316 चक्रदत्त — १९. गुल्माधिकारमु.

तेनेनु कलिपि सेविंचिन पित्तगुल्ममुलु पित्तविकारमुलु नशिंचुनु. ईविधिऴो साहचर्यमुनु बट्टिनेयि मोदलगु वानिकि क्वाधतुल्यमु ग्रहिंपदगुनु.

---

❦ धात्रीषट्पलघृतमु ❦

श्लो. धात्रीफलानां स्वरसे षडङ्गं पाचये द्घृतम् । ७४ ।
शर्करासैन्धवोपेतं तद्धितं सर्वगुल्मिनाम् ॥

उसिरिक रसमुलो षडङ्गघृतमुनु पक्वमुचेसि कंडचक्केर सैन्धवलवणमुनु कलिपि त्रागिन गुल्मरोगमुलु नशिंचुनु.

---

❦ भार्गीषट्पलकघृतमु ❦

श्लो. षड्भिः पलै र्भृगधजा फलमूल चव्य विश्वौषधज्वलन यावज कल्पपक्वम्, प्रस्थं घृतस्य दशमूल्युरुबूक भार्गी क्वाथे पृथो पयसि दध्नि च षट्पलाख्यम् । ७५ ।
गुल्मोदरारुचि भगंदर वह्निसाद कासज्वर क्षयशिरोग्रहणी विकारान्, सद्यः शमं नयति ये च कफानिलोत्थान् भार्ग्याख्यषट्पल मिदं प्रवदन्ति तत्ज्ञाः ॥ ७६ ॥

पिप्पळ्ळु मोडि चव्यमु चित्रमूलमु शोंति यवक्षारमु वीटिनि पलमु चो॥ तीसिकोनि कल्कमु चेसि नेय्यि 16 पलमुलु दशमूलमुलु आमुदमु भारंगि वीटि नि कषायमुलो पालो पेरुगुलो कलिपि सिद्धमु चेसि सेविंचिन गुल्ममु उदररोगमु अरुचि भगंधरमु मंदाग्नि कासज्वरमु क्षय शिरोरोगमु मूलरोगमु मिक्किलि त्वरगा नशिंचुनु.

---

❦ क्षीरषट्पलक घृतमु ❦

श्लो. पिप्पली पिप्पलीमूल चव्यचित्रक नागरैः, पलिकैः संयवक्षारैस्सर्पिःप्रस्थं विपाचयेत् । ७७ ।
क्षीरप्रस्थेन तत्सर्पिर्हन्ति गुल्मं कफात्मकम्, ग्रहणी पाण्डुरोगघ्नं प्लीह कास ज्वरापहम् ॥ ७८ ॥

पिप्पळ्ळु मोडि चव्यमु चित्रमूलमु शोंति यवक्षारमु वीटिनि ओक्कोक्क पलमु चो॥ नु 16 पलमुल नेयिनि चेर्चि 16 पलमुल पालो पक्वमुचेसि सिद्धमु चेसि सेविंचिन कफगुल्ममुलु ग्रहणीरोगमुलु पांडुरोगमु प्लीह कासज्वरमुलु नशिंचुनु.

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. ३१७

भल्लातकघृतमु.

श्लो. भल्लातकानां द्विपलं पंचमूलं पलोन्मितम्, साध्यं विदारीगंधाढ्य मांभोत्सलीलाढके ७९. पादावशेषे पूते च पिप्पलीं नागरं वचाम्, विडंगं सैंधवं हिंगु यावशूकं बिडं शठीम्. ८०. चित्रकं मधुकं रास्नां पिष्ट्वा कर्षसमान्भिषक्, प्रस्थं च पयसो दत्वा घृतप्रस्थं विपाचयेत्. ८१. एतद्भल्लातकं नाम कफगुल्महरं परम्, प्लीहपांड्वामयश्वास ग्रहणीकासगुल्मनुत्. ८२.

नल्लजीडिवित्तुलु २ पलमुलु, लघुपंचमूलमुलु विदारिकंद चंदनमु वीटिनोकयाढकपुनीटिलो वैचिकाचि नाल्गवपालुमिगिलियुन्नपुडु वडियकट्टिदानियंदु शोंठि वस वायुविडंगमुलु सैंधवलवणमु इंगुव यवक्षारमु कच्छूरमु चित्रमूलमु मधुकमु रास्न वीटिनि कालुकालु पलमु चोप्पुन तीसि नूरी कलिपि १६ पलमुल पालुपोसी १६ पलमुल नेय्यि निंदु पक्वमुचेसि सेविंचिन कफगुल्ममुलु प्लीहपांडु श्वासरोगमुलु ग्रहणुलु दग्गुलु गुल्ममुलु नशिंचुनु.

---

रसोनादिघृतमु.

श्लो. रसोनस्वरसे सर्पिः पंचमूल रसान्वितं, सुरारनाल दध्यम्ल मूलकस्वरसै स्सह. ८३. व्योषा दाडिमवृक्षाम्ल यवानी चव्यसैंधवैः, हिंग्वम्ल वेतसाजाजी दीप्यकैश्च पलान्वितैः. ८४. सिद्धं गुल्मग्रहण्यर्थः श्वासोन्माद क्षयज्वरान्, कासापस्मार मंदाग्नि प्लीहशूलानिलान् जयेत्. ८५.

उल्लिरसमुनु पंचमूलमुलरसमुनु मध्यमु गंजि पेरुगु मुल्लंगि रसमु मुनगरसमु शोंति मिरियमुलु पिप्पळ्लु दानिम्म बेरडु माचिकाय ओममु चव्यमु सैंधवलवणमु इंगुव आम्लवेतसमु जीलकऱ्ऱ कोडिसेपालवित्तुलु इवि पलमु चोप्पुन कलिपि घृतमुनु सिद्धमुचेसि सेविंचिन गुल्ममु ग्रहणुलु मूलरोगमुलु श्वास पिच्चि क्षय ज्वरमु दग्गु मंदाग्नि प्लीह शूललु वातरोगमुलु मृगीरोगमुलु मोदलगुनवन्नियु नशिंचुनु.

---

दंतीहरीतकीगुडमुलु.

श्लो. जलद्रोणे विपक्तव्या विंशतिः पंच चाभयाः, दन्त्याः पलानि तावन्ति चित्रकस्य तथैव च. ८५. तेनाष्टभागशेषेण पचे

318
चक्रदत्त — २९. गुल्माधिकारमु.

दन्तीसमं गुडं, ता श्चाभया स्त्रिदृ चूर्णा त्तैला च्चापि चतुःपलं. 87.
पल मेकं कणाशुण्ठ्योः सिद्धे लेहे च शीतले,
क्षौद्रं तैलसमं दद्या च्चतुर्जातपलं तथा. 88.
ततो लेह पलं लीढ्वा जग्ध्वा चै कां हरीतकीं. सुखं विरिच्यते स्निग्धो दोष प्रस्थ मनामयः. 89.
प्लीहश्वयथु गुल्मार्शो हृत्पाण्डु ग्रहणी गदाः, शाम्य न्त्युल्लेख शविषमज्वर कुष्ठा न्यरोचकाः. 90.

25 करक्कायलनु द्रोणपुनीटिलो पक्वमुचेसि दन्ति चित्रमूलमु वीटिनि 25 पलमुलचोप्पुन वैचि पाकमुचेसि 25 पलमुल बेल्लमुनन्दुचेर्चि पक्वमुचेसि तेल्लतेगड चूर्णमु 3 पलमुलुनु तैलमु 3 पलमुलु पिप्पळ्लु शोण्ठि पलमुचोप्पुन वैचि लेहमुनु चेसि चल्लपडिन पिम्मुट 4 पलमुल तेने लवङ्गपुपट्ट जापत्रि एलकुलु नागकेसरमुलु वीटिचूर्णमुनु 1 पलमु कलिपि ओक पलमु लेहमुनुचोप्पुन सेविम्पवलयुनु. पिम्मुट ओक करक्काय तिनिन सुखमुगा विरेचनमु कलुगुनु. अनेक दोषमु लुपशमिल्लुनु. प्लीह वापु गुल्मरोगमु हृद्रोगमु पाण्डुरोगमु ग्रहणीरोगमु ग्लानि विषमज्वरमु कुष्ठमु अरोचकमु इवियन्नियुनु शान्तिञ्चुनु.

---

वृश्चीराद्यरिष्टमु.

