गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

१३२ आयुर्वेद्रीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः एष निष्परिहारस्तु पानभोजनमैथुने । सतताभ्यासयोगेन वलीपलितनाशनः ॥ ३३० ॥ नाडीव्रणे त्रिफलाद्यो गुग्गुलुः । हन्ति नाडीव्रणक्लेदभगन्दरगलामयान् । विद्रधिगुल्मपिटका गुग्गुलुस्त्रिफलान्वितः ॥ ३३१ ॥ प्रमेहे गोक्षुरगुग्गुलुगुटिका । त्रिकटुत्रिफले तुल्ये गुग्गुलुं च समांशकम् । गोक्षुरक्वाथसंयुक्तं गुटिकां कारयेद्बुधः ॥ ३३२ ॥ देशकालबलापेक्षी भक्षयेच्चानुलोमिनीम् । न चात्र परिहारोऽस्ति कर्म कुर्याद्यथेप्सितम् ॥ ३३३॥ प्रमेहान्वातरोग्रांश्च वातशोणितमेव च । मूत्राघातं मूत्रदोषं प्रदरं चापि नाशयेत् ॥ ३३४ ॥ वातगुल्मे वातरक्ते च कैशोरको गुग्गुलुः । वरमहिषलोचनोदरसन्निभवर्णस्य गुग्गुलोः प्रस्थम् । प्रक्षिप्य तोयराशौ त्रिफलां च यथोक्तपरिमाणाम् ॥ ३३५॥ द्वात्रिंशच्छिन्नरुहापलानि देयानि यत्नेन । संसाधयेत्प्रयत्नाद्दर्व्या संघट्टयेच्च तद्यावत् ॥ ३३६ ॥ अर्धक्षयितं जातं तोयं ज्वलनस्य संपर्कात् । अवतार्य वस्त्रपूतं पुनरपि संसाधयेदयःपात्रे ॥ ३३७ ॥ सान्द्रीभूते तस्मिन्नवतार्य हिमोपलस्पर्शे । पथ्याचूर्णं द्विपलं त्रिकटुकचूर्णं षडक्षपरिमाणम् ३३८ कृमिरिपुचूर्णार्धपलं कर्षं कर्षं त्रिवृद्दन्त्योः । पलमेकं गुडूच्या दत्त्वा संमूर्छयेद्यत्नेन ॥ ३३९ ॥ संस्थापयेच्च गुप्तं स्निग्धे भाण्डे घृतेन सुरभीणाम् । आदाय तस्य मात्रां विहितातिथिदेवताप्रणतिः ॥ ३४० ॥ खादेद्यथाग्नि मनुजो व्याधिकलापेक्षया सम्यक् । उष्णोदकं चानुपानं यूषं क्षीरं सुगन्धिसलिलं च ॥ ३४१॥

४.] गदनिग्रहः । १३३ इच्छाहारविहारो भेषजकालश्च सर्व एवात्र । तनुरोधि वातशोणितमेकद्वित्र्युल्बणं चिरोत्थमपि ॥३४२॥ भग्नस्रुतपरिशुष्कं स्फुटितमपि तन्निहन्ति यत्नेन । व्रणकासकुष्ठगुल्मश्वयथूदरपाण्डुरोगमेदांसि ॥ ३४३ ॥ मन्दाग्नित्वविबन्धं प्रमेहदोषांश्च नाशयति । सततं निषेव्यमाणः कालेन निहन्ति रोगगणम् ॥ ३४४॥ अभिभूय जरादोषं करोति कैशोरिकं रूपम् । त्रिफलाद्यो गुग्गुलुः । पलानि काथयेत्षष्टिं त्रिफलायास्तु गुग्गुलोः । पलैः षोडशभिः सार्धमपां द्रोणद्वयेन तु ॥ ३४५ ॥ चतुर्थागावशेषं तु कृत्वा भूयोऽप्यधिश्रयेत् । घनीभूतं कषायं तु ज्ञात्वा चोद्धृत्य निःक्षिपेत् ॥३४६॥ छिन्नाविडङ्गव्योषाणां चूर्णानि पलिकानि च । ततो मात्रां बलापेक्षी भक्षयेद्भातरक्तिनम् ॥ ३४७ ॥ कुष्ठिनं श्वित्रिणं चैव गुल्मिनं मेहिनं तथा । बलं मेधां स्मृतिं ज्ञानं तेज आयुर्विवर्धयेत् ॥ ३४८ ॥ गृध्रस्यां कंसाह्वयो गुग्गुलुः । पथ्याविभीतामलकीफलानां शतं क्रमेण द्विगुणाभिवृद्धम् । प्रस्थेन युक्तं तु पलङ्कषस्य द्रोणे जलस्य स्थितमेकरात्रम् ॥ ३४९॥ अर्धावशेषं कथितं कषायं भाण्डे पचेतं पुनरेव लौहे । अमूनि पश्चादवतार्य दद्याद्द्रव्याणि संचूर्ण्य पलार्धकानि ॥३५० विडङ्गदन्तीत्रिफलागुडूचीकृष्णात्रिवृत्र्यूषणचित्रकाणि । यथेष्टचेष्टस्य नरस्य शीघ्रं हिमाम्बुपानाहितभोजनानि ॥ ३५१ ॥ निषेवमाणस्य निहन्ति रोगाञ्जङ्गागतान्गृध्रसिवातजान्गदान् । प्लीहानमुग्रं जठराणि गुल्मं पाण्ड्व्यर्कण्डूकृमिवातरक्तम् ॥३५२॥ कंसाह्वयो गुग्गुलुरेष नाम्ना ख्यातः क्षितौ तत्प्रथितप्रभावः । बलेन नागेन्द्रसमं मनुष्यं वेगेन कुर्याद्धरिवेगतुल्यम् ॥ ३५३ ॥ १२

१३४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः आयुष्यप्रदो हर्षकरोऽतिपथ्यश्चक्षुष्प्रदः पुष्टिकरो विषघ्नः । क्षतस्य सन्धानकरो विशेषाद्व्रणेषु शस्तः सकलेषु चैव ॥३५४॥ गण्डमालायां त्रिफलाद्या गुग्गुलुगुटिका । त्रिफलात्रिवृतादन्तीनीलिनीचतुरङ्गुलाः । एषां तु भिषजा ग्राह्या प्रत्येकं पलविंशतिः ॥ ३५५ ॥ कुट्टितैः कथितैरेभिश्चतुर्द्रोणमपाम्भसः । पचेत्तु सलिलं तावद्यावद्द्रोणावशेषितम् ॥ ३५६ ॥ पञ्चाशच्चात्र निक्षिप्य गुग्गुलोस्तु पलान्यपि । ततः पाकघनीभूते त्वगेलानागकेसरम् ॥ ३५७ ॥ त्रिकटुत्रिफलामुस्तं यवानीजीरकानि च । पिप्पलीमूलदहनहपुषाकृष्णजीरकम् ॥ ३५८ ॥ बाष्पिका साजमोदा च तिन्तिडीकाम्लवेतसौ । सौवर्चलं च कृत्वैषां श्लक्ष्णचूर्णं विनिक्षिपेत् ॥ ३५९॥ प्रत्येकमर्धपलिकैर्भागैः सम्यग्विचक्षणः । ततोऽक्षमात्रां गुटिकां भक्षयेत्तां दिने दिने ॥ ३६० ॥ गण्डमालार्बुदग्रन्थ्यूरुस्तम्भोदरपीडितः । अनेनैव विधानेन गिरिजं वा प्रयोजयेत् ॥ ३६१ ॥ वातरक्ते बृहत्स्वायम्भुवगुग्गुलुः । अलम्बुषालोहचूर्णमनयोर्द्वे पले पले । पलत्रयं च ताप्युत्थाद्वाकुची पलपञ्चकम् ॥ ३६२ ॥ शिलाजतु तयोस्तुल्यं पलानि दश गुग्गुलोः । सर्वाण्येकत्र संचूर्ण्य गुटिकां कारयेद्बुधः ॥ ३६३ ॥ शाणं कर्षार्धकर्षं वा ततः खादेत्प्रयत्नतः । वातरक्तं च कुष्ठानि श्वित्राणि विविधानि च ॥ ३६४॥ भगन्दरान् क्षुद्ररोगानर्शांसि ग्रहणीगदान् । बस्तिवातगुददोषांश्च पाण्डुतामुदराणि च ॥ ३६५ ॥

