चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 165

మను సిద్ధము చేయవలసినది. ఈఘృతము అన్ని విధములగు అభిఘాతములవలనఁ బుట్టిన క్షయరోగములు శూల క్షతక్షయము మఱియును భయంకర మగు దగ్గ వీటిని నశింపఁ జేయును.

నాగబలాఘృతము.

శ్లో. పాదశేషే జలద్రోణే పచే న్నా గబలా తులామ్, తేన
క్వాథేన తుల్యాంశం ఘృతం క్షీరం చ సాధయేత్. 75.
పలార్ధికై శ్చాతిబలా బలాయష్టిపునర్నవా, ప్రపౌండరీక కాశ్మర్యప్రియా లకపి
కచ్ఛుభిః. 76.
అశ్వగంధాసితాభిరు మేదాయుగ్మ త్రికంటకైః, మృణా
లవిషశాలూకశృంగాటక కశేరుకైః. 77.
ఏత న్నా గబలా సర్పి రక్తపి త్తక్షతక్షయం, హంతి దాహం భ్రమం తృష్ణాం బలపుష్టికరం పరం. 78.
బల్యా మాజస్య మాయుష్యం వలీపలితనాశనం, ఉపయుంజీత షణ్మా
సా న్వృద్ధోఽపి తరుణాయతే. 79.

ద్రోణపరిమాణములనీటిని ప్రొయిమీఁదఁ బెట్టి 64 పలములుగా దిగఁగాచి నూరు పలముల జిబిలికను పక్వము చేయవలయును. ఈక సాయ మన్ని పాళ్లను దానితో సమానముగా కలిపి అంతే నేతిని కూడను కలిపి పక్వము చేయవలయును. తరువాత అతిబల ముత్తవపులగము యష్టిమధుకము గజ్జేరు కమలము నేలగుమ్ముడు పాలచెట్టు దురదగొండి పల్లేరు వంశలోచనము పిల్లిపిచ్చర లేక చల్లగడ్డ రెండుతెఱగులగు మేదలు పల్లేరు వట్టివేళ్ళు మృణాళము కమలపుగడ్డ గొట్టిపువ్వు తుంగముస్తెలు అను వీటి నన్నింటిని అర్థపలము చొప్పున వేసి పక్వము చేయవలయును. ఇది నాగబలాఘృత మనంబడును. ఇయ్యది రక్తపిత్తములను క్షతక్షయరోగములను పోగొట్టును. దాహము భ్రమ దప్పలు కూడ నశింపఁజేయును. బలము నిచ్చును. తేజస్సు నిచ్చును. ఆయుష్యమును పెంచును. ముడుతలు నెఱియుట వీటిని పోగొట్టును. ఇద్దానిని ఆరుమాసములు సేవింపవలయును. ఈయౌషధ సేవవలన ముదుసలికూడ ప్రాయపువాఁడు అగును.

---

నిర్గుండీఘృతము.

శ్లో. సమూలఫలపత్రాయాం నిర్గుండ్యా స్స్వరసైః ఘృతం,
సిద్ధంపీత్వా క్షయక్షీణః నిర్వ్యాధి ర్భాతి దేవవత్. 80.

వేళ్ళు ఆకులు కాయలతో కూడకల వావిలిరసముతో నేతినివండి పుచ్చుకొనినయెడల క్షయరోగముచేత కృశించినమనుజుఁడు దేవునివలెరోగములేనివాడుగా ప్రకాశింప గలుగుచున్నాడు.

166 చక్రదత్త — ౧౦. రాజయక్ష్మాధికారము.

బలాద్యఘృతము.

శ్లో. బలాశ్వదంష్ట్రా బృహతీ కలశీ ధావనీ స్థిరాం, నింబం పర్పటకం ముస్తం త్రాయమాణాం దురాలభాం. 81.
కృత్వా కషాయం పేష్యాద్ధం దద్యా త్త్వామలకీం శఠీం, ద్రాక్షాం పుష్కరమూలం చ మేదా మామలకాని చ. 82.
ఘృతం పయశ్చ తత్సిద్ధం సర్పి ర్జ్వరహరం పరం, క్షయకాసప్రశమనం శిరఃపార్శ్వరుజాపహం. 83.
చరకోదిత వాసాద్యఘృతానంతర ముక్తిః, వదంతీ హ ఘృతా త్క్వాథం పయశ్చ ద్విగుణం పృథక్. 84.

ముత్తువపులగము, పల్లేరు, పెద్దములక, కొలపొన్న, నక్కతోకపొన్న, ముయ్యాకుపొన్న, వాకుడు, రేలచెక్క, పర్పాటకము, తుంగముస్తెలు, కలుగ్రానుగ, చిన్నదూలగొండి వీటిని కషాయమును బెట్టికొని ఉసిరిక, కచోరము, ద్రాక్ష, పుష్కరమూలము, మేద, ఉసిరిక కాయలు, నేయి, పాలు చేర్చి పక్వము చేయవలయును. ఇట్లు సిద్ధము చేసిన ఘృతము జ్వరములను పోఁగొట్టును. క్షయ దగ్గులను తగ్గించును. తలనొప్పి పార్శ్వపునొప్పి వీని నపహరించును. ఇయ్యది చరకఋషిచే చెప్పఁబడిన వాసాద్యఘృతము తరువాత చెప్పుటచేత కొందఱు నేతికంటెను కషాయమును పాలును రెండురెట్లుగా తీసికొనవలయు నని చెప్పెదరు.

---

చందనాద్యతైలము.

శ్లో. చందనాంబునఖం వాప్యం యష్టీశైలేయపద్మకం, మంజిష్ఠా సరలం దారు శశ్యేలాపూతికేసరం. 85.
పత్రం తైలం మృగామాంసీ తక్కోలం వనితాంబుదం, హరిద్రే శారివే తిక్తా లవంగాగురుకుంకుమం. 86.
త్వగ్రేణునలికా చైభి స్తైలం మస్తు చతుర్గుణం, లాక్షారససమం సిద్ధం గ్రహఘ్నం బలవర్ణకృత్. 87.
అపస్మారజ్వరోన్మాద కృత్యాలక్ష్మీవినాశనం, ఆయుఃపుష్టికరం చైవ వశీకరణ ముత్తమం. 88.

మంచిగంధము కురు వేరు నఖమను గంధద్రవ్యము కోష్ఠు యష్టిమధుకము అడవిసదాప నెమలి అడుగుచెట్టు కమలముమంజిష్ఠము సరళ దేవదారురసము దేవదారుదళము కచ్చూరము విలగలు జవ్వాజి కస్తూరి నాగ కేసరములు శిలాజిత్తు జాపత్రిమురయనుగంధద్రవ్యము జటామాంసితక్కోలపు చెట్టుపసపు మ్రానిపసపు సుగంధిపాల వేళ్ళు కటుకరోహిణి లవంగములు అగురు కుంకుమపూవు లవంగపుపట్ట రేణుక గింజలు నలిక వీటితోటి జేయఁబడినకషాయములో తైలముకంటె నాల్గు రెట్లధికముగా పెరుగుపై నీరు ఇంతేప్రమాణముగా

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 167

లాక్షారసము వీటిని అన్నిటిని కలిపి తైలమును సిద్ధము చేయవలయును. ఈ తైలము గ్రహదోషములను పోగొట్టును. బలమును కాంతిని హెచ్చించును. అపస్మారము జ్వరము పిచ్చి కృత్య అలక్ష్మి మున్నగువానిని నశింపఁజేయును. ఆయుష్యమును బలమును ఇచ్చును. మరియు నిది యుత్తమ మగు వశీకరణము కూడనై యున్నయది.

— బలనాగబలాద్యఘృతము. —

శ్లో. ఛాగం మాంసం పయశ్ఛాగం ఛాగం సర్పిస్సశర్కరం,
ఛాగోపసేవాశయనం ఛాగమధ్యే తు యక్ష్మనుత్. 89.
ఉరో మత్వా క్షతం లాక్షాం పయసా మధుసంయుతాం,
సద్య ఏవ పిబే జీర్ణే పయసాద్యా త్సశర్కరం. 90.
ఇక్ష్వాలికా బిసగ్రంధి పద్మకేసర చందనైః,
శృతం సయోమధుయుతం సంధానార్థం పిబే త్సతీ. 91.
బలాశ్వగంధా శ్రీపర్ణీ బహుపుత్రీ పునగ్నవాః,
పయసా నిత్య మభ్యస్తాః క్షపయంతి క్షతక్షయం. 92.
ఘృతం బలా నాగబలార్జునాంబు సిద్ధం సయష్టీమధుకల్కపాదం,
హృద్రోగ శూల క్షతరక్తపిత్త కాసానిలాసృక్ శమయత్యుదీర్ణం. 93.