श्लो. वृश्चीर मुरुबूकं च वर्षाह्वं बृहतीद्वयं,
चित्रकंच जलद्रोणे पचे त्पादावशेषितं. 91.
मागधी चित्रक क्षौद्र लिप्तकुम्भे निधापयेत्,
मधुनः प्रस्थ मावाप्य पथ्या चूर्णाद्र्धसंयुक्तं. 92.
पर्युषितं दशा Narc/दशाहं च जीर्णभुक्तः पिबे न्नरः,
अरिष्टोयं जये द्गुल्म मविपाकं सुदुस्तरम्. 93.

तेल्ल गलिजेरु आमुदपुचेक्क गलिजेरु वाकुडु चित्रमूलमु वीटिनि ओकद्रोणमुनीटिलो पाकमुचेसि नाल्गवपालुनीरु मिगिलियुन्नप्पुडु पिप्पळ्लु चित्रमूलमु तेने वीटितो पूसिन कलशमुलो दानिनि पोसियुञ्चि 16 पलमुल करक्कायपोडि कलिपि पदि रोजुलुञ्चि जीर्णिञ्चेदियुन्नमुगलनाडु सेविम्पवलयुनु. इय्यदि पक्वमुकानि गुल्ममुल नैननु जयिञ्चुनु.

---

रक्तगुल्मोपायमुलु.

श्लो. काधिरस्य तु गुल्मस्य गर्भकालव्यतिक्रमे,
स्निग्धस्विन्नशरीरायै दद्यात् स्निग्धं विरेचनम्. 94.
शताह्वाचितिबिल्वत्व

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. | 319

---

సంస్కృత శ్లోకములు (దేవనాగరి)

दारुभार्गीकणोद्भवः, कल्कः पीतो हरेद्गुल्मं तिलक्वाथेन रक्तजम् ॥ ९५ ॥

तिलक्वाथो गुडव्योषहिङ्गुभार्गीयुतो भवेत् ।
पानं रक्तभवे गुల్मे नष्टपुष्पे च योषिताम् ॥ ९६ ॥

सक्षारं त्र्यूषणं मद्यं प्रपिबेदस्रगुल्मिनी ।
पलाशक्षारतोयेन सिद्धं सर्पिः पिबेच्च सा ॥ ९७ ॥

उष्णैर्वा भेदयेद्भिन्ने विधिरासृग्दरो हितः ।
न प्रभिद्येत यद्येवं दद्याद्योनिविशोधनम् ॥ ९८ ॥

क्षारेण युक्तं पललं सुधाक्षीरेण वा पुनः ।
रुधिरेऽतिप्रवृत्ते तु रक्तपित्तहरी क्रिया ॥ ९९ ॥

भल्लातकास्थिकषायपक्वं सर्पिः पिबेच्च शर्करया विमिश्रम् ।
तद्रक्तपित्तं विनिहन्ति पीतं बलासगुल्मं मधुना समेतम् ॥ १०० ॥

वल्लूरं मूलकं मत्स्यं शुष्कशाकानि वेदनं ।
न खादेच्चालुकं गुల్मी मधुराणि फलानि च ॥ १०१ ॥

---

ఆంధ్ర తాత్పర్యము

గర్భకాలపు వ్యతిక్రమమునందలి రక్తగుల్మములకు తైలము చెమ్మట మున్నగు వానిద్వారమున విరేచనమున కిప్పింపవలయును. పిల్లిపీచర నెమలిఅడుగు దేవదారువు భార్ంగి పిప్పళ్లు వీటినికల్కము చేసి తిలలకషాయముతో కలిపికొని త్రాగిన రక్తగుల్మములు హరించును. తిలల కషాయములో బెల్లము శొంతి, మిరియములు పిప్పళ్లు ఇంగువ గంటుభారంగి వీటిచూర్ణమును కలిపి స్త్రీలను త్రాగించిన రక్తగుల్మములను ముట్టుడిగిపోవుటను పోగొట్టును. యవక్షారము శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు మద్యము వీటిని రక్తగుల్మ రోగి త్రాగవలయును. మోదుగరసముతో సిద్ధముచేసిన ఘృతమును సేవింపవలయును. లేనిచో ఉష్ణవస్తువులద్వారాగుల్మములనుపగుల్చ గావలయును. పగిలినపిమ్మట ప్రదరరోగములకువలె నింకను, చికిత్సను చేయవలయును. చాల రక్తము స్రవించుచుండినచో పిత్తరోగపుచికిత్సలు చేయవలయును. జీడిగింజలయొక కషాయములోను సిద్ధము చేసిన నేతిని కండచక్కెరతో సేవించిన రక్తగుల్మములు నశించును. తేనెతో నైనచో కఫగుల్మములు హరించును. గుల్మరోగులు ఎండుమాంసము ముల్లంగి చేపలు ఎండినకూరలు బియ్యపు అన్నము ఆలుగడ్డ తియ్యనిపండ్లు వీరిని భక్షింపగారాదు.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు గుల్మాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

३०. हृद्रोगाधिकारमु.

---

❧ वातिकहृद्रोगोपायमुलु. ☙

श्लो. वातोपसृष्टे हृदये वामयेत्स्निग्ध मातुरं,
द्विपञ्चमूली क्वाथेन सस्नेहलवणेन च. १.
पिप्पल्येला वचा हिङ्गु यवक्षारोत्थ सैन्धवं,
सौवर्चल मथो शुण्ठी मजमोदां चूर्णितम्. २.
फलधान्याम्लकोलुत्थ दधिमद्यासवादिभिः,
पायये च्छुद्धदेहं च स्नेहेनान्यतमेन वा. ३.
नागरं वा पिबे दुष्णं कषायं चाग्निवर्धनम्,
कासश्वासानिलहरं शूलहृद्रोग नाशनम्. ४.
श्रीपर्णीमधुकक्षौद्र सीतागुडजलै र्वमेत्,
पित्तोपसृष्टे हृदये सेचेत मधुरैः शृतम्. ५.
शृतं कषायं शोधिष्टा त्पित्तज्वरविनाशनान्.

वातपुहृद्रोगमुनन्दु वांति चेयिंपवलयुनु. दशमूलमुल कषायमुलो तैलमुनु उप्पुनु वेसि ईयवलयुनु. पिप्पळ्लु एलकुलु वस इंगुव यवक्षारमु सैंधवलवणमु सौवर्चलवणमु शोंठि अजामोद वीटिचूर्णमुतो लेपनचेसिन फलमुलनु गंजि अन्नपुगंजि उलवलगंजि पेरुगु मद्यमु मुन्नगु वानि्लो देनैननु पानमुनु चेयिंपवलयुनु. शोंठि कषायमुनु वेडिगात्रागुटयुनु मंचिदि. इदि अग्निदीपनमु कलिगिंचुनु. दग्गु श्वासमु मंदाग्निशूल हृद्रोगमु वीटिनि पोगोट्टुनु. शालिपर्णि मधुकमु तेने चक्केर बेल्लपुनीरु वीटितो वमनमुलजेयिंचिनचो, पित्तपु हृद्रोगमुलनु नशिंपचेयुनु.

---

❧ इतरमु लगु पित्तप्रदेहोर्ध्वोपायमुलु. ☙

श्लो. शीताः प्रदेहाः परिषेचनानि तथा विरेको हृदि पित्तदुष्टे.
द्राक्षा सिता क्षौद्र परूषकै स्स्या च्छुद्धे च पित्तापह मन्नपानं. ६.
पिष्ट्वा पिबे द्वापि शीताजलेन यष्ट्याह्वयं तिक्तकरोहिणीं च,
अर्जुनस्य त्वचा सिद्धं क्षीरं योज्यं हृदामये,

आन्ध्रतात्पर्यसहितम् । ३२१

सितया पञ्चमूल्या वा बलया मधुकेन वा । घृतेन दुग्धेन गुडाम्भसा वा पिबन्ति चूर्णं ककुभत्वचो ये ॥ ८ ॥ हृद्रोगजीर्णज्वररक्तपित्तं हत्वा भवेयुश्चिरजीविनस्ते ॥

शीतलप्रदेह मुलु शीतलमुलगु परीषेक मुलु विरेचनमु इवियन्नियुनु पित्तहृद्रोगमुलकु हितकरमुलु. द्राक्ष तेने चक्केर पर्पाटकमु वीटितो चेसिन अन्नपानमुलनु शुद्धुडैनमनुष्युनकु ईयवलसिनदि. मधुकमु कटुकरोहिणी नूरी कलकण्ड पानकमु चेसिकोनि त्रागवलसिनदि. मद्दिचेक्कतॊ तयारू चेसिन पालनु हृद्रोगमुलकुपयोगिम्पवलसिनदि. पञ्चदारतो गानि पञ्चमूलमुलतो गानि मुत्तुवपुलगमुलतो गानि यष्टिमधुकमुतो गानि नेयि पालतो गानि बेल्लपुपानकमुतो गानि मद्दिचेक्कनु चूर्णमुचेसि कलिपि त्रागिनचो हृद्रोगमु जीर्णज्वरमु रक्तपित्तमु वीटिनि पोఁగొट्टि चिरजीवनमु निच्चुनु.

