374 चक्रदत्त — ३९. वृद्ध्यधिकारमु.

पच्चि देवदारुकषायमुनु गोमूत्रमुतो चेर्चि त्रागवलयुनु. मेदसुगोमूत्रमुतो स्वेदिंतमुञ्जेसि सुरसादिगणौषधमुलतो कलिपि लेपनचेयवलयुनु. मूत्रजमगु वृद्धिकि चक्कगा चेमटबट्टिंचि पट्टुवेयवलयुनु. लेनिचो व्रीहीमुखशस्त्रमुतो च्छेदिंपवलयुनु. चेविकोनयन्दु गूबनु वदलिपेट्टि सूदितो काल्पवलयुनु. आन्त्रवृद्धिनि पोगोट्टुटक्कै व्यत्यासमुगा रक्तनाडिनि छेदिंपवलयुनु. अंगुष्ठपुनडिमि चर्ममुनु अंगविपर्ययमुनन्दु काल्पवलयुनु.

—• रास्नाकषायादुलु. •—

श्लो. रास्नायष्ट्यामृतैरण्डबलागोक्षुरसाधितः, क्वाथोऽन्त्रवृद्धिं हन्त्याशु रुबुसैलेन मिश्रितः. 10. तैलमेरण्डजं पीत्वा बलसिद्धपयोन्वितम्, आध्मानशूलोपचिता मन्त्रवृद्धिं जयेन्नरः. 11. हरीतकीं मूत्रसिद्धां सतैलां लवणाम्बितां, प्रातः प्रातश्च सेवेत कफवातामयापहाम्. 12. गोमूत्रसिद्धां रुबुसैलभृष्टां हरीतकीं सैन्धवसम्प्रयुक्तां, खादेन्नरः कोष्णजलानुपानं निहन्ति वृद्धिं चिरजां प्रवृद्धाम्. 13. त्रिफलाक्वाथगोमूत्रं पिबेत्प्रातरतन्द्रितः, कफवातोद्भवं हन्ति श्वयथुं वृषणोत्थितम्. 14. सरळागुरुकोष्ठानि देवदारुमहौषधं, मूत्रारनालसंयुक्तं शोथघ्नं कफवातनुत्. 15. भृष्टोऽरुबुक्तैलेन कल्कः पथ्यासमुद्भवः, कृष्णासैन्धवसंयुक्तो वृद्धिरोगहरः परः. 16.

सन्नरास्न यष्टिमधुकमु तिप्पतीगे आमदमु मुत्तवपुलगमु पल्लेरु वीटितोनैन कषायमुनन्दु आमदपु तैलमुनु चेर्चि त्रागिन आन्त्रवृद्धि नशिंचुनु. मुत्तवपुलगमुतो सिद्धमु चेसिन पालतो आमदमुनु त्रागिन अनाहमु शूल आन्त्रवृद्धि नशिंचुनु. करक्कायुलनु गोमूत्रमुतो सिद्धमु चेसि तैलमु उप्पु कलिपि प्रद्दट बुच्चुकोनिन कफवातरोगमुलु नशिंचुनु. गोमूत्रमुतो सिद्धमुचेसिन आमदमुलो वेयिंचिन करक्कायचूर्णमुनु उप्पुनु चेर्चि तिनि कोंचेमु वेडिनीळ्लनु त्रागवलयुनु. इय्यदि प्राचीनमुलगु वृद्धुलनुगूडा बोगोट्टुनु. सरलमु अगुरु कोष्ठु देवदारुवु शोंठि वीटिनि गोमूत्रमु गंजितो चेर्चि त्रागिन वापु नशिंचुनु. करक्कायल कल्कमुनु आमदमुतो वेच्चचेसि पिप्पळ्लु सैन्धवलवणमुलनु चेर्चिकॊनि सेविंचिनचो वृद्धिरोगमुलु नशिंचुनु.

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 375

గవ్యఘృతాది ప్రయోగములు.

శ్లో. గవ్యం ఘృతం సైంధవసంప్రయుక్తం శంబూకభాండే నిహితం ప్రయత్నాత్,
సప్తాహ మాదిత్యకరైర్విపక్వం నిహంతి కూరండ మతిప్రవృద్ధం. 17.
ఐంద్రీమూలభవం చూర్ణం రుబుతైలేన మర్దితం,
త్ర్యహాద్గోపయసా పీతం సర్వవృద్ధినివారణం. 18.
రుద్రజటామూలలిప్తా కరటవ్యఙ్కచర్మణా,
బద్ధావృద్ధిః శమం యాతి చిరజాపి న సంశయః. 19.
నిష్పిష్టమాగనాలేన రూపికామూలవల్కలం,
లేపో వృధ్నామయం హంతి బద్ధమూల మపి దృఢం. 20.
వచాసర్షప కల్కేన ప్ర లేపో వృద్ధినాశనః,
లజ్జాగ్గృధ్రమలాభ్యాం చ లేపో వృద్ధిహరః పరః. 21.

ఆవునేయి సైంధవలవణములను శంభుపాత్రలో ఏడురోజులుంచి సూర్యపుటముఁబెట్టి త్రాగిన మిక్కిలి పెరిగినదైనను కూరండములు నశించును. పాపర వేళ్ల చూర్ణమును ఆముదపుతైలముతో మర్దించి మూడురోజులు ఆవుపాలతో త్రాగినచో అన్ని విధములగు వృద్ధులును నశించును. రుద్రజడ వేరుతో లేపనచేసినను కరటచర్మముతో కట్టినను ప్రాచీనములగు వృద్ధులును నశించుటకు సందేహములేదు. జిల్లేడువేళ్ల ను చెక్కను గంజితో నూరి లేపనచేసినచో దృఢములగు వృద్ధిరోగములును నశించును. వస ఆవాలు వీటికల్కముతో లేపనచేసిన వృద్ధులు నశించును. లజ్జావంతి గద్దరెట్ట వీటితో లేపనచేసినచో వృద్ధిరోగములు నశించిపోవును.

---

బిల్వాదిక్వాథచూర్ణములు.

శ్లో. మూలం బిల్వకపిత్థయో రరులుకస్యాగ్నే ర్భృహత్యోర్ద్వయోః,
శ్యామా పూతికరంజ శిగ్రుకతరోర్వృక్షాదధాత్ర్యూషరం.
కృష్ణా గ్రంధిక చవ్య పంచలవణా త్క్షారాజమోదాన్వితం,
పీతం కాంచికకోష్ణతోయమథితం చూర్ణీకృతం బ్రధ్ననుత్. 22.
అవిక్షీరేణ గోధూమకల్కం కుందురుకస్య వా,
ప్రలేపనం సుభోష్ణం స్యాద్బ్రధ్నశూలహరః పరః. 23.
మృతమాత్రే తు వై కాకే విశస్తే సంప్రవేశయేత్,
బ్రధ్నం ముహూర్తం మేధావీ తత్ క్షణాదరుజం భవేత్. 24.
అజాజీ హపుషా కుష్ఠం గోధూమం బదరాణి చ,
కాంజీకేన సమం పిష్ట్వా కుర్యా ద్బ్రధ్నప్రలేపనం. 25.

మారేడు వెలగ అగరుశొంఠి చిత్రమూలపువేళ్లు వాకుడు నల్లతెగడ కలంక్రానుగ మునగచెక్క శొంఠి జీడివిత్తులు పిప్పళ్లు మోడి చవ్యము పంచలవణములు య...

376 చక్రదత్త—౪౦. గళగణ్డాధికారము.

యవక్షారము అజమోద వీటిచూర్ణమును కొంచెమంత వేడినీటితో త్రాగినచో బ్రధ్నరోగములు నశించును. గోధుమకల్కమును గాని ఆండుగ కల్కమును గాని మేకపాలతోనూరి వెచ్చజేసి లేపనచేసిన బ్రధ్నశూలలునశించును. అప్పుడు (క్రొత్తగా) చచ్చిన కాకియందు బ్రధ్నమును రెండుగడియలుంచినచో వెంటనే రోగమునశించును. జీలకఱ్ఱ బోడతరము కోష్ఠు గోధుమలు రేగుపండ్లు వీటిని సమానభాగములను గంజితోనూరి పట్టించినను బ్రధ్నరోగములు నశించును.

బృహత్సైంధవతైలము.

శ్లో. సైన్ధవం మదనం కుష్ఠం శతాహ్వాం నిచులః వచామ్, హ్రీబేరం మధుకం భార్గీ దేవదారు సనాగరం. 26.
కట్ఫలం పౌష్కరం మేదాం చవికం చిత్రకం శఠీం, విడంగాతివిషే శ్యామాం రేణుకాం నలినీం స్థిరాం. 27.
బిల్వాజమోదైక్యాష్టాంచ దంతీ రాస్నే ప్రపిష్య చ, సాధ్యమేరండజం తైలం తైలం వాతవికారనుత్. 28.
బ్రధ్నోదావర్తగుల్మార్వః ప్లీహమేహాఢ్యమారుతాన్, అనాహమశ్మరీంచేవ హన్యాత్తదనువాసనాత్. 29.
ఘృతం సౌరేశ్వరం యోజ్యం బ్రధ్నవృద్ధినివృత్తయే. 30.