మేకమాంసము చక్కెర వేసిన మేకపాలు మేక నేయి మేకలను కాయుట మేకలనడుమను పరుండుట ఇవి యన్నియును క్షయరోగములను పోగొట్టును. ఉరఃక్షతరోగి వెంటనే లాక్షా కషాయమును తేనెతో కలిపి పాలతో త్రాగవలయును. జీర్ణమైనవెనుక పాలతో చక్కెరను కలిపికొని తినవలయును. చెఱకుముక్క తామరతూడు పద్మములలోనికింజల్కము మంచిగంధము వీటితో పాలను కాచి వాటియందు తేనెను వేసికొని ఉరఃక్షతముకై త్రాగవలయును. ముత్తువపులగము, అశ్వగంధ, కొలపొన్న, బేగు, పిల్లిపీచర, తెల్లగలిజేరు వీటితో చేసిన కషాయమునందు యష్టిమధుకముల కల్కము నాల్గవభాగమును కలిపి నేతిని పక్వము చేయవలయును. ఈ ఘృతము హృద్రోగమును, శూలలను, క్షయరోగములను, రక్తపిత్తములను వాతములను వాతరక్తములను వీటిచేత పెంపొందిన ఇతరరోగములను నశింపఁజేయును.

ఇది చక్రదత్తయందు క్షయరోగాధికార ప్రకరణము ముగిసినది.

౧౧. కాసరోగాధికారము.

---

కాసరోగమునందు సామాన్యోపాయములు.

శ్లో. వాస్తూకో వాయసీశాకం మూలకం సునిషణ్ణకం, స్నేహాస్తైలాదయో భక్ష్యాః క్షీరేక్షురసగౌడికాః. ౧.
దధ్యారనాలామ్లఫలం ప్రసన్నాపాన మేవ చ, శస్యతే వాతకాసేషు స్వాద్వమ్లలవణాని చ. ౨.
గ్రామ్యానూపోదకై శ్శాలియవగోధూమ షష్టికాన్, రసై రాత్మాత్మగుప్తానాం యూషై ర్వా భోజయే ద్ధితాన్. ౩.
పంచమూలీకృతః క్వాథః పిప్పలీచూర్ణసంయుతః, రసాన్న మశ్నతా నిత్యం వాతకాస మపస్యతి. ౪.

చక్రవర్తికూర కామంచికూర ముల్లంగి చెంచలకూర నూనె మొదలగు తైలపదార్థములును, పాలు చెఱకురసము బెల్లపువస్తువులును తినఁదగిన పథ్యపదార్థములు వాతమువలనఁ గలుగు దగ్గుల విషయమై పెరుగు గంజి పులిబచ్చలి మద్యపానము పుల్లనిపదార్థములు మధురపదార్థము ఉప్పువస్తువులు ఉత్తమములగు పథ్యములని చెప్పఁబడినవి. గ్రామములయందలి నీళ్లుతరగని చెరువులుమున్నగు ప్రదేశములలోని యుదకములచేత వరిబియ్యమును యవలను గోధుమలను షష్టిధాన్యములను వండికొని గాని మినుములు దురదగొండి వీనియూషములు గాని పక్వముచేసి భుజింపవలయును. పంచమూలపు కషాయములో పిప్పలి చూర్ణమును వేసికొని త్రాగవలయును. మాంసరసముతో గూడ నన్నమును తినవలయును. ఇట్లు చేసినయెడల వాతమువలన గలిగిన దగ్గు నశించిపోవును.

---

అపరాజితలేహము.

శ్లో. శృంగీశఠీకణాభార్జీ గుడవాదద యాసకైః, సతైలై ర్వాతకాసఘ్నః లేహోయ మపరాజితః. ౫.

అతివస గంటుకచోరము పిప్పళ్ళు గంటుభారంగి బెల్లము తుంగముస్తెలు తితికనిండతైలము వీటితో లేహమును చేసి సేవించిన వాతరోగములను దగ్గులను పోగొట్టును. ఇయ్యది అపరాజిత మను లేహము.

169 आन्ध्रतात्पर्यसहितमु.

शोंठि; लेहमु मुन्नगुनविनि.

श्लो. चूर्णिता विश्वदुःस्पर्शा शृङ्गी द्राक्षा शठीसिताः, लीढ्वा तैलेन वातोत्थं कासं जयति दारुणम्. 6.

भार्गी द्राक्षा शठी शृङ्गी पिप्पलीविश्वभेषजैः, गुडतैलयुतो लेहः हितो मारुतकासिनाम्. 7.

पित्तकासे तనుకफे त्रिवृतां मधुरैर्युताम्, दद्याद्घनकफे तिक्तैर्विरेकार्थं युतां भिषक्. 8.

मधुरै र्जाङ्गलरसैः श्यामाकयवकोद्रवाः, मुद्गादियूषैः शाकै श्च तिक्तकै र्मात्रया हिताः. 9.

बला द्विबृहती वासा द्राक्षाभिः क्वथितं जलम्, पित्तकासापहं पेयं शर्करामधुयोजितम्. 10.

शरादिपञ्चमूलस्य पिप्पलीद्राक्षयो स्तथा, कषायेण शृतं क्षीरं पिबेत्समधुशर्करम्.

काकोली बृहती मेदा युग्मै स्सवृषनागरैः, पित्तकासे रसक्षीरयूषां श्च प्युपकल्पयेत्. 12.

द्राक्षामलकखर्जूरं पिप्पलीमरिचान्वितम्, पित्तकासापहं ह्येत ल्लिह्या न्मधुकसर्पिषा. 13.

खर्जूर पिप्पली द्राक्षा सितालाजा स्समांशिकाः, मधुसर्पिर्युतो लेहः पित्तकासहरः परः. 14.

शठी पौष्करबृहती शर्कराविश्वभेषजम्, पिष्ट्वा रसं पिबे त्पूतं सघृतं पित्तकासनुत्. 15.

मधुना पद्मबीजानां चूर्णं पैत्तिककासनुत्, बलिनं वमनेनादौ शीलितं कफकासिनम्. 16.

यवान्नैः कटुरूक्षोष्णैः कफघ्नैः कफहृच्च यैः प्युपचरेत्, पिप्पली क्षारकै र्यूषैः कालत्थै र्मूलकस्य च. 17.

लघ्वा न्यन्नानि भुञ्जीत रसै श्चापि कटुकान्वितैः.

---

शोंठि, यवक्षारमु, अतिवस, द्राक्ष, कच्चूरमु, कलकंड वीट्लनु तैलमुतो लेहमुनुगा चेसि भक्षिंचिन मिगुल भयंकर मैनदैननु वातमुचेఁ बुट्टेडु दग्गु नशिंचुनु. गंटुभारंगि द्राक्ष कच्चूरमु कर्टाटकशृंगि पिप्पळ्लु शोंठि बेल्लमु तैलमु वीटिनि लेहमुनु चेसिकोनि भक्षिंचिन दग्गुगलवारिकि हितकर मगुनु. पैत्यसंबंधमु लगु दग्गुल विषयमुननु कोद्दिगा कफमु पडुवानियंदुनु तीपिपदार्थमुलतो कलिपि तेल्लतेगड नीयवलयुनु. कफमु जास्तिगा वच्चुचुन्न यॆडल कटुपदार्थमुलतोఁगलिपि तेल्लतेगडनु विरेचनमु लगुटकोఱकु इय्यवलयुनु. मधुरमु लगु पदार्थमुलु अडविजंतुवुल मांसरसमु वीटितो कूडनु, चामलु यवलु कॊऱ्रलु మొదలगुवानि नाहारमुगा नेर्पఱुपवलॆनु. मఱियुनु

22

170 चक्रदत्त — ११. कासरोगाधिकारमु.