॥ पिप्पल्यादिचूर्णम् ॥

श्लो. वचानिम्बकषायाभ्यां वान्तं हृदि कफोत्थिते ॥ ९ ॥ वातहृद्रोगहृच्चूर्णं पिप्पल्यादि च योजयेत् । त्रिदोषजे लङ्घनमादितः स्यादन्नं च सर्वेषु हितं विधेयम् ॥ १० ॥ हीनादिमध्यत्वमवेक्ष्य चैव कार्यं त्रयाणामपि कर्म शस्तम् । चूर्णं पुष्करजं लिह्यान्मधुकेन समायुतम् ॥ ११ ॥ हृच्छूलकासश्वासघ्नं क्षयहिध्कानिवारणम् । तैलाज्यगुडविपक्वं गोधूमं वापि पार्थजं चूर्णम् ॥ १२ ॥ पिबति पयोऽनुचयं स भवति जितसकलहृद्गजः पुरुषः । गोधूमककुभचूर्णं छागपयोगाव्यसर्पिषा पक्वम् ॥ १३ ॥ मधुशर्करासमेतं शमयति हृद्रोगमुद्धतं पुंसाम् ॥

वसकषायनु वेपकषायमुलतोचेर्चि कफहृद्रोगमुलयन्दु वांति चेयिम्पवलयुनु. वातजहृद्रोगनिवारणमुनकौ पिप्पल्यादि चूर्णमुनु वाडवलयुनु. त्रिदोषपुहृद्रोगमन्दु मोदल लंघननु चेयुंचुटयुनु तक्किनवानिकि हितमगु नन्नमुनु पेट्टिंचुटयुनु त्तममुलु. पुष्करमूलचूर्णमुनु तेनेतो कलिपि नाकिन हृच्छूलमु कास श्वास क्षय वेक्किळ्ळु नशिंचुनु. तैलमु नेयि बेल्लमु वीटितो पक्वमुचेयఁबडिन गोधूमलनु गानि मद्दिचेक्कनु गानि चूर्णमुఁ जेसि तागिनचो हृद्रोगमुलु नशिंचुनु. गोधूमुलु मद्दिचेक्क वीटि चूर्ण...

४१

322 चक्रदत्त—30. हृद्रोगाधिकारमु.

नुनु मेఁपालु आउनेय्यि वीटितो पक्वमुఁजेसि चक्केरनु कलिपि त्रागिनचो हृद्रोगमुलन्नियु हरिंचुनु.

नागबलादिचूर्णमुलु.

श्लो. मूलं नागबलायास्तु चूर्णं दुग्धेन पाययेत्. 41.
हृद्रोगश्वासकासघ्नं ककुभस्य च वल्कलम्,
रसायनं परं बल्यं मांससंयोजितम्. 15.
संवत्सरप्रयोगेण जीवे द्वर्षशतद्वयं,
हिंगूग्रगंधाबिडविश्वकृष्णा कुष्ठाभयाचित्रकयावशूकम्,
पिबेच्च सौवर्चलपुष्कराढ्यं यवांभसा शूलहृदामयेषु. 16.
दशमूलीकषायस्तु लवणक्षारयोजितं,
कासंश्वासं च हृद्रोगं गुल्मं शूलं च नाशयेत्. 17.
पाठां वचां यावक्षार मभया मम्लवेतसं,
दुरालभां चित्रकं च त्र्यूषणं च पलत्रिकं. 18.
शठीं पुष्करमूलं च तिंतिडीकं सदाडिमं,
मातुलुंगस्य मूलानि श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत्. 19.
सुखोदकेन मद्यैर्वा चूर्णान्येतानि पाययेत्,
अर्शःशूलानि हृद्रोगं गुल्मं चाशु व्यपोहति. 20.
पुटदग्ध मश्मपिष्टं हरिणविषाणं तु सर्पिषा पिबति,
हृत्पृष्ठशूल मुपशम मुपया त्यचिरेण कष्टमपि. 21.

पेदमुत्तुवपुलगपुचूर्णमुनु पालतो कलिपि त्रागिननु मद्दिचेक्कचूर्णमुनु पालतो त्रागिननु हृद्रोगमुलु श्वास दग्गु नशिंचुनु. इय्यदि उत्तममगु रसायनमु. दीनिनि मांसमुतो सेविंचिन वातमुनु हरिंचुनु. दीनिनि ओकसंवत्सरमु सेविंचिन मनुजुఁडु नूरेण्ड्लु ब्रदुकुनु. इंगुव वस शोंठि पिप्पळ्लु कोष्ठु करक्कायलु चित्रमूलमु त्रिलवणमुलु पुष्करचूर्णमु वीटिनि चूर्णमुचेसि यवगञ्जितो सेविंचिन शूललु हृद्रोगमुलकु सुखकरमु. वस यवक्षारमु करक्कायलु आम्लवेतमु चित्रमूलमु शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्लु त्रिफलमुलु कच्चूरमु पुष्करमूलमु तिंतिडीदळमुलु दानिम्म माचिपात्रि वीटिनिचूर्णमुचेसि दानिनि वेडीनीळ्लतो गानि मद्यमुतो गानि सेविंचिन मूलरोगमु शूल हृद्रोगमु गुल्ममु वीटिनि पोगोट्टुनु. लेडिकोम्मुलनु पुटपाकमु चेत तगुलఁबेट्टि नूरी नेतितो चेर्चि सेविंचिन हृत्पार्श्वशूलनु पृष्ठशूलमुनु मिक्किली शीघ्रमुगा नशिंचुनु.

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 323

మాంసాశనము, వల్లభఘృతము.

శ్లో. క్రిమిహృద్రోగిణం స్నిగ్ధం భోజయే త్పిశితౌదనం, దధ్నా
చ పలలోపేతం త్ర్యహం పశ్చా ద్విరేచయేత్ . 22. సుగంధిభిః సల
వణై ర్యోగైః సాజాజిశర్కరైః, విడంగగాఢం ధాన్యామ్లం పాయయే
దిత ముత్తమం. 23. క్రిమిజే చ పిబే న్మూత్రం విడంగామయసంయుతం,
హృది స్థితాః పత న్త్యేవ మధస్తా త్క్రిమయో నృణాం. 24. యవాన్నం
వితరే చ్చాస్మై సవిడంగ మతఃపరం. ముఖ్యం శతార్థం చ హరీతకీనాం
సౌవర్చల స్యాపి పలద్వయం చ, పక్వం ఘృతం వల్లభ కేతినామ్నా
హృచ్ఛ్వాసశూలోదరమారుతఘ్నం. 25.

క్రిమిరోగమును హృద్రోగమును కలవానిని మాంసపుటన్నమును తినిపింపవలయును. పెఱుగుమాంసములతో మూడురోజులిట్లు తినిపింపవలయును. గుమగుమ పరిమళించుచున్న జీలకఱ్ఱ చెక్కెరయూకలసిన యోగములచేత నుప్పు వేసియును వాయువిడంగములతోకూడికొనిన బియ్యపుగంజిని త్రాగింపవలయును. క్రిమిజమగు హృద్రోగమునందు వాయువిడంగులు కోష్టునుచేర్చిన గోమూత్రమును త్రాగవలయును. ఇట్టులైన మనుజునిహృదయములో నున్న పురుగులుపడిపోవును. మంచికరక్కాయలు 50 సౌవర్చలవణము 2 పలములు వీటిలో నేతినిపక్వముచేసి పుచ్చుకొనవలయును. ఇయ్యది వల్లభఘృతము. హృద్రోగములను శ్వాసమును శూలలను ఉదరరోగములను వాతరోగములను నశింపఁజేయును.

---

శ్వదంష్ట్రాదిఘృతము.

శ్లో. శ్వదంష్ట్రాశీర మంజిష్ఠా బలాకాశా శ్మకృత్త్భృణాం, దర్భ
మూలం పృథక్పర్ణీ పలాశర్షభకా స్థిరా. 26. పలికా న్సాధయేత్తే
షాం రసే క్షీరే చతుర్గుణే, కల్కైః స్వగుప్తర్షభక మేదాజీవంతిజీర
కైః. 27. శతావ ర్యుద్ధి మృద్వీకా శర్కరాశ్రావణీద్విషైః, ప్రస్థః
సిద్ధోఘృతా ద్వాతపి త్తహృద్రోగశూలనుత్ . 28. మూత్రకృచ్ఛ్ర ప్ర
మేహార్శః శ్వాసకాసక్షయాపహః, ధనుస్త్రీమద్యభారాధ్వ క్షీణానాం
బలమాంసదః.