సైంధవలవణము ఉమ్మెత్తికాయ కోష్టు పిల్లిపీచర నీటిప్రబ్బలి వస కురువేరు యష్టిమధుకము గంటుభారంగి దేవదారువు శొంతి గుమ్ముడు పుష్కరమూలము మేద చవ్యము చిత్రమూలము కచ్చూరము వాయువిడంగములు అతివస నల్లతెగడ రేణుకబీజములు నీలి శాలిపర్ణి మారేడు అజమోద పిప్పళ్లు దంతి సన్నరాస్న వీటిని నూరి ఆముదముతో సిద్ధముచేసి సేవించిన వాతవికారములు నశించును. బ్రధ్నము ఉదావర్తము గుల్మము మూలరోగము ప్లీహరోగము ప్రమేహము ఆఢ్యవాతము అనాహము మున్నగువాటిని నిది అనుపానమాత్రముననే పోగొట్టును. బ్రధ్నరోగమును వృద్ధిరోగమును తొలగించుటకు సౌరేశ్వరఘృతమునైనను ప్రయోగింపవలయును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు వృద్ధివధికారప్రకరణము ముగిసెను.

---

౪౦. గళగణ్డాధికారము.

గళగండమునకు యవముద్గాది ప్రయోగములు.

శ్లో. యవముద్గపటోలాని కటురూక్షం చ భోజనం, ఛర్దిం నరక్తముక్తిం చ గళగండే ప్రయోజయేత్, 1.
తండులోదకపిష్టేన

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము / आन्ध्रतात्पर्यसहितम् ३७७

मूलेन परिषेचितः, हस्तीकरणपलाशस्य गलगण्डः प्रशाम्यति ॥ २ ॥

सर्षपाञ् शिग्रुबीजानि शणबीजातसीयवान्, मूलकस्य च बीजानि तक्रेणाम्लेन पेषयेत् ॥ ३ ॥

गण्डानि ग्रन्थयश्चैव गलगण्डाः सुदारुणाः, प्रलेपात्तेन शाम्यन्ति विलयं यान्ति चाचिरात् ॥ ४ ॥

जीर्णकर्कारूकरसो बिडसैन्धवसंयुक्तः, नस्येन हन्ति तरुणं गलगण्डं न संशयः ॥ ५ ॥

जलकुम्भीकजं भस्म पक्वं गोमूत्रगालितं, पिबेत्कोद्रवभक्ताशी गलगण्डप्रशान्तये ॥ ६ ॥

सूर्यावर्तरसोनाभ्यां गलगण्डोपनाहने, स्फोटास्रावैः शमं याति गलगण्डो न संशयः ॥ ७ ॥

---

आन्ध्रतात्पर्यम् (తెలుగు తాత్పర్యము)

యవలు, పెసలు, పొట్లకాయ, కటువు, రూక్షము అగు అన్నము, ఛర్ది రక్తస్రావము మున్నగునవి గళగండమునందు హితకరములు. కడుగునీటితో ఆముదపు గింజలను మోదుగువేళ్లను నూరి లేపనచేసిన గళగండములు నశించును. ఆవాలు మునగవిత్తులు జనపవిత్తులు అవిసె యవలు ముల్లంగివిత్తులు వీటినన్నిటిని పులిమజ్జిగతోనూరి లేపనచేసినను ఉంచినను గండములు కణుతులు భయంకరములగు గళగండములు ఈలేపనవలన శీఘ్రముగా నశించును. ప్రాతసారకాయరసములో అంటుప్పు సైంధవలవణములను చేర్చి నస్యవిధి చేసిన తరుణములగు గలగండములు నశించును. సందియము లేదు. జలోత్పన్నమగు చెంగల్వకోష్టును కాల్చి గోమూత్రములో వైచికొని త్రాగినను కొఱ్ఱలను తినినను గళగండములు నశించును.

---

తుంబీతైలాదులు (तुम्बीतैलादयः)

श्लो. तिक्तालाबुफले पक्वे सप्ताहामुषितं जलं, मद्यं वा गलगण्डघ्नं पानात्पथ्यानुसेविनः ॥ ८ ॥

कट्फलचूर्णानलवणो गलगण्ड महरति, घृतमिश्रं सीतमिव श्वेतगिरिकर्णिकामूलं ॥ ९ ॥

महिषीमूत्रविमिश्रं लोहमलसंस्थितं घटे मासं, अन्तस्थामविदग्धं लिह्यान्मधुनाथ गलगण्डे ॥ १० ॥

जिह्वायाः पार्श्वतोऽधस्ताच्छिरा द्वादश कीर्तिताः, तासां स्थूलशिरे द्वे (२) ऽथ छिन्द्यात्ते च शनैः शनैः ॥ ११ ॥

बडिशेनैव संगृह्य कुशपत्रेణ बुद्धिमान्, स्रुते रक्ते व्रणे तस्मिन् दद्यात् सगुडमार्द्रकम् ॥ १२ ॥

भोजनं चाऽनभिष्यन्दि यूषः कौलत्थ इष्यते, कर्णयुग्मबहिःसन्धिमध्याभ्याने स्थितं च

48

378
चक्रदत्त — ४०. गलगण्डाधिकारमु.

यत्. 13. उपर्युपरि तच्छिन्द्याद्गलगण्डे शिरात्रयम्, विडंगक्षार सिंधूग्र रास्नाग्निव्योवदारुभिः. 14. कटुतुंबीफलरसैः कटुतैलं विपाचयेत्, चिरोत्थमपि नश्येत गलगंडं निवारयेत्. 15.

पक्वमैन चेदुसोरकायलो नालुगुरोजुलुंचिन नीटिनि गानि कल्लुनु गानि त्रागि पथ्यभोजनमुఁ जेसिनचो गलगंडमुलु नशंचुनु. कट्फलचूर्णमुनु नल्लदिंतेनतो नूरी गानि श्वेतगोकर्णि वेळ्लरसमुलो नेयुनि वेसिकोनि त्रागिनागानि गलगंडमुलु नशंचु. नुंदूरमु मेकमात्रमु कुंडलो नुंचि ओक नेलयैन पिम्मतपोग बयतिकिरानट्लु दग्धमु चेयवलयुनु. पिम्मुट तेनेलोఁ गलिपि दीनिनि सेविंचिन गलगंडमुलकु मिक्किलीहितमगुनु. रेंडुचेवुल वेलुपलि संधुल नडुमुनु समीपमुननु मीदనుగల नाडुलनु मूडिटिनैननु भेदिंपवलयुनु. वायुकिविडंगमुलु यवक्षारमु सैंधवलवणमु सन्नरास्ना वस चित्रमूलमु शोण्ठि मिरियमुलु पिप्पळ्लु देवदारुवु चेदुसोरकरसमु वीटिलो ఆవనూనెను पक्वमुचेसि नस्यविधि चेसिननु गलगंडमुलु नशंचुनु.

❧ अमृताद्याघृतमु. ❧

श्लो. तैलं पिबेच्चामृतवल्लीनिंबहिंस्राह्वया वृक्षकपिप्पलीभिः, सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारु हिताय नित्यं गलगंडरोगी. 16. माक्षिकाह्वयः सकृत्पीतः क्वाथो वरुणमूलजः, गंडमालां निहन्त्याशु चिरकालानुबंधिनीम्. 17. पिष्टा ज्यैष्ठाम्बुना पेयाः कांचनारत्वचः शुभाः, विश्वभेषजसंयुक्ता गंडमालापहाः पराः. 18. आरग्वधशिफाक्षिप्रं पिष्ट्वा तंडुलवारिणा, सम्यङ्नस्यप्रलेपाभ्यां गंडमालां समुद्धरेत्. 19. गंडमालामयार्तानां नस्यकर्मणि योजयेत्, निर्गुण्ड्या श्च शिफां सम्यग्गवारिणा परिवेष्टिताम्. 20.

तिप्पतीगे वेप आम्लवेतमु पिप्पळ्लु चिन्नमुत्तुवपुलगमु पेद्दमुत्तुवपुलगमु देवदारुवु वीटितो सिद्धमुचेसिन तैलमुनु गलगंडरोगि त्रागवलयुनु. उलिमिरीवेळ्ल कषायमुलो तेनेनु वेसिकोनि येकमारु त्रागिन चालारोजुलनुंडि युंडिन गलगंडमुलुनు నశించును. कांचनारचूर्णमुनु बिय्यपुकडुगुतो शुण्ठिचूर्णमुनु वैचिकोनि त्रागिन गलगंडमुलु नशंचुनు. आम्लवेतसपुवेळ्लनु बिय्यपुनीळ्लతో

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 379

నూరి చక్కగా నస్యవిధినిన్నీ లేపనములను చేసిన గలగండములు నశించును. నల్లవావిలిని నీటితో చక్కగానూరి గండమాలతో పీడింపఁబడెడు వారికి నస్యకర్మముగా నుపయోగింపవలయును.

