भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
| २१४ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. १६ |
|---|
अन्यथा हि प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये स्याताम् । न चान्नमयादिभ्य इवानन्दमयादन्योऽन्तर आत्माऽभिधीयते । एतन्निष्ठैव च 'सैषा भार्गवी वारुणी विद्या' ( तै० २।६ ) तस्मादानन्दमयः पर एवात्मा ॥ १५ ॥
नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ १६ ॥
इतश्चानन्दमयः पर एवात्मा । नेतरः । इतर ईश्वरादन्यः संसारी जीव इत्यर्थः । न जीव आनन्दमयशब्देनाभिधीयते । कस्मात् ? अनुपपत्तेः । आनन्दमयं हि प्रकृत्य श्रूयते—'सोऽकामयत । बहु स्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इदं सर्वमसृजत , यदिदं किंच' ( तै० २।६ ) इति । तत्र प्राक्शरीराद्युत्पत्तेरभिध्यानं, सृज्यमानानां च विकाराणां स्रष्टुरव्यतिरेकः, सर्वविकारसृष्टिश्च न परस्मादात्मनोऽन्यत्रोपपद्यते ॥ १६ ॥
भामती
परब्रह्मैवानन्दमयमित्याह सूत्रकारः ॐ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॐ । मान्त्रवर्णिकमेव परं ब्रह्म ब्राह्मणेऽप्यानन्दमय इति गीयते इति ॥ १५ ॥
अपि चानन्दमयं प्रकृत्य शरीराद्युत्पत्तेः प्राक् स्रष्टृत्वश्रवणाद् बहु स्यामिति च सृज्यमानानां स्रष्टुरानन्दमयादभेदश्रवणादानन्दमयः पर एवेत्याह सूत्रम् ॐ नेतरोऽनुपपत्तेः ॐ । नेतरो जीव आनन्दमयः, तस्यानुपपत्तेरिति ॥ १६ ॥
भामती-व्याख्या
कहा करते हैं, “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म”—यह वाक्य तो ऐसे ब्रह्म का प्रतिपादक है, जो धर्मानुष्ठानादि का उपयोगी नहीं, प्रत्युत विरोधी माना गया है। फलतः “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म”—इस वाक्य को गौणरूप से ही 'मन्त्र' कहना होगा। जब सूत्र-घटक 'मन्त्रवर्ण' पद औपचारिक या गौणार्थक है, तब अन्नमयादि चार कोशों के प्रतिपादक वाक्य-समूह का 'मन्त्रवर्ण' पद से ग्रहण करना ही उचिततर है और “अन्योऽन्तर आत्मानन्दमयः”—इस वाक्य को तो ब्राह्मण वाक्य कहा ही गया है। इन दोनों में परस्पर उपायोपेयभाव और एकार्थपरत्व निश्चित है, जैसे ब्राह्मण वाक्य मन्त्रार्थ का निर्णायक या उपाय होता है, वैसे ही 'कोश-वाक्य' भी 'आनन्दमय-वाक्य' की अर्थावगति में उपकारक है, दोनों की प्रतिपाद्य वस्तु में प्रत्यभिज्ञा भी स्पष्ट है—इस आशय को लेकर श्री वाचस्पति मिश्र कहते हैं—] मन्त्र-वाक्य उपेय ( निर्णय ) और ब्राह्मण वाक्य उपाय ( निर्णायक होता है। प्रकृत में दोनों वाक्यों की एकार्थ-प्रतिपत्ति को ध्यान में रखने से यह स्पष्ट हो जाता है कि आनन्दमय ब्रह्म ही है, क्योंकि 'तस्माद्वा एतस्मादन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः' इत्यादि चारों वाक्य-खण्डरूपी मन्त्र में प्रयुक्त 'अन्य' और 'अन्तर' पद परब्रह्म के ही समर्पक हैं, उसी ब्रह्म की 'अन्योऽन्तर आत्मानन्दमयः'—इस ब्राह्मण में प्रत्यभिज्ञा हो रही है, अतः 'आनन्दमय' शब्द से परब्रह्म का ही ग्रहण करना चाहिए, ऐसा सूत्रकार का कहना है—“मन्त्रवर्णिकमेव च गीयते” अर्थात् मान्त्रवर्णिक परब्रह्म ही उक्त ब्राह्मण वाक्य में 'आनन्दमय' पद के द्वारा अभिहित होता है। [ मिश्रजी के मन्त्र भाग में ब्राह्मण की सन्निधि और सन्निधि-प्रयुक्त प्रत्यभिज्ञा का जैसा सामञ्जस्य है, वैसा सच्चिदानन्दात्मक ब्रह्म का उद्बोधकत्व स्पष्ट नहीं, जैसा कि भाष्यकार का मन्त्रवर्ण है ] ॥ १५ ॥
'आनन्दमय' का प्रकरण आरम्भ करके जीव के शरीरादि की उत्पत्ति से पहले ही कामना, ईक्षण और स्रष्टृत्व का प्रतिपादन किया गया है—'सोऽकामयत, बहु स्याम् प्रजायेय, स तपोऽतप्यत, स तपस्तप्त्वा इदं सर्वमसृजत” (तै. उ. २।६)। सृष्टि के रचयिता का आनन्द-
आनन्दमयस्थ ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २१५
भेदव्यपदेशाच्च ॥ १७ ॥
इतश्च नानन्दमयः संसारी। यस्मादानन्दमयाधिकारे—'रसो वै सः। रसं ह्ये- वायं लब्ध्वानन्दीभवति' ( तै० २।७ ) इति जीवानन्दमयौ भेदेन व्यपदिशति। नहि लब्धैव लब्धव्यो भवति। कथं तर्हि 'आत्माऽन्वेष्टव्यः', 'आत्मलाभान्न परं विद्यते' इति श्रुतिस्मृती ? यावता न लब्धैव लब्धव्यो भवतीत्युक्तम्। बाढम्, तथाप्यात्मनो- ऽप्रच्युतात्मभावस्यैव सतस्तत्त्वानवबोधनिमित्तो मिथ्यैव देहादिष्वनात्मस्वात्मत्व- निश्चयो लौकिको दृष्टः। तेन देहादिभूतस्यात्मनोऽप्यात्माऽनन्विष्टोऽन्वेष्टव्योऽलब्धो लब्धव्योऽश्रुतः श्रोतव्योऽमतो मन्तव्योऽविज्ञातो विज्ञातव्य इत्यादिभेदव्यपदेश उपपद्यते। प्रतिषिध्यत एव तु परमार्थतः सर्वज्ञात्परमेश्वरादन्यो द्रष्टा श्रोता वा
भामती
ॐ भेदव्यपदेशाच्च ॐ । रसः सारो ह्ययमानन्दमय आत्मा रसं ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दीभवतीति । सोऽयं जीवात्मनो लब्धृभाव आनन्दमयस्य च लभ्यता नाभेद उपपद्यते । तस्मादानन्दमयस्य जीवात्मनो भेदे परब्रह्मत्वं सिद्धं भवति । चोदयति ॐ कथं तर्हि इति ॐ । यदि लब्धा न लब्धव्यः, कथं तर्हि परमात्मनो वस्तुतोऽभिन्नेन जीवात्मना परमात्मा लभ्यत इत्यर्थः । परिहरति ॐ बाढं तथापि इति ॐ । सत्यं परमार्थतोऽभेदेऽप्यविद्यारोपितं भेदमपाश्रित्य लब्धृलब्धव्यभाव उपपद्यते । जीवो ह्यविद्यया परब्रह्मणो भिन्नो दर्शितः, न तु जीवादपि । तथा चानन्दमयश्चेज्जीवो न जीवस्याविद्ययापि स्वतो भेदो दर्शित इति न च लब्धृलब्धव्यभाव इत्यर्थः । भेदाभेदौ च न जीवपरब्रह्मणोरित्युक्तमधस्तात् । स्यादेतत् — यथा परमेश्वरादभिन्नो जीवात्मा द्रष्टा न भवत्येवं जीवात्मनोऽपि द्रष्टुर्न भिन्नः परमेश्वर इति जीवस्या-
भामती-व्याख्या
मयात्मा से अभेद-प्रतिपादन यह सिद्ध करता है कि "नेतरोऽनुपपत्तेः"। इतर अर्थात् ब्रह्म से भिन्न जीव को आनन्दमय नहीं कहा जा सकता, क्योंकि शरीरादि की उत्पत्ति से पहले उसमें अभिध्यान और सृष्टि-कर्तृत्व की उपपत्ति नहीं हो सकती ॥ १६ ॥
आनन्दमय को अभिलक्ष्य करके कहा गया है—"रसो वै सः, रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी- भवति" ( तै. उ. २।७ ) अर्थात् आनन्दमयात्मा वह आनन्दरस है, जिसको प्राप्त करके यह ( जीव ) आनन्दित हो जाता है। जीवात्मा जब उस आनन्दमय का लब्धा ( प्रापक ) और आनन्दमय लब्धव्य है, इस प्रकार जीव और आनन्दमय का भेद-प्रतिपादन यह सिद्ध करता है कि आनन्दमय जीव नहीं।
शङ्का—यदि लब्धा लब्धव्य नहीं होता, तब श्रुति और स्मृति में जीव के लिए अभिन्न- स्वरूप परमात्मा को अन्वेष्टव्य ( गवेषणीय ) क्यों कहा है ?
समाधान -- यद्यपि जीवात्मा और परमात्मा का वस्तुतः अभेद है, तथापि अविद्या के द्वारा आपादित भेद को लेकर लब्धृत्व और लब्धव्यत्व की उपपत्ति हो जाती है अर्थात् देहादि-तादात्म्यापन्न आत्मा प्रापक और सर्वोपाधि-रहित आत्मा लब्धव्य हो जाता है। आशय यह है कि अविद्या के द्वारा जीव को ब्रह्म से ही भिन्न दर्शाया गया है, जीव से जीव को भिन्न नहीं कहा गया है, यदि आनन्दमय को जीव कहा जाता है, तब जीव की अविद्या के द्वारा वह स्वयं अपने से भिन्न क्योंकर सिद्ध होगा? भेद के विना जीव में लब्धृत्व और आनन्दमय में लब्धव्यत्व नहीं बन सकता। जीव और ब्रह्म का भेदाभेद पहले ही खण्डित हो चुका है।
शङ्का —जैसे परमात्मा से भिन्न जीवात्मा द्रष्टा नहीं होता, वैसे ही जीवात्मारूप द्रष्टा से परमेश्वर भिन्न नहीं, अतः जीव यदि अनिर्वाच्य है, तब परमेश्वर भी अनिर्वाच्य ही हो
२१६ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. १९
'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' (बृ० ३।७।२३) इत्यादिना । परमेश्वरस्त्वविद्याकल्पिताच्छा- रीरात्कर्तुर्भोक्तुर्विज्ञानात्माख्यादन्यः । यथा मायाविनश्चर्मखङ्गधरात्सूत्रेणाकाशमधिरो- हतः स एव मायावी परमार्थरूपो भूमिष्ठोऽन्यः । यथा वा घटाकाशादुपाधिपरिच्छि- न्नादनुपाधिरपरिच्छिन्न आकाशोऽन्यः । ईदृशं च विज्ञानात्मपरमात्मभेदमाश्रित्य 'नेतरोऽनुपपत्तेः', 'भेदव्यपदेशाच्च' इत्युक्तम् ॥ १७ ॥
कामाच्च नानुमानापेक्षा ॥ १८ ॥
आनन्दमयाधिकारे च 'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय' (तै० २।६) इति काम- यितृत्वनिर्देशान्नानुमानिकमपि सांख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रधानमानन्दमयत्वेन कारण- त्वेन वाऽपेक्षितव्यम् । 'ईक्षतेर्नाशब्दम्' (ब्र० सू० १।१।५) इति निराकृतमपि प्रधानं पूर्व- सूत्रोदाहृतां कामयितृत्वश्रुतिमाश्रित्य प्रसङ्गात्पुनर्निराक्रियते गतिसामान्यप्रपञ्च- नाय ॥ १८ ॥
अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॥ १९ ॥
इतश्च न प्रधाने जीवे वानन्दमयशब्दः । यस्मादस्मिन्नानन्दमये प्रकृत आत्मनि प्रतिबुद्धस्याऽस्य जीवस्य तद्योगं शास्ति । तदात्मना योगस्तद्योगः, तद्भावापत्तिः ।
भामती
निर्वाच्यत्वे परमेश्वरोऽप्यनिर्वाच्यः स्यात् तथा च न वस्तु सन्नियत आह ॐ परमेश्वरस्त्वविद्याकल्पि- ताद् इति ॐ । रजतं हि समारोपितं न शुक्तितो भिद्यते । नहि तद्भेद्रेनाभेदेन वा शक्यं निर्वक्तुं, शुक्तिस्तु परमार्थसती निर्वचनीयानिवर्चनीयाद्रजताद्विविक्त एव । अत्रैव सरूपमात्रं दृष्टान्तमाह ॐ यथा मायाविन इति ॐ । एतदपरितोषेणात्यन्तरूपं दृष्टान्तमाह ॐ यथा वा घटाकाशाद् इति ॐ । शेषमति- रोहितार्थम् ॥ १७-१९ ॥
भामती-व्याख्या
जायगा । अनिर्वाच्य होने पर परमार्थसत् क्योंकर रह सकेगा ?