పల్లేరు వట్టివేరు మంజిష్ఠను ముత్తవపులగము గుమ్ముడి రోహిషమను తృణము కొశ్శెందుంపలు పృశ్నిపర్ణి పలాశము ఋషభకమను గంధద్రవ్యము జీవంతి జీలకఱ్ఱ పిల్లిపీచర ఋద్ధి ద్రాక్ష కండచక్కెర బోడసగము అగురుశొంతి వీటియొక్క కల్కములో

324 చక్రదత్త — ౩౧. మూత్రకృచ్ఛ్రాధికారము.

16 పలముల నేతిని సిద్ధముచేసి సేవించిన వాతపిత్తపుహృద్రోగము శూల మూత్రకృచ్ఛ్రము ప్రమేహము మూలరోగము శ్వాసము దగ్గు క్షయ వీటిని నశింపఁజేయును. ధనుస్సు స్త్రీలు కల్లు భారము దారినడక వీటివలన క్షీణించినవారికి బలమునిచ్చి కండరముల వృద్ధినొందించును.

బలాఘృతమును, నర్జునఘృతమును.

శ్లో. ఘృతం బలానాగబలార్జునాంబు సిద్ధం సయష్టీమధుకల్కపాదమ్,
హృద్రోగశూలక్షతరక్తపిత్త కాసాసిలాసృక్ శమయే త్వదీర్ఘం. 30.
పార్థస్య కల్కస్య రసేన సిద్ధం శస్తం ఘృతం సర్వహృదామయేషు.

ముత్తవపులగము పెద్దముత్తవపులగము మద్దిచెక్కరసము వీటితో యష్టిమధుకపుకల్కమును నాలవపాలుగా గలిపి ఘృతమును సిద్ధముచేసి సేవించిన హృద్రోగము శూల క్షయ రక్తపిత్తము దగ్గు వెచ్చుపెరిగిన వాతరక్తము ఇయ్యవి శాంతించును. అర్జునవృక్షపుచెక్క కల్కమును రసమును వీటితో సిద్ధముచేసిన నేయిఘృతము అన్నివిధములగు హృద్రోగములందును ప్రశస్తమని చెప్పబడినది.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు హృద్రోగాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

---

౩౧. మూత్రకృచ్ఛ్రాధికారము.

అభ్యంగాద్యుపాయములు.

శ్లో. అభ్యంజన స్నేహ నిరూహవస్తి స్వేదోపనాహోత్తరవస్తిసేకాన్,
స్థిరాదిభి ర్వాతహరైశ్చ సిద్ధా న్సద్వాద్రసాం శ్చానిలమూత్రకృచ్ఛ్రే. 1.
అమృతాం నాగరం ధాత్రీ వాజిగంధా త్రికంటకాన్,
ప్రపిబే ద్వాతరోగార్తః సశూలీ మూత్రకృచ్ఛ్రవాన్. 2.
సేకావగాహాః శిశిరాః ప్రదేహా గ్రైష్మోవిధిర్వ్యస్తిపయోవికారాః,
ద్రాక్షావిదారీక్షురసైః ఘృతైశ్చ కృచ్ఛ్రేషు పిత్తప్రభవేషు కార్యాః. 3.
కుశఃకాశఃశరోదర్భ ఇత్యుచ్ఛేతి తృణోద్భవం, పిత్తకృచ్ఛ్రహరం పంచమూలం వస్తిశోధనం,
ఏతత్సిద్ధం పయః పీతం మేఢ్రగం హన్తి శోణితం. 4.

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 325

అభ్యంజనము స్నేహము నిరూహవస్తి స్వేదకర్మ ఉపనాహము ఉత్తరవస్తి సేకము మున్నగువానిని వాతనాశకములును స్థిరాదిగణపతితములైనపయః రసములను మూత్రకృచ్ఛ్రమున నుపయోగింపవలయును. తిప్పతీగె శొంఠి ఉసిరిక అశ్వగంధ పల్లేరు వీటిని వాతరోగములు శూలగల మూత్రకృచ్ఛ్రరోగములు త్రాగవలయును. సేకము అవగాహనను శీతలములగు లేపములు గ్రీష్మరుచిధానములు వస్తులు పాలపదార్థములు ద్రాక్ష నేలగుమ్ముడు చెఱకురసము నేయి ఇయ్యవి పిత్తరోగమునకు చికిత్సలు పంచమూలములు మూత్రకృచ్ఛ్రములను హరించును. వస్తులను శోధించును. వీటితో సిద్ధము చేసిన పాలను త్రాగిన లింగజములగు రక్తరోగములు నశించును.

శతావర్యాది క్వాథములు.

శ్లో. శతావరీకాశకుశాశ్వదంష్ట్రా విదారిశాల్యేక్షుక శేరుకాణాం,
క్వాథం సుశీతం మధుశర్కరాక్తం పిబం జయే త్పైత్తికమూత్రకృచ్ఛ్రం. 5
హరీతకీ గోక్షుర రాజవృక్ష పాషాణభిద్ధన్వయవాసకానాం,
క్వాథం పిబే న్మాక్షికసంప్రయుక్తం కృచ్ఛ్రే సదాహే సరుజే విభంధే. 6
గుడే నామలకం స్పృష్టం శ్రమఘ్నం తర్పణం పరః, పిత్తాసృగ్దాహశూలఘ్నంమూత్రకృచ్ఛ్రనివారణం. 7
ఏర్వారుబీజం మధుకం సదార్వీం పైత్తే పిబే త్తండులధావనేన, దార్వీం తథై నామలకీరసేన సమాక్షికాం పైత్తికమూత్రకృచ్ఛ్రే. 8
క్షారోష్ణ తీక్ష్ణోష్ణ మన్నపానం స్వేదో యవాన్నం వమనం నిరూహః, తిక్తం సతిక్తామధసిద్ధతైలా న్యభ్యంగపానం కఫమూత్రకృచ్ఛ్రే. 9
మూత్రేణ సురయా వాపి కదళీస్వరసేన వా, కఫకృచ్ఛ్రవినాశాయ శ్లక్ష్ణం పిష్ట్వా త్రుటిం పిబేత్. 10
తక్రేణ యుక్తం శితిమారకస్య బీజం పిబే త్కృచ్ఛ్రవినాశ హేతోః,
పిబేత్తథా తండుల ధావనేన ప్రవాళచూర్ణం కఫమూత్రకృచ్ఛ్రే, శ్వదంష్ట్రావిశ్వశృతం వా కఫకృచ్ఛ్రవినాశనం. 11

శతావరి రెల్లు దర్భవేళ్లు పల్లేరు నేలగుమ్ముడు శాలి చెఱకువేళ్లు కశేరు వీటి కషాయమునందు కండశర్కరను వేసికొనిత్రాగిన దాహము శూలము మలబద్ధము కల మూత్రకృచ్ఛ్రములు నశించును. బెల్లముతోకలిపి యుసిరికను తినిన వీర్యవృద్ధి యగును. శ్రమను పోగొట్టును. మూత్రకృచ్ఛ్రమును తొలగించును. కర్పూజగింజలు యష్టిమధుకము మానిపసుపు వీటిని కడుగుతో పిత్తమూత్రకృచ్ఛ్రములకు త్రాగవలయును. మాని

३२६ चक्रदत्त—३१. मूत्रकृच्छ्राधिकारमु.

पसपु तेने उसिरिकरसमु कलिपिप्रागिन पित्तमूत्रकृच्छ्रमुलु हरिंचुनु. क्षारमु सुष्णमुगल अन्नपानादुलनु स्वेदादुलनु मूत्रकृच्छ्रमुलंदु चेयवलयुनु. गोमूत्रमद्यमुलतोतु कदळीरसमुतो गानि वित्तुलनु नूरी त्रागिन मूत्रकृच्छ्रबुलु नशिंचुनु. तुमिकिनित्तुलनु मज्जिगतोगानि बिय्यपु कडुगुतो पागडचूर्णमुगानि तुमिकिनल्वचूर्णमुनुगानि सेविंचिन मूत्रकृच्छ्रमुलु हरिंचुनु. पल्लेरु शोंठि वीटितोनैन युदकमु मूत्रकृच्छ्रबुलఁ बोఁगोट्टुनु.