కోశాతకీనస్యము.

శ్లో. కోశాతకీనాం స్వరసేన నస్యం తుంబ్యాస్తు వా పిప్పలిసంయుతేన,
తైలేన వారిష్టభవేన కుర్యా ద్వ్యోషోపకుల్యైః సహమాక్షికేణ. 21.
ఇంద్రా్య వా గిరికణ్ణ్యై వా మూలం గోమూత్రయోగతః.
గండమాలాం హరేత్తీవ్రం చిరకాలోత్థితామపి. 22.
అలమ్బుసా దలోద్భూతా త్స్వరసా ద్వ్యుషలే పిబేత్,
అపచ్యాంగండమాలాయాః కామలాయాశ్చ నాశనః. 23.
గళగండగండమాలాకురండాంశ్య వినాశయేత్,
పిష్టం జ్యేష్ఠాంబునా మూలం లేపాదబ్రాహ్మణయష్టికం. 24.

తక్కోలపురసముతో గాని చేద:సారరసముతోగాని పిప్పలినిచేర్చిగాని తేనెతో వస పిప్పళ్ళనుగాని నూరి నస్యవిధి నుపయోగింపవలయును. శ్వేతగోకర్ణి వేళ్లను గోమూత్రముతో నూరి త్రాగిన చిరకాలమైన గండమాలలనుగూడ పోఁగొట్టును. గంటుభారంగిని బియ్యపుకడుగుతో నూరి లేపనచేసిఁచో గలగండములును గండమాలలును నశించును.

చుచుందరీశాఖోటక బింబా్యాది తైలము.

శ్లో. అభ్యంగా న్నాశయే న్నౄణాం గండమాలాం సుదారుణామ్,
ఛుచుందర్యా విపక్వం తు క్షణాత్తైలవరం ధ్రువమ్. 25.
గళగండాపహం తైలం సిద్ధం శాఖోటకత్వచా,
బింబాశ్వమారనిర్గుండీసాధితం చాపి నావనమ్. 26.

చుచుందరీతైలమును రుద్దిన భయంకరములగు గండమాలలు శీఘ్రముగా నశించును. శాఖోటవృక్షపుబెరడుతో తయారుచేసిన లేక చేదుసార గన్నేరు వావిలి వీటితోసాధించిన తైలమును నస్యముగా నుపయోగించినను గలగండరోగములుశాంతిల్లును.

నిర్గుండీతైలము.

శ్లో. నిర్గుండీస్వరసే చాథ లాజ్గలీ మూల కల్కితమ్,
తైలం నస్యా న్నిహన్త్యాశు గండమాలాం సుదారుణామ్. 27.

వావిలి రసములోను పొత్తిగడ్డ కల్కమునందును సిద్ధము చేసిన తైలము భయంకరములగు గండమాలలనుకూడ పోఁగొట్టును.

380 चक्रदत्त—४०. गलगण्डाधिकारमु.

कार्पासिकापूपादुलु

श्लो. वनकार्पासिकामूलं तण्डुलैस्सह योजितम्,
पक्त्वा तु पूपिकां खादे दपचीनाशनाय तु ॥ २८ ॥

शोभाञ्जनं देवदारु काञ्जिकेन तुपेषितम्,
कोष्णं प्रलेपतोहन्यादपची मतिदुस्तराम् ॥ २९ ॥

सर्षपारिष्टपत्राणि दग्ध्वा भल्लातकैस्सह,
छागमूत्रेण संपिष्टमपचीघ्नं प्रलेपनम् ॥ ३० ॥

अश्वत्थकाष्ठनिचुलं गवां दन्तं च दाहयेत्,
वाराहमज्जसंयुक्तं भस्म हन्त्यपचीव्रणान् ॥ ३१ ॥

पार्ष्णिं प्रति द्वादश चाङ्गुलानि भित्त्वेन्द्रवस्तिं परिवर्ज्य सम्यक्,
विदार्य मत्स्याण्डनिभानि वैद्यो निकृष्य जाल्यान्यनलं विदध्यात् ॥ ३२ ॥

मणिबन्धोपरिष्टाद्वा कुर्याद्रेखात्रयं भिषक्,
अङ्गुष्ठ्यान्तरितं सम्य गपचीनां प्रशान्तये ॥ ३३ ॥

दण्डोत्पलाभवं मूलं बद्धं पुष्येऽपचीं जयेत्,
अपामार्गस्य वा छिन्नाज्जिह्वातलगते शिरे ॥ ३४ ॥

अडवि प्रत्तिवेळ्ल नुबिय्यमुगञ्जितो पूरीगा चेसि पक्वमुचेसितिनिनचो अपचीरोगमुलु नशिञ्चुनु. मुनग देवदारुवुलनु गञ्जितोनूरि वेच्चఁजेसि लेपఁजेसिन भयङ्करमुलैन अपचीरोगमुलुनशिञ्चुनु. आवालु वेप जीडिवित्तुलुकलिपि भस्ममुचेसि मेकपालतो नूरि लेपनचेसिननु मञ्चि दिये. रानिचेक्कनु जलवेतसमु आवुपण्टिनि काल्चि पन्दिमज्जगतो चेर्चि लेपनचेसिननु अपचीरोगमुलु नशिञ्चुनु. इन्द्रवस्तिविषयमुलो क्रिन्दपण्ड्रेण्डु अङ्गुळमुलु वदिलिपेट्टि चेपग्रुड्डु वले तोलचि निप्पु नण्टिम्पवलयुनु. लेनिचो मणिबन्धमुमीदनु अङ्गुळुल सन्दुललोनु मूरुरेखलनु अण्टिम्पवलयुनु. अपचीरोगमु शान्तिञ्चुटकै पुष्यनक्षत्रमुतो नाटिन सहदेवचेट्टु वेरु नुपयोगिम्पवलयुनु.

---

व्योषाद्यतैलमु

श्लो. व्योषं विडङ्गं मधुकं सैन्धवं देवदारु च,
तैल मेतैश्शृतं नस्यात्कृच्छ्रामप्यपचीं जयेत् ॥ ३५ ॥

त्रिकटुकमुलु वायुविडङ्गममु यष्टिमधुकमु सैन्धवलवणमु देवदारुवु वीटिकषायमुतो सिद्धमुचेसिन तैलमु भयङ्करमुलगु नपचीरोगमुलनैननु पोगोट्टुनु.

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ३८१

---

चन्दनाद्यतैलम्

श्लो. चन्दनं साभया लाक्षा वचा कटुकरोहिणी,
एतैस्तैलं शृतं पीतं समूला मपचीं जयेत्. ३६

चन्दनमु करक्कायुलु लक्क वस कटुकरोहिणी वीटितैलमु निर्मूलमुगा नपचीरोगमुलनु पोगोट्टुनु.

---

गुञ्जाद्यतैलम्

श्लो. गुञ्जा हयारिश्यामाक सर्षपैस्तूत्तनाधितम्, तैलं
तु दशधापश्चात्कणालवणपञ्चकम्. ३७.
मरीचैश्चूर्णितै र्युक्तं सर्वावस्थागतां जयेत्,
अभ्यङ्गा दपचीमुग्रां वल्मीकार्शोऽर्बुदव्रणान्. ३८.

चिरिसेनगलु गन्नेरु नल्ल तेगड जिल्लेडु आवालु वीटितो पिप्पळ्ळु पञ्चलवणमुलु मिरियमुल चूर्णमुतो सिद्धमुचेसिन तैलमुनु रुद्दिन अन्निविधमुलगु नपचीरोगमुलुनु मूलरोगमुलु नशिञ्चुनु.

---

ग्रन्थुलन्दु शोधनक्रियलु

श्लो. ग्रन्थि ष्वामेषु कुर्वीत भिषक्शोथप्रतिक्रियाम्, पक्वा
नापाट्य संशोध्य रोपये द्व्रणभेषजैः. ३९
हिंस्रासरोहिण्यमृता च भार्गी श्यामाकबिल्व गुरुकृष्णगन्धाः,
गोपित्तपिष्टास्स हताळशर्वा ग्रन्थौविधेयोऽनिलजेप्र लेपः. ४०.
जलात्म काः पित्तकृते हितास्तु क्षीरोदकाभ्यां परिषेचनं च,
काकोलिवर्गस्य तु शीतलानि पिबेत्कषायाणि सशर्कराणि. ४१.
द्राक्षारसेनेक्षुर सेना वापि चूर्णं पिबेद्वापि हरीतकीनां,
मधूकजम्ब्वर्जुनवेतसानां त्वग्भिः प्रदेहोनवतार येच्च. ४२.
कृतेषु दोषेषु यथानुपूर्व्या ग्रन्थौ भिषक् श्लेष्मसमुत्थिते तु. ४३.
स्विन्ने च विम्लापन मेव कुर्या दङ्गुष्ठ रेणुद्रुपदीसुतै श्च.

