चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Chakradatta Hindi
महामहोपाध्याय चक्रपाणिदत्त द्वारा
स्रोत: Chakradatta Chikitsa Sangraha with Hindi Commentary (उद्गम)
476 चक्रदत्त—५६. मुखरोगधिकारमु.
प्रतिसारणं, दन्तानां तोदहर्षे च वातघ्नाः कवलाहिताः. 13. दन्तचालेतु गण्डूषो वकुल त्वक्कृतो हितः, माक्षिकं पिप्पली सर्पि र्मिश्रितं धारये न्मुखे. 14. दन्तशूलाहरं प्रोक्तं प्रधान मिद मौषधं, विस्राविते दन्तवेष्टे व्रणन्तु प्रतिसारयेत्. 15. लोध्रपत्तूंग मधुक लाक्षाचूर्णै र्दधोत्तरैः, गण्डूषे क्षीरिणो योज्या स्सक्षौद्र घृतशर्कराः. 16.
शीतादमनु दन्तरोगमुनन्दु शोंति यावाल कषायमुलो त्रिफलमुलनु कूड चेर्चि पुक्किट नुंचिकोनावलयुनु. पेरिंक बापुचेक्क तुंगमुस्तेलु त्रिफलములు नूरी पट्टु वेयवलयुनु. कोष्ठु म्रानि Straw/पसपु तुंगमुस्तेलु लॊद्दुग मंजिष्ठ विषबॊड्डि कटुकरोहिणि चाग सरळवृक्षमुचेक्क वीटिनि चूर्णमु चेसि पँड्लनु तोमिकोनिनाचो रक्तमुकारुट सुरद नुन्नगु नवियन्नियुनु तॊलगि पोवुनु. पॊगडचेक्कनु नमिलिन कदलॆडि पँड्लुगट्टिपडुनु. नल्लगोरिंट कषायमुनु पुक्किट नुंचिकोनिन पँड्लुकदलुट मानिपोवुनु. नुव्वुलनु वसयुनु तिनुचुंडिन पँड्लकदलिकयन्दु हितमगुनु. पुप्पिपन्नुनन्दु तरुणमुलॊनुन्न रक्तमुनु वॆडलिंचुट मंचिदि. पंचलवणमुलु यवक्षारमु वीटिलो तेनॆनु कलिपि लेपन चेसिन पुप्पि तॊलगिपोवुनु. दन्ततोदमुनि गानि दन्तहर्षमनि गानि यनबडु रोगमुनन्दु वातनाशकौषधमुलतो कबलधारण मुत्तममु. पँड्लुकदलिन पॊगडकषायमुतो गट्टिपरुपवलयुनु. तेने पिप्पळ्लु नेय्यु वीटिनि कलिपि नोटिकि राचिकोनुट मंचिदि. इय्यदि दन्तशूलमुल पोगॊट्टुटलो मुख्यमैनदि. रक्तमुनु वॆडलिंचिन दन्तवेष्टन रोगमुनन्दु गायमुनु लॊद्दुग पतंगमु मधुकमु लक्क वीटिनि कलिपि पॊडिचेसि तेनेतो कलिपि पट्टिंपवलयुनु. वेपमॊदलगु पालवृक्षमुल बॆरडु तोनगुकषायमुलो तेने नेयि चक्केर कलिपि पुक्किट नुंचिकोनवलयुनु.
❧ पँड्लु पट्टुकोनिपोवुटकु चिकित्सलु. ❧
श्लो.
शैथिल्ये ह्यरुणाक्ते च लोध्रमुस्तरसाम्जनैः,
सक्षौद्रैश्शस्यते लेपो गण्डूषे क्षीरिणो हिताः. 17.
क्रियां परिचरेत् कुर्याच्छीतादोक्तां विचक्षणः,
संशोध्योभयतः कार्यं शिरश्शोफकथे ततः. 18.
काकोडुम्बरिकागोजी पत्रैर्विश्रावयेद्भिषक्,
क्षौद्रयुक्तैश्च लवणैस्सव्र्योषैः प्रतिसार-
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము — 477
संस्कृत श्लोकाः (संस्कृत श्लोक)
...येत् ॥ १९ ॥
पिप्पल्याः स्पर्शसा श्वेता नागरं नैचुलं फलम् ।
सुखोदकेन संगृह्य कवलं तस्य योजयेत् ॥ २० ॥
शस्त्रेण दन्तवैदर्भे दन्तमूलानि शोधयेत् ।
ततः क्षारं प्रयुञ्जीत क्रियाः सर्वाश्च शीतलाः ॥ २१ ॥
उद्धृत्याधिदन्तं तु ततोऽग्निमुपचारयेत् ।
कृमिदन्तकवच्चात्र विधेयो हि विजानता ॥ २२ ॥
छित्त्वाधिमांसं सङ्कोथ्यैरेतैश्चूर्णैरुपाचरेत् ।
पाठा वचा तेजोवती सर्जिकायावशूकजैः ॥ २३ ॥
क्षौद्रैर्द्वितीयः पिप्पल्याः कवलश्चात्र कीर्तितः ।
पटोलनिम्बत्रिफलाकषायश्चात्र धावने ॥ २४ ॥
शिरोविरेकश्च हितो धूमो वैरेचनश्च यः ।
नाडीव्रणाहरं कर्म दन्तनाडीषु कारयेत् ॥ २५ ॥
यं दन्तमधिजायेत नाडी तं दन्तमुद्धरेत् ॥
ఆంధ్ర తాత్పర్యము (తెలుగు వివరణ)
దంతములకుపై శిరోగోము (పట్టుకొనుట) వచ్చినప్పుడు రక్తమును స్రవింపఁజేసి బొద్దుగతుంగముస్తెలు వీటిని నూరి తేనెతోకలిపి పట్టింపవలయును. క్షీరవృక్షముల (వేపమున్నగునవి) కషాయములచేతచిగుళ్లఁ గట్టి పరుపవలయును. పరిదరమను రోగమునందు శీతోదకనశ్యన చికిత్సనే చేయవలయును. ఉపకుశ మనుదానియందు వాంతి చేయించుట భేదికి ఇప్పించుట మంచిది. తరువాత కుక్క మేడి గోభీనీటికషాయముతో తలగడుగవలయును. మఱియును శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు పంచలవణములు వీటిని నూరి తేనెలోకలిసి మోటికిపూయుట హితకరము. మఱియును పిప్పలి తెల్లదిరిశన శొంతి నీటిప్రబ్బలిపండ్లు వీటితో కషాయముచేసి వెచ్చవెచ్చగా పుక్కిటనుంచికొనవలయును. దంతవై దర్భమను రోగమునందు శస్త్రముతోపండ్లను శోధింపవలయును. పిమ్మట క్షారమునుఇచ్చి శీతలోపచారముల నన్నిటిని చేయవలయును. ఎక్కువపంటి నూడఁబెటికి పుప్పిపంటికివలెనే చికిత్స చేయవలయును. దంతములపై నెదిగెడి దుర్మాంసమును కోసి వైచి విషబొద్ది తేజోవతి సర్జక్షారము యవక్షారము వీటిచూర్ణములో తేనెను కలిపి లేపనమును చేయవలయును. పిప్పలియు నింతుకరెండింతలు తేనెయనుకలిపి ధరింపవలయును. చేదుపొట్ల వేపాకు త్రిఫలములు వీటికషాయముతో పండ్లతోమికొనట మంచిది. తలను కడుగుటయును మంచిది. శిరస్సుకు విరేచనమును గలిగించునటిపొగను పట్టుట హితకరము. దంతరోగములయందును నాడీరోగములయందును నాడీవ్రణమును పోగొట్టు ఔషధములనే యుపయోగింపవలయును.
478 చక్రదత్త—౫౫. ముఖరోగాధికారము.