❧ भिन्नभिन्नकृच्छ्रमुलकु भिन्नमुलगु नुपायमुलु. ❧

श्लो. सर्वं त्रिदोष प्रभवं तु वायोः, स्थानानुपूर्व्या प्रसमीक्ष्य कार्यं, त्रिभ्योऽधिके प्राग्वमनं कफे स्यात्, पित्ते विरेकः पवनेतु वस्तिः. १२. बृहतीधावनीपाठा यष्टीमधुक लिङ्गकाः, पाचनीयो बृहत्यादिः कृच्छ्रदोषत्रयापहः, तथाभिघातजे कुर्यात्सद्योव्रणचिकित्सितम्. १३. मूत्रकृच्छ्रे सदा चास्य कार्यावातहरी क्रिया, स्वेदनचूर्णक्रियाभ्यङ्ग वस्तयस्स्युःपुरीषजे. १४. क्वाथं गोक्षुरबीजस्य यवक्षारयुतं पिबेत्, मूत्रकृच्छ्रंशकृज्जे च पीतं शीघ्रं निवारयेत्. १५. हिता क्रिया त्वश्मरीशर्करायां या मूत्रकृच्छ्रे कफमारुतोत्थे.

त्रिदोषजमगुदानिकि वायुस्थानमुल नानुपूर्व्यगा परिकिंचि कफाधिक्यमय्येनेनि वमनमुनु पित्ताधिकमगुनेनि विरेचनमुनु वाताधिकमगुनेनि वस्तियनु चेयఁदगिनदि. पेद्दवाकुडु कोलपोन्न अगरुशोंठि मधुकमु कोडिशेपालतित्तुलु ईमोदलगुनवि बृहत्यादि गणमनఁबडुनु. कृच्छ्रदोषमुलनुहरिंचुनु. गायमुचेनगुदानिकि सद्योव्रणमुनकुఁबोले चिकित्सनु चेयवलयुनु. एल्लप्पुडुनु दीनिकी वातनाशकमगु चिकित्सनुचेयवलयु. पुरीषजमगु दानिकि स्वेदमु चूर्णक्रिय नाभ्यंगमु वस्ति इय्यवि चेयवलयु. कफवातजमलगु वानियंदुवलेने पल्लेरु कायल कषायमुनु यवक्षारमुतो त्रागवलयुनु.

❧ शिलाजित्तु लेह्यमु. ❧

श्लो. लेह्यं शुक्रविबन्धोत्थे शिलाजतुसमाक्षिकं, वृष्यैरंबृंहितधातोश्च विधेयाः प्रमदोत्तमाः. १६. एलाहिंगुयुतैः क्षीरं सर्पिर्मिश्रं पिबेन्नरः, मूत्रदोषविशुद्ध्यर्थं शुक्रदोष...

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 327

చ తత్. 17. యన్మూత్రకృచ్ఛ్రే విహితం తు పైత్తే తత్కా-
-చ్చోణితమూత్రకృచ్ఛ్రే, త్రికంటకారగ్వధదర్భకాశ దురా-
లభాశ్మభేదపథ్యాః, నిఘ్నంతి పీతామధు నాశ్మరీం చ, సం-
పృత్తోఽపి మూత్రకృచ్ఛ్రమ్. 18. కషాయోఽతిబలామూల సాధితః
కృచ్ఛ్రజిత్. 19. ఏలాశ్మభేదకశిలా జతుపిప్పలీనాం చూర్ణాని
తండులజలై ర్లులితాని పీత్వా, యద్వా గుడేన సహితా న్యవలిహ్య
చాసన్నమృత్యు రపి జీవతి మూత్రకృచ్ఛ్రీ. 20. అయోరజః
ఘృతం మధునా సహ యోజితమ్, మూత్రకృచ్ఛ్రం నిహన్త్యాశు
సశ్లేష్మా ర్న సంశయః. 21. సితాతుల్యో యవక్షారః సర్వకృ-
చ్ఛ్రనివారణః, నిదిగ్ధికారసో వాపి సక్షౌద్రః కృచ్ఛ్రనాశనః. 22.

వీర్యబంధకమగు మూత్రకృచ్ఛ్రమునందు శిలాజత్తు తేనె సేవింపవలయును. వీర్య-
దోషములగు నౌషధులచేత స్త్రీసంభోగము కార్యము. ఏలకులు ఇంగువలతో సిద్ధ-
మైన పాలలో నేతిని వైచికొని తాగిన మూత్రదోషములను వీర్యదోషములు
పోవును. పిత్తమూత్రకృచ్ఛ్రచికిత్సలనే రక్తమూత్రకృచ్ఛ్రములకును చేయునది.
పల్లేరు, రేలచెక్క, దర్భగెడ్లు, దూలగొండి, కరక్కాయ వీటికషాయములో తేనెను
కలిపి తాగిన అన్నివిధములగు మూత్రకృచ్ఛ్రములు నశించును. ఏలకులు, పా-
షాణభేది, శిలాజిత్తు, పిప్పళ్లు వీటిచూర్ణమును బియ్యపుకడుగుతో తాగినను బెల్ల-
ముతో కలిపి తినినను మరణాసన్నుండైన మూత్రకృచ్ఛ్రరోగీయును బ్రదుకును. మందూర-
భస్మము చక్కగానూరి తేనెను కలిపి మూడుపూటలు తినిన మూత్రకృచ్ఛ్రములు న-
శించును. తెల్లవావిలి, యవక్షారము సమముగాసేవించినను, వాకుడురసముతో తే-
నెను కలిపితాగినను కృచ్ఛ్రనాశనము అగును.

శతావరీ ఘృతము.

శ్లో. శతావరీకాశకుశశ్వదంష్ట్రా విదారికేక్ష్వామలకేషు సిద్ధం,
సర్పః పయోవా సితయా విమిశ్రం కృచ్ఛ్రేషు పిత్తప్రభ వేషు
శస్తం. 23.

పిల్లపీచర, కాశము, కుశలు, పల్లేరు, నేలగుమ్ముడు, ఉసిరిక వీటితో సిద్ధము-
చేయబడిన నేయి గాని పాలును గాని చక్కెరను కలిపికొని పిత్తజములగు మూత్రకృ-
చ్ఛ్రములకుపయోగించికొనవలయును.

३२६ चक्रदत्त—३१. मूत्रकृच्छ्राधिकारमु.

पसपु तेने उसिरिकरसमु कलिपितागिन पित्तमूत्रकृच्छ्रमुलु हरिंचु। नुष्णमुगल अन्नपानादुलनु स्वेदादुलनु मूत्रकृच्छ्रमुलन्दु चे। गोमूत्रमद्यमुलतो नु कदलीरसमुतोगानि एलकुलनु नूरी ता। कृच्छ्रम्बुलु नशिंचुनु. तुमिकिनित्तनमुलनु मज्जिगतोगानि बिय्यपु क। गडचूर्णमुनुगानि तुमिकिगुळ्ळचूर्णमुनुगानि सेविंचिन मूत्र। हरिंचुनु. पल्लेरु शोंठि वीटितोनैन युदक मुमूत्रकृच्छ्रमुलं २

---

भिन्नभिन्नकृच्छ्रमुलकु भिन्नमगु नुपायमुलु.

श्लो.
सर्वं त्रिदोष प्रभवं तु वायोः, स्थानानु प्रसमीक्ष्य कार्यं,
त्रिभ्योऽधिके प्राग्वमनं कफे स्यात्, त्पि... पवनेतु वस्तिः ॥ १२ ॥

बृहतीधावनीपाठा यष्टीमधुक लिंगिनी-
यो बृहत्यादिः कृच्छ्रदोषत्रयापहाः, तथाऽभिघाता-
त्सद्योव्रणचिकित्सितम् ॥ १३ ॥

मूत्रकृच्छ्रे सदा चास्य कफहारी क्रिया,
स्वेदचूर्णक्रियाभ्यंग वस्तयस्सुपुरीषजे ॥ १४ ॥

क्वाथं गोक्षुरबीजस्य यवक्षारयुतं पिबेत्,
मूत्रकृच्छ्रं च पीतं शीघ्रं निवारयेत् ॥ १५ ॥

हिता क्रिया त्वश्मर्यां या मूत्रकृच्छ्रे कफमारुतोत्थे ॥

त्रिदोषजमगुदानिकि वायुस्थानमुल नानुपूर्विगा परिकिंचि कफमधिकमगुनेनि वमनमुनु पित्ताधिकमगुनेनि विरेचनमुनु वाताधिकमगुनेनि चेयंदगिनदि. पॆद्दवाकुडु कॊलपॊन्न अगरुशोंठि मधुकमु कोडिशचॆट्ट ईमॊदलगुनविवि बृहत्यादि गणमनंबडुनु. कृच्छ्रदोषमुलनु हरिंचुमुचेनगुदानिकि सद्योव्रणमुनकुंबोले चिकित्सनु चेयवलयुनु. ऎल्लप्पुडु वातनाशकमगु चिकित्सनु चेयवलयु. पुरीषजमगु दानिकि स्वेदमु चूर्णमु वस्ति इय्यवि चेयवलयु. कफवातजमुलगु हानियन्दुवलेने पल्लेरु कषायमुनु यवक्षारमुतो त्रागवलयुनु.

