम्लवर्गे दोलागतो दिनम्। पाचितः शुध्यते कान्तपाषाणः पारदोपकृत् ॥ १३ ॥ अथ स्फटिका। 'फिटिकडी' इति भाषा। तस्या नामलक्षणगुणशोधनानि— स्फटिका च स्फटी प्रोक्ता श्वेता शुभ्रा च रङ्गदा। दृढरङ्गा रङ्गदृढा रङ्गाङ्गा चापि कथ्यते ॥ १४ ॥ अथ गुणाः— स्फटिका तु कषायोष्णा वातपित्तकफव्रणान्। निहन्ति श्वित्रवीसर्पान् योनिसंकोचकारिणी ॥ १५ ॥ स्फटिका निर्मला श्वेता श्रेष्ठा स्याच्छोधनं क्वचित्। न दृष्टं शास्त्रतो, लोका वह्नावुत्फुल्लयन्ति हि ॥ १६ ॥ अथ शङ्खस्य नामलक्षणगुणशोधनानि। शङ्खः समुद्रजः कम्बुः क्षुद्रः शङ्खनकः स्मृतः। द्विधा स दक्षिणावर्तो वामावर्तः शुभेतरः ॥ १७ ॥ दक्षिणावर्तशङ्खस्तु पुण्ययोगादवाप्यते। यद्गृहे तिष्ठतेऽसौ वै स लक्ष्म्या भाजनं भवेत् ॥ १८ ॥ दक्षिणावर्तशङ्खस्तु त्रिदोषघ्नः शुचिर्निधिः। ग्रहालक्ष्मीक्षयश्वेडक्षामताक्ष्यामयापहः ॥ १९ ॥ अथान्यः शङ्खः— शङ्खः क्षारो हिमो ग्राही ग्रहणीरोगनाशनः। नेत्रपुष्पहरो वर्ण्यस्तारुण्यपिटिकाप्रणुत् ॥ २० ॥ CC0, Gurukul Kangri Collection, Haridwar, Digitized by eGangotri

८ ] आयुर्वेदप्रकाशः । ९९ अशुद्धो गुणदो नैव शुद्धोऽम्लैः स गुणप्रदः । शङ्खश्च विमलः श्रेष्ठश्चन्द्रकान्तिसमप्रभः ॥ २१ ॥ अम्लैः काञ्जिकादिभिर्दोलायन्त्रे स्विन्नः सन् शुध्यतीत्यर्थः । अथ खटिका 'खडी' इति भाषा । खटिका खटिनी चापि लेखनी च निगद्यते । खटी गौरखटी चेति द्विधाऽऽद्या मलिना स्मृता ॥ २२ ॥ मृदुपाषाणसदृशी खटी शुभ्राऽधिका गुरुः । खटी दाहास्रनुच्छीता मधुरा विषशोथजित् ॥ २३ ॥ कफघ्नी नेत्रयोः पथ्या लेखने बालकोचिता । तद्वत्पाषाणखटिका व्रणपित्तास्रजिद्धिमा ॥ २४ ॥ लेपादेते गुणा प्रोक्ता भक्षिता मृत्तिकासमा । खटी गौरखटी द्वे च गुणैस्तुल्ये प्रकीर्तिते ॥ २५ ॥ अथ गैरिकं 'गेरु' इति भाषा । गैरिकं रक्तधातुश्च गैरेयं गिरिजं तथा । द्विविधं गैरिकं प्राहुः स्वर्ण सामान्यगैरिकम् ॥ २६ ॥ परैस्तृतीयमप्युक्तं पाषाणाख्यं हि गैरिकम् । सुवर्णगैरिकं रक्ततरं शिष्टं तु रक्तकम् ॥ २७ ॥ अथ गुणाः— गैरिकद्वितयं स्निग्धं मधुरं तुवरं हिमम् । चक्षुष्यं दाहपित्तास्रकफहिक्काविषापहम् ॥ २८ ॥ अतिकण्डूहरं रूक्षं तथा प्रोक्तमुदर्दनुत् । पाषाणगैरिकं त्वन्यद्विकालक्ष्मीविषापहम् ॥ २९ ॥ सुवर्णगैरिकं श्रेष्ठं गैरिकद्वितयात्परम् । गैरिकं किंचिदाज्येन भृष्टं शुद्धं प्रजायते ॥ ३० ॥