समाधान — उक्त शङ्का का समाधान करते हुए भाष्यकार ने कहा है— "परमेश्वरस्तु अविद्याकल्पितात् शारीरात् कर्तुर्भोंक्तुर्विज्ञानात्माख्यादन्यः" । जैसे शुक्ति में समारोपित रजत की सत्ता शुक्ति की सत्ता से भिन्न नहीं, किन्तु शुक्ति की सत्ता रजत की सत्ता से भिन्न होती है, वैसे ही जीवरूप अध्यस्त पदार्थ अपने अधिष्ठानभूत परमेश्वर से भिन्न नहीं, किन्तु परमेश्वर अपने में अध्यस्त जीव से भिन्न पारमार्थिक है । इसके अनुरूप दृष्टांत प्रस्तुत किया जाता हैं—"यथा माया- विनः चर्मखङ्गधरात् सूत्रेणाकाशमधिरोहतः स एव मायावी परमार्थरूपो भूमिष्ठोऽन्यः" । जैसे एक ही ऐन्द्रजालिक अपने वास्तविक रूप में भूमि पर खड़ा है और काल्पनिकरूप के द्वारा आकाश में लटक रहे एक सूत पर चढ़ रहा है । वहाँ उसके काल्पनिक रूप से उसका भूमि पर अवस्थित वास्तविक रूप भिन्न होता है, वैसे ही जीव से ब्रह्म भिन्न होता है । अन्य अनुरूप दृष्टान्त दिखाया जाता है— "यथा वा घटाकाशाद् उपाधिपरिच्छिन्नाद् अनुपाधिरपरि- च्छिन्न आकाशोऽन्यः" । जैसे घटादि उपाधियों से परिच्छिन्न आकाश की अपेक्षा अनवच्छिन्न आकाश भिन्न होता है, वैसे ही जीवरूप अवच्छिन्न चेतन की अपेक्षा ब्रह्मरूप अनवच्छिन्न चेतन भिन्न होता है । शेष भाष्य अत्यन्त सुबोध है । ["कामाच्च नानुमानापेक्षा"—इस सूत्र के द्वारा "सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय" (तै. उ. २।६) इस श्रुति में निर्दिष्ट कामयितृत्वा- नुपपत्ति दिखाकर प्रधान तत्त्व की आनन्दमयता का खण्डन किया गया । "अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति"—यह सूत्र कहता है कि मोक्षावस्था में जीव आनन्दमय तत्त्व से तादात्म्य स्थापित कर लेता है, अतः तादात्म्य के अनुयोगी का अपने प्रतियोगी से भिन्न होना स्वाभा-
आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २१७
मुक्तिरित्यर्थः । तद्योगं शास्ति शास्त्रम्- 'यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽ- निलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते, अथ सोऽभयं गतो भवति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नु- दरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति' (त० २।७) इति । एतदुक्तं भवति- यदै- तस्मिन्नान्दमयेऽल्पमप्यन्तरमतादात्म्यरूपं पश्यति, तदा संसारभयान्न निवर्तते । यदा त्वेतस्मिन्नानन्दमये निरन्तरं तादात्म्येन प्रतितिष्ठति, तदा संसारभयान्निवर्तत इति । तच्च परमात्मपरिग्रहे घटते, न प्रधानपरिग्रहे जीवपरिग्रहे वा । तस्मादानन्दमयः परमात्मेति स्थितम् ।
इदं त्विह वक्तव्यम्- 'स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः' । 'तस्माद्वा एतस्माद- न्नरसमयादन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः' तस्मात् 'अन्योऽन्तर आत्मा मनो- मयः' तस्मात् 'अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः' (तै० २।१,२,३,४) इति च विकारार्थे मयट्प्रवाहे सत्यानन्दमय एवाकस्मादर्धजरतीयन्यायेन कथमिव मयटः प्राचुर्यार्थत्वं ब्रह्मविषयत्वं चाश्रीयत इति ? मान्त्रवर्णिकब्रह्माधिकारादिति चेत्, -न, अन्नमयादीना- मपि तर्हि ब्रह्मत्वप्रसङ्गः । अत्राह - युक्तमन्नमयादीनामब्रह्मत्वं, तस्मात्तस्मादान्तरस्या- न्तरस्यान्यस्यान्यस्यात्मन उच्यमानत्वाद्, आनन्दमयात्तु न कश्चिदन्य आन्तर आत्मो-
भामती स्वमतपरिग्रहार्थमेकदेशिमतं दूषयति ॐ इदं त्विह वक्तव्यम् इति ॐ । एष तावदुत्सर्गो यत्— ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति ब्रह्मशब्दात्प्रतीयते । विशुद्धं ब्रह्म, विकृतं त्वानन्दमयशब्दतः ॥
भामती-व्याख्या विक है। आशय यह है कि "यदा ह्येवैष एतस्मिन् अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते" (तै. उ. २।७) इस श्रुति के द्वारा आनन्दमय पदार्थ के साथ जो जीव की तद्रूपापत्ति दिखाकर मुक्ति का स्वरूप दिखाया गया है, वह तभी उपपन्न हो सकता है, जब कि आनन्दमय पदार्थ को ब्रह्मरूप माना जाय ] ॥ १७-१९ ॥
एकदेशी के मत का निरास - कथित एकदेशी के मत में यह प्रश्न उठता है कि “स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः” (तै. उ. २।१), “तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमायाद् अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः” (तै. उ. २।२), “तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयाद् अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः” (तै. उ. २।३), “तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयाद् अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः” (तै. उ. २।४), “तस्माद्वा एतस्माद् विज्ञानमयाद् अन्योऽन्तर आत्मा आनन्दमयः” (तै. उ. २।५) यहाँ सब पाँच वाक्यों में 'मयट्' का प्रयोग हुआ है, पूर्व के चार वाक्यों में तो 'मयट्' विकारार्थक है किन्तु पञ्चम वाक्य में 'मयट्' प्राचुर्यार्थक मान लिया गया, यह क्यों ? विकारार्थक 'मयट्' के प्रवाह में अकस्मात् एक मयट् को प्राचुर्यार्थक क्योंकर माना जा सकता है ? यहाँ तो 'अर्धजरतीय' न्याय लागू होता है [ अर्धजरतीयन्याय का स्पष्टीकरण करते हुए सोमेश्वर भट्ट कहते है— “केनचित्पाशुपतेन सर्व- जरत्या योषितोऽनुपभोग्यत्वात् सर्वतरुण्याश्च वृद्धेऽप्यरुचिप्रसङ्गाद् अर्धजरत्यानयने दूतः प्रेषितः” (न्या. सु. पृ. १३५) । आधी बूढ़ी और आधी तरुणी स्त्री का निर्माण या अन्वेषण जैसे असंगत है, वैसे ही एक प्रवाह में पठित कुछ मयट् प्रत्ययों को विकारार्थक और कुछ को प्राचुर्यार्थक मानना असंगत है। इस न्याय के लिए 'आधा तीतर और आधा बटेर' की कहावत प्रचलित है ] ।
ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति ब्रह्मशब्दात् प्रतीयते । विशुद्धं ब्रह्म विकृतं त्वानन्दमयशब्दतः ॥
२८
२१८ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. १९
च्यते, तेनानन्दमयस्य ब्रह्मत्वम्, अन्यथा प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियाप्रसङ्गादिति । अत्रो- च्यते,—यद्यप्यन्नमयादिभ्य इवानन्दमयादन्योऽन्तर आत्मेति न श्रूयते, तथापि नानन्द- मयस्य ब्रह्मत्वं, यत आनन्दमयं प्रकृत्य श्रूयते—'तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' (तै० २।५) इति । तत्र यद् ब्रह्म मन्त्रवर्ण प्रकृतम्—'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति, तदिह 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्युच्यते । तद्विजिज्ञापयिषयैवान्नमयादय आनन्दमयपर्यन्ताः पञ्च कोशाः कल्प्यन्ते । तत्र कुतः प्रकृतहानाऽप्रकृतप्रक्रियाप्रसङ्गः ? नन्वानन्दमयस्यावयवत्वेन 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्युच्यते, अन्नमयादीनामिव 'इदं पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यादि । तत्र कथं ब्रह्मणः स्वप्रधानत्वं शक्यं विज्ञातुम् ? प्रकृतत्वादिति ब्रूमः। नन्वानन्दमयावयवत्वे- नापि ब्रह्मणि विज्ञायमाने न प्रकृतत्वं हीयते, आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वादिति । अत्रोच्यते,- तथा सति तदेव ब्रह्मानन्दमय आत्माऽवयवी, तदेव च ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठावयव इत्य- सामञ्जस्यं स्यात् । अन्यतरपरिग्रहे तु युक्तं 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यत्रैव ब्रह्मनिर्देश आश्रयितुं, ब्रह्मशब्दसंयोगात् ; नानन्दमयवाक्ये ब्रह्मशब्दसंयोगाभावादिति । अपिच 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्युक्त्वेदमुच्यते,-'तदप्येष श्लोको भवति । असन्नेव स भवति । असद् ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति' (तै० २।६) । अस्मिंश्च श्लोकेऽनुकृष्यानन्दमयं, ब्रह्मण एव भावाभाववेदनयोर्गुणदोषा- भिधानाद् गम्यते 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यत्र ब्रह्मण एव स्वप्रधानत्वमिति । न चानन्द- मयस्यात्मनो भावाभावशङ्का युक्ता; प्रियप्रमोदादिविशेषस्यानन्दमयस्य सर्वलोकप्रसिद्ध- त्वात् । कथं पुनः स्वप्रधानं सद्ब्रह्म, आनन्दमयस्य पुच्छत्वेन निर्दिश्यते - 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इति ? नैष दोषः; पुच्छवत्पुच्छं, प्रतिष्ठा परायणमेकनीडं लौकिकस्यानन्द- जातस्य ब्रह्मानन्द इत्येतदनेन विवक्ष्यते, नावयवत्वम्; 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति' (बृह० ४।३।३२) इति श्रुत्यन्तरात् । अपि च आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वे प्रियाद्यवयवत्वेन सविशेषं ब्रह्माभ्युपगन्तव्यम्, निर्विशेषं तु ब्रह्म वाक्यशेषे श्रूयते; वाङ्मनसयोरगोचरत्वाभिधानात्—'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चनेति' (तै० २।९) । अपि च आनन्द- प्रचुर इत्युक्तेऽपि दुःखस्तित्वमपि गम्यते; प्राचुर्यस्य लोके प्रतियोग्यल्पत्वापेक्षत्वात् । तथा च सति 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा' (७।२४।१) इति भूम्नि ब्रह्मणि तद्व्यतिरिक्ताभावश्रुतिरुपरुध्येत । प्रतिशरीरं च प्रियादिभेदादा- नन्दमयस्यापि भिन्नत्वम्, ब्रह्म तु न प्रतिशरीरं भिद्यते; 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तैत्ति० २।१) इत्यानन्त्यश्रुतेः, 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढ़ः सर्वव्यापी सर्वभूतान्त- रात्मा' (श्वे० ६।११) इति च श्रुत्यन्तरात् । न चानन्दमयस्याभ्यासः श्रूयते, प्राति-
भामती
तत्र किं पुच्छपदसमभिव्याहारादन्नमयादिषु चास्यावयवपरत्वेन प्रयोगादिहाप्यवयवपरत्वात् पुच्छ- पदस्य तत्समानाधिकरणं ब्रह्मपदमपि स्वार्थत्यागेन कथञ्चिदवयवपरं व्याख्यायताम् ? आनन्दमयपदं
भामती-व्याख्या
[ 'ब्रह्म' शब्द और 'आनन्दमय' शब्द पर ध्यान देने से प्रतीत होता है कि 'ब्रह्म' शब्द से अविकृत विशुद्ध चिदात्मा की एवं 'आनन्दमय' शब्द से आनन्द के विकारभूत पदार्थ की प्रतीति होती है, अतः उक्त दोनों शब्दों का सामानाधिकरण्य क्योंकर सम्भव होगा ? ] यहां यह सन्देह होता है कि 'पुच्छ' पद का 'ब्रह्म' पद के साथ समभिव्याहार एवं अन्नमयादि का
आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २१९