---

शिलाजित्तु लेह्यमु.

श्लो.
लेह्यं शुक्रविबन्धोत्थे शिलाजतुसमाक्षिकम्,
बृंहितधातोश्च विधेयाः प्रमदोत्तमाः ॥ १६ ॥

एलाहि... क्षीरं सर्पिर्मिश्रं पिबेन्नरः,
मूत्रदोषविशुद्ध्यर्थं शुद्ध...

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ३२७

हरं च तत्. १७.

यन्मूत्रकृच्छ्रे विहितं तु पैत्ते तत्कार्यं शोणितमूत्रकृच्छ्रे, त्रिकण्टकारग्वधदर्भकाश दुरालभापर्वतभेदपथ्याः, निघ्नन्ति पीता मधु नाश्मरीं च, संप्राप्तमृत्यो रपि मूत्रकृच्छ्रम्. १८.

कषायोऽतिबलामूल साधितः सर्वकृच्छ्रजित्. १९.

एलाश्म भेदकशिला जतुपिप्पलीनां चूर्णानि तण्डुलजलै र्लुलितानि पीत्वा, यद्वा गुडेन सहिता न्यवलिह्य तानि, चासन्नमृत्यु रपि जीवति मूत्रकृच्छ्री. २०.

अयोरजः श्लक्ष्णपिष्टं मधुना सह योजितम्, मूत्रकृच्छ्रं निहन्त्याशु त्रिभि र्लेहै र्न संशयः. २१.

सितातुल्यो यवक्षारः सर्वकृच्छ्रनिवारणः, निदिग्धिकारसो वापि सहौद्रः कृच्छ्रनाशनः. २२.

तात्पर्यमु: वीर्यबन्धकमगु मूत्रकृच्छ्रमुनन्दु शिलाजत्तु तेने सेविम्पवलयुनु. वीर्यवृद्धिकरमु लगु नौषधुलचेत स्त्रीसम्भोगमु कार्यम्बु. एलकुलु इङ्गुवलतो सिद्धमुचेसिन पालो नेतिनि वैचिकॊनि तागिन मूत्रदोषमुलुनु वीर्यदोषमुलु नष्टमुलगुनु. पित्तमूत्रकृच्छ्रचिकित्सलने रक्तमूत्रकृच्छ्रमुलकु चेयुनदि. पल्लेरु रेलचॆक्क दर्भजॆल्लु दूलगॊण्डि करक्काय वीटिकषायमुलॊ तेनॆनु कलिपि तागिन अन्निविधमुलगु मूत्रकृच्छ्रमुलु नशिञ्चुनु. एलकुलु पाषाणभेदमु शिलाजित्तु पिप्पळ्लु वीटि चूर्णमुनु बिय्यपुकडुगुतो तागिननु बॆल्लमुनु कलिपि तिनिननु मरणासन्नुँडैन मूत्रकृच्छ्रीरोगियुनु ब्रदुकुनु. मन्दूरमुनु चक्कगानूरि तेनॆनु कलिपि मूडुपूटलु तिनिन मूत्रकृच्छ्रमुलु नशिञ्चुनु. तॆल्लवाविलि यवक्षारमु सममुगा सेविञ्चिननु, वाकुडुरसमुतो तेनॆनु तागिननु कृच्छ्रनाशनमु अगुनु.

---

शताव switch/शतावरी घृतमु

श्लो. शतावरीकाशकुशश्वदंष्ट्रा विदारीकेक्ष्वामलकेषु सिद्धं,
सर्पिः पयो वा सितया विमिश्रं कृच्छ्रेषु पित्तप्रभवेषु योज्यम्. २३.

तात्पर्यमु: पिल्लिपीचर काशमु कुशलु पल्लेरु नेलगुम्मुडु उसिरिक वीटितो सिद्धमु चेसिन नेयिनि गानि पालगु गनि चक्केरनु कलिपिकॊनि पित्तजमुलगु मूत्रकृच्छ्रमुल कुपयोगिञ्चिकॊनवलयुनु.

३२८ चक्रदत्त—३१. मूत्रकृच्छ्राधिकारमु.

---

❧ त्रिकण्टक घृतमु ❧

श्लो.
त्रिकण्टकैरण्डकुशाद्यभीरु कर्कारुकेक्षुस्वरसेन सिद्धम् ।
सर्पिर्गुडार्द्धांशयुतं प्रपेयं कृच्छ्राश्मरीमूत्रविघातहेतोः ॥ २४ ॥

पल्लेरु आमुदमु रेल्लु पिल्लीपीचर कर्कारुजागिंजलु चेఱकुगडलु वीटिఁरसमूतो सिद्धमुचेसिन नेतीयन्दु नेतिलो सगभागमुनु बेल्लमुनुचेर्चि त्रागिन मूत्रकृच्छ्रमूलु अश्मरुलु मूत्रविघातमुलु नशिंचुनु.

---

❧ सुकुमार घृतमु ❧

श्लो.
पुनर्नवा मूलतुला दशमूलं शतावरी ।
बला तुरगगन्धा च तृणमूलं त्रिकण्टकम् ॥ २५ ॥
विदारी वंशनागाह्व गुडूच्यतिबला तथा ।
पृथग्दशपला न्भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ २६ ॥
तेन पादावशेषेण घृतस्यार्द्धाढकं पचेत् ।
मधुकं शृङ्गबेरं च द्राक्षा सैन्धवपिप्पली ॥ २७ ॥
पृथग्द्विपलिकानद्या द्यवान्याः कुडवं तथा ।
त्रिंशद्गुडपला न्यत्र तैलस्यैरण्डजस्य च ॥ २८ ॥
प्रस्थं दत्त्वा समालोड्य सम्यङ्मृद्वग्निना पचेत् ।
एतदीश्वरपुत्राणां भागोभजनमुनिन्दितम् ॥ २९ ॥
राज्ञां राजसमानांच बहुस्त्रीपतयश्च ये ।
मूत्रकृच्छ्रे कटिस्तम्भे तथा गाढपुरीषिणाम् ॥ ३० ॥
मेढ्रवङ्क्षणशूले च योनिशूले च शस्यते ।
यथोक्तानां च गुल्मानां वातशोणितकार्श्यये ॥ ३१ ॥
बल्यं रसायनं शीतं सुकुमारकुमारकम् ।
पुनर्नवाशीर्देदोग्नो देयोऽन्येषु तथा परः ॥ ३२ ॥

गज्जेरुवेळ्लनु १०० पलमुलु दशमूलमुलु शतावरि मुत्तवपुलगमु पेन्नेरु वट्टिवेळ्लु पल्लेरु नेलगुम्मुडु वंशलोचनमु नागकेसरमुलु तिप्पतीगे पेद्दमुत्तुवपुलगमु इवि पदिपदिपलमुलुनु अर्धाढकपरिमितमगु नुदकमुलॊ पक्वमु चेयवलयुनु. नीरु नालुगवपालु मिगिलियुन्नप्पुडु ३२ पलमुल नेयिनि मधुकमु अल्लमु द्राक्ष सैन्धवलवणमु पिप्पळ्लु रेण्डेसिपलमुलुनु, वाममु नाल्गुपलमुलनु, बेल्लमु ४० पलमुलनु आमुदमु १६ पलमुलनु कलिपि कलियंबॆट्टुचु पक्वमुचेसि प्रातःकालमुल सेविंचुटयुत्तममु. इय्यदि दॊरलबिड्डलु राजुलु राजतुल्युलुनु सेविंपఁदगिनदि. स्त्रीलुनु पुरुषुलुनु दीनिनिमूत्रकृच्छ्रमु

३२९
आन्ध्र तात्पर्यसहितमु.