పండ్లన ఊడ బెఱుకుట
श्लो. छित्त्वाऽधिमांसं शस्त्रेण यदि नोपरजो भवेत् । २६ । शोधयित्वा दहेच्चापि क्षारेण ज्वलनेन वा, गतिर्हिनस्ति हन्वस्थि दशने समुपेक्षिते । २७ । तस्मान्मूलं दशनमुद्धरेद्भग्नमस्थि च, उद्धृते तूत्तरे दन्ते शोणितं सम्प्रसिच्यते । २८ । रक्ताभियोगात्पूर्वोक्ता घोरा रोगा भवन्ति हि, चलमप्युत्तरं दन्तमतो नापहरेद्भिषक्, कषायं जातिमदनकटुकस्वादुकण्टकैः । २९ । लोध्रखादिरमञ्जिष्ठायष्ट्याह्वैश्चापि यत्कृतम्, तैलं संशोधनं तद्धि हन्याद्दन्तगतां गतिम् । ३० । कषायं परतः कृत्वा पिष्ट्वा लोध्रादिकल्कितम्, कण्टकी मदनो योज्यः स्वादुकण्टो विकङ्कतः । ३१ । सुखोष्णाः स्नेहकबलाः सर्पिषः स्नेहवृत्य वा, निर्यूहाश्चानिलघ्नानां दन्तहर्षप्रमर्दनाः । ३२ । स्नैहिकश्च हितो धूमः नस्यं स्नैहिकमेव च, अहिंसन् दन्तमूलानि शर्करामुद्धरेद्भिषक् । ३३ । लाक्षाचूर्णैर्मधुयुतैस्ततस्तां प्रतिसारयेत्, दन्तहर्षक्रियां चापि कुर्यान्निरवशेषतः । ३४ ।
टीका (तेलुगु):
नाडीरोगमुगल लोपंटिनूड बेऱुकुटयुनु मंचि दिये. पण्ड्लपै बेरिगिन दुर्मांसमुनु शस्त्रमुतो छेदिंचि Nipputogani युप्पुतोगानि शोधिंचि काचवलयुनु. वेलिदवडलॊनि यॆमुकनु पंटिनि युपेक्षिंचितिमेनि कदुलनेलेक पोयॆदमु. कनक मॊदलंट पीकिवेयुटये मंचिदि. पैदंतमुल नूड बेटिकिन नॆक्कुवगा नॆत्तुरुकारुनु. अप्पुडु आ नॆत्तुटिवलन भयंकरमुलगु रोगमुलुपुट्टुनु. कनक बुद्धिमंतुडै वैद्युडु कदलुचुन्नप्पटिकि पैपंटिनि ऊडतीयरादु. जापत्रि उम्मेत्तकटुकरोहिणि पल्लेरु लॊद्दुग काचु मंजिष्ठमु यष्टिमधुकमु वीटियंदु सिद्धमु चेयबडिन तैलमु दंतरोगमुलनु संशोधिंचुनु. दंतमुलुकदुलुट मान्पुनु. लेनिचो लोध्रादि कषायमुतो पुक्किलिंपवलयुनु. लोध्रादुलगु नौषधुलनु कल्कमुचेसि यंदु वाकुडु सुमैत्तयुनु चेर्चिपल्लेरु पुल्लवॆलग तॆल्लतॆगड मुन्नगुवानितो सिद्धमुचेसिन नेयि कलिपि पक्वमुचेसि वॆच्चवॆच्चगा चम्मुगानुंडुनट्टुलु काचवलयुनु. वातनाशकमुलगु नौषधुलतो सिद्धमुचेसिन कषायमुनु
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 479
ఇచ్చుటవలన దంతహర్ష రోగము (చివుళ్లుపూచుట) నశించిపోవును. స్నేహసహితమగు ధూమమును నస్యమును చేయింపవలయును. దంతమూలములను కొటికి వేయుచుండెడి శర్కరను వైద్యుఁడు కనిపెట్టి శస్త్రముతో తీసి వేయవలయును. తరువాతదానిపైని తేనెలో కలిపిన లక్కచూర్ణ మును వేయవలయును. దంతహర్ష రోగమునకు చికిత్సను పూర్తిగా చేయవలయును.
దంతకపాలికారోగములకు చికిత్సా.
శ్లో. కపాలికాః కృచ్ఛ్రసాధ్యాః తత్రాప్యేషా క్రియామతా,
జయే ద్విస్రావణై స్స్విన్నమచలం క్రిమిదంతకమ్. 35.
తథానపీడ్యైర్వాతఘ్నైః స్నేహగండూషధారణైః,
భద్రదార్వాది వర్షాభూలేపై స్స్నిగ్ధైశ్చ భోజనైః. 36.
హింగు సోష్ణంతు మతిమాన్ క్రిమిదంతేషు దాపయేత్,
బృహతీభూమి కదంబక పంచాంగులి కంటకారికాక్వాథైః. 37.
గండూపై స్తైలయుతైః క్రిమిదంతక వేదనాశమనః,
నీలీజంఘా వాయసజంఘాసృగ్గాదీనాంతు మూలమేకైకం,
సంచర్వ్య స్థానం దశన విధ్యతం దశనక్రిమిపాతనం ప్రాహుః. 38.
చల ముద్ధృత్య వా స్థానం దహేత్తుసుపిరస్య వా.
దంతకపాలికారోగములు కృచ్ఛ్రసాధ్యములు. అయినను ఈదిగువచికిత్సను చేయుట యుత్తమము. దంతక్రిములయందు వాతమును పోగొట్టెడి తైలములు మున్నగువానిని పుక్కిట నుంచికొనుటల చేతను విస్రావణములచేతను చెమటను పుట్టింపవలయును. తుంగముస్తెలు మ్రానిపసపు గజ్జేరు వీటిని లేపన చేయవలయును. మృదువులగు ఆహారములభుజింపవలయును. క్రిమిదంతములయందు బుద్ధిమంతులగు వైద్యులువెచ్చని యింగువను ధరింపచేయవలయును. నీలికాచిచెక్క ఆముదపువిత్తులువీటితోనైన కషాయమునందు తైలమును కలిపి పుక్కిట నుంచికొనవలయును. లేకున్ననీలి మున్నగు వానిలో నేదాని యొక్క చెక్కనుగాని వేరునుగాని పంటిసందున బెట్టికొని నమిలినచో పురుగులు పడి పోవును. కదిలిన పల్లునూడ బెటికి ఆచోటును కాల్చుట మంచిది.
విదార్యాదితైలము.
శ్లో. తతో విదార్యష్ట్యాహ్వ శృంగాటక కశేరుభిః. 39.
తైలం దశగుణం క్షీరం సిద్ధం నస్యేతు యోజయేత్,
హనుమోక్షే సముద్దిష్టా కార్యా చార్దితవత్క్రియా. 40.
ఫలాన్యమ్లా విశీతాంబు రూక్షా
480 चक्रदत्त—५६. मुखरोगाधिकारमु.
...न्नं दन्तधावनं, तथातिकठिनान्भक्ष्या न्दन्तरोगी विवर्जयेत् । ४१। सप्तच्छदार्कदुग्धाभ्यां पूरणं क्रिमिदन्तनुत्, जीवनीयेन रन्ध्रेण क्रिमिदन्त प्रपूरणं । ४२। अर्कक्षीरेणक योग एवसद्भिः प्रशस्यते, द्रोणपुष्पीद्रवः फेनमधुतैल समाय्रुतः । ४३। क्रिमिदन्तविनाशाय कार्यं कर्णस्य पूरणं, पटोल कटुकाव्योष पाठासैन्धवभार्ङ्गिकैः । ४४। चूर्णैर्मधुयुतो लेपः कवलो मधुतैलकैः, जिह्वारोगेषु कर्तव्यं विधान मिदमुत्तमं । ४५। मुस्तामधुक निर्गुण्डी खदिरोशीरदारुभिः, समञ्जिष्ठा विडङ्गैश्च सिद्धं तैलं हरेत्क्रिमीन् । ४६।
विदारीकन्द यष्टिमधुकमु शृङ्गाटकमु (सिङ्गाडादुंपलनि यन्दुरु) कशेरुकमु नेडिकन्द वीटिकल्कमुलो तैलमुनु कलिपि तैलमु कण्टे पदिरेत्लेक्कुव पालयुन्चेर्चि पक्वमुचेसि नस्यमुगा नुपयोगिम्पवलयुनु. हनुमोक्षरोगमुनकगुचिकित्सलनुचेयुनदि. पक्वमुकानिपण्ड्लनु चल्लनीटिनि वेडियन्नमुनु वीनितो पण्ड्लु रुद्दिकोनुटमञ्चिदि. गट्टिगायुण्डु भक्ष्यमुलनु दन्तरोगमु कलवाఁडु पदఱఁकोनवलयुनु. एडाकुलपोन्न जिल्लेडु वीटिपालतो क्रिमिदन्तमुलनु तडुपवलयुनु. लेक द्रोणपुष्पपुरसमुनन्दु समुद्रपु नुఱुगकलिपि तेनेनु नूनेఁनु कलिपि पुक्किट नुञ्चिकोनिन दन्तरोगमुलु नशिञ्चुनु. दीनिने जिह्वारोगमुलकु चेयुఁडि. तुङ्गमुस्तेलु यष्टिमधुकमु न्नीलिचेक्क काचु वट्टिवेळ्लु देवदारुचेक्क मञ्जिष्ठ वायुविडङ्गमुलु वीटितो सिद्धमु चेसिन तैलमुनु सेविञ्चिन क्रिमिरोगमुलु नशिञ्चुनु.
जिह्वारोगचिकित्सा (नोटिपूतलु).