पेसर (गञ्जि) कट्टुनु चेदुकूरलुनु हितकरमु लगुनु. मुत्तुवुलगमु, चिन्नमुलक, पेद्दमुलक, द्राक्ष, वीटितो कषायमु पेट्टिन नीरु पैत्यरोगमुलनु दग्गुलनु पोगोट्टुनु. इन्दु तेने कलकण्डयुनु चेर्चिकोनवलयुनु. काकिवेण्ड्रु मोदलगु पञ्चमूलमुलयोक्कयु द्राक्षयोक्कयु कषायमुचेत काचिनपालु तेने चक्केरनु कलिपिकोनि त्रागवलयुनु. काकोलि चिन्नमुलक मेद महामेद अड्डसरमु शोंठि द्राक्ष वीटितो काचिन कषायोदकमुलो चक्केर तेनेनु कलिपिकोनि त्रागिनयेडल पित्तसम्बन्धमु लगु दग्गुलु नशिञ्चुनु. द्राक्ष उसिरिक खर्जूरफलमु पिप्पळ्लु मिरियमुलु वीटिनि चूर्णमुनुचेसिfileTEन्दु तेनेनु नेतिनि कलिपिकोनि सेविञ्चिन पैत्यपुदग्गुलु तग्गुनु. खर्जूरमु, लेक पिप्पळ्लु, द्राक्ष, कलकण्ड, एलालु वीटिनि समानभागमुलनुचेर्चि तेनेलोनु नेतिलोनुकलिपिकोनि सेविञ्चिनयेडल पित्तसम्बन्धमुलगु दग्गुलनु तग्गिञ्चुनु. कम्मारमु करुवेरु नेलमुलक कलकण्ड शोंठि वीटिरसमुनु तीसि वडियकट्टि दानिलो नेतिनि कलिपिकोनि त्रागिन पित्तकासमुलु तोलगिचनुను. तामरगिञ्जल चूर्णमुलो तेनेनु कलिपि सेविञ्चिन पित्तसम्बन्धमुलगु दग्गुलनु पाఱन्दोलुनु. कफसम्बन्ध मगु दग्गुल रोगि बलमुगलवाँडै युण्डिनयेडल मोदल नतनिकि वमनमुनु चेयिम्पवलयुनु. कोञ्चेमु चेदुगानु वेच्चगानु नुन्नट्टि अन्नमुनु कफनाशकमुलगु वस्तुवुलनु भुजिम्प नीयवलयुनु. पिप्पळ्लु, क्षारपदार्थमुलु, उलवलु, दुम्पलु वीटितो चेयँबडिन गञ्जितोँगानि, कटुवुगल रसमुलतोँगानि तेलिकयगु नन्नमुलनु भुजिम्पवलयुनु.

पैश्लोकमु तरुवात कोन्निटिलो नी क्रिन्दि श्लोकमु गलदु. श्लो. पञ्चकोलैश्शृतन्तीक्षीरं कफघ्नंलघुशस्यते, श्वासकासज्वरहरं बलवर्णाग्नि वर्धनम्.

पुष्करमूलादि क्वाथमु.

श्लो. पौष्करं कट्फलं भार्गी विश्वपिप्पलसाधितम्. 18 पिबेत्क्वाथं कफोद्रेके कासे श्वासे च हृद्ग्रहे, स्वरसं शृङ्गबेरस्य माक्षीकेण समन्वितम् 19. पाययेच्छ्वासकासघ्नं प्रतिश्यायकफापहम्, मुद्गामलाभ्यां यवदाडिमाभ्यां कर्कन्धुना मूलकशुण्ठकेन. 20. शठिकणाभ्यां च कुलत्थकेन यूषो नवाङ्गः कफरोगहन्ता, पार्श्वशूले ज्वरे श्वासे कासे श्लेष्मसमुद्भवे. 21. पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं दशमूलीजलं पिबेत्,

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 171

పుష్కరమూలము, నేలగుమ్ముడు, గంటుభారంగి, శొంఠి, పిప్పళ్లు వీటితో సిద్ధముచేయఁబడిన కషాయమును, కఫ మెక్కడుగా గలిగిన కాస(దగ్గు)రోగమునందున, శ్వాసమునందును,హృదయరోగమునందును త్రాఁగవలయును. అల్లపురసములో తేనెను వేసికొని త్రాఁగవలయును. శ్వాసకాసముల నిది యణంచును. పీనసదగ్గులను పోఁగొట్టును. పెసలు, ఉసిరిక, యవ, దానిమ్మపిందెలు, రేగు, కురువేరు, శొంఠి, కచ్చూరము, పిప్పళ్లు, మఱియును ఉలవలు వీటితోడఁ జాంగలయూషమును గంజి సిద్ధము చేయఁబడును. ఇయ్యది కఫరోగముల నణంచి వైచును. పార్శ్వశూలల విషయములోను, జ్వరము శ్వాసము కాసము శ్లేష్మమువలన గలుగుదగ్గులు వీటివిషయములలో, పిప్పళ్లచూర్ణమును కలిపికొని దశమూలముల కషాయమును త్రాఁగవలయును.

కట్ఫలాదిక్వాథః.

శ్లో. కట్ఫలం కత్త్ర్యణం భార్జీ ముస్తం ధాన్యం వచా భయా.
22. శృంగీ పర్పటకం శుంఠీ సురాహ్వా చ జలే శృతమ్, మధుహిం
గుయుతం పేయం కాసే వాత కఫాత్మకే. 23. కంఠరో గే క్షయేశూలే
శ్వాసహిక్కాజ్వరేషు చ.

నేలగుమ్ముడు, కామంచి, గంటుభారంగి, తుంగముస్తలు, ధనియములు,వస, కరక్కాయలు, కర్కాటక శృంగి, పర్పాటకము, శొంఠి, దేవదారు వీటిని కషాయము పెట్టి అందు తేనెయును, ఇంగువయును చేర్చి త్రాగవలయును. ఇయ్యది వాతమువలన, కఫమువలనఁ గలిగెడి దగ్గులయందును, కంఠరోగములయందును, క్షయయందును, శూలలయందును, శ్వాసము, వెక్కిళ్లు, జ్వరము వీనియందును హితకరము అగుచున్నది.

వాకుడు మొదలగు కషాయములు.

శ్లో. కంటకారికృతఃక్వాథః సకృష్ణః సర్వకాసహా. 24. విభీతకం
ఘృతాభ్యక్తం గోశకృత్పరివేష్టితమ్, స్విన్న మగ్నౌ హరే త్కా
సం ధ్రువ మాస్యవిధారితమ్. 25. వాసక స్వరసః పేయోమధుయుక్తో హి
తాశినా, పిత్తశ్లేష్మకృతే కాసే రక్తపిత్తే విశేషతః. 26. పిప్పలీ మధుకం
ద్రాక్షా లాక్షా శృంగీ శతావరీ, ద్విగుణా చ తుగాక్షీరీ సితా
సర్వై శ్చతుర్గుణా. 27. తం లిహ్యా న్మధుసర్పిర్భ్యాం క్షతకాసనివృత్తయే,
పిప్పలీ పద్మకం లాక్షా సంపక్వం బృహతీఫలమ్. 28. ఘృతక్షౌద్రయుతో
లేహః కాసశ్వాసనిబర్హణః, హరీతకీనాగరముస్తచూర్ణం గుడేన

172 చక్రదత్త—౧౧. కాసరోగాధికారము.

తుల్యం గుటికా విధేయా. 29. నివారయ త్యాస్యవిధారి తేయం శ్వాసంప్రవృద్ధం ప్రబలం చ కాసమ్.

నేలములక కషాయములో పిప్పళ్లను చేర్చి కొని త్రాగిన నన్నివిధము లగు దగ్గులు తగ్గిపోవును, తాడికాయలను నేతిలో నూరనైచి, ఆవుపేడలో పొదివి కుమ్మములో నుదుకఁ బెట్టి పుక్కిట నుంచికొనుచుండినయెడల దగ్గును హరింపఁజేయును. అడ్డసర పుటాకురసములో తేనెను కలిపికొని పిత్తశ్లేష్మములచేత నగు దగ్గులు కలిగినపుడు త్రాగవలయును. విశేషముగా నిద్రానిని రక్తిపిత్తముల చేత బుట్టెడి దగ్గులయందు సేవింపవలయును. పిప్పళ్లు, యష్టిమధుకము ద్రాక్ష లక్కపుడకలు కర్కాటకశృంగి పిల్లిపిచ్చర వీనిని సమానభాగములుగాను, తవక్షీరి నన్నిటికంటె ద్విగుణముగాను, చక్కెర నన్నిటికంటె చతుర్గుణముగాను తీసికొని వీని నన్నిటిని నేతిలోను తేనెలోను కలిపి భక్షించినయెడల క్షయసంబంధము లగు దగ్గులు నివారించును. కరకకాయలు, శొంఠి, తుంగముస్తలు వీటిచూర్ణములో సమానముగా బెల్లమును కలిపి మాత్రలను కట్టి సేవింపవలయును. ఈమాత్రలు పుక్కిటిలో నుంచికొనినయెడల ప్రబలిన శ్వాసమును దగ్గులను పోఁగొట్టును.