पच्चिग्रन्थुलनु वापुनु पोगोट्टुचिकित्सनु चेयवलयुनु. पक्वमुलगु वानिनि शोधिञ्चि गायपुटौषधुलतो अंकुरिम्प जेयवलयुनु. जटामांसि कटुकरोहिणी तिप्पतीगे गण्टुभारङ्गि श्यामाकमु मारेडु अगुरु वीटिनि गोपित्तमुतो नूरी वातग्रन्थुलकु लेपनमुनु चेयवलयुनु. पित्तग्रन्थुलयन्दु जलक्रिय

382 चक्रदत्त—४०. गलगण्डाधिकारमु.

हितकरमु. पालु नीळ्लु वीटितो सेचन चेयुट, काकोलीगणपुटौषधुल कषायमुनु चल्लार्चि चक्केरतो कलिपि सेविंचुटयुनु हितकरमुलु. करक्कायचूर्णमुनु द्राक्षरसमुतो गानि इक्षुरसमुतो गानि त्रागवलयुनु. मधुकमु नेरेडु मुन्नगु वानिनि नूरी पैनिपट्टिंपवलयुनु. दोषमुल ननुसरिंचि चिकित्सलनु चेयुचुंडवलयुनु. इत्लुचेसिनपिम्मट कफग्रंथुलनु स्वेदमुचेयिंचि अपिम्मुट अंगुष्ठमुनु दुम्मुतोर्नु चिन्न रालतोर्नु विम्लापनमु चेयवलयुनु.

विकंकतादि लेपमु.

श्लो. विकङ्कतार्गवधिकाकणास्त्री काकादनी तापसवृक्षमूलैः,
आ लेपयेदेनमलाबुभार्ङ्गी करञ्जकालामदनैश्च विद्वान्. 44.
दन्ती चित्रकमूलत्वक्सुधार्कपयसी गुडः, भल्लातकास्थिकासीसं लेपोभिन्द्याच्छिलामपि. 45.
ग्रन्थ्यर्बुदादिजिल्लेपो मातृवाहककीटजः, सर्जिकामूलकक्षारः शङ्खचूर्णसमन्वितः, प्र लेपो विहित स्निग्धो हन्ति ग्रन्थ्यर्बुदादिकान्. 46.

मुलुदंति रेल एट्टिचिरेसनग अडविदौंड इंगुदीवृक्षमुवेळ्लु वीटितोनु सर गंटुभारंगि नल्लतेगड उम्मेत्तकाय वीटितोनु लेपनमुलनु चेयिंचिननु, दंति चित्रमूलमु वेळ्लु जमुडुपालु बेल्लमु जीडिवित्तनमुलु कासीसमु वीटितो लेपनचेयिंचिननु राळ्लैननु तेगिपोवुनु. बुरदलो तित्तेगेडि पुरुवुलु मुनग यवक्षारमु शंखचूर्णमु वीटिनि नूरी लेपनचेसिननु ग्रंथुलु मुन्नगुनवि नशिंचुनु. मर्मस्थलमु तप्प तक्किनचोट्ल पुट्टि-पक्वमुकानट्टि-ग्रंथुलनु काल्पवलयुनु.

ग्रन्थिपाचन विधि.

श्लो. ग्रन्थीनमर्मप्रभवानपक्वानुद्धृत्य वाग्निं विदधीत वैद्यः,
क्षारेण वैतानप्रतिसारयेत्तु संलिख्य संलिख्य यथोपदेशम्. 47.
ग्रन्थ्यर्बुदानां नयतोविशेषः प्र देहहेत्वाकृतिदोषदूष्यैः,
ततश्चिते तेष्विह गर्बुदानि विधानविद्ग्रन्थिचिकित्सितेन. 48.
वातार्बुदेचाप्युपनाहनासैः स्निग्धैश्च मांसैरथ वेशवारैः,
स्वेदं विधात्युत्कुशलस्तु नाड्या शृङ्गेण रक्तं बहुशोहरेच्च. 49.
स्वेदोपनाहा मृदवस्तु पथ्याः पित्तार्बुदे कायविरेचनानि,
विघृष्य चोदुम्बरशाकगोजीपत्रैः भृशं क्षौद्रयुतैः प्रलिम्पेत्. 50.

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. 383

श्लक्ष्णीकृतै स्सर्जरसप्रियङ्गुपतङ्गलोध्रार्जुनयष्टिकाव्हैः, लेपनं
शङ्खचूर्णेन सहामूलकभस्मना, कफार्बुदापहं कुर्याद्ग्रन्थ्या-
दिषु विशेषतः. 51.

वैद्योपदेशमु ननुसरिञ्चि क्षीरक्षारमुलतो प्रतिसारणमुनु चेयवलयुनु. प्रदेशमुनु कारणमुनु आकारमुनु दोषमुनु दूष्यमुनु गुर्तेఱिङ्गि वैद्युँडु आर्बुदरोगमुनकु चिकित्सनु चेयवलयुनु. वातार्बुदमुनन्दु उपनाहमुनु स्वेदमुनु स्निग्धमगु मांसमुclass नुपयोगिम्पवलयुनु. वैद्युँडु नेर्परियै नाळमुलकु चेमटनु पट्टिञ्चुचुण्डवलयुनु. शृङ्गमुलद्वारा रक्तमुनु विस्तारमुगा वेडलिम्पवलयुनु. पित्तार्बुदमुलन्दु स्वेदमिच्चुट पिडिकट्टुट मेल्लगा प्रवर्तिकिप्पिञ्चुटलनु चेयवलयुनु. मेडि, गेड्डिवारिवानबालु वीटिआकुलतोकूड नूरि पिम्मट सर्जरसमु प्रियङ्गुवु लॊद्दुग रक्तचन्दनमु अर्जुनवृक्षमु यष्टिमधुकमु वीटिनि तेनेतो नूरि पट्टु वेयवलयुनु. कफार्बुदमुनन्दुनु ग्रन्थि मुन्नगुवानिकिनि शङ्खचूर्णमुनु मुनगभस्ममुनु कलिपि लेपनमु चेयवलेनु.

---

❧ निष्पावादि लेपमुलु. ❧

श्लो. निष्पावपिण्याककुलुत्थकल्कै र्मांसप्रगाढै र्दधिमर्दितैश्च,
लेपं विदध्यात्क्रिमयो यथात्र मुञ्चन्त्यपथ्या न्यथ मक्षिका वा. 52.

अल्पावशिष्टं क्रिमिभिः प्रजग्धं लिखेत्ततोऽग्निं विदधीत पश्चात्,
यदल्पमूलं त्रपुताम्रसीसैः संवेष्ट्य पत्रै रथ वाऽयसै र्वा. 53.

क्षाराग्निशस्त्राण्यवतारयेच्च मुहुर्मुहुः प्राणानुवेक्ष्यमाणः,
यदृच्छया चोपगतानि पाकं पाकक्रमेणोपचरेद्यथोक्तम्. 54.

उपोदिकारसाभ्यक्ता स्तत्पत्रपरिवेष्टिताः,
प्रणश्यन्त्यचिरान्नॄणां पिडकार्बुदजातयः. 55.

उपोदिका काञ्जिकतक्रपिष्टा तयोपनाहो लवणेन मिश्रः,
दृष्टोऽर्बुदानां प्रशमाय कैश्चिद्दिनेदिने वा त्रिषु मर्मजानाम्. 56.

लेपोऽर्बुदजिद्रम्भामोचकभस्म तुषशङ्खचूर्णकृतः,
सरटरुधिरार्द्रक गन्धकयवबिडङ्ग नागरैर्वाथ. 57.

स्नुहीगण्डीरिकास्वेदो नाशयेदर्बुदानि च,
सीसकेनाथ लवणैः पिण्डारकफलेन वा. 58.

हरिद्रा लोध्र पत्तुङ्ग गृहधूम मनश्शिलाः,
मधु प्रगाढो लेपोयं मे

३84 చక్రదత్త—౪౧. శ్లీపదాధికారము.