श्लो. ओष्ठप्रकोपेऽनिलजे यदुक्तं प्राक् चिकित्सितं, कण्टकेष्वनिलोत्थेषु तत्कार्यं भिषजाखलु । ४७। पित्तजेषु निसृष्टेषु निस्रुते दुष्टशोणिते, प्रतिसारणगण्डूषान् नस्यञ्च मधुरं हितं । ४८। कण्टकेषु कफोत्थेषु लिखितेष्वसृजः क्षये, पिप्पल्यादिर्मधुयुतः कार्यन्तु प्रतिसारणं । ४९। गृष्ट्यां त्कबलांश्चापि गौरसर्षपसैन्धवैः, पटोलनिम्बवार्ताकुक्षारायाषैश्च भोजयेत् । ५०। जिह्वाजाड्यञ्चिरजं माणकभस्म लवण घर्षणं हन्ति, ईषत्तुन्न् क्षीरा
आन्ध्र तात्पर्यसहितमु | ४८१
...क्तं जम्बीराद्यम्लचर्वणं वापि ॥ ५१ ॥
कर्कटाङ्घ्रिक्षीरपक्वघृताभ्यङ्गेन नश्यति ।
दन्तशब्दः कर्कटाङ्घ्रिलेपाद्वा दन्तयोजितात् ॥ ५२ ॥
उपजिह्वां तु संलिख्य क्षारेण प्रतिसारयेत् ।
शिरोविरेकगण्डूषधूमैश्चैनां विपाचयेत् ॥ ५३ ॥
व्योषक्षाराभयावह्निचूर्णमेतत्प्रघर्षणम् ।
उपजिह्वाप्रशान्त्यर्थमेतैस्तैलं विपाचयेत् ॥ ५४ ॥
छिन्नाङ्घ्रेर्दलशुण्ठीं व्योषोग्राक्षौद्रसिन्धुजैः ।
कुष्ठोषणवचासिन्धुकणापाराप्लवैरपि ॥ ५५ ॥
सक्षौद्रैर्भेषजैः कार्यं गलशुण्ड्यामपि घर्षणम् ।
उपनासाव्यधो हन्ति गलशुण्डीमशेषतः ॥ ५६ ॥
गलशुण्डीहरं तद्वच्छेफालीमूलचर्वणम् ।
वचामतिविषां पाठां रास्नां कटुकरोहिणीम् ॥ ५७ ॥
निष्क्वाथ्य पिचुमर्दं च कबलं तत्र योजयेत् ।
तात्पर्यमु
वायुवुवलननगु नोष्ठपाक रोगमुनन्दु तोलुतఁजेप्पఁबडिन चिकित्सने वातमुवलन पुट्टेडि जिह्वाकण्टकरोगमुलकुनु चेयवलयुनु. पित्तजमुलगु जिह्वाकण्टकरोगमुलकु वरिपिडिगल पदार्थमुलतो रुद्दि चेदुरक्तमुनु वेडलिञ्चि मधुरौषधमुलनु पूसि मधुरौषधुलनु पुक्किट नुञ्चिकोनवलयुनु, नस्यविधुलनु चेयवलयुनु. कफोत्पन्नमुलगु कण्टकमुलकु दुष्टरक्तमुनु वेडलिञ्चि पिप्पळ्लु शोंठि मिरियमुलु नूरी तेनेतो पूयवलयुनु. लेनिचो तेल्ल आवालु सैन्धवलवणमु वीटिमुद्दनु पुक्किट नुञ्चिकोनवलयुनु. चेदुपोळ्ल वेप वाकुडु वीटितो सिद्धमु चेयఁबडिन गञ्जिनी द्रागवलयुनु.
माणकभस्ममुनु उप्पुनु रुद्दिन जिह्वारोगमु चिरकालपुदियैननु नशिञ्चुनु. लेनिचो निम्बकाय मुन्नगु पुलुपु पदार्थमुलनु तिनिननु नशिञ्चुनु. वृषभमनु मुल्लङ्गिवेरु पालुनेयि वीटिनि पक्वमुचेसि दीनिनि राचिन जिह्वारोगमु पोवुनु. वृषभमूलिकनु नूरी पट्टिञ्चिननु पुण्ड्लसन्दुना नुञ्चिकोनिननु दन्तमुल कडकडमनु ध्वनि नशिञ्चुनु.
उपजिह्वनु गीचि क्षारमुतो पूयवलयुनु. मटियुनु शिरोविरेकमु पुक्किलिन्त धूमपानमु वीटिनिन्नि चेयवलयुनु. शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्लु यवक्षारमु करक्कायलु चित्रमूलमु वीटिचूर्णमुनु रुद्दिनचो गानि वीटितो सिद्धमुचेसिन तैलमुनु राचिनఁगानि नालुक मोद्दुबारुट तग्गिपोवुनु.
मेडकणितिलो शस्त्रमुचेयिञ्चि आच्चोट शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्लु वस तेने समुद्रफेनमु वीटितो गानि, कोष्ठु पिप्पळ्लु वस समुद्रफेनमु अगरुशोंठि वीटिनि नूरी तेनेगलिपि पट्टुवेसिननु गलशुण्डि (कणिति) तग्गिपोवुनु.
६१
482 चक्रदत्त—५६. मुखरोगाधिकारमु.
कण्ठरोगचिकित्सा.
श्लो. क्षारसिद्धेषु मुद्गेषु यूषा श्चाप्यशने हिताः. 58.
तुण्डीकेर्यर्बुदे कूर्मे सङ्घाते तालुपुप्पुटे, एषएव विधिः कार्यो विशेषश्शस्त्रकर्मणि. 59.
तालुपाकेतु कर्तव्यं विधानं पित्तनाशनं, स्नेहस्वेदौ तालुशोषे विधिश्चानिल नाशनः. 60.
साध्यानां रोहिणीनान्तु हितं शोणित मोक्षणम्, छर्दनं धूमपानञ्च गण्डूषो नस्यकर्मच. 61.
वातोत्थां हृत रक्ते लवणैः प्रतिसारयेत्, सुखोष्णां स्नैहिकीं बला न्धारयेच्चाप्यभीक्ष्णशः. 62.
पतङ्ग शर्कराक्षौद्रैः पैत्तिकीम्प्रतिसारयेत्, श्वेताविडङ्गदन्तीषु सिद्धन्तैलं ससैन्धवं. 63.
नस्यकर्मणि दातव्यङ्कबलञ्चकफोच्छ्रये, पित्तव त्साधये द्वैद्यो रोहिणीं रक्तसम्भवाम्. 64.
विस्राव्य कण्ठ शालूकं साधये त्तुण्डीकेरिवत्, एककालयवान्नञ्च भुञ्जीतस्निग्धमल्पशः. 65.
उपजिह्वीकवच्चापि साधये दधिजिह्विकां, उन्नाम्योज्जिह्वमाकृष्य बडिशेनाथ जिह्विकं. 66.
छेदयेन्मण्डलाग्रेण तीक्ष्णोष्णैररणादिभिः, एक बृन्दन्तु विस्राव्यविधिं शोधन माचरेत्. 67.
शिलायुश्चापियोव्याधि स्तञ्च शस्त्रेण साधयेत्, अमर्मस्थंसुपक्वञ्च शोधये द्गलविद्रधिं. 68.
कण्ठरोगेष्वसृक्च्योतस्स्निग्धै र्नस्यादिकर्मच, क्वाथपातं तु दार््वीत्वङ्निम्बतार्क्ष्य कलिङ्ग Narc... / कलिङ्गदं/कलिङ्गजो? कलिङ्गजा (కలింగజం). ६९.
हरीतकी कषायोवा पेयो माक्षिकसंयुक्तः, कटुकातिविषा दारुपाठामुस्तकलिङ्गकाः, गोमूत्रक्वथिताः पेयाः कण्ठरोगविनाशनाः.