पदिकार्थमात्रमेव हि सर्वत्राभ्यस्यते—'रसो वै सः, रसं ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी- भवति, को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात्, यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्' । 'सैषाऽऽन- न्दस्य मीमांसा भवति' । 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चनेति' (तै० २।७,८,९ ) 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्' ( तै० ६।६ ) इति च । यदि च आनन्दमयशब्दस्य ब्रह्म- विषयत्वं निश्चितं भवेत्, तत उत्तरेष्वा नन्दमात्रप्रयोगेष्वप्यानन्दमयाभ्यासः कल्प्येत । न त्वानन्दमयस्य ब्रह्मत्वमस्ति, प्रियशिरस्त्वादिभिर्हेतुभिरित्यवोचाम । तस्माच्छ्रुत्यन्तरे 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' ( बृ० ३।९।२८ ) इत्यानन्दप्रातिपदिकस्य ब्रह्मणि प्रयोगद- र्शनात् । 'यदेष आकाश आनन्दो न स्याद्' इत्यादिर्ब्रह्मविषयः प्रयोगो न त्वानन्दमया- भ्यास इत्यवगन्तव्यम् । यस्त्वयं मयडन्तस्यैवानन्दशब्दस्याभ्यासः—'एतमानन्दमय- मात्मानमुपसंक्रामति' ( तै० २।८ इति, न तस्य ब्रह्मविषयत्वमस्ति, विकारात्मना- मेवान्नमयादीनामनात्मनामुपसंक्रमितव्यानां प्रवाहे पतितत्वात् । नन्वानन्दमयस्योप-
भामती
चान्नमयादिविकारवाचिप्रायपठितं विकारवाचि वा, कथञ्चित् प्रचुरानन्दवाचि वा ब्रह्मण्यप्रसिद्धं कया- चिद् वृत्त्या ब्रह्मणि व्याख्यायताम् ? आनन्दपदाभ्यासेन च ज्योतिष्पदेनेव ज्योतिष्टोम आनन्दमयो लक्ष्यत्ताम्, उतानन्दमयपदं विकारार्थमस्तु, ब्रह्मपदं च ब्रह्मण्येव स्वार्थेऽस्तु, आनन्दपदाभ्यासश्च स्वार्थे, पुच्छपद- मात्रमवयवप्रायलेखितमधिकरणपरतया व्याक्रियतामिति कृतबुद्धय एव विदाङ्कुर्वन्तु । तत्र
प्रायपाठपरित्यागो मुख्यत्रितयलङ्घनम् ।
पूर्वस्मिन्नुत्तरे पक्षे प्रायपाठस्य बाधनम् ॥
पुच्छपदं हि वालधौ मुख्यं सदानन्दमयावयवे गौणमेवेति मुख्यशब्दार्थलङ्घनम् अवयवपरतायाम- धिकरणपरतायां च तुल्यम् । अवयवप्रायलेखबाधश्च विकारप्रायलेखबाधेन तुल्यः । ब्रह्मपदमानन्दमयपदम्
भामती-व्याख्या
प्राय-पाठ देख कर क्या यह मान लिया जाय कि अवयवार्थक पुच्छं पद-समभिव्याहृत 'ब्रह्म' पद अपने विशुद्धचिदात्मरूप वाच्यार्थ को छोड़ कर अवयवरूप अर्थ को कहता है ? या 'आनन्दमय' पद विकारार्थक पदों के प्रवाह में पठित होने के कारण विकार-वाची है ? या किसी प्रकार प्रचुर आनन्द का वाचक है ? या ब्रह्म में अप्रसिद्ध होने पर भी किसी वृत्ति के द्वारा ब्रह्मपरक है ? या जैसे अभ्यस्त 'ज्योति पद की ज्योतिष्टोम में लक्षणा होती है, वैसे ही अभ्यस्त 'आनन्द' पद की आनन्दमय में लक्षणा की जाय ? अथवा 'आनन्दमय' पद विकारार्थक ही रहे, ब्रह्म' पद भी अपने स्वार्थभूत ब्रह्म का ही वाचक रहे, 'आनन्द' पद का अभ्यास भी अपने स्वार्थमात्र का समर्थक रहे, केवल 'पुच्छ' पद अवयवार्थक पदों के प्रवाह में प्रविष्ट होने के कारण अधिकरणार्थक मान लिया जाय ? इन प्रश्नों पर विवेचकों को अपना विचार प्रस्तुत करना चाहिए । उन पक्षों में —
प्रायपाठपरित्यागो मुख्यत्रितयलङ्घनम् ।
पूर्वस्मिन्नुत्तरे पक्षे प्रायपाठस्य बाधनम् ॥
[ 'मयट्' प्रत्यय विकारार्थ में, 'ब्रह्म' शब्द ब्रह्मरूप अर्थ में और अभ्यस्यमान 'आनन्द' शब्द प्रकृत्यर्थ में स्वभावतः मुख्य है, इन तीनों स्वभावों का पूर्व पक्ष में उल्लङ्घन और 'आनन्दमय' पद का विकारार्थक पदों के प्राय में पाठ उपेक्षित हो जाता है । उत्तर पक्ष में केवल 'पुच्छ' पद का अवयव-प्राय-पाठ बाधित होता है, मुख्यार्थक तीनों पदों पर किसी प्रकार का आघात नहीं आता ] अर्थात् 'पुच्छ' पद पशु की बालधि ( लाङ्गूल ) में मुख्य होकर आनन्दमय के अवयवार्थ में गौण ही माना जाता है। मुख्य शब्दार्थ का उल्लङ्घन अवयवपरता ओर
| २२० | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. १९ |
|---|
संक्रमितव्यस्यान्नमयादिवदब्रह्मत्वे सति नैव विदुषो ब्रह्मप्राप्तिः फलं निर्दिष्टं भवेत्। नैष दोषः, आनन्दमयोपसंक्रमणनिर्देशेनैव पुच्छप्रतिष्ठाभूतब्रह्मप्राप्तेः फलस्य निर्दिष्टत्वात्। 'तदप्येष श्लोको भवति। यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्यादिना च प्रपञ्च्यमानत्वात्। या त्वानन्दमयसंनिधाने 'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति' इयं श्रुतिरुदाहृता, सा 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यनेन संनिहिततरेण ब्रह्मणा संबध्यमाना नानन्दमयस्य ब्रह्मतां प्रतिबोधयति। तदपेक्षत्वाच्चोत्तरस्य ग्रन्थस्य 'रसो वै सः' इत्यादेर्नानन्दमयविषयता। ननु 'सोऽकामयत' इति ब्रह्मणि पुंल्लिङ्गनिर्देशो नोपपद्यते। नायं दोषः, 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः' इत्यत्र पुंल्लिङ्गेनाप्यात्मशब्देन ब्रह्मणः प्रकृतत्वात्। या तु भार्गवी वारुणी विद्या 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानाद्' इति, तस्यां मयडश्रवणात्, प्रियशिरस्त्वाद्यश्रवणाच्च युक्तमानन्दस्य ब्रह्मत्वम्। तस्मादणुमात्रमपि विशेषमनाश्रित्य न स्वत एव प्रियशिरस्त्वादि ब्रह्मण उपपद्यते। नचेह सविशेषं ब्रह्म प्रतिपिपादयिषितं, वाङ्मनसगोचरातिक्रमश्रुतेः। तस्मादन्नमयादिष्वि-
भामती
आनन्दपदमिति त्रितयलङ्घनं त्वधिकं, तस्मान्मुख्यत्रितयलङ्घनादसाधीयान् पूर्वः पक्षः। मुख्यत्रयानुगुण्येन तूत्तर एव पक्षो युक्तः। अपि चानन्दमयपदस्य ब्रह्मार्थत्वे ब्रह्म पुच्छमिति न समञ्जसम्। नहि तदेवावयव्यवयवश्चेति युक्तम्। आधारपरत्वे च पुच्छशब्दस्य प्रतिष्ठेत्येतदप्युपपन्नतरं भवति। आनन्दमयस्य चान्तरत्वमन्नमयादिकोशापेक्षया। ब्रह्मणस्त्वान्तरत्वमानन्दमयार्थाद् गम्यत इति न श्रुत्योक्तम्। एवं चान्न मयादिवदानन्दमयस्य प्रियाद्यवयवयोगो युक्तः। वाङ्मनसागोचरे तु परब्रह्मण्युपाधिमन्तर्भाव्य प्रियाद्यवयवयोगः प्राचुर्यं च क्लेशेन व्याख्यायेयाताम्। तथा च मन्त्रवर्णिकस्य ब्रह्मण एव ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति स्वप्रधानस्याभिधानात् तस्यैवाधिकारो नानन्दमयस्येति। सोऽकामयतेत्याद्या अपि श्रुतयो ब्रह्मविषया नानन्दमयविषया इत्यर्थसंक्षेपः। सुगममन्यत्॥
भामती-व्याख्या
अधिकरणार्थपरता—इन दोनों पक्षों में समान है। अवयवार्थक पदों के प्राय-पाठ का बाध विकारार्थक पदों के प्राय-पाठ-बाध के तुल्य है, किन्तु 'ब्रह्म' पद, 'आनन्दमय' पद और 'आनन्द' पद—तीनों की मुख्यार्थता का बाध अधिक होता है, अतः मुख्य त्रितय का उल्लङ्घन होने के कारण पूर्व पक्ष अयुक्त और मुख्य-त्रितय का पोषक होने के कारण उत्तर पक्ष श्रेष्ठ है।
दूसरी बात यह भी कि 'आनन्दमय' पद को ब्रह्मार्थक मानने पर **"ब्रह्म पुच्छम्"—**इस वाक्य का सामञ्जस्य नहीं बैठता, क्योंकि वही ब्रह्म अवयवी भी और अपना अवयव भी हो—ऐसा सम्भव नहीं। 'पुच्छ' शब्द को आधारपरक मानने पर 'प्रतिष्ठा' पद भी उपपन्नतर हो जाता है। आनन्दमय में अभ्यन्तरता का प्रतिपादन अन्नमयादि कोशों की अपेक्षा किया जा सकता है। ब्रह्म में सर्वान्तरता तो अर्थात् सिद्ध हो जाती है, अतः श्रुति ने उसका अभिधान नहीं किया। इस प्रकार अन्नमयादि के समान आनन्दमय के प्रियादि अवयवों का योग और प्राचुर्य का समन्वय हो सकता है, किन्तु वह सुकर नहीं, अपितु क्लेश-साध्य है। फलतः **"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म"—**इस मन्त्रवर्ण में प्रस्तावित ब्रह्म का ही **"ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा"—**यहाँ पर मुख्यतः अभिधान किया गया है, वही अधिकृत है, आनन्दमय नहीं। "सोऽकामयत" (तै. उ. २।६) इत्यादि श्रुतियाँ भी ब्रह्म को ही विषय करती हैं, आनन्दमय को नहीं। शेष भाष्य सुगम है। [यह जो शङ्का होती है कि 'ब्रह्म' पद नपुंसक लिङ्ग है, उसका **"सोऽकामयत"—**यहाँ पुँल्लिङ्गरूप से निर्देश क्योंकर होगा?' उस शङ्का का समाधान यह है कि **"तस्माद्वा एतस्मादात्मनः आकाशः सम्भूतः"—**इत्यादि वाक्यों में उसी ब्रह्म का
आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वम् ] हन्दीसहितभामतीसंवलितम् २२१
वानन्दमयेऽपि विकारार्थ एव मयड् विज्ञेयो न प्राचुर्यार्थः, सूत्राणि त्वेवं व्याख्येयानि— 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यत्र किमानन्दमयावयवत्वेन ब्रह्म विवक्ष्यत उत स्वप्रधानत्वे- नेति ? पुच्छशब्दादवयवत्वेनेति प्राप्त उच्यते—'आनन्दमयोऽभ्यासात्' । आनन्दमय आत्मत्यत्र 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इति स्वप्रधानमेव ब्रह्मोपदिश्यते, अभ्यासात् । 'असन्नेव स भवति' इत्यस्मिन्निगमनश्लोके ब्रह्मण एव केवलस्याभ्यस्यमानत्वात् । 'विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात्' । विकारशब्देनावयवशब्दोऽभिप्रेतः । पुच्छमित्य- वयवशब्दान्न स्वप्रधानत्वं ब्रह्मण इति यदुक्तं, तस्य परिहारो वक्तव्यः । अत्रोच्यते— नायं दोषः, प्राचुर्यादप्यवयवशब्द्रोपपत्तेः । प्राचुर्यं प्रायापत्तिः, अवयवप्राये वचन- मित्यर्थः । अन्नमयादीनां हि शिरआदिषु पुच्छान्तेष्ववयवेषूक्तेष्वानन्दमयस्यापि शिरआदीन्यवयवान्तराण्युक्त्वाऽवयवप्रायापत्त्या 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्याह, नावयव- विवक्षया । यत्कारणमभ्यासादिति स्वप्रधानत्वं ब्रह्मणः समर्थितम् । 'तद्धेतुव्यपदे-
भामती-व्याख्या
'आत्मा' पद के द्वारा उल्लेख किया गया है, जो कि पुँल्लिङ्ग है । यह भृगु-द्वारा प्राप्त और वरुणोपदिष्ट विद्या में कहा गया है—"आनन्दं ब्रह्मेति व्यजानात्" ( तै. उ. ३।६ ) । वहाँ 'मयट्' का निर्देश नहीं, अतः आनन्द में ब्रह्मरूपता वहाँ सम्भव है । ब्रह्म में उपाधि का योग जब तक न हो, तब तक प्रियशिरस्त्वादि का सम्बन्ध स्थापित नहीं हो सकता । यहाँ सोपाधिक या सविशेष ब्रह्म विवक्षित नहीं कि प्रियशिरस्त्वादि का योग मान लिया जाता, क्योंकि "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" ( तै. उ. २।४।१ ) इत्यादि वाक्यों के द्वारा निर्विशेष ब्रह्म का प्रकरण अवधारित है । फलतः अन्नमयादि वाक्यों में जैसे 'मयट्' विकारार्थक है, वैसे ही 'आनन्दमय' शब्द में भी विकारपरक मयट् मानना ही न्याय-संगत है, प्राचुर्यार्थक नहीं । श्रुति का ऐसा तात्पर्य मानने पर इस अधिकरण के सूत्रों का जो विरोध होता है, उसकी निवृत्ति के लिए गौणी वृत्ति या लक्षणादि के द्वारा सूत्रों की अन्यथा व्याख्या कर लेनी चाहिए, क्योंकि ब्रह्मावगति में श्रुति-वाक्य प्रधान कारण है और सूत्र-वाक्य अप्रधान या गौण साधन, अत एव महर्षि जैमिनि ने मुख्य शब्दों की लक्षणादि न मान कर गौणीभूत पदों की ही लक्षणा को न्यायोचित ठहराया है—"गुणे तु अन्यायकल्पना" ( जै. सू. १।३।१५ ) । वार्तिककार भी कहते हैं—
वैदिकं जैमिनीयं च यत्र वाक्यं विरुध्यते ।
अध्याहारादिभिः सूत्रं वैदिकं तु यथाश्रुतम् ॥ ( श्लो. वा. पृ. १५ )