---

మరీచాద్యచూర్ణము.

శ్లో. కర్షః కర్షార్థ మథో పలం పలద్వయ మథార్థకర్ష శ్చ, మరీచస్య పిప్పలీనాం దాడిమగుడయవశూకానామ్. 30.
సర్వైరథైరసాధ్యాయే కాసా స్సర్వవైద్యవివర్జితాః, అపి పూయం ఛర్దయతాం తేషా మిద మౌషధం పథ్యమ్. 31.

మిరియములు ఒకకర్షము, పిప్పళ్లు అర్ధకర్షము, దానిమ్మగింజలు 1 పలము, బెల్లము రెండుపలములు, యవక్షారము అర్ధకర్షము వీటి నన్నిటిని చేర్చి చూర్ణమును చేయవలయును. అన్నివిధములగు మందులచేతను కుదురనివియును వైద్యులెల్లరును కుదుర్పజాలక నిరాశ జేసికొని వదిలిపెట్టఁబడినవియును, దుర్గంధము వచ్చునట్టివియు నగు దగ్గుల కియ్యది అమూల్యమును పథ్యము నగు నౌషధము.

---

సమశర్కర చూర్ణము.

శ్లో. లవంగజాతీఫలపిప్పలీనాం భాగా స్స్రికల్పా వృక్ష యుతానమీషాం, పలార్ధ మేకం మరీచస్య దద్యా త్పలాని చత్వారి మహౌషధస్య. 32.
సితాసమం చూర్ణ మిదం ప్రసహ్య రోగా నిమూ నాశు

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 173

బలా న్నిహన్యాత్. కాసజ్వరారోచక మేహగుల్మ శ్వాసాగ్నిమాంద్య గ్రహణీప్రదోషాన్. 33.

లవంగములు జాజికాయ పిప్పళ్లు ఇవి యన్నియును అష్టప్రమాణమును మిరియములు అరపలమును, శొంఠి నాలుగుపలములను చేర్చి వీటిని చూర్ణము చేయవలసినది. ఆచూర్ణముతో సమానముగా చక్కెరను చేర్చవలయును. ఇయ్యది మిగుల బలవంతము లగు దగ్గులను జ్వరమును అరోచకములను మేహమును గుల్మరోగములను శ్వాసములను అగ్నిమాంద్యమును గ్రహణులను నశింపజేయును.

హరీతకీమోదకము మున్నగునవి.

శ్లో. హరీతకీ కణా శుంఠీ మరిచం గుడసంయుతమ్, కాసఘ్నో మోదకః ప్రోక్తః తృష్ణారోచక నాశనః. 34.
తాలీసవహ్ని దీప్యక చవికా శుంఠ్యమ్లవేతస వ్యోషైః, తుల్యై స్త్రిసుగంధియుత్తై ర్గుడేన గుటికా ప్రకర్తవ్యా. 35.
కాసశ్వాసారోచక పీనసహృత్కంఠవాజ్నిరోధేషు, గ్రహణీగుదోర్ధ్వ వేషు గుటికా వ్యోషాంతికా నామ. 36.
మనశ్శిలాలతా మధూక మాంసీముస్తైర్గుడైః పిబేత్, ధూమం త్ర్యహం చ తస్యాను సగుడం చ పయః పిబేత్. 37.
ఏష కాసా న్పృథగ్వంద్వా సర్వదోష సముద్భవాన్, శ్లథైరపి ప్రయోగారాం సాధయే దప్రసాధితాన్. 38.
మనశ్శిలాలి ప్రదలం బదర్యా ఘర్మశోషితమ్, సక్షీరం ధూమపానాత్తు మహత్కాసనిబర్హణమ్. 39.
అర్కచ్ఛల్లీ లే తుల్యై తతోఽర్ధేన కటుత్రికమ్, చూర్ణితం వహ్నినిక్షిప్తం పిబేద్ధూమం తు యోగవిత్. 40.
భక్షయే దథ తాంబూలాం పిబే దుగ్ధ మనూంబు వా, కాసాః పంచవిధా యాంతి శాంతి మాశు న సంశయః. 41.

కరక కాయలు పిప్పళ్లు శొంఠి మిరియములు బెల్లము వీనిని చూర్ణము చేసి, కుడుములుగా జేసి భక్షించినయెడల దప్పిక, అరోచకములను నశింపఁజేయును. తాడిశపత్రి చిత్రమూలము ఓమము చెవ్యము శొంఠి ఆమ్లవేతసము మిరియములు పిప్పళ్లు లవంగపుపట్ట ఏలకులు జాపత్రి వీని నన్నిటిని సమానముగా చేర్చి బెల్లముతో మాత్రలు కట్టి సేవింపవలయును. ఈమాత్రలను వ్యోషాంతికము లని యందురు. ఈమాత్రలు దగ్గు శ్వాసను అరోచకము పీనస హృద్రోగము మాటపడిపోవుట గ్రహణి ఈరోగములయందు మిక్కిలి హితమును చేయును. ఈమాత్రలలో లవంగపుపట్ట ఏలకులు జాపత్రి వీని నన్నిటిని నాల్గుమాషములయొత్తు కలపవలయును. మణిశిల హరిదళము య

१७४ चक्रदत्त—११. कासरोगाधिकारमु.

[य]ष्टीमधुकमु जटामांसि, तुंगमुस्तलु गारकायलु वीनिनि चूर्णमु चेसि, चुट्टगा काल्चि, ईपोगनु मूఁडुदिनमुलु त्रागुचु आपैनि पालनु त्रागुचुंडिनयेडल मिक्किलि भयंकरमु लगु दग्गुलूकूडनु दूरमुगा तोलఁगिपोवुनु. जिल्लेडुआकुलु मणिशिल समानभागमुलुगा चेर्चिकौनि, शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्लु सगभागमुनु चेर्चि चूर्णमुचेसि चुट्टचुट्टि काल्चि पोगनु योगवेत्त यगुवाडु त्रागवलयुनु. तरुवात तांबूलमुनु वेसिकोनवलयुनु. लेकुन्न पालनु गानि नीळ्लनैननु गानि त्रागवलयुनु. इंदुचेत अयिदुतेऱंगुलगु दग्गुलुनु निस्संशयमुगा तोलఁगि पोवुनु.

— ॐ दशमूलघृतमु. ॐ —

श्लो. मरिचशिलार्कक्षीरै र्वार्ताकीं त्वच माशु भावितां शुष्काम्, कृत्वा विधिना धूमं पिबतः कासा श्शमं यांति. ४२. दशमूलीकषायेण भार्गीकल्कं पचे द्घृतम्, दक्षतित्तिरि निर्यूहे तत्परं वातकासनुत्. ४३.

मिरियमुलु मणिशिल जिल्लेडुपालु वीटितोड मूलक चेट्टुतोक्कनु नानवैचि तरुवात दानिनि एंडिंचि यथाविधिगा पोगनु त्रागॆडिवानिकिच्चिन दग्गु लन्नियुनु तग्गिपोवुनु. दशमूलमुल कषायमुतो गंटुभारंगि कल्कमुनु कलिपि दानियंदु नेतिनि चेर्चि वंडवलयुनु, लेक कोडि तित्तिरिपक्षुल निर्यूहमुनंदु घृतमुनु गानि पक्वमु चेयवलयुनु. इय्यदि सेविंचिनचो विशेषमुगा वातसंबंधमु लगु दग्गुलनु पाऱఁद्रोलुनु.

— ॐ दशमूलाद्यघृतमु. ॐ —

श्लो. दशमूलाढके प्रस्थं घृतस्याक्षसमैः पचेत्, पुष्कराह्व शठी बिल्व सुरा सव्योष हिंगुभिः. ४४. पेयानुपानं तद्देयं कासे वातकफाधिके, श्वासरोगेषु सर्वेषु कफवातात्मकेषु च. ४५.

अरुवदिनाल्गुपलमुल दशमूलपु कषायमुनंदु पुष्करमूलमु कच्चूरमुलु बिल्वपु वेरु नल्लतॆगड शोंठि मिरियमुलु इंगुव वीनि नन्निटिनि ओक्कोक्क अक्षमु चोप्पुननु तीसिकोनि वानियंदु पदियारु पळमुल नेतिनि पोसि पक्वमु चेयवलयुनु. दीनिनि पेयानुपानमुगा वातमु कफमु मोदलगुवानिवलनఁ बुट्टिन

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 175

దగ్గులయందును శ్వాసరోగములయందును కఫమువాతము వీటివలన కలిగినవాటియందును ఈయవలయును.