...दोर्बुदहरः परः ॥ ५९ ॥ एतामेव क्रियां कुर्यादशेषां शर्करार्बुदे ॥ ६० ॥

ఆవములు పిణ్యాకము ఉలవలు పీతికల్కమును మాంసమును పెరుగుతో మర్దించి లేపన చేయవలయును. పురుగులవలన తినబడి కొలదిగా మిగిలిన దానిని కాల్చివేయవలయును. ఇంకను మిగిలినచో వంగము రాగి సీసము వీటి రేకులతోచుట్టి క్షారము అగ్ని శస్త్రచికిత్సలనుచేయవలయును. దైవయోగమున పక్వమైనదానిని క్రమముగా చికిత్సచేయవలయును. ఉల్లిరసముతో తడిపి ఆయాకులనోచుట్టి పెట్టిన పురాతనములైనను అర్బుదజాతి నశించును. మర్కటమను అర్బుదము పీసితో మూడేసిగోజులు కట్టుచుండుటచేత నశించును. అరటి చాగవృక్షములబూడిద శంఖభస్మము వీటితో లేపనచేసినను అర్బుదములు నశించును. జెముడుపాలు కాకిజెముడు స్వేదము అర్బుదములను పోగొట్టును. దిరిసెలవిత్తనములుగాని పిండీతకపు ఫలమునుగాని నూరి లేపనచేసినచో అర్బుదములు నశించును. పసుపు లొద్దుగ రక్తచందనము ఇంటిబూజు మనశ్శిల వీటిలో తేనెను వైచి నూరి, లేపనము చేసినచో అర్బుదములు నశించును. శర్కరార్బుదరోగములకు ఈపైని చెప్పిన చికిత్సల నన్నిటిని చేయవలయును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు గళగండాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

---

౪౧. శ్లీపదాధికారము (४१. श्लीपदाधिकारः)

శ్లీపదమున సామాన్య చికిత్సలు:

लङ्घनालेपनस्वेदरेचनै रक्तमोक्षणैः ।
प्रायशः शमयेत् सर्वैः श्लीपदं समुपाचरेत् ॥ १ ॥
धत्तूरैरण्डनिर्गुण्डीवर्षाभूशिग्रुसर्षपैः ।
प्रलेपः श्लीपदं हन्ति चिरोत्थमतिदारुणम् ॥ २ ॥
पिष्ट्वाऽऽरनालेन रूपिकामूलवल्कलम् ।
प्रलेपाच्छ्लीपदं हन्ति बद्धमूलमधो दृढम् ॥ ३ ॥
पिण्डारकतरुसम्भववन्दाकशिफा जयति सर्पिषा पीता ।
श्लीपदमुग्रं नियतं बद्ध्वा सूत्रेण जङ्घायाम् ॥ ४ ॥
पीतश्चालेपने नित्यं चित्रको देवदारु वा ।
सिद्धार्थशिग्रुलशुनैः समूत्रैर्मूत्रपेषितैः ॥ ५ ॥
स्नेहस्वेदोपनाहांश्च श्लीपदे कृत्वा
गुल्फोपरिशिरां विध्येत्तु चतुरङ्गुले ॥ ६ ॥

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 385

గుల్ఫస్యాధః శిరాం విధ్యేచ్ఛ్లీపదే పిత్తసంభవే, పిత్తఘ్నీం చ క్రియాం కుర్యాత్పిత్తార్బుదవిసర్పవత్. 7.
మంజిష్ఠాం మధుకం రాస్నాం సహింస్రాం సపునర్నవామ్, పిష్ట్వారనాలై ర్లేపోయం పిత్తశ్లీపద శాంతయే. 8.
శిరాం సువిదితాం విధ్యేదంగుష్ఠే శ్లేష్మశ్లీపదే. మధుయుక్తాని చాభీక్ష్ణం కషాయాణి పిబేన్నరః. 9.
పిబేత్సర్షప తైలేన శ్లీపదానాం నివృత్తయే, పూతీకరంజచ్ఛదజం రసం వాపి యథాబలమ్. 10.

లంఘనము లేపనము స్వేదనము విరేచనము రక్తస్రావణము కఫనాశక పదార్థములను సేవించుట నను వీనిచేత శ్లీపదరోగమునకు చికిత్సఁ జేయవలయును. ఉమ్మెత్త ఆముదము వావిలి గలిజేరు మునగ ఆవాలు వీటినినూరి లేపన చేసిన ప్రాతబడిన శ్లీపదములను కూడ నశింప జేయును. జిల్లేడువేళ్లను గాని ప్రత్తివేళ్లను గాని గంజితో నూరి లేపనచేసిన శ్లీపదము మొదలంట నశించును. మంగవేళ్లు వందాక వేళ్లు నూరి నేతితోకలిపి త్రాగినను మొలత్రాటితో నెల్లప్పుడును కట్టుకొనియున్నను శ్లీపదముల నశించును. చిత్రమూలము దేవదారువులు యొక్కగాని ఆవనుఃగలయొక్క గాని కల్కమును గోమూత్రముతో నూరి వెచ్చజేసి లేపన చేసిన హితమగును. వాతశ్లీపదములందు స్నేహము స్వేదను ఉపనాహమును వైద్యుఁడు చేయుచుండవలయును. పిత్తశ్లీపదమునందు గుల్ఫమునకు క్రిందన నులం ఛేదింపవలయును. పిత్తార్బుదము పిత్తవిసర్ప వీట్ల చేసినట్లే ఇందుచికిత్సను చేయ వలయును. మంజిష్ఠ యష్టిమధుకము సన్న రాస్నా జటామాంసి గలిజేరు వీటిని గంజితో నూరి లేపనచేసిన పిత్తశ్లీపదములు నశించును. శ్లేష్మశ్లీపదములకు అంగుష్ఠమునందు చక్కగా గుర్తించి నాడీచ్ఛేదనముఁ జేయవలయును. మధుయుక్తములగు కషాయములను పిమ్మటఁ ద్రాగవలయును. లేనిచో శ్లీపదరోగ శాంతికై నెమలిఅడుగుఆకులరసమును తైలముతోఁ ద్రాగవలయును.

---

వృద్ధదారక చూర్ణము.

శ్లో.
అనేనైవ విధానేన పుత్రజీవకజం రసమ్, కాంజికేన పిబేచ్చూర్ణం మూత్రైర్వా వృద్ధదారజమ్. 11.
రజనీం గుడసంయుక్తాం గోమూత్రేణ పిబే న్నరః, వర్షోత్థం శ్లీపదం హంతి దద్రుకుష్ఠం విశేషతః. 12.
గంధర్వతైలభృష్టాం హరీతకీం గోజలేన యః పిబతి, శ్లీపదబంధనముక్తో భవ త్యసౌ సప్తరాత్రేణ. 13.
ధాన్యామ్లం తైలసంయుక్తం కఫవాతవినాశనమ్, దీపనం చామదోషఘ్న మేత చ్ఛ్లీపదనాశనమ్. 14.
గోధావతీమూలయుక్తాం ఖాదే న్మాహేండరీం నరః, జయే

49

---

సంస్కృత శ్లోకములు (దేవనాగరీ లిపిలో / Sanskrit Verses in Devanagari):

गुल्फस्याधः शिरां विध्येच्छ्लीपदे पित्तसम्भवे ।
पित्तघ्नीं च क्रियां कुर्यात्पित्तार्बुदविसर्पवत् ॥ ७ ॥

मञ्जिष्ठां मधुकं रास्नां सहिंस्रां सपुनर्नवाम् ।
पिष्ट्वारनालैर्लेपोऽयं पित्तश्लीपदशान्तये ॥ ८ ॥

शिरां सुविदितां विध्येदङ्गुष्ठे श्लेष्मश्लीपदे ।
मधुयुक्तानि चाभीक्ष्णं कषायाणि पिबेन्नरः ॥ ९ ॥

पिबेत्सर्षपतैलेन श्लीपदानां निवृत्तये ।
पूतीकरञ्जच्छदजं रसं वापि यथाबलम् ॥ १० ॥

वृद्धदारक चूर्णम्

श्लो.
अनेनैव विधानेन पुत्रजीवकजं रसम् ।
काञ्जिकेन पिबेच्चूर्णं मूत्रैर्वा वृद्धदारजम् ॥ ११ ॥

रजनीं गुडसंयुक्तां गोमूत्रेण पिबेन्नरः ।
वर्षोत्थं श्लीपदं हन्ति दद्रुकुष्ठं विशेषतः ॥ १२ ॥

गन्धर्वतैलभृष्टां हरीतकीं गोजलेन यः पिबति ।
श्लीपदबन्धनमुक्तो भवत्यसौ सप्तरatreण ॥ १३ ॥

धान्याम्लं तैलसंयुक्तं कफवातविनाशनम् ।
दीपनं चामदोषघ्नमेतच्छ्लीपदनाशनम् ॥ १४ ॥

गोधावतीमूलयुक्तां खादेन्माहेन्द्रीं नरः । जये... ॥

386 చక్రదత్త—౪౧. శ్లీపదాధికారము.

శ్లీపదకోపోత్థం జ్వరం సద్యో న సంశయః. 15. శ్లీపదఘ్నో రసో భ్యాసాద్గుడూచ్యా స్తైలసంయుతః, త్రికటు త్రిఫలా చవ్యం దార్వీ వరుణగోక్షురమ్. 16. అలమ్బుషాం గుడూచీం చ సమభాగాని చూర్ణ యేత్, సర్వేషాం చూర్ణ మాహృత్య వృద్ధదారస్య తత్సమమ్. 17. కాంజికేన చ తత్పీయ మక్షమాత్రం ప్రమాణతః, జీర్ణే చాపరిహారం స్యా ద్భోజనం సర్వకామికమ్. 18. నాశయే చ్ఛ్లీపదం స్థౌల్య మామ వాతం సుదారుణమ్, గుల్మకుష్ఠానిలహరం వాతశ్లేష్మజ్వరాపహమ్. 19.