१०० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [अध्यायः अथ कासीसम् । तत्तु भस्स्रवन्मृत्तिकाऽम्ला । कासीसं धातुकासीसं पांसुकासीसमित्यपि । तदेव किंचित्पीतं तु पुष्पकासीसमुच्यते ॥ ३१ ॥ कासीसद्वयमम्लोष्णं तिक्तं च तुवरं तथा । वातश्लेष्महरं केश्यं नेत्र्यं कण्डूविषप्रणुत् ॥ ३२ ॥ मूत्रकृच्छ्राश्मरीश्वित्रनाशनं परिकीर्तितम् । सकृद्भृङ्गाम्बुना स्विन्नं कासीसं निर्मलं भवेत् ॥ ३३ ॥ इति श्रीसौराष्ट्रदेशोद्भवसारस्वतकुलावतंसोपाध्यायश्रीमाधवविरचिते आयु- र्वेदप्रकाशेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ अथ नवमोऽध्यायः । अथ रसकः । 'खपरिया' इति परिभाषा ॥ रसकं तुत्थभेदः स्यात्खर्परं चापि तत्स्मृतम् । ये गुणास्तुत्थके प्रोक्तास्ते गुणा रसके स्मृताः ॥ १ ॥ खर्परो द्विविधो ज्ञेयो दर्दुरः कारवेल्लकः । सदलो दर्दुरः प्रोक्तो निर्दलः कारवेल्लकः ॥ २ ॥ सत्त्वपाते दर्दुरः स्यादौषधे कारवेल्लकः । अथ गुणाः— रसकः सर्वमेहघ्नः कफपित्तविनाशनः ॥ ३ ॥ नेत्ररोगक्षयघ्नश्च लोहपारदरञ्जनः । अथान्यत्रापि— खर्परं कटुकं क्षारं कषायं वामकं लघु ॥ ४ ॥ लेखनं भेदनं शीतं चक्षुष्यं कफपित्तनुत् । विपाश्मकुष्ठकण्डूनां नाशनं परमं मतम् ॥ ५ ॥

९. ] आयुर्वेदप्रकाशः । १०१ अन्यच्च— नागार्जुनेन संदिष्टौ रसश्च रसकावुभौ । श्रेष्ठौ सिद्धरसौ ख्यातौ देहलोहकरौ परौ ॥ ६ ॥ रसश्च रसकश्चोभौ येनाग्निसहनौ कृतौ । देहलोहमयी सिद्धिर्दासी तस्य न संशयः ॥ ७ ॥ अशुद्धः खर्परः कुर्याद्भ्रान्तिं भ्रान्तिं विशेषतः । तस्माच्छोध्यः प्रयत्नेन यावद्भ्रान्तिविवर्जितः ॥ ८ ॥ अथ शोधनम् ।— नृमूत्रे वाऽथ गोमूत्रे जलाम्ले वा ससैन्धवे । सप्ताहं त्रिदिनं वाऽपि पक्वः शुध्यति खर्परः ॥ ९ ॥ अथ वाग्भटः— खर्परः परिसंतप्तः सप्तवारं निमज्जितः । बीजपूररसस्यान्तर्निर्मलत्वं समश्रुते ॥ १० ॥ अथान्यच्च— नृमूत्रे वाऽश्वमूत्रे वा तक्रे वा काञ्जिकेऽथवा । प्रताप्य मज्जितं सम्यक् खर्परं परिशुध्यति ॥ ११ ॥ मतान्तरम्— कटुकालाबुनिर्यासे आलोड्य रसकं पचेत् । शुद्धं दोषविनिर्मुक्तं पीतवर्णं च जायते ॥ १२ ॥ अथान्यच्च— नरमूत्रे स्थितो मासं रसको रञ्जयेद्ध्रुवम् । शुद्धं ताम्रं रसं तारं शुद्धं स्वर्णप्रभं यथा ॥ १३ ॥ क्वचिदस्य भस्मप्रकार उक्तः— खर्परं पारदेनैव चूर्णयित्वा दिनं पचेत् । वालुकायन्त्रमध्यस्थं शोणं भस्म प्रजायते ॥ १४ ॥ १ 'शोभनं भस्म जायते' ग. ।

१०२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः अन्यच्च— खर्परं पत्तलं कृत्वा लवणान्तर्गतं पचेत् । जायते शोभनं भस्म सर्वरोगापहं स्मृतम् ॥ १५ ॥ सत्त्वप्रकारस्तु— लाक्षागुडासुरीपथ्याहरिद्रासर्जटङ्गणैः । सम्यक्संमर्द्य तत्पक्वं गोदुग्धेन प्लुतं तथा ॥ १६ ॥ वृन्ताकमूषिकामध्ये निरुध्य गुटिकाकृतिम् । ध्मात्वा ध्मात्वा समाकृष्य ढालयित्वा शिलातले ॥ १७ ॥ सत्त्वं वङ्गाकृति ग्राह्यं रसकस्य मनोरमम् । इति ॥ रसादिषु शोधयित्वैव देयम् ॥ इति श्रीसौराष्ट्रदेशोद्भवसारस्वतकुलावतंसोपाध्यायश्रीमाधवविरचिते आयु- र्वेदप्रकाशे नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ अथ दशमोऽध्यायः । अथ कपर्दिका । ‘कौडी’ इति भाषा ॥ कपर्दिका कपर्दी च वराटी च वराटिका । वराटिका त्रिधा प्रोक्ता श्वेता शोणा त्रिधाऽपरा ॥ १ ॥ पीता सा चातिचक्षुष्या श्वेता शोणा हिमाऽव्रणा । असिता विन्दुभिः श्वेतैर्लाञ्छिता रेखयाऽथवा ॥ २ ॥ बालग्रहहरी नाना कौतुकेषु च पूजिता । पीता गुल्मयुता पृष्ठे रसयोगेषु पूजिता ॥ ३ ॥ सार्धनिष्कप्रमाणाऽसौ श्रेष्ठा योगेषु युज्यते । निष्कप्रमाणा मध्या सा हीना पादोननिष्किा ॥ ४ ॥ अन्यत्रापि— पीताभा ग्रन्थिला पृष्ठे दीर्घवृन्ता वराटिका । सार्धनिष्कभरा श्रेष्ठा निष्कभारा च मध्यमा ॥ ५ ॥

१०. ] आयुर्वेदप्रकाशः । १०३ पादोननिष्कमभारा च कनिष्ठा परिकीर्तिता । वराटाः काञ्जिके स्विन्ना यामाच्छुद्धिमवाप्नुयुः ॥ ६ ॥ इति शोधनम् ॥ अङ्गाराग्नौ स्थिता ध्माता सम्यक्प्रोत्फुल्लिता यदा । स्वाङ्गशीता मृता सा तु पिष्ट्वा सम्यक् प्रयोजयेत् ॥ ७ ॥ इति भस्म ॥ कपर्दिका हिमा नेत्रहिता स्फोटक्षयापहा । कर्णस्रावाग्निमान्द्यघ्नी पित्तास्रकफनाशिनी ॥ ८ ॥ अन्यत्र— कटूष्णा दीपनी वृष्या तिक्ता वातकफापहा । परिणामादिशूलघ्नी ग्रहणीक्षयहारिणी । रसेन्द्रजारणे प्रोक्ता विडद्रव्येषु शस्यते ॥ ९ ॥ अथ सिकता । 'वालु' इति भाषा ॥ वालुका सिकता प्रोक्ता शर्करा रेतिकाऽपि च । वालुका मधुरा शीता संतापश्रमनाशिनी ॥ १० ॥ स्वेदप्रयोगतश्चैव शाखाशैत्यानिलापहा । तद्वच्च लेखनी प्रोक्ता व्रणोरःक्षतनाशिनी ॥ ११ ॥ शर्कराभ्यश्चुम्बकेन केचिद्गृह्णन्त्ययोरजः । सुकरं त्विदमाख्यातं तच्च संशोध्य मारयेत् ॥ १२ ॥ इति सिकतालोहरजोग्रहणप्रकारः ॥ अथ बोलस्य नामलक्षणगुणाः । बोलगन्धरसप्राणपिण्डगोपरसाः समाः । बोलं तु त्रिविधं प्रोक्तं रक्तं श्यामं मनुष्यजम् ॥ १३ ॥ गुणाः— बोलं रक्तहरं शीतं मेध्यं दीपनपाचनम् । मधुरं कटुकं तिक्तं ग्रहखेदत्रिदोषनुत् ॥ १४ ॥

१०४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [अध्यायः जरापस्मारकुष्ठघ्नं गर्भाशयविशोधनम् । चक्षुष्यं च सरं प्रोक्तं रक्तबोलं भिषग्वरैः ॥ १५ ॥ इति रक्तबोलम् ॥ श्यामबोलं तीक्ष्णगन्धं दद्रुकण्डूविषापहम् । कुष्ठापस्मारब्रध्नाशोरक्तग्रन्थिं च नाशयेत् ॥ १६ ॥ इति श्यामबोलम् ॥ अथ तृतीयं श्यामबोलम् ।— अपरं मानुषं बोलं सद्योव्रणविषापहम् । भग्नास्थिसन्धिजननं त्रिदोषशमनं हिमम् ॥ १७ ॥ धातुकान्तिवयःस्थैर्यवलौजोवृद्धिकारकम् । प्रमेहकुष्ठपिटिकासर्वव्रणविषापहम् ॥ १८ ॥ इति मोमियाई ॥ अथ कङ्कुष्ठोत्पत्तिनामलक्षणगुणाः । हिमाचलैकदेशे तु कङ्कुष्ठमुपजायते । तत्रैकं नलिकाख्यं स्यादन्यद्रेणुकनामकम् ॥ १९ ॥ पीतप्रभं गुरु स्निग्धं कङ्कुष्ठं शिलया समम् । मृद्वतीव शलाकाभं सच्छिद्रं नलिकाभिधम् ॥ २० ॥ रेणुकाख्यं तु कङ्कुष्ठं श्यामपीतरजोन्वितम् । त्यक्तसत्त्वं लघु प्रायः पूर्वस्माद्धीनवीर्यकम् ॥ २१ ॥ अथ नामानि— कङ्कुष्ठं काककुष्ठं च वराङ्गं कोलवालुकम् । अत्र केचित् ।— सद्योजातस्य करिणः शकृत्कङ्कुष्ठमुच्यते । यद्वा सद्यः प्रसूतस्य वाजिवालस्य विट् स्मृतम् ॥ २२ ॥

१०. ] आयुर्वेदप्रकाशः । १०५ नालं वा वाजिवालस्येत्येवं कङ्कुष्ठके भ्रमः । शुण्ठ्यम्बुभावितं शुद्धिं कङ्कुष्ठमुपगच्छति ॥ २३ ॥ अथ कङ्कुष्ठगुणाः ।— कङ्कुष्ठं रेचनं तिक्तं कटूष्णं वर्णकारकम् । कृमिशोषोदराध्मानगुल्मानाहकफापहम् ॥ २४ ॥ अन्यच्च— बब्बूलमूलिकाक्वाथजीरसौभाग्यटङ्कणम् । कङ्कुष्ठविपनाशाय भूयो भूयः पिबेन्नरः ॥ २५ ॥ अथ सौराष्ट्री । 'सोरठीमाती' इति भाषा ॥ सौराष्ट्री तुवरी काङ्क्षी मृत्तालकसुराष्ट्रजे । आढकी सापि च ख्याता मृत्स्ना च सुरमृत्तिका ॥ २६ ॥ स्फटिकाया गुणाः सर्वे सौराष्ट्रयामपि कीर्तिताः । तस्मात्परस्पराभावे प्रयोज्याऽन्यतरा बुधैः ॥ २७ ॥ अथान्येऽप्युपरसाः सन्ति यथा— अथ समुद्रफेननामगुणशोधनम् । अब्धिफेनोऽब्धिसारः स्यादब्धिजश्च समुद्रजः । समुद्रफेनश्चक्षुष्यो लेखनः शीतलः सरः ॥ २८ ॥ कर्णस्रावरुजागूत्थहरः पाचनदीपनः । अशुद्धः स करोत्यङ्गभङ्गं तस्माद्विशोधयेत् । समुद्रफेनः संपिष्टो निम्बुतोयेन शुध्यति ॥ २९ ॥ इति समुद्रफेनः ॥ अथ क्षुद्रशङ्खः । 'क्षुद्रशंखः' 'घोंघा' इति भाषा । तन्नामगुणाः— क्षुद्रशङ्खाः शङ्खनकाः शम्बूका जलशुक्तयः । शम्बूकः शीतलो नेत्ररुजास्फोटविनाशनः ॥ ३० ॥

१०६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः शीतज्वरहरस्तीक्ष्णो ग्राही दीपनपाचनः । ग्रहणीरोगहन्ता च रक्तातीसारनाशनः ॥ ३१ ॥ अस्य शुद्धिस्तु महाशङ्खवद्बोध्या ॥ २ ॥ अथ शुक्तिः । 'शिंपी' 'छिप' इति भाषा । तन्नामानि यथा राजनिघण्टौ— शुक्तिर्मुक्ताप्रसूर्श्चैव महाशुक्तिश्च शुक्तिका ॥ मुक्तास्फोटोऽब्धिमण्डूकीमौक्तिकप्रसवा च सा । ज्ञेया मौक्तिकसूर्मुक्तामाता मौक्तिकमन्दिरम् ॥ ३२ ॥ अथ गुणाः— मुक्ताशुक्तिः कटुः स्निग्धा श्वासहृद्रोगहारिणी । शूलप्रशमनी रुच्या मधुरा दीपनी परा ॥ ३३ ॥ जलशुक्तिकानामानि— जलशुक्तिर्वारिशुक्तिः कृमिभूः क्षुद्रशुक्तिका । जम्बूका जलशुक्तिश्च पुटिका तोयशुक्तिका ॥ ३४ ॥ अथ गुणाः— जलशुक्तिः कटुः स्निग्धा दीपनी गुल्मशूलनुत् । विषदोषहरा रुच्या पाचनी बलदायिनी ॥ ३५ ॥ अनयोः शोधनं गुणाश्च— शुक्तिस्तु शिशिरा पित्तरक्तज्वरविनाशिनी । शोधनं शङ्खवत्तस्य मृतिः प्रोक्ता कपर्दवत् ॥ ३६ ॥ अथ कृष्णमृत्तिकानामगुणाः । 'कालीमाटी' इति भाषा । मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्स्ना मृत्सा च मृत्तिका । कृष्णमृत्क्षतदाहास्रप्रदरश्लेष्मपित्तनुत् ॥ ३७ ॥ अथ पङ्कः । 'काद्व' इति भाषा । तन्नामगुणाः— [पार्श्वे हस्तलिखितम्: चरके] पङ्कः कर्दम इत्युक्तो जम्बालः पङ्किलस्तथा । पङ्को दाहास्रपित्तार्तिशोफघ्नः शीतलः सरः ॥ ३८ ॥