कटिस्तम्भमु मल Gotham/मलSuper... कटीस्तम्भमु मलबन्धकमु लिङ्गशूल अण्डशूल योनिशूल गुल्मरोगमुलु वातरक्तपु मूत्रकृच्छ्र मुलु नुन्नगुवानियं दुपयोगिम्पवलयुनु. इय्यदि बलकरमुनु सुकुमारतఁ गलिगिञ्चुनदियुनु चल्लनिदियु नगु रसायनमु. नुरुपल मुल गज्जेरुवेळ्लनु ओकद्रोणपुनीटिलो इडु वेयवलयुनु. इतर औषधमुलयन्दु मॊरियॊक द्रोणमुनु कूड चेर्चवलयुनु.
इत्लु चक्रदत्तयन्दु मूत्रकृच्छ्राधिकारप्रकरणमु मुगिसॆनु.

---

३१. मूत्राघाताधिकारमु.

मूत्राघातोपायमुलु.

श्लो.
मूत्राघातान् यथादोषं मूत्रकृच्छ्रहरैर्जयेत् ।
वस्तिमुत्तरवस्तिं च दद्यात् स्निग्धं विरेचनम् ॥ १ ॥

कल्कमेर्वारुबीजानामक्षमात्रं ससैन्धवम् ।
धान्याम्लयुक्तं पीत्वैव मूत्राघाताद्विमुच्यते ॥ २ ॥

पाटल्या यावशूकाच्च पारिभद्रात्तिलादपि ।
क्षारोदकेन मदिरां त्वगेलोषणसंयुताम् ॥ ३ ॥
पिबेद्गुडोपवंशां वा लिह्यादेतान् पृथक् पृथक् ।
त्रिफलाकल्कसंयुक्तं लवणं वापि पाययेत् ॥ ४ ॥

निदिग्धिकायाः स्वरसं पिबेद् वस्त्रपरिस्रुतम् ।
जले कुङ्कुमGeneric कल्कं वा सक्षौद्रमुषितं निशि ॥ ५ ॥

सतैलं पाटला भस्म क्षारवद् द्वा परिस्रुतम् ।
सुरां सौवर्चलवतीं मूत्राघाती पिबेन्नरः ॥ ६ ॥

दाडिमाम्बुयुतं मुख्यं मेर्वारुबीजं सनागरम् ।
पीत्वा सुरां सलवणां मूत्राघाताद्विमुच्यते ॥ ७ ॥

पिबेच्छिलाजतु क्वाथे गणे वीरतरादिके ।
रसं दुरालभाया वा कषाये वासकस्य वा ॥ ८ ॥

---

तात्पर्यमु (व्याख्या):
दोषानुसारमुगा मूत्राघातमुलनु मूत्रकृच्छ्रनाशकमुलगु चिकित्सलतो पोगॊट्टवलयुनु. वस्ति उत्तरवस्ति विरेचनमु वीनिनि चेयिम्पवलयुनु. कस्तूरि/करुबुजा विखनमुलनु कल्कमुचेसि ओक तुलमु तीसिकॊनि अब्दु सैन्धवलवणमुनु गञ्जिनि चेर्चिकॊनि त्रागिन मूत्राघातमुलु नशिञ्चुनु. रक्तपाट Flora/रक्तपाटलापुष्पमु यवक्षारमु वेप तिललु वीटिनि क्षारोदकमुलतो मद्यमुनुगा चेसि लवङ्गपुपट्ट एलकुलु मिरिय...

42

३३० चक्रदत्त—३९. मूत्राघाताधिकारमु.

मुलु वीटितोचेर्चि त्रागिननु वाकुशुरसमुनु वडियఁगट्टि त्रागिननु नीटिलो कुंकुमपुव्वुकल्कमुनु तेनेनु वैचिरात्रियंतयु नुंचि त्रागिननु, पाटलभस्ममुनु तैलमुतो कलिपि त्रागिननु सौवर्चलवणमुतो मद्यमुनु चेसि त्रागिननु दानिम्मपंड्लरसमलो चिन्नयेलकुलनु शोंठि कलिपिप्रागिननु सैंधवलवणमुच मद्यमुलो चेर्चि त्रागिननु शिलाजित्तु कषायमुलो गानि वीरतरादि गणकषायमुलो गानि यवक्षाररसमुलौनैननु अड्डसरमु कषायमुलोनैननु कलिपिप्रागिन मूत्राघातमुलु नशंचुनु.

---

त्रिकण्टकादिपयस्सु

श्लो.
त्रिकण्टकैरण्डशतावरीभिः सिद्धं पयो वा तृणपञ्चमूलैः ।
गुडप्रगाढं सघृतं पयो वा रोगेषु कृच्छ्रादिषु शस्तमेतत् ॥ ९ ॥

नलकुशकाशेक्षुशिफां क्वथितां प्रातः सुशीतलां शीताम् ।
पिबतः प्रयाति नियतं मूत्रग्रह इत्युवाच कचः ॥ १० ॥

गोदावत्या मूलं क्वथितं घृततैलगोरसैर्मिश्रम् ।
पीतं निरुद्धमचिराद् भिनत्ति मूत्रस्य सुघातम् ॥ ११ ॥

जलेन खादिरीबीजं मूत्राघाताश्मरीहरम् ।
मूलं रुद्रजटायाश्च तक्रपीतं तदर्थकृत् ॥ १२ ॥

मूत्रे विबद्धे कर्पूरचूर्णं लिङ्गे प्रवेशयेत् ।
शृतशीतपयोन्नाशी चन्दनं तण्डुलाम्बुना ॥ १३ ॥

पिबेत् सशर्करं श्लेष्ममुष्णवाते सशोणिते ।
शीतोऽवगाह आवस्तिरुष्णवातनिवारणः ॥ १४ ॥

कूष्माण्डकरसश्चापि पीतः सक्षारशर्करः ।
स्त्रीणामतिप्रसङ्गेन शोणितं यस्य सिच्यते ॥ १५ ॥

मैथुनोपरमश्चास्य बृंहणीयो हितो विधिः ।
स्वगुप्ताफलमृद्वीकाकृष्णेक्षुरसिकारजः ॥ १६ ॥

समाशमर्धभागानि क्षीरक्षौद्रघृतानि च ।
सर्वं सम्यग्विमथ्याक्षमानं लीढ्वा पयः पिबेत् ।
हन्ति शुक्राशयोत्थांश्च दोषान्वन्ध्यासुतप्रदम् ॥ १७ ॥

---

टीका / तात्पर्य :
एनुगुपल्लेरु आमुदपुवेळ्लु पिल्लीपीचरमु वानितो सिद्धमुचेसिन नेयिगानि पालगानि तृणपञ्चमूलमुलतो सिद्धमुचेसिन नेतिनिगानि पालनगानि बेल्लमुतो त्रागिन मूत्रकृच्छ्रादिरोगमुलकु मंचिदि. वट्टिवेळ्लु दर्भलु गेल्लु चेऱकु वीटिवेळ्लतोनैन कषायमुनु चल्लार्चि प्रातःकालमुन नियतमुगा पुच्चुकोनिन मूत्राघातमु मानुनु अनि कचमुनि चेप्पेनु. हंसपादिचेट्टु वेळ्लनु कषायमुचेसि

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 331

నేయినూనె ఆవుమజ్జిగలతో కలిపి త్రాగిన మూత్రాఘాతము వెంటనే నశించును. ఖదిరబీజములను నీటితోనూరిత్రాగిన మూత్రాఘాతము నశ్మరీయనుహరించును. త్రిజటామూలమునుమజ్జిగతోత్రాగినను మూత్రాఘాతాదులునశించును. మూత్రముబంధించినచో కర్పూరపుచూర్ణమును లింగమునందురాయవలయును. కాచిచల్లార్చినపాలను త్రాగవలయును. బియ్యపునీటితో చందనమును శర్కరతో నుష్ణవాతములందు త్రాగవలయును. వస్తివటుకుచన్నీటిలో కూరుచున్ననుష్ణవాతము హరించును. గుమ్ముడికాయలలో చక్కెరనైచికొని త్రాగవలయును. స్త్రీలయొక్కఅతిప్రసంగముచే రక్తముస్రవించుచున్నచో సంగమము పనికిరాదు. దురదగొండి ద్రాక్ష పిప్పళ్లు చెఱకు చక్కెర వీటిని సమానభాగములుగను, పాలు తేనె నేయి సమభాగములుగను చేర్చి తఱచి ఒకతులముచొ॥ సేవించి పాలను త్రాగిన వీర్యాశయదోషములు నశించును. గొడ్డుతనమును మానును.

చిత్రకాదిఘృతము.