लक्षणादि के द्वारा सूत्रों का तात्पर्य ऐसा पर्यवसित होता है—'आनन्दमय' शब्द की "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा"—इस वाक्य के घटकीभूत 'ब्रह्म' पद में लक्षणा की जाती है । आशय यह है कि 'आनन्दमय' इत्यादि वाक्यों में जो "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा"—यहाँ प्रयुक्त 'ब्रह्म' पद मुख्यार्थक है, अतः वहाँ श्रुति को 'ब्रह्म अधिकरणम्'—ऐसा कहना चाहिए था, किन्तु वैसा न कह कर जो 'ब्रह्म पुच्छम्'—ऐसा कहा गया है, उसका कारण यह है कि पूर्व- वाक्यों में अवयवार्थक पदों का प्रयोग सन्निहित था, अतः सन्निधान के अनुरोध से अवयवा- र्थक 'पुच्छ' पद का प्रयोग कर दिया गया, किन्तु इसकी भी अधिकरण में लक्षणा की जा सकती है, [ अतः "आनन्दमयोऽभ्यासात्" इस सूत्र का अर्थ यह पर्यवसित होता है कि आनन्दमयपदोपलक्षित "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा"—इस वाक्य का घटकीभूत 'ब्रह्म' पद अपने ब्रह्मात्मक मुख्यार्थ का ही बोधक है, क्योंकि 'असन्नेव स भवति असद् ब्रह्मेति वेद चेद"
२२२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. १९
शाच्च' । सर्वस्य हि विकारजातस्य सानन्दमयस्य कारणत्वेन ब्रह्म व्यपदिश्यते— ‘इदं .सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च’ ( तै० २।६ ) इति । न च कारणं सत् ब्रह्म स्वविका- रस्थानन्दमयस्य मुख्यया वृत्त्याऽवयव उपपद्यते । अपराण्यपि सूत्राणि यथासंभवं पुच्छवाक्यनिर्दिष्टस्यैव ब्रह्मण उपपादकानि द्रष्टव्यानि ॥ १९ ॥
भामती
❖ सूत्राणि त्वेवं व्याख्येयानि इति ❖ । वेदसूत्रयोर्विरोधे गुणे त्वन्याय्यकल्पनेति सूत्राण्यन्यथा नेतव्यानि । आनन्दमयशब्देन तद्वाक्यस्थब्रह्मपुच्छप्रतिष्ठेत्येतद्गतं ब्रह्मपदमुपलच्यते । एतदुक्तं भवति— आनन्दमय इत्यादिवाक्ये यद् ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति ब्रह्मपदं, तत् स्वप्रधानमेवेति । यत्तु ब्रह्माधिकरणमिति वक्तव्ये ब्रह्म पुच्छमित्याह श्रुतिः, तत्कस्य हेतोः? पूर्वमवयवप्रधानप्रयोगात् तत्प्रयोगस्यैव बुद्धौ सन्निधानात्, तेनापि चाधिकरणलक्षणोपपत्तेरिति ॥ 'मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ❖ ।१५। यत्सत्यं ज्ञानमित्यादिना मन्त्रवर्णेन ब्रह्मोक्तं तदेतदुपायभूतेन ब्राह्मणेन स्वप्राधान्येन गीयते—ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति । अवयववचनत्वे त्वस्य मन्त्रे प्राधान्यं ब्राह्मणे त्वप्राधान्यमिति, उपायोपेययोर्मन्त्रब्राह्मणयोर्विप्रतिपत्तिः स्यादिति । ❖ नेतरोऽनुपपत्तेः ❖ । अत्र इतश्चानन्दमय इति भाष्यस्य स्थाने इतश्च ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति पठितव्यम् । ❖ भेदव्यपदेशाच्च ❖ । अत्रापीतश्चानन्दमय इत्यस्य चानन्दमयाधिकार इत्यस्य च भाष्यस्य स्थाने ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति च ब्रह्मपुच्छाधिकार इति च पठितव्यम् । ❖ कामाच्च नानुमानापेक्षा ❖ । ❖ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ❖ । इत्यनयोरपि सूत्रयोर्भाष्ये आनन्दमयस्थाने ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति पाठो द्रष्टव्यः । ❖ तद्धेतुव्यपदेशाच्च ❖ । विकारस्यानन्दमयस्य ब्रह्म पुच्छमवयवश्चेत् कथं सर्वस्यास्य
भामती-व्याख्या
( तै० उ० २।६।१ ) इत्यादि वाक्यों में केवल ब्रह्म ही अभ्यस्यमान है ॥ १२ ॥ ‘विकार- शब्दान्नेति चेन्न, प्राचुर्यात्’—इस सूत्र में 'विकार' शब्द से अवयव अभिप्रेत है । 'अवयवा- र्थक पुच्छ पद के योग में “ब्रह्म” पद मुख्यार्थक क्योंकर हो सकेगा ? इस शङ्का का परिहार इस सूत्र से किया गया है—“नायं दोष, प्राचुर्यात्” । प्राचुर्य का अर्थ है—प्रायपाठ । अवयवार्थक अन्नमयादि पदों के प्रवाह में पतित होने के कारण अवयवार्थक 'पुच्छ' पद के द्वारा ब्रह्म का भी निर्देश कर दिया गया है, 'पुच्छ' पद से आधारार्थ की विवक्षा है, मुख्य ब्रह्म जगत् का आधार ( अधिष्ठान ) है ही, अतः 'ब्रह्म' पद की मुख्यार्थता में किसी प्रकार की अनुपपत्ति नहीं ॥ १३ ॥ “तद्धेतुव्यपदेशाच्च”—इस सूत्र के द्वारा आनन्दमय-सहित समस्त विकार वर्ग की कारणता ब्रह्म में ही श्रुत है—"इदं सर्वमसृजत, यदिदं किंच" ( तै. उ. २।६ ) । कारणीभूत ब्रह्म अपने विकारभूत आनन्दमय का मुख्यरूप से अवयव नहीं हो सकता । अन्य सूत्र भी "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा”—इस वाक्य में निर्दिष्ट ब्रह्म के ही उपपादक हैं ॥ १४ ॥] । जो सत्यं ज्ञानमनन्तम्'—इस मन्त्रवर्ण में ब्रह्म निर्दिष्ट है, वही ब्रह्म इस ब्राह्मण वाक्य में उपात्त है—'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' । यदि मन्त्रगत 'ब्रह्म' पद मुख्यार्थक और ब्राह्मणवाक्यगत 'ब्रह्म' पद अवयवपरक माना जाता है, तब मन्त्र और ब्राह्मण का उपाय-उपेयभाव सुरक्षित नहीं रहता, अतः ब्राह्मणगत 'ब्रह्म' पद को भी मुख्यार्थक मानना आवश्यक है ॥ १५ ॥ “नेतरोऽनुपपत्तेः”—इसमें “इतश्चानन्दमय”—इस भाष्य के स्थान पर “इतश्च ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा”—ऐसा पढ़ना चाहिए ॥ १६ ॥ “भेदव्यपदेशाच्च”— इस सूत्र के स्थान पर “ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा” और “आनन्दमयाधिकारे” इसके स्थान पर “ब्रह्मपुच्छाधिकारे”—ऐसा पढ़ना चाहिए ॥ १७ ॥ “कामाच्च नानुमानापेक्षा” और “अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति”— इन दोनों सूत्रों के भाष्य में ही 'आनन्दमय' के स्थान पर
आदित्यपुरुषस्य जीवत्वाशङ्काः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २२३
( ७ अन्तरधिकरणम् । २०–२१ )
अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॥ २० ॥
इदमाम्नायते—'अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आ प्रणखात्सर्व एव सुवर्णः' 'तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्योदिति नाम स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद' 'इत्यधिदैवतम्' ( छा० १।६।६,७,८ )। अथाध्यात्ममपि 'अथ य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते' (छा० १।७।१,५) इत्यादि। तत्र संशयः—किं विद्याकर्मातिशयवशात्प्राप्तोत्कर्षः कश्चित्संसारी सूर्यमण्डले चक्षुषि चोपास्यत्वेन श्रूयते, किंवा नित्य-
भामती
विकारजातस्य सानन्दमयस्य ब्रह्म पुच्छं कारणमुच्येत 'इदं सर्वमसृजत, यदिदं किञ्च' इति श्रुत्या ? नह्यानन्दमयविकारावयवो ब्रह्मविकारः सन् सर्वस्य कारणमुपपद्यते । तस्मादानन्दमयविकारावयवो ब्रह्मेति तदवयवयोग्यानन्दमयो विकार इह नोपास्यत्वेन विवक्षितः, किन्तु स्वप्रधानमिह ब्रह्म पुच्छं ज्ञेयत्वेनेति सिद्धम् ।
पूर्वस्मिन्नधिकरणेऽपास्तसमस्तविशेषब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थमुपायतामात्रेण पञ्च कोशा उपाधयः स्थिताः, न तु विवक्षिताः । ब्रह्मैव तु प्रधानं ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति ज्ञेयत्वेनोपक्षिसमिति निर्णीतम् । सम्प्रति तु ब्रह्म विवक्षितोपाधिभेदमुपास्यत्वेनोपक्षिप्यते, न तु विद्याकर्मातिशयलब्धोत्कर्षो जीवात्मादित्यपदवेदनीय इति
भामती-व्याख्या
'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा'—ऐसा पढ़ना चाहिए ॥ १८-१९ ॥ 'तद्धेतुव्यपदेशाच्च' । आनन्दमयरूप विकार का यदि ब्रह्म पुच्छरूप अवयव है, तब आनन्दमय-सहित समस्त विकारवर्ग की हेतुता का जो श्रुतियों में प्रतिपादन है—"इदं सर्वमसृजत, यदिदं किञ्च"। वह कैसे उपपन्न होगा ? क्योंकि आनन्दमयरूप विकार का अवयवभूत ब्रह्म समस्त जगत् का कारण नहीं हो सकता, अतः आनन्दमयात्मक विकार का अवयवरूप ब्रह्म यहाँ उपास्यत्वेन निर्दिष्ट है—ऐसा कहना संगत नहीं, किन्तु 'ब्रह्म पुच्छम्'—यहाँ मुख्यार्थक 'ब्रह्म' पद ज्ञेयभूत मुख्य ब्रह्म का बोधक है ॥ १९ ॥
संगति—विगत अधिकरण में समस्त उपाधियों से रहित निर्विशेष ब्रह्म की प्रतिपत्ति (ज्ञान) प्राप्त करने के लिए उपायभूत अन्नमयादि पाँच कोशों का उपस्थापक वाक्य-समूह प्रस्तुत किया गया, वहाँ कोशरूप उपाधियाँ विवक्षित नहीं, मान्त्रवर्णिक निर्विशेष ब्रह्म ही "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा"—इस वाक्य के द्वारा निर्णीत हुआ, किन्तु इस अधिकरण में विवक्षित उपाधियों से युक्त ब्रह्म उपास्यत्वेन प्रस्तुत किया जाता है। आदित्य पद के द्वारा वह जीव प्रतिपादनीय नहीं माना गया, जिसने अपनी विद्या और धर्म के द्वारा परमोत्कर्ष का लाभ कर लिया हो। [उपासना का यह प्रस्तुतीकरण अपने तक ही सीमित नहीं, अपितु इसका उद्देश्य ब्रह्म-ज्ञान के पावन शिखर पर पहुँचना ही है, कल्पतरु की अधोलोक्ति तथ्यपूर्ण है—
निर्विशेषं परं ब्रह्म साक्षात्कर्तुमनीश्वराः।
ये मन्दास्तेऽनुकम्प्यन्ते सविशेषनिरूपणैः ॥ १ ॥
वशीकृते मनस्येषां सगुणब्रह्मशीलनात्।
तदेवाविर्भवेत् साक्षादपेतोपाधिकल्पनम् ॥ २ ॥ ] ।
संशय—"य एषोऽन्तरादित्ये पुरुषो दृश्यते" (छां. १।६।६) इत्यादि वाक्यों में क्या
| २२४ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. २० |
|---|
सिद्धः परमेश्वर इति ? किं तावत्प्राप्तम् ? संसारीति । कुतः ? रूपवत्त्वश्रवणात् । आदित्यपुरुषे तावत् ‘हिरण्यश्मश्रुः’ इत्यादि रूपमुदाहृतम् । अक्षिपुरुषेऽपि तदेवातिदेशेन प्राप्यते—‘तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपम्’ इति । न च परमेश्वरस्य रूपवत्त्वं युक्तम्, ‘अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्’ (का० १।३।१५) इति श्रुतेः, आधारश्रवणाच्च—‘य एषोऽन्तरादित्ये’, ‘य एषोऽन्तरक्षिणि’ इति । न ह्यनाधारस्य स्वमहिमप्रतिष्ठस्य सर्वव्यापिनः परमेश्वरस्याधार उपदिश्येत । ‘स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि’ (छा० ७।२४।१) इति । ‘आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः’ इति च श्रुतौ भवतः । ऐश्वर्यमर्यादाश्रुतेश्च । ‘स एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां च’ (छा० १।६।८) इत्यादित्यपुरुषस्यैश्वर्यमर्यादा । ‘स एष ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां च’ (छा० १।७।६) इत्यक्षिपुरुषस्य । न च परमेश्व-
भामती
निर्णायते । तत्र—
मर्यादाधाररूपाणि संसारिणि परे न तु ।
तस्मादुपास्यः संसारी कर्मानधिकृतो रविः ।
हिरण्यश्मश्रुरित्यादिरूपश्रवणात्, य एषोऽन्तरादित्ये य एषोऽन्तरक्षिणीति चाधारभेदश्रवणाद् ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां चेत्यैश्वर्यमर्यादाश्रुतेश्च, संसार्येत्र कार्यकारणसङ्घातात्मको रूपा तिसम्पन्न इहोपास्यः, न तु परमात्मा ‘अशब्दमस्पर्शम्’ इत्यादिश्रुतिभिः ‘अपास्तसमस्तरूपश्च स्वे महिम्नि’ इत्यादिश्रुतिभिरपाकृताधारश्च ‘एष सर्वेश्वरः’ इत्यादिश्रुतिभिरधिगतनिर्मर्यादैश्वर्य्यश्च शक्य उपास्यःत्वेनेह प्रतिपत्तुम् । सर्वपाप्मविरहश्चादित्यपुरुषे सम्भवति, शास्त्रस्य मनुष्याधिकारतया देवतायाः पुण्यपापयोरनधिकारात् । रूपादिमत्त्वान्यथानुपपत्त्या च कार्यकारणात्मके जीवे उपास्यत्वेन विवक्षिते
भामती-व्याख्या
जीव उपास्यत्वेन श्रुत है ? अथवा नित्य सिद्ध परमेश्वर ?