ఇదేవిధముగా (పుత్రజీవి) లక్ష్మణాపంజరసమును త్రాగివిదారీచూర్ణమును గంజి తోఁగాని గోమూత్రముతోఁగాని త్రాగవలయును. పసుపును గోమూత్రముతోఁ ద్రాగినచో ఒకవర్షపు శ్లీపదమును కుష్ఠునునశించును. తెల్లఆముదపు తైలమునందు వేఁచిన కరక్కా యలను గోమూత్రముతో సేవించిన వాఁడు ఏడురోజులతో శ్లీపదబాధనుండి విముక్తుఁ డగును. తైలమును చేర్చిన గంజి కఫవాతములను పోఁగొట్టును. దీపనముఁజేయును. ఆమ దోషమును పోగొట్టును. చెప్పుతట్టాకుతో కాకుమినుపరసమును సేవించిన శ్లీపదజమగు రోగము మిగుల త్వరలో నశించును. తిప్పతీగెరసములో తైలమును వేసికొని దినమును సేవించుచుండిన శ్లీపదములు నశించును. శొంఠి మిరియములు త్రిఫలములు పిప్పళ్లు చ వ్యము మ్రానిపసుపు పల్లేరు తిప్పతీగె వీటిని సమానభాగములుగా తీసికొని చూర్ణమును చేసి దానితో సమానముగా నేలగుమ్ముడుచూర్ణమును ఒక్కతులమంత గంజితోఁకలిపి త్రాగవలయును. జీర్ణించినపిమ్మట అన్నిపదార్థములను భుజింపవచ్చును. భయంకరమగు నామవాతము శ్లీపదము మున్నగునవి నశించును.

--- పిప్పల్యాదిచూర్ణము. ---

శ్లో. పిప్పలీ త్రిఫలా దారు నాగరం సపునర్నవం, భాగైర్ద్విప లికై రేషాం తత్సమం వృద్ధదారకం. 20. కాంజికేన పిబే చ్చూర్ణం కర్షమాత్రం ప్రమాణతః, జీర్ణే చాపరిహారం స్యా ద్భోజనం సర్వకా మికం. 21. శ్లీపదం వాతరోగం శ్చ హన్యాత్ప్లీహాన మేవ చ, అ గ్నిం చ కురుతే ఘోరం భస్మకం చ నియచ్ఛతి. 22.

పిప్పళ్లు త్రిఫలములు దేవదారువు శొంఠి గలిజేరు వీటిని రెండుపలములచొప్పున వీటిఅంతతో సమానముగా సముద్రపాల చూర్ణము చేసి కాలుపలమును గంజితో త్రాగి జీర్ణించినపిమ్మట ఇష్టమువచ్చినట్టులు భుజించినచో శ్లీపదములను వాతరోగములను పోగొట్టును. జఠరాగ్నిని కలిగించును.

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 387

❧ కృష్ణాద్యమోదకము. ❧

శ్లో. కృష్ణాచిత్రకదస్తీనాం కర్ష మర్ధపలం పరం, వింశతి శ్చ హరీతక్యో గుడస్య తు పలద్వయం, మధునా మోదకం ఖాదేచ్ఛ్లీపదం హన్తి దుస్తరం. 23.

పిప్పళ్లు చిత్రమూలము దంతి ఇవి ఒక్కొక్క కాలు పలమును, కరక్కాయలు ఇరువదియును, బెల్లము రెండు పలములును చూర్ణము చేసి తేనెతో మాత్రలను కట్టి తినిన భయంకరములగు శ్లీపదములు నశించును.

---

❧ సౌరేశ్వరఘృతము. ❧

శ్లో. సురసాం దేవకాష్ఠం చ త్రికటు త్రిఫలే తథా, లవణాన్యథ సర్వాణి విడంగా న్యథ చిత్రకం. 24. చవికా పిప్పలీమూలం గుగ్గులు ర్హపుషా వచా, యవాగ్రజం చ పాఠా చ శఠ్యైలా వృద్ధదారుకం. 25. కల్కైశ్చ కార్షికై రేభి ర్ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్, దశమూలీకషాయేణ ధాన్యాషారసద్రవేణ చ. 26. దధిమండసమాయుక్తం ప్రస్థం ప్రస్థం పృథక్పృథక్, పక్వం స్యాదుద్ధృతం కల్కా త్పిబే త్కర్షత్రయం హవిః. 27. శ్లీపదం కఫవాతోత్థం మాంసరక్తాశ్రితం చ యత్. మేదశ్ర్శితం చ పిత్తోత్థం హన్యా దేవ న సంశయః. 28. అపచీం గండమాలాం చ అస్త్రవృద్ధిం తథార్బుదం, నాశయే ద్గ్రహణీదోషం శ్వయథుం గుదజాని చ, పర మగ్నికరం హృద్యం కోష్ఠక్రిమివినాశనమ్, ఘృతం సౌరేశ్వరం నామ శ్లీపదం హన్తి సేవితం. 30. జీవకేన కృతం హ్యేత ద్రోగాణీకవినాశనమ్.

సురస దేవదారువు శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు త్రిఫలములు పంచలవణములు వాయువిడంగములు చిత్రమూలము చవ్యము మోడి గుగ్గిలము బోడతరము వస యవక్షారము అగరుశొంతి కచ్చూరము ఏలకులు వృద్ధదారకము వీటినొక్కొక్క తులము చొప్పున తీసికొని కల్కముచేసి ఇందు 16 పలముల నేతిని పక్వము చేయవలయును. దశమూలముల కషాయముతోను ధనియముల యూషరసముతోను దధిమండముతోను వేర్వేరుగా నొక్కొక్క ప్రస్థము చొప్పున నేతిని పక్వము చేసి మూడుతులములు త్రాగవలయును. కఫవాతశ్లీపదములను మాంసరక్తాశ్రితమగు శ్లీపదమును పిత్తపు శ్లీపదమును నశింపఁ జేయును. అపచి గండమాలంత్రవృద్ధి అర్బుదము గ్రహణీదోషము వాపులను ఇయ్యది పోగొట్టును. ఇయ్యది సౌరేశ్వరమను ఘృతము.

३८८ చక్రదత్త—४२. విద్రధ్యధికారము.

-- విడంగాదిచూర్ణము. --

श्लो. विडङ्गमरिचार्केषु नागरे चित्रके तथा । ३१ ।
भद्रादार्व्येलकाख्येषु सर्वेषु लवणेषु च, तैलं पक्वं पिबे द्वापि श्लीपदानां निवृत्तये ॥ ३२ ॥

वायुविडंगमुलु मिरियमुलु अर्कपत्रमु शोंठि चित्रमूलमु तुंगमुस्तेलु म्रानिपसपु एलकुलु लवणमुलु वीटियन्दु पक्वमुचेसिन तैलमुनु सेविंचिननु श्लीपदमुलनु पोगोट्टुनु.

इट्लु चक्रदत्तयन्दु श्लीपदाधिकारप्रकरणमु मुगिसेनु.

---

४३. విద్రధ్యధికారము.

-- విద్రధికి సామాన్యోపాయములు. --

श्लो.
जलौकापातनं शस्तं सर्वस्मिन्नेव विद्रधौ, मृदुर्विरेको लङ्घनं स्वेदः पित्तोत्थं विना ॥ १ ॥
वातघ्नमूलकल्कैस्तु वसातैलयुतैः शृतैः, सुखोष्णो बहुलो लेपः प्रजोज्यो वातविद्रधौ ॥ २ ॥
स्वेदोपनाहः कर्तव्यः शिग्रूमूलसमन्विताः, यवगोधूममुद्गैश्च सिद्धाः पिष्टैः प्रलेपयेत् ॥ ३ ॥
विलीयते क्षणेनैव मपक्वश्चैव विद्रधिः, पुनर्नवादारुविश्वदशमूलाभयाम्भसा ॥ ४ ॥
गुग्गुलुं रुबुतैलं वा पिबेन्मारुतविद्रधौ, पैत्तिकं शर्करालाजामधुकैः शारिवायुक्तैः ॥ ५ ॥
प्रदिह्यात् क्षीरपिष्टैर्वा पयस्योशीरचन्दनैः, पिबेद्वा त्रिफलाक्वाथं त्रिवृत्कल्कसमन्वितम् ॥ ६ ॥
पञ्चवल्कलकल्केन घृतमिश्रेण लेपनम्, यष्ट्याह्वशारिबादूर्वानलमूलैः सचन्दनैः ॥ ७ ॥
क्षीरपिष्टैः प्रलेपस्तु पित्तविद्रधिकान्तये, इष्टकासिकतालोहगोशकृत्तुषपांशुभिः ॥ ८ ॥
मूत्रपिष्टैश्च सततं स्वेदयेच्छ्लेष्मविद्रधिम्, दशमूलकषायेण सस्नेहनरसेन वा ॥ ९ ॥
शोथं व्रणं वा कोष्णेन सशूलं परिषेश्च...