శ్లో. చిత్రకం శారిబాఞ్చైవ బలా కాలానూశారిబా, ద్రాక్షాపి శాలా పిప్పల్య స్తథా చిత్రఫలా భవేత్. 18.
తథైవ మధుకం దద్యాద్దద్యా దామలకాని చ, ఘృతాఢకం పచేదేభిః కల్కై రక్షసమన్వితైః 19.
క్షీరద్రోణే జలద్రోణే తత్సిద్ధమవతారయేత్, శీతం వద్రి సుతం చైవ శర్కరా ప్రసలయుతం. 20.
తుగాక్షీర్యా శ్చ తత్సర్వం మతిమాన్ ప్రతిమిశ్రయేత్, తతోమితం పిబే త్కాలే యథాదోషం యథాబలం. 21.
వాతరేతాః పిత్తరేతాః శ్లేష్మరేతా శ్చ యో భవేత్, రక్తరేతా గ్రంథిరేతాః పిబే దిచ్ఛ న్నరోగతాం. 22.
జీవనీయం చ వృష్యం చ సర్పి రేత న్మహాగుణం, ప్రజాహితం చ ధన్యం చ సర్వరోగాపహం శివం. 23.
సర్పి రేత త్ప్రయుంజానా స్త్రీ గర్భం లభతే చిరాత్, అస్మృగ్దోషం జయే చ్చైవ యోనిదోషం శ్చ సంహతాన్. 24.
మూత్రదోషేషు సర్వేషు కుర్యా దేత చ్చికిత్సితం.

చిత్రమూలము సుగంధిపాల ముత్తువపులగము నల్లసుగంధిపాల ద్రాక్ష కొడిసెపాలవిత్తులు పిప్పళ్లు యష్టిమధుకము ఉసిరిక వీటిని కాలుపలముచొ॥ ఆఢకమునేతిలో పక్వముచేసి కల్కమునొక ద్రోణము పాలుమఱియొకద్రోణము నీరువీటితో సిద్ధముచేసి దింపి చల్లార్చివడియగట్టి 16 ప॥ చక్కెరనువైచి వంశలోచన 16 పలములుకలిపి బలదోషానుసారము త్రాగిన రక్తపిత్రము మున్నగురోగములు నశించును. వాతపిత్తశ్లేష్మరోగములు నశించును. ఈఘృతము జీవనౌషధము. వృష్యయోగమునైయున్నది. దీనిని సేవించిన

332 చక్రదత్త—33. అశ్మర్యధికారము.

స్త్రీ గర్భవతి యగును. రక్తదోషములు నశించును. సంహతము లగు యోనిదోషము లన్నియు నడుగంటును. సమస్తములగు మూత్రదోషములందును దీనితో చికిత్సఁ జేయవలయును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు మూత్రాఘాతాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

---

33. అశ్మర్యధికారము.

* అశ్మరీరోగమునకు సామాన్య చికిత్సలు.

శ్లో. వరుణస్య త్వచం శ్రేష్ఠాం శుంఠీ గోక్షురసంయుతాం, యవక్షారగుడం దత్వా క్వాథయిత్వా పిబేద్ధితాం. 1.

అశ్మరీం వాతజాం హన్తి చిరకాలానుబంధినీం, వీరతరః సహచరీ దర్భో వృక్షాదనీ నలః. 2.

గుంద్రాకాశకుశా వర్మ భేదమోరటటుండుకాః, కురంటికాచ వశిరో వసుకః సాగ్నిమంథకః 3.

ఇందీవరీశ్వదంష్ట్రా చ తథా కాపోతవక్త్రకః, వీరతరాది రిత్యేష గణో వాతవికారనుత్. 4.

అశ్మరీ శర్కరామూత్ర కృచ్ఛ్రాఘాతరుజాపహః, శుంఠ్యగ్నిమంథపాషాణ శిగ్రూవరుణగోక్షురైః. 5.

అభయారగ్వధపలైః క్వాథం కుర్యా ద్విచక్షణః, రామఠక్షారలవణ చూర్ణం దత్వా పిబేన్నరః. 6.

అశ్మరీమూత్రకృచ్ఛ్రఘ్నం పాచనం దీపనం పరమ్, హన్యాత్తోత్థాశ్రితం వాతం కట్యూరుగుదమేఢ్రగమ్. 7.

ఉలిమిరిచెక్క శొంతి పల్లేరు వీటికషాయమును యవక్షారము బెల్లములతోసిద్ధము చేసి త్రాగిన చాలకాలమునుండి యున్న అశ్మరియైనను నశించును. కురువేరు గోరింట దర్భ తిప్పతీగె భిద్రముస్తలు కాశము కుశలు చెఱకు పచ్చనిలొద్దుగ పల్లేరు బ్రాహ్మము వీరతరాదిగణమనబడును. ఇయ్యదివాతవికారమును హరించును. అశ్మరిశర్కర మూత్రకృచ్ఛ్రము మూత్రాఘాతములనిది పోఁగొట్టును. శొంతి అగ్నిమంథము పాషాణము మునగ ఉలిమిరి కరక్కాయ రేలపండ్లు వీటితో కషాయము. జేసి ఇంగువ యవక్షారమునుచేర్చి త్రాగిన అశ్మరి మూత్రకృచ్ఛ్రములనుపోఁగొట్టి అగ్నిని దీపింపజేయును. కటి తొడలు గుదస్థానము మేఢ్రస్థానము మున్నగువానిలోగలవాతములను నశింపఁజేయును.

* అశ్మరి యనగా మూత్రద్వారమునందు రాయి నెటిగెడి రోగము.

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 333

---

పాషాణ భేదాది ఘృతము.

శ్లో. पाषाणभेदो वसुको वशिरोऽश्मन्तकं तथा, शतावरी श्वदंष्ट्रा च बृहती कण्टकारिका ॥ ८ ॥ कपोतवक्त्रार्त्तगल काञ्चनोशीर गुल्मकाः, वृक्षादनी भल्लुकश्च वरुणः शाकजं फलम् ॥ ९ ॥ यवाः कुलुत्थाः कोलानि कतकस्य फलानि च, उषकादिप्रतीवाप मेषां क्वाथैश्शृतं घृतम् ॥ १० ॥ भिनत्ति वातसम्भूता मश्मरीं क्षिप्रमेव तु, क्षारा न्यवागूः पेयाश्च कषायाणि पयांसि च, भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मि न्वातनाशने ॥ ११ ॥

తాత్పర్యము (తెలుగు): కొండపిండిచెక్క మోదెనవేళ్లు వినుగుపిప్పళ్లు పిల్లిపీచర పల్లేరు వాకుడు బ్రాహ్మీ గోరంటు వట్టివేళ్లు గన్నేరు ఎఱ్ఱగన్నేరు బదనిక ఉలిమిరి వెలగపండు వీటిక్వాథములో ఉషకాదిగణౌషధములు ప్రతివాపముచేసి నేతినిచేసి సేవింపవలయును. ఇయ్యది వాతజమగు నశ్మరీరోగమును శీఘ్రముగా పోఁగొట్టును. క్షారపదార్థములను గంజి పేయ కషాయములను చేసి భుజింపవలయును. వాతనాశకవర్గములగు వానిని భుజింపవలయును.

---

ఉషకాది గణము.

శ్లో. उषकं सैन्धवं हिङ्गु काशीसद्वयगुग्गुलुः, शिलाजतुः तुत्थकं च उषकादि रुदाहृतः ॥ १२ ॥ उषकादिः कफं हन्ति गणो मेदोविशोधनః, अश्मरीशर्करामूत्र शूलघ्नः कफगुल्मनुत् ॥ १३ ॥

తాత్పర్యము (తెలుగు): చవుడు సైంధవలవణము ఇంగువ కందు తెలగులగు కాసీసములు గుగ్గులుము శిలాజిత్తు మైలుతుత్థము ఇయ్యవి ఉషకాది గణము. ఇది కఫమును పోఁగొట్టి మెదడును శుద్ధిచేసి అశ్మర్యాదుల నశింపజేసి గుల్మాదులను పోఁగొట్టును.

---

కుశాది ఘృతము.

శ్లో. कुशः काशः शरो गुल्म इत्करो मोरटोऽश्वभित् ॥ १४ ॥ दर्भो निदागी वाराही शालीमूलं त्रिकण्टकః, भल्लूकः पाटली पाठा पत्तूरोऽथ कुरण्टकाः ॥ १५ ॥ पुनर्नवे शिरीषश्च क्वथिता स्तेषु साधितं, घृतं शिलाह्व मधुकं बीजै रिन्दीवरस्य च ॥ १६ ॥ त्रपुषैर्वारुकाणां वा बीजै श्चावापितश्शृतम्, भिनत्ति पित्तसम्भूता मश्म...