पूर्वपक्ष—यहाँ आदित्यपुरुष की उपासना प्रस्तुत की जाती है—
मर्यादाधाररूपाणि संसारिणि परे न तु ।
तस्मादुपास्यः संसारी कर्मानधिकृतो रविः ॥
श्रुति-प्रतिपादित मर्यादा, आधार और रूपात्मक उपाधियाँ जीव में ही सम्भावित हैं, परमेश्वर में नहीं, अतः जीवविशेष ही उपास्यत्वेन उपस्थित किया जाता है—‘हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेशः’ इत्यादि स्वर्णिम मूँछ, दाढ़ी और केशवाला भव्यरूप वर्णित है । “य एषोऽन्तरादित्ये”, “य एषोऽन्तरक्षिणि” इत्यादि आधार-विशेष कहा गया है । “ये चामुष्मात् पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां च” (छां. १।६।८)—इस प्रकार ऐश्वर्य की मर्यादा अवधारित है कि आदित्यलोक के ऊर्ध्वस्थ लोकों का ही शासन करता है । कथित रूप, आधार और अधिकार का समन्वय किसी संसारी जीव में हो सकता है, अतः कार्य (शरीर) और करण (इन्द्रियादि) से युक्त जीव ही यहाँ उपास्यत्वेन निर्दिष्ट है, परमेश्वर नहीं, क्योंकि वह “अशब्दमस्पर्शम्”—इत्यादि श्रुतियों के द्वारा समस्त उपाधियों से रहित और अपनी ही महिमा में अवस्थित कहा गया है—“स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्न” (छां. ७।२४।१) । उसका कोई अन्य आधार नहीं और न उसके ऐश्वर्य की कोई सीमा—“एष सर्वेश्वरः” (बृह. उ. ४।४।२२) । आदित्य-पुरुष में समस्त पापों का अभाव भी है, क्योंकि पुण्य-पापात्मक कर्मों के अनुष्ठान में त्रैवर्णिक पुरुष को छोड़ कर अन्य किसी देवतादि का अधिकार नहीं माना जाता, अतः वह पाप-युक्त क्यों होगा ? देवताओं द्वारा कर्म-सम्पादन का कहीं-कहीं
[ आदित्यपुरुषस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २२५
रस्य मर्यादावदैश्वर्यं युक्तम्, 'एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाय' (बृ० ४।४।२२) इत्यविशेषश्रुतेः। तस्मान्नाक्ष्यादित्ययोरन्तः परमेश्वर इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः—'अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्' इति, 'य एषोऽन्तरादित्ये', 'य एषोऽन्तरक्षिणि' इति च श्रूयमाणः पुरुषः परमेश्वर एव, न संसारी। कुतः? तद्धर्मोपदेशात्। तस्य हि परमेश्वरस्य धर्मा इहोपदिष्टाः। तद्यथा—'तस्योदिति नाम' इति श्रावयित्वा तस्यादित्यपुरुषस्य नाम 'स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य
भामती
यत्तावत् ऋगाद्यात्मकतयास्य सर्वात्मकत्वं श्रूयते तत्कथञ्चिदादित्यपुरुषस्यैव स्तुतिरित्यादित्यपुरुष एवोपास्यो न परमात्मेत्येवं प्राप्तम्। अनाधारस्त्वे च नित्यत्वं सर्वगतत्वं च हेतुः। अनित्यं हि कार्यं कारणाधारमिति नानाधारम्। नित्यमप्यसर्वगतं यत्तस्मादधरभावेनावस्थितं तदेव तस्योत्तरस्याधार इति नानाधारं तस्मादुभयमुक्तम्। एवं प्राप्तेऽभिधीयते—'अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्'।
सर्वात्म्यसर्वदुरितविरहाभ्यामिहोच्यते ।
ब्रह्मैवाव्यभिचारिभ्यां सर्वहेतुविकारवत् ॥
नामनिरुक्तेन हि सर्वपाप्मापादानतयास्योदय उच्यते। न चादित्यस्य देवतायाः कर्मानधिकारेऽपि
भामती-व्याख्या
जो प्रतिपादन उपलब्ध होता है, वह अर्थवादमात्र है। जब कि श्रुति-प्रतिपादित रूप और आधारादि की अन्यथानुपपत्तिरूप अर्थापत्ति के द्वारा जीव उपास्यत्वेन निर्णीत हो गया, तब उस उपास्य तत्त्व के लिए जो "सैव ऋक्, तत्, साम, तदुक्थम्” (छां० १।७।५) इस प्रकार ऋगादिरूपता दिखाकर सर्वात्मकत्व ध्वनित किया है, वह अर्थवाद है और उसके द्वारा आदित्य-पुरुष की ही स्तुति की जाती है। फलतः यहाँ आदित्य-पुरुष का ही उपास्यत्वेन निर्देश सिद्ध होता है, गेय परमेश्वर का नहीं। भाष्यकार ने यह कहा है कि "न ह्यनाधारस्य स्वमहिमप्रतिष्ठितस्य सर्वव्यापिनः परमेश्वरस्याधार उपदिश्यते। "स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि" (छां० ७।२४।१) इति, "आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः" (गौड. का. ३।२) इति च श्रुतौ भवतः।" यहाँ परमेश्वर की अनाधारता सिद्ध करने के लिए 'नित्यत्व' और 'सर्वगतत्व'—इन दो हेतुओं का उल्लेख किया गया है, क्योंकि घटादि अनित्य पदार्थ जन्य होने के कारण अपने मृदादिरूप कारण पदार्थ को अपना आधार बनाता है; अतः अनाधार नहीं, तार्किकादि-सम्मत नित्य पदार्थ भी जो सर्वगत नहीं, ऐसे परमाण्वादि पदार्थ अनाधार नहीं होते, क्योंकि उनके नीचे अवस्थित पृथिव्यादि ही अपने ऊपर अवस्थित परमाण्वादि के आधार हैं, अतः 'नित्यत्व' और 'सर्वगतत्व'-दोनों को अनाधारता का हेतु बनाया गया है।
सिद्धान्त—"अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्" ।
सर्वात्म्यसर्वदुरितविरहाभ्यामिहोच्यते ।
ब्रह्मैवाव्यभिचारिभ्यां सर्वहेतुविकारवत् ॥
आदित्यादि के अन्दर अवस्थित पदार्थ ब्रह्म ही है, क्योंकि उसी के ही सर्वात्मत्वादि धर्मों का यहाँ उपदेश किया गया है। सर्वात्मत्व और सर्वपाप्म-निवृत्ति—ये दोनों धर्म ब्रह्म के अव्यभिचारी हैं, ब्रह्म को छोड़ कर अन्यत्र नहीं रहते। हिरण्यश्मश्रुत्वादि रूपविशेष का योग भी ब्रह्म में सम्भव है, किन्तु विकारवान् (सोपाधिक) ब्रह्म में, क्योंकि वह समस्त विश्व का हेतु है, अतः आदित्यादिगत कथित हिरण्यकेशादि-युक्तत्व का व्यवहार उसके हेतुभूत ब्रह्म में सम्भव है।
"तस्योदिति नाम"—इस प्रकार उक्त पुरुषतत्त्व का 'उद्' यह नाम बताकर इस नाम
२९
| २२६ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. २० |
|---|
उदितः' इति सर्वपाप्मापगमेन निर्वक्ति । तदेव च कृतनिर्वचनं नामाक्षिपुरुषस्याप्य- तिदिशति— 'यन्नाम तन्नाम' इति । सर्वपाप्मापगमश्च परमात्मन एव श्रूयते— 'य आत्माऽपहतपाप्मा' ( छा० ८।७।१ ) इत्यादौ । तथा चाक्षुषे पुरुषे 'सैवर्त्तत्साम तदुक्थं तद्यजुस्तद्ब्रह्म' इत्यृक्सामाद्यात्मकतां निर्धारयति । सा च परमेश्वरस्योपप- द्यते, सर्वकारणत्वात्सर्वात्मकत्वोपपत्तेः । पृथिव्यग्न्याद्यात्मके चाधिदैवतं ऋक्सामे,
भामती
सर्वपाप्मविरहः प्राग्भवीयधर्माधर्म रूपपाप्मसम्भवे सति । न चैतेषां प्राग्भवीयो धर्म एवास्ति, न पाप्मेति साम्प्रतम्, विद्याकर्मातिशयसमुदाचारेऽप्यनादिभवपरम्परोपार्जितानां पाप्मनामपि प्रसुप्तानां सम्भवात् । न च श्रुतिप्रामाण्यादादित्यशरीराभिमानिनः सर्वपाप्मविरह इति युक्तम्, ब्रह्मविषयत्वेनाप्यस्याः प्रामाण्यो- पपत्तेः । न च विनिगमनायां हेत्वभावः, तत्र तत्र सर्वपाप्मविरहस्य भूयो भूयो ब्रह्मण्येव श्रवणात् । तस्यैव चेह प्रत्यभिज्ञायमानस्य विनिगमनाहेतोर्विद्यमानत्वात् । अपि च सर्वात्म्यं जगत्कारणस्य ब्रह्मण एवोप- पद्यते । कारणावभेदात् कार्यजातस्य, ब्रह्मणश्च जगत्कारणत्वात् । आदित्यशरीराभिमानिनस्तु जीवात्मनो न जगत्कारणत्वम् । न च मुख्यार्थसम्भवे प्राशस्त्यलक्षणा स्तुत्यर्थता युक्ता । रूपवत्त्वञ्चास्य परानुग्रहाय
भामती-व्याख्या
का निर्वचन प्रस्तुत किया गया है— “स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः” ( छां. १।६।७ ) अर्थात् समस्त पापरूप अपादान से उदित या विमुक्त होने के कारण उसका 'उद्' यह नाम पड़ गया है। आदित्याभिमानी देवता में समस्त पाप-निवृत्ति सम्भव नहीं, क्योंकि यद्यपि देवता अपने वर्तमान जन्म में कर्म का अधिकारी न होने से पापार्जन नहीं कर सकता, तथापि उसके पूर्वजन्मार्जित पाप की सम्भावना बनी है, सर्वथा पापों की निवृत्ति ब्रह्म में ही घटती है। 'आदित्यादि देवगणों में पूर्वजन्मार्जित धर्म ही होता है, अधर्म या पाप नहीं'— ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि देवताओं में विद्या या धर्म का अतिशय अवश्य अपने कार्य में पूर्ण सक्षम होता है, किन्तु अनादि पूर्व जन्मों के अधर्म या पाप भी प्रसुप्त या अक्षम अवस्था में रहते हैं, जैसा कि योग-भाष्यकार कहते हैं— “क्लेशकर्मविपाकानुभवनििमित्ताभिस्तु वासनाभिरनादिकाल-सम्म्मूच्छितमिदं चित्रं चित्रीकृतमिव सर्वतो मत्स्यजालं ग्रन्थिभिरिवाततम्” ( यो० सू० २।१३ )।
शङ्का— जब श्रुति आदित्य-पुरुष के लिए कहती है कि “स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः” ( छां० १।६।७ ) तब श्रुति का प्रामाण्य इसी में है कि आदित्य-पुरुष सर्वथा निष्पाप होता है।
समाधान— उक्त श्रुति को यदि ब्रह्म के पाप्म-विरह का प्रतिपादक माना जाता है, तब भी उसका प्रामाण्य अक्षुण्ण रहता है। विनिगमनाभाव की भी शङ्का नहीं की जा सकती, क्योंकि ब्रह्म में ही बार-बार सर्वपाप्म-विरह प्रतिपादित है, अन्यत्र नहीं।
सर्वात्मत्व का सामञ्जस्य वस्तुतः ब्रह्म में ही होता है, अन्यत्र नहीं, क्योंकि ब्रह्म ही जगत् का कारण है। कार्य और कारण का अभेद होता है, आदित्य-पुरुष एक जीव है, जगत् का कारण नहीं हो सकता, अतः सर्वात्मक क्योंकर होगा? जब ब्रह्मगत मुख्य सर्वात्मत्व उपपन्न हो जाता है, तब आदित्याभिमानी जीव में स्तुत्यर्थक गौण सर्वात्मत्व की कल्पना संगत नहीं। ईश्वर सर्वशक्ति-सम्पन्न है सङ्कल्पमात्र से ऐसे शरीरों का निर्माण कर लेता है, जिसमें स्वर्णमय केशादि का समन्वय हो सकता है, वैसे शरीरों का धारण ईश्वर अपने भक्तों का उद्धार करने के लिए किया ही करता है। समस्त कार्य और विकार-वर्ग रूपवान् है एवं विकार-वर्ग अपने कारण से अभिन्न होता है, अतः विकारगत रूपादिमत्ता का व्यवहार कारणीभूत ईश्वर में वैसे ही हो जाता है, जैसे— “सर्वकर्मा, सर्वकामः, सर्वगन्धः, सर्वरसः”
आदित्यपुरुषस्येश्वरत्वम् ] | हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् | २३७