---

దశమూలషట్పలఘృతము

श्लो. दशमूलीचतुःप्रस्थे रसे प्रस्थोन्मितं हविः, सक्षारैः पञ्चकोलैस्तु कल्कैः साधु साधितम् ॥ ४६ ॥
कासहृत्पार्श्वशूलघ्नं हिक्काश्वासनिबर्हणम्, कल्कं षट्पल मेवात्र ग्राहयन्ति भिषग्वराः ॥ ४७ ॥

తాత్పర్యము: నాలుగు ప్రస్థముల దశమూలకషాయములో పదియారు పలముల నేతిని యవక్షారము పిప్పళ్లు మోడి చవ్యము చిత్రమూలము శొంఠి వీటియొక్క కల్కమును కలిపి నేతిని సిద్ధము చేయవలయును. ఇయ్యది దగ్గు హృదయశూలము పార్శ్వపునొప్పి వెక్కిళ్లు శ్వాసము వీటిని నశింపఁజేయును. ఇచ్చట నుత్తమవైద్యులు 6 పలముల కల్కమునే గ్రహింపవలయు నందురు.

---

కంటకారీఘృతము

श्लो. कण्टकारीगुडूचीभ्यां पृथक् त्रिंशत्पलाद्रसे, प्रस्थस्सिद्धो घृताद्वातकासनुद्वह्निदीपनः ॥ ४८ ॥
घृतं रास्नाबलाव्यूष श्वदंष्ट्राकल्कपाचितम्, कण्टकारेद्रसे सर्पिः पञ्चकासनिषूदनम् ॥ ४९ ॥

తాత్పర్యము: వాకుడు తిప్పతీగ వీటితోచేసిన ముప్పదిపలముల కషాయముతో నేతిని పక్వము చేయవలయును. ఇయ్యది వాతసంబంధము లగు దగ్గులను పోఁగొట్టును. అగ్ని నుద్దీపింపఁజేయును. సన్నరాస్న ముత్తువపులగము శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు పల్లేరు వీటికల్కములోను వాకుడరసములోను పక్వముచేయఁబడిన ఘృతము అయిదుతెఱఁగులగు దగ్గులను నశింపఁజేయును.

---

బృహత్కంటకారీ ఘృతము

श्लो. सपत्रमूलशाखायाः कण्टकार्या रसाढके, घृतप्रस्थं बलाव्यूष विडङ्गशठिचित्रकैः ॥ ५० ॥
सौवर्चल यवक्षार बिल्वामलक पुष्करैः, वृश्चीर बृहती पथ्या यवानीदाडिमर्द्धिभिः ॥ ५१ ॥
द्राक्षा पुनर्नवा चव्य धन्वयासाम्लवेतसैः, शृङ्गीतामलकी भार्गी रास्ना गोक्षुरकैः पचेत् ॥ ५२ ॥
कल्कैस्तु सर्वका-

176 చక్రదత్త—౧౧. కాసరోగాధికారము.

శేషు హిక్కా శ్వాసే చ శస్యతే, కంటకారీఘృతం సిద్ధం కఫవ్యాధివి నాశనమ్. 53.

ఆకుల వేళ్లు కొమ్ములతో గూడిన నేలములక రసమును ఆఢకప్రమాణము సిద్ధము చేసి దానియందు పదియారుపలముల నేతినితీసికొని, ముత్తువుపులగము శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు వాయువిడంగములు కచ్చూరము చిత్రమూలము సౌవర్చలవణము యవక్షారము బిల్వపువేఱు ఉసిరిక పుష్కరమూలము పృశ్నిపర్ణి ములక కరకకాయ ఓమము దానిమ్మ వృద్ధి ద్రాక్ష శొంఠి చెవ్యము యవాసను గజ్జేరు వ్యాఘ్రనఖమను ద్రవ్యము నేలతాడి గంటుభారంగి సన్నరాస్న పల్లేరు వీటితో కల్కమునుచేసి ఆకల్కముతో నేతిని పక్వము చేయవలయును. ఇయ్యది కంటకారీఘృతము. ఇది అన్నివిధము లగు దగ్గులను వెక్కిళ్లను శ్వాసమును పోఁగొట్టుటయం దత్యుత్తమము. మఱియును కఫరోగములను నశింపఁజేయును. ఇయ్యదియే బృహత్కంటకారీఘృతమనియు ననంబడును.

---

రాస్నాద్యఘృతము.

శ్లో. ద్రోణేఽపాం సాధయే ద్రాస్నాం దశమూలీం శతావరీమ్,
ఫలికాం మానికాంశ్చాం స్త్రీన్ కులుత్థాన్ బదరాన్ యవాన్. 54.
తులార్థం చాజమాంసస్య తదర్ధేషేణ తేన చ, ఘృతాఢకం సమ
క్షీరం జీవనీయైః పలోని తైః. 55.
సిద్ధం తద్దశభిః కల్కైః నస్యపానానువాసనైః,
సమీక్ష్య వాతరోగీషు యథావస్థం ప్రయోజయేత్. 56.
పంచకాసాన్ క్షయం శ్వాసం పార్శ్వశూల మరోచకమ్,
సర్వాంగై కాంగరోగం శ్చ ప్లీహోర్ధ్వానిలం జయేత్. 57.
జీవకర్షభకౌ మేదే కాకోల్యా శూర్పపర్ణికే,
జీవంతీ మధుక శ్చైవ దశకో జీవకో గణః. 58.

ద్రోణపరిమితమగు నుదకములో సన్న రాస్నను దశమూలమును పిల్లిపిచ్చరను ఒక్కొక్కపలము చొప్పునను, ఉలవలు ఱేగుపండ్లు యవలును మూడు మూడు మానికలు చొప్పుననున్ను, మేకమాంసము 50 పలములు, జీవనీయగణములో చెప్పిన యౌషధములు ఒక్కొక్క పలమును, నేయి 64 పలములును దీని నన్నిటిని చేర్చి నేతిని పక్వముచేయవలయును. దీనితో వాతరోగముల విషయము లో నస్యము పానము అనువాసనలను తగుమాత్రముగా ప్రయోగింపవలయును. ఇయ్యది అయిదు తెఱంగులగు దగ్గులను క్షయ శ్వాసము పార్శ్వశూల అరోచకము సర్వాంగరోగము ఏకాంగరోగము, ప్లీహ ఊర్ధ్వ వాతము వీటిని జయించును. జీవకము ఋషభకము మేద మహామైద

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 177

కాకో లిక్షీరకాకోలి బుద్ధి వృద్ధి జీవంతి జ్యేష్ఠమధుకము ఇవి పదియౌషధులుండును వంతీగణ మని చెప్పఁబడును.

-::- అగస్త్యహరీతకి. -::-

శ్లో. దశమూలీంస్వయంగుప్తాంశంఖపుష్పీంశఠీంబలామ్, హస్తిపిప్పల్యపామార్గ పిప్పలీమూల చిత్రకాన్. 59. భార్డ్గీ పుష్కరమూలం చ ద్విపలాంశం యవాఢకమ్, హరీతకీశతం చైకం జలే పంచాఢ కే పచేత్ 60. యవై స్స్విన్నైః కషాయం తం పూతం త చ్చాభయాశతమ్, పచేద్గుడతులాం దత్త్వా కుడపం చ పృథగ్ఘృతాత్. 61. తైలా త్సపిప్పలీచూర్ణాత్ సిద్ధశీతే చ మక్షికాత్, లిహ్యా ద్వేచాభయే నిత్యమతః ఖాదే ద్రసాయనమ్. 62. త ద్వలీపలితంహన్యా ద్వలామ్యుర్బలవర్ధనమ్, పంచకాసాన్ క్షయం శ్వాసం హిక్కా స్సవిషమజ్వరాన్. 63. హన్యా త్తథా గ్రహణ్యర్శోహృద్రోగారుచిపీనసాన్, అగస్త్యవిహితం ధన్య మిదం శ్రేష్ఠం రసాయనమ్. 64.