तुण्डीकमु अर्बुदमु कूर्ममु सङ्घातमु तालुपुप्पुटमु अनुरोगमुलयन्दु क्षारपदार्थमुलतो सिद्धमु चेसिन पेसरपप्पु गञ्जिनीआहारमुगा पेट्टुटमञ्चिदि. ईरोगमुलन्निटिकिनि इय्यदियेविधानमु कानिशस्त्रकर्म मुनन्दु आधिक्यमु गलदु. तालुपाकरोगमुनकु पित्तनाशक चिकित्सनु चेयवलयुनु. तालुशोषमुनकु स्नेहमुनु स्वेदमुनु इप्पिम्पवलयुनु. वातनाशकविधुलनु आचरिम्पवलयुनु. रोहिणीयनु रोगमुनन्दु नेत्तुरु वेडलिञ्चुट मञ्चिदि. छर्दि धूमपानमु
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 483
నస్యకర్మ ఈవిధులను చేయవలయును. వాతమువలననగు రోహిణీరోగమునకు నెత్తురును వెడలించి ఉప్పునూరి కట్టవలయును. మాటిమాటికి వెచ్చవెచ్చని తైలముతో కాచవలయును. పిత్తోత్పన్నమగు రోహిణీ రోగమునకు తేనెనైనను కండచక్కెర తేనె వీటిపట్టుహితకరము. ద్రాక్షపరూషకము వీటికషాయమును పుక్కిటనుంచి కొనుటయుత్తమము. కఫోత్పన్నములగు రోహిణులకు బూజు కటుకరోహిణి నూరిపట్టును వేయవలయును. తెల్లసంభాలు మారేడుచెక్క దంతిచెట్టు వీటి వేళ్లతో సిద్ధముచేసిన తైలమునందు సైంధవలవణమునుకలిపి కఫోత్పన్నములగు రోహిణులకు నస్యవిధిగానుపయోగించిన దూరములగును. రుధిరోత్పన్న రోహిణులకు పిత్తపువాటివలెనేచికిత్స చేయవలయును. కంఠశాలూక రోహిణులను రక్తమును స్రవింపఁజేసి తుండికేరికివలెనే చికిత్సచేయవలయును. యవభోజనమును ఒకపూట భుజింపవలయును. గురుభోజనమును కొలదిగా తీసికొనవలయును. అధిజిహ్వకారోగమును ఉపజిహ్వికలకువలెనే లాగి బడిశమను శస్త్రముచేత ఛేదించి తీక్ష్ణములగు పదార్థములను రుద్దవలయును. ఏకబృందమనుగళరోగమును రక్తమును స్రవింపఁజేసి శోధింపవలయును. శిలాయువను పేరుగల కంఠరోగమును శస్త్రముతో ఛేదించి కట్టుగట్టవలయును. మర్మస్థలములందుండక చక్కగాపక్వమైన గలవిద్రధిని కోసి వేయవలయును. కంఠరోగమునకు రక్తమును స్రవింపఁజేయుటయును నస్యవిధుల ను చేయుటయును మ్రానిపసపు లవంగపుపట్ట వేపకాయ కొడిసెపాలవిత్తులు కరక్కాయవీతికషాయములో తేనెకలిపికొని త్రాగుటయును శ్రేష్ఠము. కటుకరోహిణి అతివస మ్రానిపసపు అగరుశొంతి తుంగముస్తేలు కొడిసెపాలవిత్తులు వీటిని ఆవుపంచితముతో కషాయముఁజేసి త్రాగిన కంఠరోగములు పూర్తిగా నశించును.
కాలక చూర్ణము.
శ్లో. గుడధూమో యవక్షారః పాతావ్యోషాంరసాంజనం. 71.
తేజోహ్వాత్రీఫలాలోహం చిత్రకశ్చిత్ర చూర్ణితం, సక్షౌద్రం ధారయే దే
తద్గలరోగవినాశనం. 82. కాలకన్నామ తచ్చూర్ణం దంతజిహ్వాస్య
రోగనుత్, పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రక నాగ రైః, సర్జికాక్షారతుల్యాం
శైశ్చూర్ణోయం గళరోగనుత్.
ఇంటిలోనిబూజుయవక్షారము అగరు శొంతి శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లురసాంజనము తేజోవంతి తాడియసిరికలుకరక కాయలు మందూరము చిత్ర మూలము వీటినిచూర్ణముచేసి తేనెతో కలిపి నోటికిరాచికొనిన ముఖరోగములన్నియు నశించును. ఇయ్యది అన్ని గళరోగములను పూర్తిగా పోగొట్టును. ఈకాలకమనుచూర్ణము పండ్లు నాలుక నోరు మొదలగు వానికి గలుగు ; జబ్బులను పోగొట్టును. పిప్పళ్లు మోడి చవ్యము
४८४ चक्रदत्त — ५६. मुखरोगाधिकारमु.
चित्रमूलमु शोंठि सर्जिकाक्षारमु वीटिनि समानभागमुलुगा चेर्चि चूर्णमुचेसि सेविंचिन गलरोगमुलु नशिंचिपोवुनु.
पीतकचूर्णमु
श्लो. मनश्शिलां यवक्षारो हरिताळं ससैन्धवं । ७४ ।
दार्वीत्वक्चेति तच्चूर्णं माक्षिकेन समायुरतं, मूर्च्छितं घृ-
तमण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत् । ७५ । मुखरोगेषु च श्रेष्ठं पीत-
कं नाम कीर्तितं ।
टीका:
मणिशिल यवक्षारमु सैन्धवलवणमु हरिदलमु म्रानिपसपु लवंगपुपट्ट वीटिनिचूर्णमु चेसि अंदुलो तेनेकलिपि पिम्मट घृतमंडमुलौ भावनचेसि ईचूर्णमुनु मुखमुनंदु धरिंचिन (नोटिलो नुंचिकोनिन) मुखरोगमु लन्निटिनि पोगोट्टुनु.
क्षारगुटिका
श्लो. यवाग्रजं तेजवतीं सपाठां रसांजनं दारुनिशां
सकृष्णां । ७६ । क्षौद्रेण कुर्याद्गुडिकांमुखेन तांधारये त्सर्वगळा-
मयेषु, दशमूलं पिबेदुष्णं यूषं मूलकुलुत्थयोः । ७७ ।
क्षीरेक्षुरसगोमूत्र दधि मस्त्वम्लकांजिकैः, विदध्या त्कबलांस्यै-
त्र्यदोषं तैलंघृतैरपि । ७८ । पंचकोलकतालीसपत्रैलामरिचत्वचः,
पलाशमुष्ककक्षार यवक्षाराश्च चूर्णिताः । ७९ । गुडेपुराणे
क्वथिते द्विगुणेगुडिकाः कृताः, कर्कन्धु मात्रास्सप्ताहं स्थितामु-
ष्ककभस्मनि, कण्ठरोगेषु सर्वेषुधार्यास्स्युरमृतोपमाः ।
टीका:
यवक्षारमु तेजोवंति अगरुशोंठि रसांजनमु म्रानिपसपु पिप्पळ्लु वीटि चूर्णमुनु तेनेलो कलिपि मात्रलनु कट्टि पुक्किटनुंचिकोनिन गळरोगमु लन्नियुनु नशिंचुनु. दशमूलमुलकषायमुलनु वेडिगा त्रागवलयुनु. लेनिचो मुल्लगि उलवलु वीटितो सिद्धमुचेयఁबडिन यूषमुनैननु पालु चेఱुकुरसमु गोमूत्रमु गंजि वीटिनि गानि पुक्किटन बेट्टुकोनवलयुनु. दोषानुसारमुगा नेतिनि गानि तैलमुनु गानि धरिंचिन कंठरोगमुलु नशिंचुनु. पिप्पळ्लु मोडिशोंठि चव्यमु चित्रमूलमु ताडिशपत्री लवंगमुलु एलकुलु मिरियमुलु लवंगपुपट्ट मोदुगक्षारमु पाटली वृक्षपुक्षारमु यवक्षारमु वीटिनि चूर्णमुचेसि रेंडु
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 485
రెట్ల బెల్లపు కషాయముతో రేగుపండంత మాత్రలనుగాచేసి ఏదురోజులు పాటల వృక్షపు బూడిదలోనుంచి సేవించిన సంపూర్ణముగా కంఠరోగములను పోగొట్టును.
ముఖరోగమునకు ఇతరము లగు చికిత్సలు.
శ్లో. మూత్రస్విన్నాం శివాంతుల్యాం మధురీకుష్ఠతాళిశైః. 81.
అభ్యస్య ముఖరోగాంస్తు జయేద్విరసతామపి, వాతాత్సర్వసరం చూర్ణై
ర్లవణైః ప్రతిసారయేత్. 82. తైలం వాతహరైస్సిద్ధం హితం కబళన
స్యయోః, పిత్తాత్మకే సర్వరసే శుద్ధకాయస్య దేహినః. 83. సర్వపిత
హరః కార్యః విధి ర్మధురశీతలః, ప్రతిసారణ గండూషా స్థూమం సంశో
ధనానిచ. 84. కఫాత్మకే సర్వసరేక్రమం కుర్యాత్కఫాపహం, ముఖ
పాకే శిరోవేధః శిరఃకాయవిరేచనం. 85. కార్యం చ బహుధా నిత్యం
జాతీపత్రస్య చర్వణం, జాతీపత్రామృతాద్రాక్షా యాస దాగ్విఫలత్రికైః.
86. క్వాథః క్షౌద్రయుత శ్శీతో గండూషో ముఖపాకనుత్, కృష్ణాజీరకశు
ష్కేంద్రయవానాం చూర్ణతత్స్నహత్. 87. ముఖపాకే వ్రణక్లేదదౌర్గం
ధ్య ముపశామ్యతి, రసాంజనం లోధ్రమథాభయాచ మనశ్శిలానాగర
గైరికం చ. 88. పాఠాహరిద్రా గజపిప్పలీ చ స్యాద్వారణం క్షౌద్రయుతం
ముఖస్య.