वाक्प्राणाद्यात्मके चाध्यात्ममनुक्रम्याह- 'तस्यर्क्च साम च गेष्णौ' इत्यधिदैवतम्। तथाऽध्यात्ममपि- 'यावमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णो' इति। तच्च सर्वात्मन एवोपपद्यते। 'तद्य इमे वीणायां गायन्त्येतं ते गायन्ति तस्मात्ते धनसनयः' (छा० १।७।६) इति च लौकिकेष्वपि गानेष्वस्यैव गीयमानत्वं दर्शयति। तच्च परमेश्वरपरिग्रहे घटते, 'यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसंभवम्' (गी.१०।४१) इति भगवद्गीतादर्शनात्। लोककामेशितृत्वमपि निरङ्कुशं श्रूयमाणं परमेश्वरं
भामती
कायनिर्माणेन वा, तद्विकारतया वा सर्वस्य कार्यजातस्य, विकारस्य च विकारवतोऽनन्यत्वान्मायावश्वरूपभेदेनोपविश्यते, यथा 'सर्वगन्धः सर्वरसः' इति। न च ब्रह्मनिर्मितं मायारूपमनुवदच्छास्त्रमशास्त्रं भवति। अपि तु तां कुर्वदिति नाशास्त्रत्वप्रसङ्गः। यत्र तु ब्रह्म निरस्तसमस्तोपाधिभेदं ज्ञेयत्वेनोपदिश्यते, तत्र शास्त्रम् 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्' इति प्रवर्तते। तस्माद्रूपवत्त्वमपि परमात्मन्युपपद्यते, एतेनैव मर्यादाधारभेदावपि व्याख्यातौ। अपि चादित्यदेहाभिमानिनः संसारिणोऽन्तर्यामी भेदेनोक्तः, स एवान्तरादित्य इत्यन्तः श्रुतिसाम्येन प्रत्यभिज्ञायमानो भवितुमर्हति। ॐ तस्मात्ते धनसनयः इति ॐ। धनवन्तो विभूतिमन्त इति यावन् कस्मात् पुनर्विभूतिमत्त्वं परमेश्वरपरिग्रहे घटत इत्यत आह ॐयद्यद्विभूतिमद् इतिॐ। सर्वात्मकत्वेऽपि विभूतिमत्स्वेव परमेश्वररूपाभिव्यक्तिः, न त्वविद्यातमःपिहितपरमेश्वरस्वरूपेष्वविभूति-
भामती-व्याख्या
(छां. ३।१४।४)। "हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेशः" (छां. १।७ १) ऐसा शास्त्र ब्रह्म-निर्मित माया रूप (मिथ्या रूप) का अनुवाद मात्र करता है, अतः अशास्त्र या अप्रमाण नहीं कहा जा सकता। हाँ, यदि वह नीरूप ब्रह्म में रूपवत्ता की माया बुद्धि (मिथ्या बुद्धि) को जन्म देता, तब वह अवश्य अशास्त्र हो जाता, किन्तु जब वह माया-द्वारा पूर्वोत्पादित कार्य का अनुवाद मात्र करता है, तब उसमें अशास्त्रत्व (अप्रमाणत्व) प्रसक्त क्यों होगा? जहाँ समस्त उपाधि-रहित ज्ञेय ब्रह्म का प्रसङ्ग है, वहाँ शास्त्र वस्तु-स्थिति पर पूर्ण प्रकाश डालता है—"अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्" (कठो. १।३।१५ । फलतः ब्रह्म में रूपवत्ता की उपपत्ति हो जाती है। इसी प्रकार "स एष ये चामुष्प्रात् पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे" (छां. १।६।८) और "य एषोऽन्तरादित्ये" (छां. १।६।६) इत्यादि शास्त्रों के द्वारा प्रदर्शित मर्यादा और आधार की उपपत्ति भी औपाधिकरूप से ब्रह्म में हो जाती है। दूसरी बात यह भी है कि आदित्य-शरीराभिमानी जीव से भिन्न जो अन्तर्यामी के रूप में प्रदर्शित है—"एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः" (बृह. उ. ३।७।३)। वही "अन्तरादित्ये"—यहाँ प्रत्यभिज्ञात होता है, क्योंकि 'अन्तः' शब्द समानरूप से उभयत्र प्रयुक्त हुआ है, अतः अन्तर्यामी पदार्थ की ही यहाँ प्रत्यभिज्ञा होती है। [उसी परमेश्वर का अधिदेवत (देव-सम्बन्धी आदित्यादि प्रतीक में) ध्यान और अध्यात्म (यहाँ 'आत्मा' शब्द शरीर का बोधक है, अतः शरीर-सम्बन्धी प्राणादि में) उपासना प्रतिपादित है। उसी का गुण-गान वीणा में होता है, अत एव गायक-गण धनसनय हो जाते हैं]। धनसनय का अर्थ धनवान् या विभूतिमान् होता है। गायकों में विभूतिमत्त्व की उपपत्ति परमेश्वर के गान से क्यों? इस प्रश्न का उत्तर है—"तच्च परमेश्वरपरिग्रह एव घटते, 'यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम् ।। (गी. १०।४१) इति भगवद्गीतादर्शनात्"। यद्यपि ब्रह्मसर्वात्मक है, तथापि भूतिमान् (ऐश्वर्य-सम्पन्न) पदार्थों में ही उसकी अभिव्यक्ति होती है, अविद्यारूपी घोरान्धकार से जिन पदार्थों में परमेश्वर का स्वरूप आवृत्त (आच्छन्न) होता है, ऐसे अविभूतिमान् पदार्थों में परमेश्वर अभिव्यक्त नहीं होता। ऊर्ध्वादि लोकों का निरंकुश शासन
| २१८ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. २२ |
|---|
गमयति । यदुक्तं हिरण्यश्मश्रुत्वादिरूपश्रवणं परमेश्वरे नोपपद्यत इति, अत्र ब्रूमः—स्यात्परमेश्वरस्यापीच्छावशान्मायामयं रूपं साधकानुग्रहार्थम् । 'माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद । सर्वभूतगुणैर्युक्तं मैवं मां ज्ञातुमर्हसि' इति स्मरणात् । अपि च यत्र निरस्तसर्वविशेषं पारमेश्वरं रूपमुपदिश्यते, भवति तत्र शास्त्रम्—'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्' इत्यादि । सर्वकारणत्वात्तु विकारधर्मैरपि कैश्चिद्विशिष्टः परमेश्वर उपास्यत्वेन निर्दिश्यते—'सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः' ( छा० ३।१४।२ ) इत्यादिना । तथा हिरण्यश्मश्रुत्वादिनिर्देशोऽपि भविष्यति । यदप्याधार-श्रवणान्न परमेश्वर इति, अत्रोच्यते—स्वमहिमप्रतिष्ठस्याप्याधारविशेषोपदेश उपास-नार्थो भविष्यति, सर्वगतत्वाद् ब्रह्मणो व्योमवत्सर्वान्तरत्वोपपत्तेः । ऐश्वर्यमर्यादा-श्रवणमप्यध्यात्ममाधिदैवतविभागापेक्षमुपासनार्थमेव । तस्मात्परमेश्वर एवाक्ष्यादित्य-योरन्तरुपदिश्यते ॥ २० ॥
भेदव्यपदेशाच्चान्यः ॥ २१ ॥
अस्ति चादित्यादिशरीराभिमानिभ्यो जीवेभ्योऽन्य ईश्वरोऽन्तर्यामी, 'य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद यस्यादित्यः शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः' ( बृ० ३।७।९ ) इति श्रुत्यन्तरे भेदव्यपदेशात् । तत्र हि आदित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद' इति वेदितुरादित्याद्विज्ञानात्मनोऽन्योऽन्तर्यामी स्पष्टं निर्दिश्यते, स एवेहाप्यन्तरादित्ये पुरुषो भवितुमर्हति, श्रुतिसामान्यात् । तस्मात् परमेश्वर एवेहोपदिश्यत इति सिद्धम् ॥ २१ ॥
( ८ आकाशाधिकरणम् । सू० २२ )
आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ २२ ॥
इदमामनन्ति—'अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा
भामती
मस्तित्वमर्थः । ॐ लोककामेशितृत्वमपि इति ॐ । अतोऽत्यन्तपारार्थ्यन्यायेन निरङ्कुशमैश्वर्य-मित्यर्थः ॥ २०-२१ ॥
पूर्वस्मिन्नधिकरणे ब्रह्मणोऽसाधारणधर्मदर्शनाद्विवक्षितोपाधिनोऽस्येवोपासना, न त्वादित्यशरीराभि-मानिनो जीवात्मन इति निरूपितम् । इदानीं त्वसाधारणधर्मदर्शनात् तदेवोद्गीथे सम्पाद्योपास्यत्वेनोपदि-
भामती-व्याख्या
और देवताओं की मनःकामना-पूर्ति एक मात्र परमेश्वर का कार्य है। समस्त जड़ और चेतन-वर्ग अत्यन्त परार्थ [ पराधीन अर्थात् परमेश्वर के अधीन ] है कि उसकी इच्छा के बिना एक पत्ता भी नहीं हिल सकता—इस प्रकार अत्यन्त परार्थता के द्वारा परमेश्वर में निरङ्कुश शासकत्व सिद्ध होता है, उसके माध्यम से वहाँ परमेश्वर ही प्रधानतया प्रतिपाद्य सिद्ध होता है ॥ २०-२१ ॥
संगति—पूर्व अधिकरण में ब्रह्म के जिन सर्वात्मत्वादि असाधारण धर्मों के अनुरोध पर आदित्यादि उपाधियों के माध्यम से ब्रह्म की ही उपासना का निर्णय दिया गया, उन्हीं असाधारण धर्मों के अनुरोध पर इस अधिकरण में ब्रह्म की सम्पदुपासना का निश्चय किया जाता है।
संशय—"अस्य लोकस्य का गतिः ? आकाश इति होवाच । सर्वाणि ह वा इमानि
आकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३२९
इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्त आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवेभ्यो ज्याया- नाकाशः परायणम्' (छान्दो० १।९।१) इति। तत्र संशयः—किमाकाशशब्देन परं ब्रह्माभिधीयत उत भूताकाशमिति ? कुतः संशयः ? उभयत्र प्रयोगदर्शनात्। भूतवि- शेषे तावत्सुप्रसिद्धो लोकवेदयोराकाशशब्दः ब्रह्मण्यपि क्वचित्प्रयुज्यमानो दृश्यते । यत्र वाक्यशेषवशादसाधारणगुणश्रवणाद्वा निर्धारितं ब्रह्म भवति, यथा—'यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्' (तै० २।७) इति, 'आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद् ब्रह्म' (छा० ८।१४।१) इति चैवमादौ । अतः संशयः । किं पुनरत्र युक्तं ? भूताकाशमिति । कुतः ? तद्धि प्रसिद्धतरेण प्रयोगेण शीघ्रं बुद्धिमारोहति । न चाय- माकाशशब्द उभयोः साधारणः शक्यो विज्ञातुम्, अनेकार्थत्वप्रसङ्गात् । तस्माद् ब्रह्मणि गौण एवाकाशशब्दो भवितुमर्हति । विभुत्वादिभिर्हि बहुभिर्धर्मैः सदृशमाकाशेन ब्रह्म
भामती
इष्यते, न भूताकाश इति निरूप्यते । तत्र 'आकाश इति होवाच' इति किं मुख्याकाशपदानुरोधेन 'अस्य लोकस्य का गतिः' इति च 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि' इति च 'ज्यायान्' इति च 'परायणम्' इति च कथञ्चिद् व्याख्यायतामुततदनुरोधेनाकाशशब्दो भक्त्या परात्मनि व्याख्यायतामिति ? तत्र
प्रथमत्वात् प्रधानत्वादाकाशं मुख्यमेव नः।
तदानुगुण्येनैनान्यानि व्याख्येयानीति निश्चयः ॥
अस्य लोकस्य का गतिरिति प्रश्नोत्तरे 'आकाश इति होवाच' इत्याकाशस्य गतित्वेन प्रतिपाद्यतया प्राधान्यात्, 'सर्वाणि ह वा' इत्यादीनां तु तद्विशेषणतया गुणत्वात्, गुणे त्वन्यायकल्पनेति बहून्यप्यप्रधा- नानि प्रधानानुरोधेन नेतव्यानि । अपि च 'आकाश इति होवाच' इत्युत्तरे प्रथमावगतमाकाशपदमनुपजात-
भामती-व्याख्या
भूतानि आकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवेभ्यो ज्यायान् आकाशः परायणम्” (छां. १।९।१) इस श्रुति में क्या ‘आकाश’ पद के द्वारा मुख्य भूताकाश की विवक्षा और श्रुति-प्रतिपादित लोकाश्रयता, सर्वभूतोत्पादकत्व, सर्वतो ज्यायस्त्व एवं सर्वपरायणत्व का भूताकाश में कथंचित् सामञ्जस्य किया जाय ? अथवा ब्रह्म के लोका- श्रयत्वादि असाधारण धर्मों के अनुरोध पर ‘आकाश’ पद का ब्रह्म में गौण प्रयोग माना जाय ?