गदनिग्रहः । १३५ शोफश्लीपदमानाहं यक्ष्माणं च विशेषतः । नाडीव्रणांश्च सर्वांस्तु हन्याद्विद्रधिहृद्गदान् ॥ ३६६ ॥ वृष्यो बल्यश्च धन्यश्च केश्यो मेधाग्निवर्धनः । आयुर्वर्णकरस्त्वच्यः पुत्रसौभाग्यदस्तथा ॥ ३६७ ॥ गर्भसन्धानकृत्प्रोक्तो गर्भपुष्टिकराः परम् । कालपादेन विख्यातो नाम्ना स्वायंभुवो भुवि ॥३६८॥ कासे सप्तचत्वारिंशतिका गुग्गुलुगुटिका । त्रिकटुत्रिफलामुस्तं कुटजं गजपिप्पलीम् । त्वगेलापत्रहपुषाग्रन्थिकं जीरकद्वयम् ॥ ३६९ ॥ विडङ्गं चित्रकं पाठां त्रायमाणां दुरालभाम् । पटोलेन्द्रयवान् दारु पञ्चैव लवणानि च ॥ ३७० ॥ यवानीं बाष्पिकां भार्गीं हरिद्रे सारिवाद्वयम् । दाडिमं पौष्करं धान्यं वचां क्षारद्वयं तथा ॥ ३७१ ॥ हरेणुकाजमोदं च तिन्तिडीकाम्लवेतसौ । सतुम्बरूणि सर्वाणि कार्षिकाण्युपकल्पयेत् ॥ ३७२ ॥ गुग्गुलुश्च समो देयो हविषा सह योजयेत् । अक्षमात्रां तु गुटिकां भक्षयेन्मधुना सह ॥ ३७३ ॥ कासं श्वासं तथा शोफमर्शांस्य भगन्दरम् । हृत्पृष्ठपार्श्वशूलं च हन्ति मन्दाग्नितामपि ॥ ३६४ ॥ आमवातमुदावर्तमेदोवृद्धिगुदकृमीन् । अश्नाहं च तथोन्मादं कुष्ठपाण्डूदरामयान् ॥ ३७५ ॥ नाडीदुष्टव्रणान् सर्वान्प्रमेहंश्लीपदानपि । वातरक्ते कण्डिका गुग्गुलुगुटिका । त्रिफलातिविषादारुदार्वीमुस्ताटरूषकैः । खदिरासननक्ताह्वागुडूचीनृपपादपैः ॥ ३७६ ॥ भूनिम्बनिम्बकटुकाकलिङ्गकुलकैः समैः । क्वाथं कृत्वा ततः पूर्वं शीतमष्टगुणेऽम्भसि ॥ ३७७ ॥

१३६ आयुर्वेदग्रन्थमाला । [ गुटिकाधिकारः गुडूच्याः कारयेत्क्वाथमर्धे शिष्टेऽथ वारिणि । क्षिप्त्वा पुरं नवे भाण्डे स्थापयेद्रजनीमथ ॥ ३७८ ॥ आतपेनैव तीव्रेण कौशिकं परिशोषयेत् । शुष्कस्य तु पलान्यष्टौ तावन्मानं शिलाजतु ॥ ३७९ ॥ ताप्यचूर्णात्पलं चैकं द्वे पले मधुसर्पिषोः । एकीकृतं सुसंक्षुद्य लिह्यात्तं त्रिफलाम्बुना ॥ ३८० ॥ तनुना मुद्गयूषेण जाङ्गलानां रसेन च । जीर्णे यूषेण भुञ्जीत पुराणं शालिषष्टिकम् ॥ ३८१ ॥ यथारोगं यथासात्म्यं रसैर्यूषैश्च संस्कृतैः । त्रिसप्ताहप्रयोगेण वातरक्तं सुदारुणम् ॥ ३८२ ॥ निहन्ति वीर्यतः शीघ्रं कुष्ठरोगं व्रणानपि । छिन्नभिन्नांश्च संधत्ते दरिद्र इव कन्थडीम् ॥ ३८३ ॥ गण्डमालायामष्टाचत्वारिंशत्संज्ञा गुग्गुलुगुटिका । त्रिकटुत्रिफलामुस्तं कुटजं गजपिप्पलीम् । त्वगेलापत्रहपुषाग्रन्थिकं जीरकद्वयम् ॥ ३८४ ॥ विडङ्गं चित्रकं पाठां त्रायमाणां दुरालभाम् । पटोलेन्द्रयवान् दारु पञ्चैव लवणानि च ॥ ३८५ ॥ यवानीं बाष्पिकां भार्गीं हरिद्रे सारिवाद्वयम् । दाडिमं पौष्करं धान्यं वचां क्षारद्वयं तथा ॥ ३८६ ॥ पिप्पलीं चाजमोदं च तिन्तिडीकाम्लवेतसम् । तुम्बरूणि च सर्वाणि कार्षिकाण्युपकल्पयेत् ॥ ३८७ ॥ सूक्ष्मचूर्णीकृतेष्वेषु पलानि दश पञ्च च । महिषाक्षस्य मतिमान् तत्पादेन च माक्षिकम् ॥३८८॥ अष्टचत्वारिंशत्संज्ञः कृष्णात्रेयेण भाषितः । गण्डमालापचीग्रन्थिमुकमुन्मिणगद्गदान् ॥ ३८९ ॥ श्वयाढ्यवातशोफांश्च मन्यास्तम्भं तथार्दितम् । अश्रींसि च प्रमेहांश्च स्थौल्यदोषगुदामयान् ॥ ३९० ॥

४.] गदनिग्रहः । १३७ अर्बुदं घ्राणरोगं च बाधिर्यं गृध्रसीं तथा । पूतिनासं प्रतिश्यायं पिटकां क्षतविद्रधिम् ॥ ३९१ ॥ सोदरामन्त्रवृद्धिं च जयेदग्निं च दीपयेत् । अमृताद्या गुग्गुलुगुटिका । अमृतात्रुटिवेल्लवत्सकं कलिपथ्यामलकानि गुग्गुलुः । क्रमवृद्धमिदं मधुप्लुतं पिटिकास्थौल्यभगन्दराञ्जयेत् ॥ ३९२ ॥ शोफे गुडार्द्रकगुटिकाः। गुडार्द्रकं वा गुडनागरं वा गुडाभयां वा गुडपिप्पलीं वा । कर्षाभिवृद्ध्या त्रिपलप्रमाणं खादेन्नरः पक्षमथापि मासम् ॥ शोफप्रतिश्यायगलास्यरोगान् सश्वासकासारुचिपीनसादीन् । जीर्णज्वरार्शोग्रहणीविकारान् हन्यात्तथान्यन्कफवातरोगान् ॥ गुल्मे आरोग्यलवणम् । पलानि दश वारुण्याः स्रुकाण्डात्पलविंशतिः । शतं सिंहीफलानां तु कुमार्याश्च पलद्वयम् ॥ ३९५ ॥ अर्कपत्रशतं चैकं शतं पूतीकपत्रकात् । महिषाख्यात्पाणिमानीं रसोनात्पलपञ्चकम् ॥ ३९६ ॥ पलानि पञ्च सिन्धूत्थाच्चिरबिल्वत्वचस्तथा । सौवर्चलात्तथा त्रीणि व्योषात्पञ्च पलानि च ॥३९७॥ पलद्वयं तु काचस्य सामुद्रलवणाद्दश । पलमेकं बिडाख्यस्य कुडवं दरकृष्णतः ॥ ३९८ ॥ यवान्याश्चाजमोदायाः पलार्धं तु पृथक् पृथक् । रामठस्य पलं चैकं पलैकं जीरकद्वयात् ॥ ३९९ ॥ कुडवं राजिकायाश्च प्रस्थार्धं चित्रकस्य च । सर्वमेकत्र संयोज्य कुट्टयित्वा ह्युलूखले ॥ ४०० ॥ प्रस्थार्धं चार्कदुग्धस्य मानीं सर्षपतैलतः । एकत्र मिलितं कृत्वा चान्तर्धूमं ततो दहेत् ॥ ४०१ ॥