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 389

యేత్, త్రిఫలా శిగ్రూవరుణ దశమూలాంభసా పిబేత్. 10. గుగ్గులుం మూత్రయుక్తం వా విద్రధౌ కఫసంభవే, పిత్తవిద్రధివ త్సర్వాం క్రియాం నిరవశేషతః. 11. విద్రధ్యోః కుశలః కుర్యా ద్రక్తాగంతునిమిత్తయోః, శోభాంజనకనిర్యూహో హింగుసైంధవసంయుతః. 12. అచిరం విద్రధిం హంతి ప్రాతఃప్రాత ర్నిషేవితః, శిగ్రుమూలం జలే ధౌతం దరపిష్టం ప్రగాలయేత్. 13. తద్రసం మధునా పీత్వా హంత్యంతర్విద్రధిం నరః, శ్వేతవర్షాభువో మూలం మూలం వరుణకస్య చ. 14. జలేన క్వథితం పీత మపక్వం విద్రధిం జయేత్, వరుణాదిగణక్వాథ మపక్వేభ్యోఽవతారయేత్. 15. ఉషకాదిప్రతీవాపం పిబేత్సంశమనాయ వై, శమయతిపాఠామూలం, క్షౌద్రయుతం తండులాంభసా పీతమ్. 16. అన్తర్భూతం విద్రధి, ముద్ధతి మాశ్వేవ మనుజస్య, అపక్వే శ్వేత దుద్ధిష్టం పక్వేతు వ్రణవత్క్రియా. 17. స్రుతే౭పూర్వాద్విధౌక్షైవ మ్రైరేయామ్లుసురాసవైః, పేయోవరుణకాదిస్తు మధుశిగ్రురసోఽథవా. 18. ప్రియంగుధాతకీరోధ్రం కట్ఫలం తినిశత్వచం, ఏతైస్తైలం విపక్తవ్యం విద్రధౌ రోపణం పరమ్. 19.

అన్నివిద్రధులను జలగలను కరిపించుట మంచిది. మృదువుగా విరేచనముఁ జేయించుట స్వేదము నుత్తమములు. వాతహరములగు కల్కములను వెచ్చఁజేసి లేపన చేయుట వాతవిద్రధికి మంచిది. మునగ వేళ్లతో స్వేదము నుపనాహమును చేయింప వలయును. యవలు గోధుమలు పెసలు వీటిపిండిని కట్టవలయును. గలిజేరు దేవదారువు శొంతి దశమూలములు కరక్కాయలు వీటిక్వాథముతో గుగ్గిలమును కాని ఆముదమును గాని వాతవిద్రధియందు త్రాగవలయును. పిత్తవిద్రధికి చక్కర పేలాలు మధుకము సుగంధిపాల వీటితోఁగాని పాలు వట్టివేళ్లు చందనము నూరికొనిగాని లేపన చేయవలయును. దశమూలముల కషాయమునుగాని తైలసహితమగు మాంసరసమునుగాని కొంచెము వెచ్చఁజేసి శూలసహితములగు వాపులను గాయములను తడుపవలయును. త్రిఫలములు మునగ వరణదశమూలములు వీటికషాయముతోఁగాని గోమూత్రముతో గుగ్గిలమును గాని కఫవిద్రధికై త్రాగవలయును. మునగకషాయములో ఇంగువ సైంధవలవణములను వైచికొని ప్రాతఃకాలమున నిత్యమును త్రాగుచుండిన విద్రధి శీఘ్రముగనే నశించును. అగరుశొంతివేళ్లను తేనెతో కలిపికొని బియ్యపుకడుగుతో త్రాగిన అతిభయంకరములగు విద్రధులయినను నశించును. ఇయ్యది పక్వముగాని విద్రధి విషయ

390 चक्रदत्त—४३, व्रणशोधाधिकारमु.

मु. इक पक्वमुअयिनदानिनि गायमुलकुवलेने युपचरिंपवलयुनु. क्रिंदिमीदिकि स्रावमुगलवि द्रधुललॊ मैरेयाप्लुसुरासवमुलगानि वरणादिगणक्वाथमुनु गानि- मुनगरसमुलो तेनेनु वैचिकोनि गानि त्रागवलयुनु. कॊऱ्ऱलु धातकीकुसुममु लॊद्दुग कट्फलमु अजगरत्वक्कु वीटितो तैलमुनुचेसि विद्रधिकींशोधनमु चेयवलयुनु.

इट्लु चक्रदत्तयंदु विद्रध्यधिकार प्रकरणमु मुगिसेनु.

---

४३. व्रणशोधाधिकारमु.

❧ व्रणशोध कुपायमुलु. ❧

श्लो. आदौ विम्लापनं कुर्या द्वितीय मवसेचनं, तृतीय मुपनाहं च चतुर्थीं पाटनक्रियां। १।
पंचमं शोधनं चैव षष्ठं रोपण मिष्यते, एते क्रमा व्रणस्योक्ताः सप्तमो वैकृतापहः। २।
मातुलुंगाग्निमंथौ च भद्रदारुमहौषधं, अहिंस्रा चैव रास्ना च प्रलेपो वातशोधहः। ३।
कल्कः कांजिक संपिष्टः स्निग्धः शाखोटकत्वचः, सुपर्ण इव नागानां रक्तशोधविनाशनः। ४।
दूर्वाचनलमूलंचमधुकंचंदनंतथा, शीतलाश्चगणा स्सर्वे प्रलेपः पित्तशोधहः। ५।
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्ष वेतसवल्कलैः, ससर्पिष्कैः प्रलेप स्स्याच्छोथनिर्वापण स्स्मृतः। ६।
आगन्तौ शोणितोत्थे च एषएव क्रियाक्रमः, अजगंधाश्वगंधा च कालासरलया सह। ७।
एकैशिकाजशृंगी च प्रलेपः श्लेष्मशोधहः, पुनर्नवा शिग्रुदारु दशमूल महौषधैः। ८।
कफवातकृते शोथे लेपः कोष्णो विधीयते, न रात्रौ लेपनं दद्याद्दत्तं च पतितं तथा। ९।
न च पर्युषितं शुष्यमाणं नैवावधारयेत्, शुष्यमाणा मुपेक्षेत प्रदेहं पीडनं प्रति। १०।
नचापि मुख माल्यिपेत्तेन दोषः प्रसिच्यते, स्थिरा न्मंदरुजः शोथा न्स्नेहै र्वां कफापहैः। ११।
अभ्यज्य स्वेदयित्वा च वेणुनाड्या ततः शनैः,

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु 391

विम्लापनार्थं मृद्नीयात्तलेनाङ्गुष्ठकेन वा ॥ १२ ॥
रक्तावसेचनं कुर्यादादावेव विचक्षणः ।
शोथे महति सम्बद्धे वेदनावति च व्रणे ॥

మొదట వాడుచుటయును పిమ్మట సేచనము మూడవది ఉపనాహము నాలవది పగల్చుట అయిదవది శోధించుట ఆరవది మాన్చుట అను నీ చికిత్సాక్రమము గాయములకు చెప్పబడినది. ఏడవది వికారనాశకకర్మను చేయుటయైయున్నది. మాదీఫలము తక్కేడు తుంగముస్తెలు దేవదారువు శొంతి జటామాంసి రాస్నా వీటి లేపము వాతపు వాపులనుపోగొట్టును. బూరుగుచెట్టు చెక్కను గంజితోనూరి కల్కమునుచేసి లేపన చేసిన రక్తశోథలు నశించును. గరికి వట్టివేళ్లు యష్టిమధుకము చందనము శీతలగణపుటౌషధులు వీటితోనగు లేపము పిత్తవాపులను పోగొట్టును. మఱ్ఱి మేడి రావి జువ్వి ప్రబ్బలి వీటి పట్టలను నేతితోనూరి లేపన చేసిన వాపులు నశించును. ఆగంతుక వ్రణమునకును రక్తజ శోధకను ఈ చికిత్సనే చేయవలయును. తులసి పెన్నేరు నల్ల తెగడ తెగడ మున్నగు వీటితోనగు లేపనము వాపులను తగ్గించును. గలిజేరు మునగ దేవదారువు దశమూలములు శొంతి వీటిని వెచ్చజేసి లేపన చేయుట కఫవాతములకు హితకరము అగును. గాయముల పైని పట్టింపరాదు. బొటనవ్రేలితో విమ్లాపనకై రుద్దవలయును. వృద్ధినొందిన వాపునందును వేదనగలుగు వ్రణమునందును మొదటనే విచక్షణ్రుడై వైద్యుడు రక్తమును వెడలించుచుండవలయును.