पूर्वपक्ष—
प्रथमत्वात् प्रधानत्वादाकाशं मुख्यमेव नः ।
तदानुगुण्येनैनान्यानि व्याख्येयानीति निश्चयः ॥
[ श्रुति में 'आकाश' पद प्रथम श्रुत होने के कारण असंजातविरोधी हैं, इतना ही नहीं, ‘अस्य लोकस्य का गतिः (आश्रयः ) ?' इस प्रश्न के उत्तर में लोकाश्रयत्वेन आकाश का निर्देश किया गया है—"आकाश इति होवाच"। इस प्रकार मुख्य प्रतिपाद्य वस्तु का समर्थक होने के कारण 'आकाश' पद अपने भूताकाश में रूढ़ है। "सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते" (छां. १।९।१) इत्यादि पद विशेषण और 'आकाश' पद विशेष्य है। विशेष्य प्रधान और विशेषण गौण होता है। प्रधान पद अभिधेय अर्थ का ही बोधक माना जाता है, किन्तु गौणीभूत पद लक्षणादि के द्वारा गौण अर्थ का भी उपस्थापक हो जाता है। "गुणे तु अन्यायकल्पना” (जै. सू. ९।३।१७) इस न्याय के आधार पर गौणी- भूत पदों की व्याख्या प्रधान पद के अनुसार ही करनी चाहिए ।
दूसरी बात यह भी है कि "आकाश इति होवाच" इस उत्तर-वाक्य में 'आकाश' पद
२३० ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. २२
भवति । न च मुख्यसंभवे गौणोऽर्थो ग्रहणमर्हति । संभवति चेह मुख्यस्यैवाकाशस्य ग्रहणम् । ननु भूताकाशपरिग्रहे वाक्यशेषो नोपपद्यते--'सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते' इत्यादिः । नैष दोषः, भूताकाशस्यापि वाय्वादिक्रमेण कारणत्वोपपत्तेः । विज्ञायते हि--'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः' (तै० २।१) इत्यादि । ज्यायस्त्वपरायणत्वे अपि भूतान्तरापेक्षयोपपद्येते भूताकाशस्यापि । तस्मादाकाशशब्देन भूताकाशस्य ग्रहण
भामती
विरोधिस्त्वेन तदनुरक्तायां बुद्धौ यद्यदेव तदेव वाक्यगतमुपनिपतति तत्तदुपजातविरोधि तदानुगुण्येनैव व्यवस्थातुमर्हति । न च क्वचिदाकाशशब्दो भक्त्या ब्रह्मणि प्रयुक्त इति सर्वत्र तेन तत्परेण भवितव्यम् । न हि गङ्गायां घोष इत्यत्र गङ्गापवमनुपपश्या तीरपरमिति यादांसि गङ्गायामित्यत्राप्यनेन तत्परेण भवितव्यम् । सम्भवश्चोभयत्र तुल्यः । न च ब्रह्मण्यप्याकाशशब्दो मुख्यः, अनेकार्थत्वस्यान्याय्यत्वात् । भक्त्या च ब्रह्मणि प्रयोगोपपत्तेः । लोके चास्य नभसि निरूढतरत्वात् तत्पूर्वकत्वाच्च वेदार्थप्रतोतेर्विपरीत्यानुपपत्तेः । तदानुगुण्येन च 'सर्वाणि ह वा' इत्यादीनि भाष्यकृता स्वयमेव नीतानि । तस्माद् भूताकाशमेवात्रोपास्यत्वेनोपदिश्यते, न परमात्मेति प्राप्तम् ।
भामती-व्याख्या
प्रथम श्रुत होने के कारण असञ्जातविरोधी है अर्थात् उसके द्वारा अपने मुख्य अर्थ के बोधन में किसी प्रकार का विरोध उपस्थित नहीं होता, अतः यहाँ 'आकाश' पद बिना किसी विरोध के भूताकाश की अवगति करा देता है, क्योंकि प्रत्येक पद की अपने मुख्य अभिधेय अर्थ में संगति (शक्ति) गृहीत होती है, उस पद का श्रवण करते ही बुद्धि में उसका अभिधेय अर्थ तुरन्त उपस्थित हो जाता है। उस अर्थ के उपस्थित हो जाने पर विशेषण पदों के द्वारा विशेष्यार्थ के विरुद्ध अर्थ का बोधन नहीं किया जा सकता, अतः विशेषण पद सञ्जातविरोधी हो जाने के कारण लक्षणादि के द्वारा विशेष्यार्थ के अनुरूप ही अर्थ उपस्थित कराते हैं। यदि 'आकाश' पद कहीं पर परिस्थिति-वश गौणी वृत्ति के द्वारा ब्रह्म का उपस्थापक हो जाता है, तब वह सर्वत्र ब्रह्म का की बोधक होगा—ऐसा नियम कदापि नहीं किया जा सकता, क्योंकि 'गङ्गायां घोषः'—ऐसे प्रयोगों में 'गङ्गा' पद मुख्यार्थ की अनुपपत्ति के कारण तीर (तट) अर्थ का बोधक हो जाता है, तब क्या 'गङ्गायां यादांसि (जलीयजन्तवः) सन्ति'—इत्यादि प्रयोगों में भी 'गङ्गा' पद तींररूप अर्थ का ही उपस्थापक होगा ? कदापि नहीं, क्योंकि यहाँ 'जलप्रवाहे मत्स्यादयः सन्ति'—इस प्रकार के बोध में मुख्यार्थ की अनुपपत्ति न होने के कारण 'गङ्गा' पद अपने प्रवाहरूप मुख्यार्थ का ही बोधक होता है। 'गङ्गायां यादांसि' यहाँ मुख्यार्थ का अन्वय सम्भव और 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशादेव समुत्पद्यन्ते'—यहाँ पर मुख्यार्थ का अन्वय सम्भव नहीं—ऐसा नहीं, क्योंकि मुख्यार्थ के अनुरूप ही विशेषण पदों के द्वारा अर्थ की कल्पना करके मुख्यार्थ का अन्वय सर्वत्र सम्भव हो जाता है। एक ही 'आकाश' पद की भूताकाश और ब्रह्म—इन दोनों अर्थों में शक्ति नहीं मानी जा सकती, क्योंकि एक पद की अनेक अर्थों में शक्ति मानना संगत (न्यायोचित) नहीं होता। जब कि 'आकाश' पद के द्वारा गौणी वृत्ति से ब्रह्म में प्रयोग बन जाता है, तब उसमें उसकी शक्ति मानने की क्या आवश्यकता ? लोक में 'आकाश' पद नभ (भूताकाश) में ही निरुढ़तर है, अतः वेद में प्रयुक्त 'आकाश' पद के द्वारा भी भूताकाश का ही बोध होगा, श्री मण्डनमिश्र ने स्पष्ट कहा है—'लोकावगतसामर्थ्यः शब्दो वेदेऽपि बोधकः' (ब्र० सि० ३।२३)। अतः 'आकाश' पद ब्रह्म में रूढ़ और भूताकाश में गौण—ऐसी विपरीत कल्पना
आकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २३१
इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः—
आकाशस्तल्लिङ्गात्' आकाशशब्देन ब्रह्मणो ग्रहणं युक्तम् । कुतः ? तल्लिङ्गात् । परस्य हि ब्रह्मण इदं लिङ्गम्—'सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते' इति । परस्माद्धि ब्रह्मणो भूतानामुत्पत्तिरिति वेदान्तेषु मर्यादा । ननु भूताकाशस्यापि वाय्वादिक्रमेण कारणत्वं दर्शितम् । सत्यं दर्शितम्, तथापि मूलकारणस्य ब्रह्मणोऽपरिग्रहादाकाशादेवेत्यवधारणं, सर्वाणीति च भूतविशेषणं नानुकूलं स्यात् । तथा
भामती
एवं प्राप्तेऽभिधीयते—आकाशशब्देन ब्रह्मणो ग्रहणं, कुतः ? तल्लिङ्गात् । तथाहि—
सामानाधिकरण्येन प्रश्नतत्प्रतिवाक्ययोः ।
पौर्वापर्यपरामर्शात् प्रधानत्वेऽपि गौणता ॥
यद्यप्याकाशपदं प्रधानार्थं तथापि यत् पृष्टं तदेव प्रतिवक्तव्यं, न खल्वनुन्मत्त आम्रान् पृष्टः कोविदारानाचष्टे । तदिहास्य लोकस्य का गतिरिति प्रश्नो दृश्यमाननामरूपप्रपञ्चमात्रविषय इति तदनुरो-
भामती-व्याख्या
नहीं की जा सकती, क्योंकि लोक में वैसा नहीं देखा जाता । भूताकाश में भी सर्वभूतोत्पादकत्वादि का समन्वय स्वयं भाष्यकार ने दिखा दिया है, अतः यहाँ 'आकाश' पद के द्वारा भूताकाश का ही उपास्यत्वेन निर्देश पर्यवसित होता है ।
सिद्धान्त—कथित पूर्व पक्ष का खण्डन करते हुए सूत्रकार ने कहा है कि यहाँ 'आकाश' शब्द के द्वारा ब्रह्म का ग्रहण किया गया है, क्योंकि प्रक्रान्त प्रश्न और उत्तर वाक्यों का पर्यवसित सर्वभूतोपादानत्वरूप एकार्थरूप लिङ्ग ( ब्रह्म का असाधारण धर्म ) ब्रह्म का ही गमक है—
सामानाधिकरण्येन प्रश्नतत्प्रतिवाक्ययोः ।
पौर्वापर्यपरामर्शात् प्रधानत्वेऽपि गौणता ॥
[ "अस्य लोकस्य का गतिः" (छां. १।९।१) इस प्रश्न का यहाँ—"आकाश इति होवाच, सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते' (छां. १।९।१; यह उत्तर दिया गया है। प्रश्न और उसके प्रतिवाक्य (प्रतिवचन या उत्तर वाक्य) का सामानाधिकरण्य (एकार्थ-पर्यवसायित्व) नैसर्गिक है। प्रश्न सदैव पूर्व (पहले) किया जाता है और उसका उत्तर पश्चात् दिया जाता है। पूर्वोच्चरित वाक्य असञ्जातविरोधी और उत्तर-वाक्य पश्चाद्भावी होने से सञ्जातविरोधी होता है, अतः एव प्रश्न वाक्य का जो सहज सिद्ध अर्थ होता है, उसके साथ ताल-मेल रखते हुए ही उत्तर वाक्य का अर्थ किया जाता है, उसके लिए उत्तर-वाक्य के पदों की यदि लक्षणादि करनी पड़े, तो भी कोई दोष नहीं माना जाता । प्रकृत में सर्वलोकोपादानत्वविषयक प्रश्न किया गया, श्रुत्यादि प्रमाणों के द्वारा ब्रह्म में ही जगदुपादानत्व सिद्ध किया गया है, अतः उत्तर वाक्यगत ] 'आकाश' पद यद्यपि भूताकाश का प्रधानतया (रूढतया) बोधक होता है, तथापि यहाँ सञ्जातविरोधी होने के कारण गौणी वृत्ति के द्वारा ब्रह्म का ही उपस्थापक है, क्योंकि जो पूछा जाता है, वही कहना चाहिए, उन्मत्त (पागल) को छोड़ कर कोई समझदार व्यक्ति आम्र वृक्ष (आम) के विषय में पूछे जाने पर कोविदार (कचनार) की चर्चा नहीं करता । [ अनर्थ या असंगतार्थ के अभिधान पर उपालम्भ देते हुए महाभाष्यकार कहते हैं—"अन्यद्ब्रूवान् पृष्टोऽन्यदाचष्टे, आम्रान् पृष्टः कोविदारानाचष्टे" (पा. सू. १।२।४५)] । प्रकृत में "अस्य का गतिः?" ऐसा दृश्यमान नामरूपात्मक समस्त प्रपञ्च के आश्रय का प्रश्न किया गया, उसके अनुरूप जो समस्त प्रपञ्च