గోమూత్రముతో తడిపి పెట్టిన కరక్కాయలు ఉసిరిక కోష్టు తాడిశపత్రి వీటిని చూర్ణము చేసి భక్షించిన ముఖరోగములును అసహ్యతయును నశించును. వాతము వలన సర్వసరరోగము పుట్టెనేని ఉప్పును రాయవలయును. లేక వాతనాశకములగు నౌషధలచేత తయారుచేసిన తైలమును నస్యవిధిగా నుపయోగించుచు దానినే పుక్కిట నుంచికొనవలయును. పిత్తపు సర్వ సరములకు విరేచనముతో శరీరమును నిర్మలము చేసి బాగుగా చల్లని తియ్యని పిత్తనాశక విధుల నొనర్పవలయును. కఫోత్పన్నములగు వాని యందు ప్రతిసారణము పుక్కిలింత ధూమపానము సంశోధనము నగువీని నన్నిటిని చేయవలయును. ముఖపాక రోగమునందు నాడీవేధనయును శిరోవిరేచనమును చేయవలయును. ప్రతిదినమును జాతిపత్రిని తినుట మంచిది. జాతిపత్రి తిప్పతీగె ద్రాక్ష తిటకసింద మానిపసపు త్రిఫలములు వీటికషాయమునందుతేనెను వైచికొని చల్లార్చి పుక్కిటనుంచి కొనిన ముఖరోగములు నశించును. నల్లజీలకఱ్ఱ కోష్టు కొడిసెపాలవిత్తులు వీటి చూర్ణమును మూడురోజులు పుక్కిట నుంచికొనిన ముఖపాకము దుర్గంధము గాయములక్లేదము
486 चक्रदत्त — ౫౬. मुखरोगाधिकारमु.
मुन्नगुनवियन्नियुचु नशंचुनु. रसांजनमु लॊद्दुगपूवु करक्काय मणिशिल शोंठि ऎఱ्ఱमट्टि अगरुशोंठि पसपु एनुगु पिप्पळ्लु वीटि चूर्णमु तेनेतोఁगलिपि पुक्किट नुंचिकॊनिन हितकर मगुनु.
❧ पटोलादि कषायमु. ❧
श्लो. पटोल निंबजंब्वार्म्रमालतीनवपल्लवाः। 89. पंचपल्लवजैःश्रेष्ठः कषायो मुखधावने, पंचवल्ककषायोवा त्रिफ़लाक्वाथ एव वा. 90. मुखपाकेषुसक्षौद्रः प्रयो ज्योमुखधावने, स्वरसः क्वथितोदार्व्या घनीभूतो रसक्रिया. 91. सक्षौद्रा मुखरोगासृग्दोषनाडीव्रणापहा, स पृच्छदोशीरपटोल मुस्त हरीतकी तिक्तकरोहिणीभिः. 92. यष्ट्याह्वराजद्रुम चंदनैश्च क्वाथं पिबेत्पाक हरं मुखस्य, पटोलशुंठी त्रिफलाविशाला त्रायंती तिक्ता द्विनिशामृतांनां, पीतः कषायो मधुनानिहंति मुखे स्थिता श्चास्य गदा न्स शेषान्. 94. क्वथित त्रीफलापाराम्यद्वीकाजाति पल्लवाः, निषेव्या भक्षणीय्वावा त्रिफ़लामुखपाकहा. 95. तिलानीलोत्पलं सर्पिश्शर्कराक्षीरमेवच, सक्षौद्रो दग्धवक्त्रस्य गंडूषोदाहपाकनुत्. 96. तैलेन कांजिके नाथगंडूषश्चूर्ण दाहहा, शुनकुष्पै लाधान्यक्यष्टी मध्येलवालुकाक बळः, वदनेतिपूतिगंधं हरति सुरालशुनगं धंच. 94.
चेदुसॊर्ल वेपवित्तुलु नेरेडुपंड्लु मामिडिचिमुलु मालतीचिगुलुनुगानि पंचपल्लवमुलनु गानि तॆच्चि कषायमुनु पॆट्टि मुखमुनु कडिगिकॊनुटु श्रेष्ठमु. पंचवल्क्यमुल कषायमुनंदुगानि त्रिफ़लमुल कषायमुनंदुगानि तेनेनु कलिपि मुखपाकरोगमुनक मुखमुनु कडुगुट मंचिदि. म्रानिपसपु कषायमुनु पॆट्टि गट्टिपडिन पिम्मट तेने गलिपिकॊनि मुखमुनं दुंचिकॊनिनचो मुखरोगमुलु रक्तपुदोषमुलु नाडीव्रणमुलुनु नशंचुनु. मुय्याकुपॊन्न वट्टिवेर्लु चेदुपोर्ल तुंगमुस्तॆलु करककायलु नेलवेमु कटुकरोहिणी यष्टिमधुकमु चंदनमु वीटिकषायमुलो तेनेनु कलिपि त्रागिन मुखरोगमुलु नशंचुनु. चेदुपॊर्ल शोंठि त्रिफ़लमुलु कॊडिसिपालवित्तुलु त्रायमाणमु कटुकरोहिणी पसपु म्रानिपसपु तिप्पतीगे वीटिनि कषायमुचेसि तेनेनु कलिपि त्रागिन मुखसंबंधमु लगु रोगमु लन्नियुनु तॊलगिपो
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 487
వును. త్రిఫలములు అగరుశొంతి ద్రాక్ష జాపత్రి వీటికషాయమునుగాని త్రిఫలములను గాని సేవించినయెడల ముఖపాకరోగములు తొలగిపోవును. తిలలు నల్లగల్వలు నేయి కలకండ పాలు వీటిలో తేనెను కలిపికొని పుక్కిట నుంచికొనినచో, దగ్ధముఖపు ముఖపాకరోగముగూడ తొలగిపోవును. తైలముచేతగాని గంజితోగాని పుక్కిట నుంచికొనిన ముఖదాహము నశించును. తుంగముస్తెలు కోష్టు విలకులు ధనియములు ముల్లంగి తేనె ఏలువ వీటిని ముద్దగా చేసి నోట నుంచికొనిన దుర్గంధము కల్లువలన ఉల్లిగడ్డలవలన గలిగెడి కంపునైనను నశింపఁజేయును.
—• మహాసహచర తైలము. •—
శ్లో. తులాంతథా నీలకురంటకస్య ద్రోణేంభసఃసంశ్రపయేద్యథావత్,
పూత్వా చతుర్భాగరసేతుతైలం పచేచ్ఛనై రర్ధపలప్రయుక్తైః. 98.
కల్కై రనంతాఖదిరారిమేదజంబ్వామ్ర యష్టీమధుకోత్పలానాం,
తత్తైలమాశ్వేవ ధృతం ముఖేన స్థైర్యం ద్విజానాం విదధాతి సద్యః. 99.
నల్లగోరింటను నూరుపలములను తెచ్చి ద్రోణపు నీటిలో వైచి పక్వముఁ జేయవలయును. నాలుగవపాలు బాకీ యుండునప్పుడు క్రమముచొప్పున తైలమును కలిపి సన్నని మంటపైని పక్వము చేయవలయును. దానిలో తిప్పతీగె కాచు దుర్గంధముగల ఖదిరము నేరేడు ఉసిరిక యష్టిమధుకము కలువ వీటి నన్నిటిని అరపలము చొప్పున వైచి కల్కమును చేసి ఉడుకుచున్న ఆ తైలములో పోయవలయును. పిమ్మట దించి ఈ తైలమును పుక్కిట నుంచికొనిన పండ్లు కదలుటను పోగొట్టును.
—• చంద్రతైలము. •—
శ్లో. అరిమేదత్వక్ఫలశత మభినవమాహృత్య ఖండశః కృత్వా,
తోయాఢకైశ్చతుర్భిః నిష్క్వాథ్య చతుర్థశేషేణ. 100.
తేనక్వాథేన మతిమాం స్తైలస్యార్థాఢకం విపచేత్,
కల్కై రక్షసమాంశై ర్మజ్జిష్ఠా లోధ్రమధుకానాం. 101.
అరిమేదఖదిరకట్ఫలలాక్షాన్యగ్రోథముస్త సూక్ష్మైలానాం,
కర్పూరాగురు పద్మకలవంగ కంకోలజాతీ ఫలానాం. 102.
పతంగగైరిక వరాంగకుసుమ ధాతకీనాం చ,
సిద్ధంభిషగ్వి దధ్యాదిదం ముఖోత్థేషు రోగేషు. 103.
పరిశీర్ణ దంత విద్రధితైశిర శీతాద దంతహర్షేషు,
క్రిమిదంత దారణ చలిత ప్రదుష్టమాంసావశీర్ణేషు,
ముఖదౌర్గంధ్యే కార్యం ప్రాగుక్తే ష్వామయేషుతైల మిదమ్. 104.
488 చక్రదత్త—౫౬. ముఖరోగాధికారము.