దశమూలములు పెద్దదూలగొండి శంఖపుష్పి కచ్చూరము ముత్తవపులగము ఏనుగుపిప్పళ్లు ఉత్తరేణి మోడి చిత్రమూలము గంటుభారంగి పుష్కరమూలము వీనినన్నింటిని రెండురెండు పలములును, యవలు 64 పలములును, 100 పలముల కరక్కాయలు వీటి నన్నింటిని అయిదు ఆఢకముల ప్రమాణపు నీటిలో పక్యము చేయవలయును. యవలు మెత్తఁబడగానే ఆకషాయమును వడియగడ్డి 25 పలముల కరక్కాయలయందు 100 పలముల బెల్లము 4 పలముల నేయిని కలిపి వండవలయును, తైలమును పిప్పలిచూర్ణమును నాలుగునాలుగు పలములచొప్పున చేర్చవలయును. పక్వమైపిమ్మట చల్లారిన తరువాత 4 పలముల తేనెను కలిపి యాల ప్రతినిత్యమును రెండురెండు కరక్కాయల చొప్పున రసాయనములను భక్షించురీతిని భక్షింపవలయును. ఇయ్యది ముడుతలుపడుట తలనైరియుటలను పోఁగొట్టును. బలమును ఆయుష్యమును మలమును వృద్ధి నొందించును. అయిదు తెఱఁగు లగు దగ్గులను క్షయరోగములను శ్వాసరోగమును వెక్కిళ్లను విషమజ్వరములను గ్రహణులను మూలరోగములను హృదయరోగములను ఆరుచిపీనసను పోఁగొట్టును. ఇయ్యది అగస్త్యమహామునిచేత నిర్మింపఁబడియెను. ధన్యమును శ్రేష్ఠము నగు రసాయనము కావున దీనిని అగస్త్యహరీతకి యందురు.

-::- వ్యాఘ్రహరీతకి. -::-

శ్లో. సమూలపుష్పచ్ఛద కంటకార్యా, స్తులాం జలద్రోణపరిప్లుతాం చ, హరీతకీనాం చ శతం నిదధ్యా దధాత్ర పక్త్వాచరణావశే

23

178 చక్రదత్త—౧౧. కాసరోగాధికారము.
(१७८ चक्रदत्त—११. कासरोगाधिकारमु.)

---

संस्कृत श्लोकः

सम. ६५.
गुडस्य दत्त्वा शतमेतदग्नौ विपक्वमुत्तीर्य ततस्सुशीते ।
कटुत्रिकं च द्विपलप्रमाणं पलानि षट् पुष्परसस्य तत्र ॥ ६६ ॥
क्षिपेच्चतुर्जातपलं यथाग्नि प्रयुज्यमानो विधिनावलेहः ।
वातात्मकं पैत्तिकषोद्भवं च द्विदोषकासानपि यांस्त्रीदोषान् ॥ ६७ ॥
क्षयोद्भवं च क्षतजं च हन्यात् सपीनसश्वासमुरःक्षतं च ।
यक्ष्माणमेकादशरूपमुग्रं भृगूपादिष्टं हि रसायनं स्यात् ॥ ६८ ॥

---

आन्ध्रटीका (तेलुगु व्याख्या)

देवनागरी लिप्यन्तरण:
वेळ्ळु, पूवुलु आकुलु वीटितो कूडिन वाकुडुचेट्टुनु 100 पलमुल तेच्चि 281 पलमुलनीटितो चेर्चवलयुनु. मरियुनु करककायलु ओक वंदयुनुकलिपि पक्वमु चेयवलयुनु. नीरु नाल्गवभागमु मिगुलु कलुगुनप्पुडु 100पलमुल बेल्लमुनंदु चेर्चि वंडवलयुनु. आपिम्मट दिंचि चक्कगा चल्लारिनपिम्मट शोंठि, मिरियमुलु पिप्पळ्ळु रेंडुपलमुलुनु पूदेने 6पलमुलुनु लवंगपुचेक्क, एलकुलु जापत्रि नागकेसरमुलु वीटिचूर्णमु नोकपलमुरु चेर्चि कलियबेट्टि लेहमुनुगा चेसिकोनि जठराग्नि ननुसरिंचि सेविंचु चुंडवलयुनु. इय्यदि वातपु दग्गुलनु पैत्यपु दग्गुलनु द्विदोषमुलचेत नगु दग्गुलनु त्रिदोषमुलवलन नगु दग्गुलनु क्षयदग्गुलनु पीनसश्वासमुलनु बोम्मु ब्रद्दलगुचुंडुटनु पदनोंकंडु तेऱंगुलगु क्षयरोगमुनु नशिंपचेयुनु. दीनिनि भृगुमहर्षि चेप्पेनु. इय्यदिये व्याघ्रीहरीतकि यनबडुनु.

इट्लु चक्रदत्तयंदु कासरोगाधिकार प्रकरणमु मुगिसेनु.

१२. हिक्काश्वासाधिकारमु।

श्लो. हिक्काश्वासातुरे पूर्वं तैलाक्तैस्स्वेद इष्यते, स्निग्धैर्लवणयोगैश्च मृदु र्वातानुलोमनम्। १। ऊर्ध्वाधश्शोधनं शक्ते दुर्बले शमनं मतम्, कोलमज्जाञ्जनं लाजातिक्ता काञ्चनगैरिकम्। २। कृष्णाधात्री सिता शुंठी कासीसं दधिनाम च, पाटल्यास्सफलं पुष्पं कृष्णाखर्जूरमुस्तकम्। ३। षडेते पादिका लेहाः हिक्कानां मधुसंयुताः, मधुकं मधुसंयुक्तं पिप्पलीशर्करान्विता। ४। नागरं गुडसंयुक्तं हिक्काघ्नं नावनत्रयम्, स्तन्येन मक्षिकाविष्ठा नस्यं वा लक्तकाम्बुना। ५। योज्यं हिक्काभिभूताय स्तन्यं वा चन्दनान्वितम्, मधुसौवर्चलोपेतं मातुलङ्गरसं पिबेत्। ६। हिक्कार्तस्स्य पयश्चागं हितं नागरसाधितम्, कृष्णाऽमलकशुण्ठीनां चूर्णं मधुसितायुतम्। ७। मुहुर्मुहुः प्रयोक्तव्यं हिक्काश्वासनिवारणम्, हिक्काश्वासी पिबेद् भार्गीं सविश्वामुष्णवारिणा। ८। नागरं वा सिता भार्गी सौवर्चलसमन्वितम्। शृङ्गी कटुत्रिकफलात्रयकण्टकारी भार्गी सपुष्करजटालवणानि पञ्च, चूर्णं पिबेदशिशिरेण जलेन हिक्काश्वासोर्ध्ववातकसनारुचिपीनसेषु। ९। अभयानागरकल्कं पौष्करयवशूकमरिचकल्कं वा, तोयेनोष्णेन पिबेत् श्वासी हिक्की च तच्छान्त्यै। १०। अमृतानागरभार्गीव्याघ्रीपर्णाशसाधितः क्वाथः, पीतस्सकणाचूर्णः कासश्वासौ जयत्याशु। ११।

वेक्किळ्ळु श्वास गलिगि बाधपडु रोगिविषयमुन मुन्दुगा नूनेनु चरिमिन पदार्थमुलचेत गानि, मृदुवुलगु लवणयोगमुलचेत गानि चेमटनु पुट्टिंचुट युत्तममु, वातमुनु अनुकूलमुगा वर्तिंपचेयुटयुनु मंचिदे

180 చక్రదత్త—౧౨. హిక్కాశ్వాసాధికారము.