| २३२ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. २२ |
|---|
'आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति' इति ब्रह्मलिङ्गं 'आकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम्' इति च ज्यायस्त्वपरायणत्वे । ज्यायस्त्वं ह्यनापेक्षिकं परमात्मन्येवैकस्मिन्नाम्नातम् - 'ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्यायान्दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः' (छा० ३।१४।३) इति । तथा परायणत्वमपि परमकारणत्वात्परमात्मन्येवोपपन्नतरम् । श्रुतिश्च-
भामती
धात एव सर्वस्य लोकस्य गतिः, स एवाकाशशब्देन प्रतिवक्तव्यः । न च भूताकाशः सर्वस्य लोकस्य गतिः, तस्यापि लोकमध्यपतित्वात्, तदेव तस्य गतिरित्यनुपपत्तेः । न चोत्तरे भूताकाशश्रवणाद् भूताकाशकार्यमेव पृष्टमिति युक्तम् । प्रश्नस्य प्रथमावगतस्यानुपजातविरोधिनो लोकसामान्यविषयस्योपजातविरोधिनोत्तरेण सङ्कोचानुपपत्तेः, तदनुरोधेनोत्तरव्याख्यानात् । न च प्रश्नेन पूर्वपक्षरूपेणाव्यवस्थितार्थेनोत्तरं व्यवस्थितार्थं न शक्यं नियन्तुमिति युक्तम्, तन्निमित्तानामज्ञानसंशयविपर्ययाणामनवस्थानेऽपि तस्य स्वविषये व्यवस्थानात् । अन्यथोत्तरस्यानालम्बनत्वापत्तेर्वैयधिकरण्यापत्तेर्वा ।
अपि चोत्तरेऽपि बहुसमञ्जसम् । तथाहि - 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते'
भामती - व्याख्या
का वस्तुतः उपादान है, उसी का 'आकाश' पद के द्वारा अभिधान करना चाहिए। भूताकाश समस्त जगत् का आश्रय नहीं, क्योंकि वह भी उपादेयभूत लोक या प्रपञ्च के अन्तर्गत है, वही उसका आश्रय हो ऐसा सम्भव नहीं।
शङ्का - प्रश्न और उत्तर की एकरूपता दो प्रकार से बन सकती है-(१) प्रश्न के अनुसार उत्तर की व्याख्या की जाय अथवा (२) उत्तर के अनुरूप प्रश्न वाक्य का अर्थ किया जाय। यहाँ उत्तर वाक्य में भूताकाश का अभिधान देख कर प्रश्न वाक्य का तात्पर्य केवल भूताकाशीय कार्य के आश्रय में किया जा सकता है, भूताकाश अपने को छोड़ कर अपने वायु आदि कार्य का आश्रय है ही, अतः 'आकाश' पद की ब्रह्म में गौणी वृत्ति मानने की क्या आवश्यकता ?
समाधान - यह कहा जा चुका है कि प्रश्न-वाक्य की उपस्थिति प्रथम होने के कारण उसका अपने लोक-प्रसिद्ध सामान्यतः समस्त प्रपञ्चोपादानत्वरूप मुख्यार्थ के बोधन में कोई विरोधी नहीं, अतः उस समय अनुत्पन्न और पश्चात् सञ्जात-विरोधी उत्तर-वाक्य के द्वारा प्रश्न-वाक्य के स्वाभाविक अर्थ में किसी प्रकार का संकोच नहीं किया जा सकता और उत्तर-वाक्य की व्याख्या पूर्वोत्पन्न प्रश्न-वाक्य के अनुरूप ही करनी होगी, फलतः 'आकाश' पद का ब्रह्म अर्थ करना न्यायोचित है ।
शङ्का - प्रश्न-वाक्य के अनुरोध पर उत्तर-वाक्य का नियमन सम्भव नहीं, क्योंकि प्रश्न-कर्ता के हृदय में जिस विषय का अज्ञान, संशय या विपर्यय होता है, वह उसी विषय का प्रश्न किया करता है, और उत्तर-वाक्य सदैव अपने विषय में व्यवस्थित होता है, अव्यवस्थितविषयक अत एव दुर्बल प्रश्न-वाक्य के अनुरोध पर व्यवस्थितविषयक उत्तर-वाक्य का अर्थ करना क्योंकर संभव होगा ?
समाधान - यद्यपि प्रश्न के उद्भावक अज्ञान, संशय और विपर्यय व्यवस्थित नहीं होते, तथापि प्रश्न का अपना विषय व्यवस्थित (निश्चित) होता है। यदि प्रश्न का कोई विषय नहीं, तब वह निर्विषयक हो जाता है और निर्विषयक प्रश्न कभी किया नहीं जा सकता, क्योंकि प्रश्न भी एक ऐसा वाक्य है, जिसका विषय जाने बिना वाक्य की रचना ही नहीं हो सकती और यदि प्रश्न भिन्नविषयक है, तब उत्तर-वाक्य से वैयधिकरण्य हो (ताल-मेल बिगड़) जाता है। अतः प्रश्न को अव्यवस्थितविषयक नहीं कहा जा सकता ।
आकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २३३
'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातेर्दातुः परायणम्' ( बृ० ३।९।२८ ) इति ।
अपि चान्तवत्त्वदोषेण शालावत्यस्य पक्षं निन्दित्वा, अनन्तं किञ्चिद्वक्तुकामेन
भामती
इति सर्वशब्दः कथञ्चिदल्पविषयो व्याख्येयः । एवमेवकारोऽप्यसमञ्जसः । न खल्वपामाकाश एव कारणम् अपि तु तेजोऽपि । एवमन्नस्यापि नाकाशमेव कारणम्, अपि तु पावकपाथसी अपि । मूलकारणविवक्षायान्तु ब्रह्मण्येवावधारणं समञ्जसम् । असमञ्जसन्तु भूताकाशे । एवं सर्वेषां भूतानां लयो ब्रह्मण्येव । एवं सर्वेभ्यो ज्यायस्त्वं ब्रह्मण एव । परमयनं ब्रह्मैव । तस्मात्सर्वेषां लोकानामिति प्रश्नेनोपक्रमाद्, उत्तरे च तत्तदसाधारणब्रह्मगुणपरामर्शात् , पृष्टायाश्च गतेः परमयनमित्यसाधारणब्रह्मगुणोपसंहारात् , भूयसीनां श्रुतीनामनुग्रहाय 'त्यजेदेकं कुलस्यार्थे' इतिवद् वरमाकाशपदमात्रमसमञ्जसमस्तु । एतावता हि बहु समञ्जसं स्यात् । न चाकाशस्य प्राधान्यमुत्तरे, किन्तु पृष्टार्थत्वादुत्तरस्य, लोकसामान्यगतेश्च पृष्टत्वाद्, परायणमिति च तस्यैवोपसंहाराद् ब्रह्मैव प्रधानम् । तथा च तदर्थं सदाकाशपदं प्रधानार्थं भवति, नान्यथा । तस्माद् ब्रह्मैव प्रधानमाकाशपदेनेहोपास्यत्वेनोपक्षिप्तं, न भूताकाशमिति सिद्धम् ।
भामती-व्याख्या
दूसरो बात यह है कि यहाँ उत्तर-वाक्य भी अव्यवस्थितविषयक नहीं, क्योंकि "सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशादेव समुत्पद्यन्ते, आकाशं प्रति अस्तं यन्ति, आकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम्" ( छां. १।९।१ ) इस वाक्य में 'सर्व' शब्द को तो भला "सर्वेभ्यो वै दर्शपूर्णमासौ" के समान कथंचित् अल्पविषयक ( केवल वाय्वादि कार्यपरक ) माना जा सकता है, किन्तु वह निसर्गतः प्राप्त सकलार्थ में असमञ्जस है, "आकाशादेव"—यहाँ पर एवकार भी अपने अन्ययोग-व्यवच्छेदरूप अर्थ में समंजस नहीं, क्योंकि जलादि कार्य का केवल आकाश ही कारण नहीं, अपितु तेज भी कारण है । अन्न ( पृथिवी ) का भी केवल आकाश कारण नहीं, अपितु तेज और जल भी उसके कारण माने जाते हैं । यदि यहाँ कारण पद से मूल कारण की विवक्षा की जाती है, तब ब्रह्म में ही अवधारण ( एवकारार्थ ) उपपन्न होता है । हाँ, भूताकाश में वह अवश्य असंगत है । सभी भूतों का अस्तंगमन ( लय ) भी ब्रह्म में ही होता है । सबकी अपेक्षा ज्यायस्त्व ( श्रेष्ठत्व ) ब्रह्म में ही है । सभी भूतों का परम अयन ( आश्रय ) ब्रह्म ही है । फलतः 'सर्वेषां लोकानाम्'—इस प्रकार के प्रश्न का उपक्रम, उत्तर-वाक्य में ब्रह्म के सर्वलोकाश्रयत्वरूप असाधारण धर्म का परामर्श और जिज्ञासित परम गति का "आकाशः परायणम्"—इस प्रकार उपसंहार देख कर 'आकाश' पद का ब्रह्म में तात्पर्य निश्चित होता है । ब्रह्मगत सर्वोपादानता की प्रतिपादिका अनेक श्रुतियों का सामंजस्य बनाए रखने के लिए एक 'आकाश' पद की मुख्यार्थता का बाध कर देना अनुचित नहीं, जैसे कि कहावत प्रचलित है—"त्यजेदेकं कुलस्यार्थे" [ श्री कुमारिलभट्टादि गम्भीर विचारकों का भी यही कहना है—"यत्र तु द्वयसन्निपातस्तत्रान्यतरेण कृतार्थत्वादवश्यावहेयेऽन्यतरस्मिन् भूयसामनुग्रहो युक्तः, त्यजेदेकं कुलस्यार्थे इति" ( तं. वा. पृ. ११६ ) ] । इस प्रकार अनेक पदों और अनेक श्रुतियों का सामंजस्य सुरक्षित हो जाता है ।
वस्तुतः उत्तर वाक्य में भी 'आकाश' ( भूताकाश ) प्रधान पदार्थ नहीं, क्योंकि उत्तर वाक्य सदैव प्रष्टव्यार्थपरक होता है, प्रष्टव्य है समस्त भूतों का आश्रय । 'परायणम्' यह पद भी उसी अर्थ का उपसंहारक है, अतः उत्तर वाक्य में भी ब्रह्म ही प्रधान अर्थ स्थिर होता है और 'आकाश' पद का भी तभी प्राधान्य माना जा सकता है, जब कि वह ब्रह्मपरक हो, अन्यथा नहीं । इस प्रकार 'आकाश' पद के द्वारा उपास्यत्वेन ब्रह्म ही उपक्षिप्त (उपस्थापित) है, भूताकाश नहीं—यह सिद्ध हो जाता है ।
३०