దుర్గంధముగల చంద్రచెక్కను నూరుపలములు తెచ్చి ముక్కలు చేసి ఒక ద్రోణపు నీటితో కషాయమును కాచి నాలుగవపాలు వీసము మిగిలియుండగా ముప్పదిరెండుపలముల తైలమును కలిపి సన్నని సెగను పక్వము చేయవలయును. మంజిష్ఠము యష్టిమధుకము దుర్గంధపుచంద్రచెక్కను కాయఫలము లక్క మట్టివేళ్లు తుంగముస్తెలు చిన్నయేలకులు కర్పూరము అగురు పద్మాక్షము లవంగము కంకోలము జాపత్రి త్రిఫలములు పతంగము ఎఱ్ఱమట్టి లవంగపుపట్ట ఉసిరిక కాయలు వీటిని కాలుకాలుపల చొప్పున తీసికొని వచ్చి కల్కమును చేసి పైతైలము మరుగుచుండగా నందు వేయవలయును. ఇయ్యది అన్నివిధములగు దంతరోగములను పోగొట్టును. పరిశీరము దంతవిద్రధి మంచుకు పండ్లు పట్టికొనిపోవుట దంతహర్షము పుష్పిపన్ను దారణము పండ్లకదలిక దుర్మాంసము పెరుగుట మాంసము తినిపోవుట ముఖదౌర్గంధ్యము మున్నగు రోగములలో దీనిని వాడుట శ్రేష్ఠము.
లాక్షాదితైలము.
శ్లో. తైలం లాక్షారసం క్షీరం ఘృతప్రస్థం సమం పచేత్ . 165.
చతుర్గుణేరిమక్వాథే ద్రవ్యైశ్చపలసంమితైః, లోధ్రకట్ఫలమంజిష్ఠాపద్మకేసరపద్మకైః. 106.
చందనోత్పలయష్ట్యాహ్వైస్తైలంగండూషధారణం, దాలనందంతచాలంచ హనుమోక్షం కపాలికాం. 107.
శీతాదం పూతివక్త్రంచ హ్యరుచిం విరసాస్యతాం, హన్యా దాస్యగతా నేతాన్ కుర్యాద్దంతా నపి స్థిరాన్. 108.
తైలము లాక్షారసము పాలు వీటిని ప్రత్యేకముగా సేరు చొప్పున తెచ్చి ఇంతకు నాలుగు రెట్లు చంద్రకషాయమునందు పక్వమునుచేయవలయును. లొద్దగ కట్ఫలము మంజిష్ఠము కమలకింజల్కములు కేసరి పద్మాక్షము చందనము కమలము యష్టిమధుకము వీటి నొక్కొక్కపలము చొప్పునచేర్చి కషాయమునుచేసి పైదానియందు కలపవలయును. పిమ్మట నీతైలమును పక్వముచేయవలయును. దీనిని పుక్కిటనుంచుకొనిన దంతచలనము హనుమోక్షము కపాలిక శీతాదము పూతివక్త్రము అరుచి అసహ్యత మున్నగు రోగములు నశించును. పండ్లు గట్టిపడును.
వకుళాది తైలము.
శ్లో. వకుళస్య పలం లోధ్రం వజ్రవల్లీకురంటకం, చతురంగుళ బబ్బోలవాజి కర్ణేరిమాశనం. 109.
ఏషాంకషాయ కల్కాభ్యాం తైలం పక్వంముఖేధృతం, స్థైర్యంకరోతి చలతాందంతానాం ధావనేనచ. 110.
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 489
పొగడ చెట్టుబెఱడు లొద్దుగ వజ్రవల్లి నోరింట ఆమ్ల వేతసము వకుళము రేల చెక్క చంద్రసారము అశ్వగంధి వీటిని కల్కమును కషాయమును చేసి అందు తైలమును కలిపి పక్వముచేయవలయును. పిమ్మట ఈ తైలము పుక్కిటనుంచి కొనవలయును. లేనిచో ముఖమును కడిగికొనుటకైన నుపయోగించుకొనవలయును. పండ్లు గట్టిపడును.
సహకారగుటికలు.
శ్లో. ఏలాలతాల వనికాఫల శీతకోష క్కోలద్వికాని ఖదిరస్య కృతే కషాయే, తుల్యాంశకానిదశ భాగమితే నిధాయ ప్రోద్భిన్నకైతకపుటే పుట వద్విధాయ. 111. ప్రాంశతుల్యశశినాభి తదేకసంఘంపిష్ట్వా నవేన సహకారరసేన హస్తౌ, లిప్త్వా యథాభిలషితాం గుడికాంవిదధ్యాత్, స్త్రీపుం సయోర్వదన సౌరభ బంధుభూతాం. 112.
ఏలకులు కస్తూరి నానీఫలము త్రిఫలములు కర్పూరము కోశఫలము కంకోలము వీటిని రెండుకట్లునుగా తెచ్చి అంతకు పదిరెట్లు చంద్రసారము కొనివచ్చి కషాయమునుచేసి ఈయౌషధుల కల్కమును కలిపి మొగలిదొప్పలలో పెట్టి పుటపాకము చేసి యథావిధిగా పక్వము గావింపవలయును. పిమ్మట ఈయౌషధులంత కర్పూరమును కస్తూరిని కలిపి వైద్యుఁడగువాఁడు తనచేతులతో మామిడిరసమును పూసికొని గుళికలను చేయవలయును. ఇవి పుక్కిటనుంచుకొనినచో దుర్గంధమును పోగొట్టి సుగంధమును కలిగించును.
స్వల్పఖదిరవటికా.
శ్లో. ఖదిరస్య తులాంసమ్యగ్జలద్రోణే విపాచయేత్, శేషేఽష్టభా గే తత్రైవ ప్రతివాపం ప్రదాపయేత్. 113. జాతీకర్పూరపూగాని కక్కోలకఫలాని చ, ఇత్యేషా గుడికా కార్యా ముఖ సౌభాగ్యవర్ధినీ. 114. దంతౌష్ఠముఖరోగేశు జిహ్వాతాల్వామయేషు చ.
నూరు పలముల చంద్రచెక్కను ద్రోణపు నీటిలోఁగాచి ఎనిమిదవపాలు నీరు మిగిలియుండునప్పుడు జాజికాయ కర్పూరము పోకచెక్కలు కంకోలము వీటిచూర్ణమునుపోసి పిమ్మట మాత్రలను కట్టియించుకొనవలెను. ఇయ్యుని ముఖమునకు కాంతినిచ్చి ముఖరోగములను దంతరోగములను ఓష్ఠరోగములను జిహ్వారోగములను తాలురోగములను నశింపచేయును.
62
490 चक्रदत्त—५६. मुखरोगाधिकारमु.
బృహత్ఖదిరవటికా (बृहत्खदिरवटिका)
श्लो. गायत्रीसारतुलयोरिमवल्कलानां सार्धं तुलायुगलमम्बुघटैश्चतुर्भिः ।
निष्क्वाथ्य पादमवशिष्टं सुवस्त्रपूतं भूयः पचेदथ शनैरमृदुपावकेन ॥ 115 ॥
तस्मिंश्च नत्यमुपगच्छति चूर्णमेषां श्लक्ष्णं क्षिपेच्च कवलग्रहभागिकानाम् ।
एलामृणालसितचन्दनचन्दनाम्बुश्यामातमालविकसाघनलोहयष्टीः ॥ 116 ॥
लज्जाफलत्रयरसाञ्जनधातकीभश्रीपुष्पगैरिककटंकटकट्फलानाम् ।
पद्माह्वयोध्रवटरोहयवासकानां मांसी निशा सुरभिवल्कलसंयुतानाम् ॥ 117 ॥
कक्कोलजातिफलकोषलवङ्गकानि चूर्णीकृतानि विदधीत पलोन्मितानि ।
शीतेऽवतार्य्य सुमनःसारचतुःपलं च क्षिप्त्वा कलायसदृशीर्वटिकाः प्रकुर्य्यात् ॥ 118 ॥
शुष्का मुखे विनिहिता विनिकारयन्ति रोगांस्तलोष्ठरसनाद्विजतालुजातान् ।
कुर्य्युर्मुखे सुरभितां पटुतां रुचिञ्च स्थैर्य्यं परं दशनगं रसनालघुत्वम् ॥ 119 ॥
[ఆంధ్ర తాత్పర్యము]
చంద్రచెక్కను నూరుపలములు తెచ్చి దుర్గంధపుచంద్రను 150 పలములును తెచ్చి వీటిని నాలుగుద్రోణముల నీళ్లలో వండి నాల్గవపాలు నీళ్లు మిగిలియున్నప్పుడు వాసెనగట్టి సన్నని మంటతో పక్వముచేసి గట్టిపడునప్పుడు ఏలకులు పుష్కరనాళము తెల్లచందనము రక్తచందనము కురువేళ్లు తెల్లతెగడ జాపత్రి మంజిష్ఠము తుంగముస్తెలు మందూరము యష్టిమధుకము లజ్జావంతి త్రిఫలములు రసాంజనము ధాతకీకుసుమము నాగకేసరములు లవంగములు గేరు మ్రానిపసపు కొడిసెపాలవిత్తనములు పద్మాక్షము లోధ్ర మట్టిఇగుళ్లు యవాస జటామాంసిపసపు పొగడచెక్క వీటినన్నిటిని ఒక్కొక్క పిడికిలిచొప్పున తీసికొని పొడిచేసి ఉడికెడి ఆరసములో పోయవలయును. కక్కోలము జాతిఫలము కోషఫలము లవంగము వీటినొక్కొక్కపలముచొప్పున చూర్ణమునునందుకలిపి దింపవలయును. చల్లారినపిమ్మట నాలుగుపలములకర్పూరమునుకలిపి నూగుబోస కాయంత వేసి మాత్రలుచేసి ఎండించి పుక్కిట నుంచికొనవలయును. మెడ పెదవి పండ్లునాలుక దవడలు మున్నగువానియందు పుట్టినరోగము లన్నియును నశించిపోవును. ముఖమునకు పరిమళమును గలిగించును. దంతములను గట్టిపరచును. నాలుకను తేలికగాఁ జేయును.