యగును. రోగి బలముగలవాఁడై యున్నయెడల, వమనమునకును జూలాబునకు అనఁగా ప్రవర్తులకు నిచ్చుచుండవలయును. దుర్బలుఁ డైనయెడల శమనమగు నట్టులు శాంతి నొందించు నౌషధముల నుపయోగింపవలయును. రేగుచెక్క, సౌవీరాంజనము, పేలాలు, కటుకరోహిణి, ఉమ్మెత్త, పిప్పళ్ళు, ఉసిరికపప్పు, కలకండ, శొంఠి, అన్నభేది, వెలగకాయ, కలిగొట్టుచెట్టు, పువ్వులు, ఫలములు, పిప్పళ్ళు, ఖర్జూర గు తుంగముస్తలు ఈయాలు అవలేహములను తేనెతో కలిపి సేవించిన వెక్కిళ్ళను పోఁగొట్టును. తేనెతోకలిపిన యష్టిమధుకము కలకండతోచేర్చినపిప్పళ్ళు, బెల్లముతో కలిపిన శొంఠి, ఈమూఁడు నాసికావిధులును వెక్కిళ్లను పోఁగొట్టును. చనుబాలలో ఈగవిష్ఠను (అనఁగా మైనమును) కలిపి యుపయోగించిన నస్యముగాని చనుబాలలో చందనముకలిపియుపయోగించిన నస్యముగాని వెక్కిళ్లనుపోఁగొట్టును. తేనె సౌవర్చలవణము వీటితోకూడిన మాదిఫలరసముగాని, శొంఠ్యాదికలిపిన మేకపాలుగాని వెక్కిళ్ళు రోగముగలవారికి హితమునుగలిగించును. పిప్పళ్ళు ఉసిరిక శొంఠి వీటిచూర్ణమును తేనెతోను కలకండతోను కలిపి మాటిమాటికి ఇచ్చుచున్నయెడల వెక్కిళ్ళు శ్వాసయును తొలఁగి చనును. గంటుభారంగి శొంఠినిగాని, శొంఠి గంటుభారంగి సౌవర్చలవణము వీటిను గాని వేడినీటితో కూడా సేవించినయెడల వెక్కిళ్ళు శ్వాసయును తగ్గును. శృంగి శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్ళు కరక్కాయ తాడికాయ ఉసిరికపప్పు వాకుడు గంటుభారంగి పుష్కరమూలము యవలు శూకధాన్యము పంచలవణములు వీటిని చూర్ణము చేసి వేడినీళ్లతో గూడ చేర్చికొని వెక్కిళ్ళు శ్వాస ఎగతోపు దగ్గు అరుచి పీనస ఈరోగములు కలిగినప్పుడు త్రాగవలయును. కరక్కాయలను శొంఠిని కల్కముచేసి గాని పుష్కరమూలము యవక్షారము మిరియములు వీనికల్కముగాని వేడినీళ్లతో గూడను శాంతికలుగుకొఱకు శ్వాసము వెక్కిళ్ళు కలవారు త్రాగవలయును. తిప్పతీగ శొంఠి బ్రహ్మదండి నేలములక నల్లగగ్గెర వీటితో సిద్ధము చేయఁబడిన కషాయములో పిప్పళ్ల చూర్ణమును వేసికొని త్రాగినయెడల కాసశ్వాసములను జయింపఁగలడు.

---

దశమూల క్వాథము.

శ్లో. దశమూలీకషాయ స్తు పుష్కరేణ విచూర్ణితః,
శ్వాస కాసప్రశమనః పార్శ్వహృచ్ఛూలనాశనః. 12.

కులుత్థనాగరవ్యాఘ్రీ వాసాభిః క్వాథితం జలమ్,
పీతం పుష్కరసంయుక్తం హిక్కాశ్వాసనిబర్హణమ్. 13.

గుడం కటుకతైలేన మిశ్రయిత్వా సమం లిహేత్,
త్రిసప్తాహప్రయోగేణ శ్వాసం నిర్మూలతో జయేత్. 14.

శృంగీమహౌషధకణాఘన పుష్కరాణాం,
చూర్ణం శఠీమరిచశర్కరయా సమే

181 ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము.

తమ్, క్వాథేన పీత మమృతావృషపంచమూల్యాః, శ్వాసం త్ర్యహేణ శమయే దతిదోష ముగ్రమ్. 15. హరిద్రాం మరిచం ద్రాక్షాం గుడం రాస్నాం కణాం శఠీమ్, జిహ్వా త్తైలేన విలిహన్ శ్వాసా న్నాప్రాణహారా నపి. 16. హిక్కాం హరతి ప్రబలాం ప్రబలంశ్వాసం చ నాశయ త్యాశు, శిఖిపుచ్ఛభూతిపిప్పలి చూర్ణం మధుమిశ్రితం లీఢమ్. 17. కర్షం కలిఫలచూర్ణం, లీఢం చాత్యంతమిశ్రితం మధునా, అచిరాద్ధరతి శ్వాసం ప్రబలా ముద్ధంసికాం చైవ. 18.

దశమూలముల కషాయములో పుష్కరమూలముల చూర్ణమును వేసికొని త్రాగినయెడల శ్వాసము దగ్గు పార్శ్వపునొప్పి హృదయశూలము వీటిని నశింపజేయును. ఉలవలు శొంఠి నేలములక అడ్డసరము వీటితోటి సిద్ధముచేయఁబడిన కషాయోదకమును, పుష్కరమూలమును చేర్చికొని త్రాగినయెడల వెక్కిళ్ళును శ్వాసమును నశించును. బెల్లమును కటుక తైలముతో సమానభాగమునుగా గ్రహించి రెంటింటిని కలిపి సేవింపుచుండవలయును. ఇద్దాని నిరువదియొక్క రోజు సేవించినయెడల శ్వాస రు నిర్మూలముగా నశించును.

తిప్పతీగె, అడ్డసరము, పిప్పళ్లు, తుంగముస్తలు, పుష్కరమూలము, కచ్చూరము, మిరియములు వీటిని చూర్ణముచేసి కండచక్కెరగా నందునఁ గలిపి, తిప్పతీగ అడ్డసరములో బెట్టిన కషాయమును చేర్చి మూడురోజులు త్రాగినయెడల మిక్కిలి భయంకరములగు శ్వాసములు కూడ నష్టములు కాఁగలవు. పసపు, మిరియములు, ద్రాక్ష, బెల్లము, సన్నరాస్న, పిప్పళ్లు, కచ్చూరము వీటిని నూనెలో కలిపి సేవించిన ప్రాణముల నపహరించునంతవియైన నగు శ్వాసములు నాశనమునొందును. నెమలివెన్నులు గాల్చి చేసిన బూడిదను పిప్పళ్ల చూర్ణములో కలిపి అందు తేనెను చేర్చి భక్షించినయెడల వెక్కిళ్లు భయంకరములగు శ్వాసములు నష్టము లగును. పదిమాషములయెత్తు తాడిచూర్ణమును చేసి స్వచ్ఛమగు తేనెలో చేర్చి సేవించిన భయంకరము లైన వెక్కిళ్లైనను శీఘ్రముగా నశించును.

---

❧ హింస్రాద్యఘృతము. ❧

శ్లో. హింస్రా విడంగ పూతీక త్రిఫలా వ్యోష చిత్రకైః, ద్విక్షీరం సర్పిషః ప్రస్థం చతుర్గుణజలాన్వితం. 19. కోలమాత్రైః పచే త్తద్ధి కాసశ్వాసం వ్యపోహతి, అర్శాం స్యరోచకం గుల్మం శకృద్భేదం క్షయం తథా. 20.

హింస్రయను ద్రవ్యము [అనఁగా నల్ల కుప్పియంటు] వాయువిడంగములు, కానుగుచెక్క, కరకకాయలు, శొంఠి, తాడి, ఉసిరిక, మిరియములు, పిప్పళ్ళు, చిత్రమూ

182 चक्रदत्त—१२. हिक्काश्वासाधिकारमु.

लमु वीनि नन्निटिनि एन्निदिनि दिमाषमुल चोप्पुननु, पालु 32 पलमुलु, नेयि 16 पलमुलु, नीरु 64 पलमुलु वीनि नन्निटिनिकलिपि नेतिनि काञ्चवलयुनु. ईनेयि दग्गुलनु श्वासमुलनु मूलरोगमुलनु अरोचकमुलनु गुल्मव्याधुलनु विड्विबन्धमुनु क्षयमुनु नशिम्पं जेयुनु. इय्यदि हिंस्राद्याघृत मनंबडुनु.

तेजोवतीघृतमु.

श्लो. तेजोवत्यभया कुष्ठं पिप्पली कटुरोहिणी, भूतिकं पौष्करं मूलं पलांशं चित्रकं शठी. 21.
सौवर्चलं त्र्यूषणं लवणं बिल्वसैन्धिका, तालीसपत्रं जीवन्ती वचा त्रैरक्षसं समितैः. 22.
हिङ्गुपादै र्घृतं प्रस्थं पचेत्तोयचतुर्गुणे, एतद्व्यथाबलं पीत्वा हिक्काश्वासा जयेन्नरः. 23.
शोफानीलोदरो ग्रहणी हृत्पार्श्वरुज एव च.

चव्यमु, करककायलु, चेंगलुवकोष्टु, पिप्पळ्ळु, कटुकरोहिणी, कामंचि, पुष्करमूलमु, मोदागूड, चित्रमूलमु, कच्चूडमु, सौवर्चलवणमु, नेल ताडि, सैन्धवलवणमु, मारेडुचक्क, ताडीशपत्री, जीवंतियनुद्रव्यमु, वस वीनि नन्निटिनि ओक्‍कोक्‍ककर्षमु चोप्पुन तीसिकोनि मूडु माषमुलयॆत्तु इंगुवनु कलिपि नालुगुदेट्लिनीळ्ललो 16 पलमुल नेतिनि वंडवलयुनु. ईनेतिनि बलानुसारमुगा त्रागिन मनुष्युंडु वेक्किळ्लनु, श्वासमुनु, शोफनु, मूलरोगमुलनु, ग्रह णुलनु, रॊम्मुनोप्पि, पार्श्वपुनोप्पुुलनु जयिंचुनु.