---

व्रणशोथकु रक्तमोचनादुलु

श्लोकः —

यो न याति शमं लेपस्वेदसेकावतरणैः ।
सोऽपि नाशं व्रजत्याशु शोथः शोणितमोक्षणात् ॥ १४ ॥

एकतश्च क्रियाः सर्वा रक्तमोक्षणमेकतः ।
रक्तं हि व्यम्लतां याति तच्चेन्नास्ति न चास्ति रुक् ॥ १५ ॥

स चेदेवमुपाक्रान्तः शोथो न प्रशमं व्रजेत् ।
तस्योपनाहैः पक्वस्य पाटनं हितमुच्यते ॥ १६ ॥

तैलेन सर्पिषा वापि ताभ्यां वा शक्तुपिण्डिका ।
सुखोष्णा शोथपाकार्थमुपनाहः प्रशस्यते ॥ १७ ॥

सतिला सातसीबीजा दध्यम्लाश्र्च शक्तुपिण्डिका ।
सकिण्वकुष्ठलवणा शस्ता स्यादुपनाहने ॥ १८ ॥

बालवृद्धासहक्षीणभीरूणां योषितामपि ।
मर्मोपरि च जाते च पक्वे शोथे च दारुणे ॥ १९ ॥

गवां दन्तं जले घृष्टं बिन्दुमात्रं प्रलेपयेत् ।
अत्यन्त कठिना चापि शोथे पाचनभेदनम् ॥ २० ॥

कटुतैलान्वितैर्लेपात् सर्वनिर्मोकभस्मभिः ।
चयः शाम्यति गण्डस्य प्रको...

392 చక్రదత్త — ౪3. వ్రణశోధాధికారము.

ప స్ఫుటతి ద్రుతమ్. 21. చిరబిల్వాగ్నికో దంతీ చిత్రకోహయమా
రకః, కపోతకఙ్కగృధ్రాణాం పురీషాణి చ దారణం. 22. క్షారద్రవ్యాణి
వా యాని క్షారో వా దారణః పరః, ద్రవ్యాణాం పిచ్ఛిలానాం తు
త్వజ్మూలాని ప్రపీడనం. 23. యవగోధూమమాషాణాం చూర్ణాని చ
సమాసతః, తతః ప్రక్షాలనం క్వాథః పటోలీనింబపత్రజః. 24. అవిశుద్ధే
విశుద్ధే చ న్యగ్రోధాది త్వగుద్భవః, పంచమూలద్వయం వాతే న్యగ్రో
ధాదిశ్చ పైత్తికే. 25. ఆరగ్వధాదికో యోజ్యః కఫజే సర్వకర్మసు.

లేపస్వేదాదులచే నుపశాంతి నొందని శోధ రక్తమోక్షణమువలన శీఘ్రముగా నశించుచున్నది. ఒక వైపు సంపూర్ణముగా చికిత్సను చేయుచు రెండవవైపునందు రక్తమును వెడలింపవలయును. రక్తమే వ్యుత్థత్వమునొందును. వ్యుత్థమే కానిచో బాధయే యుండదు. ఇట్టి చికిత్సచేసినను శాంతింపని శోధను ఘృతోపనాహనులచే జీల్చుట మంచిది. తైలముతో గాని నేతితో గాని రెంటింటితో గాని సత్తువును ముద్దజేసి వెచ్చవెచ్చగా కాచుట మంచిది. తిలలు అవిసెవిత్తులు దధి ఆమ్లము వస కొష్టు ఉప్పు వీటితోనైన సత్తుపిండముపనాహమునకు ప్రశస్తము. పిల్లలు ముదసళ్లు ఓర్వలేనివారు క్షీణించినవారు భయస్వభావులు స్త్రీలు పురుషులు వీరికి మర్దనయందు కలిగిన దారుణమగు శోధమునందును ఆవుదంతిమను నీటితో అఱగదీసి ఒకబొట్టు లేపనచేసిన అత్యంతకఠినమగు శోధమునందును పాచనముఁగలిగించును. నెనులితీగ్రుచెక్క మారేడు దంతి చిత్రమూలము గన్నేరు పావురపు పెంట కంకపుపెంట గద్దపెంట వీటిని లేపనచేయుటయును దారణమే యగును. సమస్తద్రవ్యములును క్షారములును భేదించునట్టివేయగును. యవలు గోధుమలు మినుములు వీటిచూర్ణమును లేపనచేయవలయును. పిమ్మట చేనపొట్ల వేప కషాయముతో చక్కగా కడుగవలయును. శుద్ధముకాని దానికిని శుద్ధమైన దానికిని న్యగ్రోధాది కషాయము హితకరము. వాతశోధమునందు దశమూలములక్వాథమును పిత్తశోధలకు న్యగ్రోధాది గణపు కషాయమును కఫశోధమునందు ఆరగ్వధాది కషాయమును హితకరములు అనియందురు.

---

తిలాష్టకము

శ్లో. తిలకల్కః సలవణో ద్వే హరిద్రే త్రివృద్ఘృతమ్. 26. మ
ధుకం నింబపత్రాణి లేప స్స్యా ద్వ్రణశోధనః.

సన్నిపాతశోధమునందు తిలలను కల్కముచేసి ఉప్పు పసపు మ్రానిపసపు తెల్లతెగడ నేయి యష్టిమధుకను వేపఆకులు వీటితోనైన లేపనము గాయములనుశోధించును.

आन्ध्र तात्पर्यसहितमु. ३९८

॥ निम्बपत्रलेपादुलु ॥

श्लो. निम्बपत्रं तिलादन्ती त्र्यन्तैन्धवमाक्षिकम्। २७। दुष्टव्रणप्रशमनोलेपः शोधनकेसरी, एकंवा शारीबामूलं सर्वव्रणविशोधनः। २८। पटोलं तिलयष्ट्याह्वत्रिवृद्दन्ती निशाह्वयं, निम्बपत्राणि चालेपः सपटु व्रणशोधनः। २९। त्रीफलाखदिरोदार्वी न्यग्रोथादिबलाकुशाः, निम्बकोलकपत्राणि कषायः शोधने हितं। ३०। अनेन पूतिमांसानां मांसस्थान मारोहताम्, कल्क संरोपणः कार्य स्तिलानां मधुकान्वितः। ३१। निम्बपत्र मधुभ्यां तु युक्त स्संशोधनः स्मृतः, पूर्वाभ्यां सर्पिषा वापि युक्त श्चा प्यपरोहणः। ३२। निम्बपत्र तिलैः कल्को मधुना तुतशोधनः, रोपणः सर्पिषा युक्तो यवकल्के प्ययं विधिः। ३३। निम्बपत्रघृतक्षौद्रदार्वीमधुकसंयुता, वर्ति स्तीलानां कल्को वा शोधये द्रोपये द्व्रणम्। ३४।

वेपाकु नुव्वुलु दन्ति तेल्लतेगड सैन्धवलवणमु तेने वीटिनि नूरी लेपन चेसिन गायमुनुमान्पुनु. शोधनचेयुटलो सिंहमुतो निदिसाटि यैनट्टिदि. लेदा लमुनु ओक्क मनुबालवेळ्लै सर्वगर्नमगु गायमुनु शोधिम्पगलुगुनु. चेदुपोट्ल तिललु मधुकमु तेल्ल तेगड पसुपु म्रानिपसुपु वेपाकु उप्पु वीटिनिनूरी लेपन चेसि न गायमुनु शोधिञ्चुनु. त्रिफलमुलु काचु म्रानिपसुपु न्यग्रोथादिगणपुटौषध मुलु मुत्तुवपुलगमु कुशले वेपआकुलु वीटीकषायमु शोधन चेयुटलो हित करमु. दुर्गन्धमै मांसमु लेक मांसस्थानमुन नंकुरमुले लेनि गायमुलकु नुव्वुलकल्कमुलो तेनेगलपि पट्टुवेयवलसिनदि. वेपआकुलनु तेनेतो नूरीवै चिन व्रणमुनु संशोधिञ्चुनु. नेतीतोकलिपिन रोपणमगुचुण्डुनु. यवकल्कमु नन्दु गूड निदिये पद्धति. वेपआकुलु नेयि तेने म्रानिपसुपु मधुकमु वीटि तो नुव्वुलनु वत्तिचेसि गानि कल्कमु चेसि गानि युपयोगिञ्चिन गायमु लनु शोधिञ्चुनु. अंकुरमुलनु कूड पुट्टिञ्चुनु.

॥ सप्तदलदुग्धादुलु ॥

श्लो. सप्तदलदुग्धकल्कः शमयति दुष्टव्रणं प्रलेपेन, मधुयुक्ता शरपुंखा सर्वव्रणरोपणी कथिता। ३५। मानुषशिरःकपालं तदस्थि वा लेपयेत् मूत्रॆण, रोपण मिदं क्षतानां योगशतै

५०