ఇట్లు చక్రదత్తయందు ముఖరోగాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.
౫౬. కర్ణరోగాధికారము.
కర్ణరోగమునందు చేయందగు నుపాయములు.
శ్లో. కపిత్థ మాతులుంగామ్ల శృంగబేర రసై శ్శుభైః, సుఖోష్ణైః పూరయేత్కర్ణం కర్ణశూలోప శాంతయే. 1.
శృంగ బేరం చ మధు చ సైంధవం తైలమేవ చ, కటూష్ణం కర్ణయోర్దేయ మే తద్వావేదనా పహం. 2.
లశునార్ద్రక శిగ్రూణాం సురంగ్యామూలకస్య చ, కదల్యా స్స్వరస శ్శ్రేష్ఠః కదుష్ణః కర్ణపూరణే. 3.
సముద్ర ఫేన చూర్ణేన యుక్త్యా వాప్యవచూర్ణయేత్, ఆర్ద్రకసూర్యావర్తక శోభాంజన మూల మూలక స్వరసాః. 4.
మధు తైల సైంధవ యుతాః పృథగుష్ణాః కర్ణశూల హారాః, శోభాం జనక నిర్యాస స్తిల తైలేన సంయుతః. 5.
వ్యక్తోష్ణః పూరణేకర్ణే కర్ణశూలోపశాంతయే, అష్టానామపి మూత్రాణాం మూత్రేణా న్యతమేన చ. 6.
కోష్ణేన పూరయేత్కర్ణా కర్ణశూలోపశాంతయే, అశ్వత్థపత్ర ఖల్వంవా విధాయ బహు పత్రకమ్. 7.
తైలాక్త మంగారపూర్ణం విదధ్యా చ్ఛ్రవణోపరి, యత్తైలం చ్యవతే తస్మాత్ ఖల్వా దంగరతాపితాత్. 8.
తత్సాంద్రం శ్రవణస్రోత స్సద్యో గృహ్ణాతి వేదనాఁ, అర్కపత్ర పుటే దగ్ధ స్నుహీ పత్ర భవోరసః కదుష్ణం పూరణాదేవ కర్ణశూల నివారణః. 9.
వెలగ మాచికాయ వీటితోనైన గంజి నల్లపురసమును వెచ్చఁజేసి చెవిలో పోసిన చెవిపోటులు మానును. అల్లము తేనె సైంధవలవణము నూనె వీటిని కొంచెము వెచ్చఁజేసి చెవిలో పోసిన చెవిబాధలు తప్పిపోవును. లేనిచో ఉల్లిగడ్డ అల్లము మునగ ఆకు సురంగి ముల్లంగి అరటి వీటిరసమును వెచ్చజేసి యైనను పోయవలయును.
సముద్రఫేనపు పొడిని పోసినను పోటులు తగ్గును. అల్లము నీలి గుంటకలగరాకు మునగచెక్క వీటిరసముతో తేనెను సైంధవలవణమును కలిసి చెవికి పోసిన కర్ణశూల హరించును. మునగబంకను నువ్వుల నూనెలో వెచ్చఁజేసి చెవిలో పోసిన కర్ణశూల నశించును. గోమూత్రము మున్నగు నష్టమూత్రములలోను ఏదైనా నొకదానిచేత మూత్ర
४९२ चक्रदत्त—५६. कर्णरोगाधिकारमु.
मुनु वेच्चఁजेसि चॆविलॊఁबोसिन कर्णशूललु तॊलఁगिचनुनु. लेनिचो राविआकुलनु बॊत्तिगाఁबट्टि चमुरुतोఁदडिपिनिप्पुमीद पॆट्टितीसि वानितो काचवलयुनु. जिल्लेडुआकुल दॊन्नेलो पालतो सिद्धमु चेयఁबडिन दॆमिटिकाडलरसमुनु कॊंचॆमु वॆच्चఁजेसि चॆविलोनఁ बोसिनचो कर्णशूललु शांतिंचुनु.
౨౯ दीपिकातैलम् ౨౯
श्लो. महतः पञ्चमूलस्य काण्डान्यष्टाङ्गुलांसि च, क्षौमे- णावेष्ट्य संसिच्य तैलेनादीपयेत्ततः ॥ १० ॥
यत्तैलं च्यवते तेभ्यः सुखोष्णं तत्प्रयोजयेत्, ज्ञेयं तद्दीकिकातैलं सद्यो गृह्णाति वेदनाम् ॥ ११ ॥
एवं कुर्याद्भद्रकाष्ठे कुष्ठे काष्ठे च सारले, मतिमान् दीपिकातैलं कर्णशूलनिवारणम् ॥ १२ ॥
अर्कस्य पत्रं परिणामपीतं आज्येन लिप्तं शिखिनाऽवतप्तम्, आपीड्य तोयं श्रवणे निषिक्तं निहन्ति शूलं बहुवेदनं च ॥ १३ ॥
तीव्रशूलातुरे कर्णे सशब्दे क्लेशवाहिनि, बस्तमूत्रं क्षिपेदुष्णं सैन्धवेनावचूर्णितम् ॥ १४ ॥
वंशावलेखीसंयुक्ते मूत्रे वार्धाविके भिषक्, तैलं पचेत्तेन कर्णं पूरयेत्कर्णशूलिनः ॥ १५ ॥
हिङ्गुतुम्बुरुशुण्ठीभिः साध्यं तैलं तु सार्षपम्, कर्णशूले प्रधानं तु पूरणं हितमुच्यते ॥ १६ ॥
बृहत्पञ्चमूलमुलनु ग्रैकोनि पट्टुबट्टलो चुट्टि नूनेलोमुंचि निप्पुनु मुट्टिंपवलयुनु. अय्यदि मंडुनप्पुडु पडॆडि वेडि वेडि चमुरुनु दीपिकातैलमनि यनॆदरु. इदि कर्णशूललनु पोगॊट्टुनु. ईविधमुगने भद्रकाष्ठमु कोष्ठु सरलपु क्षुपकोष्ठु वीटिनिकूडनु पट्टुगुड्डतो चुट्टि तैलमुलो मुंचि तैलमुनु पिंडि चॆविलोपोसिन चॆविपोटुलु नशिंचुनु. पंडुवाडिन जिल्लेडाकुकु नेयिपूसि निप्पुपैनि काचि चॆविलोपिंडॆरकेनि मिक्किलियुनुगल चॆविपोटुलुनु नशिंचुनु. ऎक्कुवपोटुनु बुंयनुनि ध्वनियुनु गल चॆवियगुनेनि मेक युच्चलो सैंधवलवणमुनु चेर्चि वॆच्चजेसि पोयवलयुनु. तवक्षीरि मेकयुच्चलो सिद्धमु चेसिन तैलमुनु पोसिननु कर्णशूलमुलु हरिंचुनु. मटियु इंगुव धनियालु शोंठि वीटितो तयारू चेयఁबडिन आवनूनेनु चॆविपोटुलकु तप्पक पोयवलयुननि पॆद्दलु पल्कुदुरु.
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 493
—• క్షారతైలము. •—
श्लो. बालमूलकशुंठीनां क्षारो हिङ्गु सनागरं, शतपुष्पा वचा कुष्ठं दारुशिग्रूरसाञ्जनम्. 17.
सौवर्चलं यवक्षारः सर्ज्जिकोद्भिदसैन्धवम्, भूर्ज्जग्रन्थिबिडं मुस्तं मधुशुक्तं चतुर्गुणम्. 18.
मातुलुङ्गरसश्चैव कदल्य्यारसपेववा, तैलमेभिर्विपक्तव्यं कर्णशूलहरंपरम्. 19.
बाधिर्य्यं कर्णनादश्च पूयास्रावश्च दारुणः, पूरणादस्य तैलस्य क्रिमयः कर्णसंश्रिताः 20.