---

भार्गीगुडमु.

श्लो. शतं संगृह्य भार्ग्यास्तु दशमूलात् तथा परम्. 24.
शतं हरीतकीनां च पचेत्तोयचतुर्गुणे, पादावशेषे तस्मिंस्तु रसे वस्त्रपरिस्रुते. 25.
आलोद्य च तुलां पूतां गुडस्य त्वग्भयां ततः, पुनः पचेत्तु मृद्वग्नौ यावल्लेहत्व मागतम्. 26.
शीतेषु मधुना श्चात्र षट्पलानि प्रदापयेत्, त्रिकटु त्रिसुगंधं च पलिकानि पृथक्पृथक्. 27.
कर्षद्वयं यवक्षारं संचूर्ण्य प्रक्षिपेत्ततः, भक्षयेदभयां मेकां लेहस्यार्धपलं लिहेत्. 28.
श्वासं सुदारुणं हन्ति कासं पंचविधं तथा, स्वरावर्णप्रदो ह्येष जरराग्नेश्च दीपनः 29.
फलोल्लेखागते माने न द्वैगुण्य मिहेष्यते, हरीतकीशतस्यात्र प्रस्थत्वादार्थकंजलम्.

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 188

గంటుభారంగి నూరుపలములును, దశమూలములు 100పలములును, కరక కాయలు నూరు వీటినినాలుగు రెట్లధికముగా నీటిలో వండి చక్కగా నుడికిన తరువాత నాల్గవభాగము నీరు మిగిలియుండగా దించి ఆరసమును వడియకట్టి, అందులో 100పలముల బెల్లమును కలిపి, మఱియును చక్కగా కలియునట్లు కలియంబెట్టి కరక కాయల చూర్ణము నందు వైచి సన్నని మంటపైనుడకఁబెట్టి లేహపు పాకమునకు వచ్చునంతవరకు నుంచి పిమ్మట చల్లార్చి 6పలముల తేనె నందు కలుపవలయును. శొంఠి, మిరియములు, పిప్పళ్ళు, లవంగపుపట్ట, ఏలకులు, జాపత్రీ వీటిని వేర్వేరుగా పలముచొ॥ తెచ్చి యవక్షారమును 20మాషముల యెత్తు తెచ్చి చూర్ణముచేసి కలుపవలయును. పిమ్మట నొక్కొక్క కరక కాయను తినుచు ఒకపలముయ లేహమును సేవించుచు వచ్చినయెడల భయంకర మగు శ్వాసము పంచవిధము లగు దగ్గులును నశించును. ఇయ్యది స్వరమును, కాంతి నిచ్చును. జఠరాగ్నిని కూడ దీపింపఁజేయును. పలమని వ్రాయుటచేత కొలతలో రెట్టింపు అవసరము లేదు. నూరుకరకకాయ లొక ప్రస్థము అగుచున్నవి. కావున నాఢకము అనగా 64పలముల ప్రమాణమునే నీటిని గ్రహింపవలయును. ఇయ్యదియే భార్గీగుడ మనఁబడును.

-::- కులుత్థగుడము. -::-

శ్లో. కులత్థం దశమూలం చ తథైవ ద్విజయష్ట్రీకా, శతం శతం చ సంగృహ్య జలద్రోణే విపాచయేత్. 31.
పాదావశేషే తస్మింస్తు గుడస్యార్థతులాం క్షిపేత్, శీతీభూతేచ పక్వేచ మధునో౭ష్టౌ పలాని చ. 32.
షట్పలాని తుగాక్షీర్యాః పిప్పల్యా చ ఫలద్వయం, త్రిసుగంధిక యుక్తం తత్ఖాదే దగ్నిబలం ప్రతి. 33.
శ్వాసం కాసం జ్వరం హిక్కాం నాశయే త్తమకం తథా, ప్రతిశ్యంద్రోణనియమాత్ జ్ఞేయం ద్రోణత్రయంత్యిహ. 34.

ఉలవలు దశమూలములు బృహదొంది వీటినన్నిటిని 100పలముల చొప్పున తెచ్చి ద్రోణపరిమిత మగు నీటిలో వండి కాలుభాగము నీళ్ళుండగా 50పలముల బెల్లమును వేయవలయును. చక్కగా పాకమై చల్లారిన పిమ్మట తవక్షీరి 6పలములు పిప్పళ్ళు 2పలములు, లవంగపుపట్ట, ఏలకులు, జాపత్రీయునుకలిపి జఠరాగ్ని ననుసరించి భక్షింపవలయును. ఇయ్యది శ్వాసమును దగ్గును జ్వరమును వెక్కిళ్ళను తమకమును నశింపఁజేయును. నూరుపలములు ద్రోణ మను నియమముతో నిపాక మునందు మూడుద్రోణముల నీటిని గ్రహింపవలయును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు హిక్కాశ్వాసాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

౧౩. స్వరభేదాధికారము.

స్వరభేదమునందు కొన్నియుపాయములు.

శ్లో.
వాతే సలవణం తైలం పిత్తే సర్పిస్సమాక్షికమ్,
కఫే సక్షారకటుకం క్షౌద్రం కడవ ఇష్యతే ॥ 1 ॥
గలే తాలుని జిహ్వాయాం దంతమూలేషు చ శ్రితః,
తేన నిష్కృష్యతే శ్లేష్మా స్వర శ్చాస్య ప్రసీదతి ॥ 2 ॥
ఆర్ద్యే కోష్ణం జలం పేయం దగ్ధ్వా ఘృతగుడౌదనమ్,
క్షీరాన్నపానం పిత్తోత్థే పిబే త్సర్పి రతంద్రితః ॥ 3 ॥
పిప్పలీ పిప్పలీమూలం మరిచం విశ్వభేషజమ్,
పిబే న్మూత్రేణ మతిమా న్కఫజే స్వరసంక్షయే ॥ 4 ॥
స్వరోపఘాతే మేదోజే కఫవ ద్విధి రిష్యతే,
క్షయజే స్వరజే చాపి ప్రత్యాఖ్యాయ సమాచరేత్ ॥ 5 ॥

వాతమువలన నగు స్వరభేదమునందు యవక్షారమును తైలముతోను పిత్తస్వరభేదమునందు తేనెకలిసిన నేతిని, కఫస్వరభేదమునందు ఉప్పు కారము తేనెగల కబలమును ఉపయోగించుట యుత్తమము. గొంతుక దవడలు నాలుక దంతమూలములు వీటిని ఆశ్రయించికొనిన కఫము, ఈ ప్రయోగమువలన బయలుపడును. ఇట్టిరోగముగలవానిస్వరము చక్కగాకూడనగును. వాతస్వరభేదమునఁడు బెల్లమునుచేర్చిననేతిని బియ్యమునభక్షించి కొంచెము వేడినీరును త్రాగుట మంచిది. పిత్తస్వరభేదమునందు నెయ్యి పాలతోటియన్నమును తినినపిమ్మట సావకాశముగా నేతిని త్రాగవలయును. పిప్పళ్లు, మోడి, మిరియములు, శొంఠి వీటిని చూర్ణముచేసి ఆవుపంచితముతో త్రాగుట, కఫస్వరభేదమునకు మంచిది. మేదస్సుఅతిశయించుటచేతఁ బుట్టిన స్వరభేదమునందు కఫస్వరభేదమునందు వలెనే చికిత్స చేయవలయును. క్షయవలనఁ గాని సన్నిపాతమువలనఁ గాని పుట్టిన స్వరభేదమునందు సాధ్యము కాదను నమ్మకముతోనే చికిత్స చేయవలయును.

---

చవ్యాదిచూర్ణము.

శ్లో.
చవ్యామ్లవేతస కటుత్రికతింతిడీక తాలీసజీరకతుగాదహనై స్సమాంశైః,
చూర్ణం గుడప్రముదితం త్రిసుగంధియుక్తం వైస్వర్యపీనసకఫారుచిషు ప్రశస్తమ్ ॥ 6 ॥
తైలాక్తం స్వరభేదే వా ఖదిరం ధారయే న్ముఖే,
పథ్యాం పిప్పలియుక్తాం వా సంయుక్తాం నాగరేణ