क्षिप्रं विनाशं गच्छन्ति कृष्णात्रेयस्य शासनात्, क्षारतैलमिदं श्रेष्ठं मुखदन्तामयापहम्. 21.
मधुप्रधानं शुक्तं तु मधुशुक्तं तथापरम्, जम्बीरस्य फलरसं पिप्पलीमूलसंयुतम्. 22.
मधुभाण्डे विनिक्षिप्य धान्यराशौ निधापयेत्, मासेन तज्जातरसं मधुशुक्तमुदाहृतम्. 23.
कर्णनाडे कर्णेड्वेडे किटुतैलेन पूरणम्, नादबाधिर्य्ययोः कुर्य्यात्कर्णशूलोक्तमौषधम्. 24.
कुरुवेरु मूलकमु शोंठिवीटीक्षारमु इंगुव तुंगमुस्तेलु सोंपुवसकोष्ठु म्रानिपसुपुनु नग यवक्षारनुसज्जीक्षारमु सौवर्चलवणमु सैंधवलवणमु भुजपत्रपु गडपेलु पृश्निంగును స్తెబు నాగుగెట్లు मधुशुक्तमु मादीफलपुरसमु कदलीरसमु वीटितो तैलमुनु पक्वमुचेसि वाडिन कर्णशूललनु पोగొట్టును. चेविटितनमु चेविदिब्बेद पूयास्रावमु चेविलोबोडिपुरुगुलु ईमोदलगु रोगमुलनु पोसिनमात्रान हरिंचुनु. इय्यदि कृष्णात्रेयमुनिसम्मतमु. ई क्षारतैलमु मुखरोगमुलनु दन्तरोगमुलनु पोగొట్టును. मधुवु (तेने) इंदु प्रधानमैन वस्तुवु गनुक इय्यदि मधुशुक्तमनि यु ननఁबडुनु. निम्भपण्ड्लरसमु देसपण्ड्लरसमु पिप्पळ्लु मोडि वीटि चूर्णमु कलिपि तेने पात्रमुलो पोसि वासेनगट्टि धान्यपु कुण्डलोनुंचवलयुनु. ओक नेलरोजु लिट्टयिन पिम्मत पैकि तीसियुपयोगिंचि कोनवलयुनु. इदियुनु मधुशुक्तमनु रसमनिये चेप्पఁबडुनु. चेविदिब्बेट चेमुडु चेविपोटु मुन्नगु नानियन्दु बाधिर्य रोगमुनकुनु कर्णशूललकुनु चेप्पिन यौषधमुने चेयुटमंचिदि.
—• अपामार्ग क्षारतैलमु. •—
श्लो. अपामार्गक्षारजले तत्कल्कल्क्येन साधितं तिलजम्,
अपहरति कर्णनादं बाधिर्यं चापि पूरणातः. 25.
494 చక్రదత్త—౫౭. కర్ణరోగాధికారము.
ఉత్తరేణు క్షారముతో కలిసిన నీటియందు ఉత్తరేణుకల్కమును కలిపితిల తైలమును కాచిచెవిలొ పోసిన చెవిదిమ్ముచెముడు మొదలగునవి హరించును.
సర్జికాద్యైలము.
శ్లో. సర్జికామూలకం శుష్కం హింగుకృష్ణా మహౌషధం, శతపుష్పాచతై స్తైలం పక్వం శుక్తచతుర్గుణం. 26. ప్రణాదశూలబాధిర్యం స్రావంచాశువ్యపోహతి.
సర్జగసము ఎండిన ముల్లంగి ఇంగువపిప్పళ్లు శొంఠి సోంపు వీటితోతైలమునుకాచవలయును. పక్వమగుచున్న ఆతైలములో నాలుగు రెట్లు గంజికలిపి సిద్ధముచేసి యుపయోగించిన కర్ణ నాదమును కర్ణ శూలయు చెవుడురక్తము చీముకారుట మున్నగునవి నశించును.
దశమూలీ తైలము.
శ్లో. దశమూలీకషాయేణ తైలప్రస్థం విపాచయేత్. 27. ఏతత్తైలం ప్రదేయం వై బాధిర్యే పరమౌషధమ్.
దశమూలముల కషాయమునందును కల్కమునందును తైలమును పోసి పక్వముచేసిచెవిలొ పోసిన చెవిసంబంధములగు రోగములను మాన్పుటకు పరమమగు నౌషధమగును.
బిల్వ తైలము.
శ్లో. ఫలం బిల్వస్యమూత్రేణ పిష్ట్వాతైలంవిపాచయేత్. 28. సాజక్షీరం తద్భిహారేద్బాధిర్యం కర్ణపూరణే, ఏషఏవవిధిః కార్యః ప్రణాదేకర్ణపూరణే. 29. గుడనాగరతోయేన నస్యం స్యాదుభయోరపి, చూర్ణం పంచకషాయాణాంకపిత్థరససంయుతం. 30. కర్ణస్రావే ప్రశంసంతి పూరణం మధునాసహ, మాలతీదల రసమధునాపూరిత మథవా గవాంమూత్రైః. 31. దూరేణపరిత్యజ్య తే శ్రవణయుగంపూతిరోగీణ, హరితాలం సగోమూత్రం పూరణం పూతిక కర్ణజిత్, సర్జత్వక్చూర్ణసంయుక్తః కార్పాసీఫలజోరసః. 32. మధునా సంయుత స్సాధుకర్ణ స్రావే ప్రశస్యతే.
బిల్వఫలమును గోమూత్రముతో నూరి మేకపాలతో కలిపి తైలమును పక్వమును చేయవలయును. దీనిని చెవిలొపోసిన బాధిర్యము నశించును. కర్ణ నాదముమున్న
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 495
గువానియందును దీనినే చేయవలయును. బెల్లము శొంతి వీటిరసముతో నస్యవిధినొనర్చుట మంచిది. కర్ణస్రావరోగమునందు పంచకషాయములను వెలగరసముతోను తేనెతోను కలిపి చెవిలోపోయవలయును. జాజిఆకుల రసమును తేనెకలిసికొని గోమూత్రమును కలిపిగాని చెవిలోపోసిన కర్ణసంబంధమగు దుర్గంధము హరిచును. దేవదారు చక్కపొడిని పత్తికాయలరసమును కలిపి తేనెనుచేర్చి కర్ణస్రావమునకై యుపయోగింపవలయును.
❧ జంబ్వామ్రతైలము. ❧
శ్లో. జంబ్వామ్ర పత్రం తరుణం సమాంశం కపిత్థ కార్పాసఫలం చ సార్ద్రం. 33.
తుల్యారసం తం మధునావిమిశ్రం స్రావాపహం సంప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః,
ఏతైశ్చపక్వం నింబకరంజతైలం ససార్షపం స్రావహరం ప్రదిష్టం,
పుటపాకవిధిస్విన్న హస్తివిడ్జాతగోండకః రసః సతైలసింధూత్థః కర్ణస్రావహరః పరః. 34.
మామిడి నేరేడు చిగుళ్లను సమభాగములునుగా తెచ్చి వెలగపండు పత్తికాయలు వీటిరసమును కలిపి తేనెనుచేర్చి చెవిలోపోసిన కర్ణస్రావములు నశించును. ఈయౌషధులతో సిద్ధముచేసిన నింబతైలముగాని నెమలిఅడుగు తైలముగాని ఆవనూనెతో కలిపిపోసిన, పెద్దలు కర్ణస్రావములు మానునని చెప్పెదరు. ఏనుగలద్దిని పుటము పెట్టి చక్కగా పండికాల్చి పిమ్మట తీసి దానిరసముతో తైలమును సైంధవలవణమును కలిపి చెవిలోపోసికొనిన కర్ణస్రావములు హరించును.
❧ నాడీశోధనతైలము. ❧
శ్లో. జంబూకస్య తు మాంసేన కటుతైలం విపాచయేత్,
తస్య పూరణమాత్రేణ కర్ణనాడీ ప్రశామ్యతి. 35.
నిశాగంధ పలే పక్వం కటుతైలం పలాష్టకం,
ధుత్తూరపత్రజరసే కర్ణనాడీ జిముత్తమమ్. 36.
గ్రద్దమాంసముతో ఆవనూనెను కాచి చెవిలోపోసినంతనే కర్ణనాడి యుపశమించును. గంధకము పసుపు ఒకపలమును 8 పలముల తైలములో వైచికాచి యుమ్మెత్త రసముపోసి పక్వము చేయవలయును. ఇయ్యది కర్ణనాడీరోగములను జయించును.
❧ స్నేహము స్వేదముమున్నగు నితరములగు నుపాయములు. ❧
శ్లో. అథకర్ణ ప్రతీనాహే స్నేహస్వేదౌ ప్రయోజయేత్,
తతో విరిక్తశిరసః క్రియాంల ప్రాప్తాం సమాచరేత్. 37.
కర్ణపాకస్య భైష