१३८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकार मस्तुना तं पिबेत्क्षारं कर्षार्धं कर्षमेव वा । गुल्मं शूलं तथानाहमरुचिं पाण्डुतां तथा ॥ ४०२ ॥ हृद्रोगं ग्रहणीदोषमर्शोऽजीर्णं विषूचिकाम् । अष्ठीलामूर्ध्ववातं च वातकुण्डलिकं तथा ॥ ४०३ ॥ मूत्रग्रन्थि प्रतिश्यायं कासं श्वासं तथाऽश्मरीम् । प्लीहानमामदोषांश्च वातश्लेष्मोद्भवान् गदान् ॥ ४०४॥ हन्यादारोग्यलवणं सन्नस्याग्नेश्च दीपनम् । गण्डमालायां काञ्चनारगुग्गुलुः । पलानां दशकं ग्राह्यं काञ्चनारत्वचो बुधैः । षट्पला त्रिफला ग्राह्या व्योषं ग्राह्यं पलत्रयम्॥४०५॥ पलैकं वरुणस्यापि त्वगेलापत्रकं तथा । कर्षकर्षमितं ग्राह्यं सर्वाण्येकत्र चूर्णयेत् ॥ ४०६ ॥ सर्वै चूर्णमिदं यावत्तावन्मात्रस्तु गुग्गुलुः । संमर्द्य गुटिकाः कार्याः शाणमात्रास्ततो बुधैः ॥४०७॥ भक्षयेत्प्रातरेकैकामनुपानविशेषतः । गण्डमालां जयेदुग्रामपचीमर्बुदानि च ॥ ४०८ ॥ ग्रन्थीन्ब्रणां सगुल्मांश्च विद्रधिं च भगन्दरम् । अनुपाने प्रयोक्तव्यः क्वाथो मुण्डीसमुद्भवः ॥ ४०९ ॥ क्वाथो वा खदिरस्याथ पथ्याक्वाथोष्णकं जलम् । गण्डमालायां काञ्चनगुटिका । त्रिफलायास्त्रयो भागा व्योषाच्च द्विगुणो मतः॥४१०॥ तस्माच्च द्विगुणं ज्ञेयं काञ्चनारस्य वल्कलम् । एकीकृते तु चूर्णेऽस्मिन् समो देयोऽथ गुग्गुलुः॥४११॥ क्षौद्रं दशगुणं दद्यात्त्रिफलाचूर्णतो भिषक् । सर्वासु गण्डमालासु गलगण्डे तथैव च ॥ ४१२ ॥ नाडीव्रणे विद्रधौ च गुटिकेयं प्रशस्यते । इति श्रीसोढलप्रथिते गदनिग्रहे गुटिकाधिकारश्चतुर्थः ।

५.] गदनिग्रहः । १३९ अथातः पञ्चमो लेहाधिकारः प्रारभ्यते । अर्शसि पथ्यावलेहः । श्यामागूडूच्यामलचित्रकाणां भागान् पलानां शतसंमितांश्च । सर्वान्पृथक्संपरिकल्प्य युक्त्या द्रोणद्वयेऽपां तु विपाच्य पात्रे ॥ १ लौहे दृढे मन्दहुताशने च पादावशिष्टं विधिवाद्द्विजिज्ञः । भूयः पचेत्तं तुलया गुडस्य शुक्लेन वस्त्रेण विशोधितस्य ॥ २ ॥ चूर्णीकृतैर्जीरकयुग्मदन्तीपाठात्रिवृत्त्र्यूषणग्रन्थिकाद्यैः । धान्याजमोदेभकणायवानीभल्लातकारुष्करैश्च पलप्रमाणैः ॥ ३ ॥ प्रस्थत्रयेणाथ हरीतकीनामैकध्यमालोड्य शनैस्तु दर्य्या । ज्ञात्वा सुपक्वं रसगन्धवर्णैः कुम्भे निदध्यात्त्रिसुगन्धियुक्तम्॥४॥ प्रस्थार्धयुक्तं मधुनोऽत्र शीते भल्लातकास्थिप्रभवाच्च तैलात् । दत्त्वा पलार्धं यवशूकजस्य चाष्टौ पलान्येव सितोपलायाः ॥ ५ ॥ एनं लिहेदक्षफलप्रमाणमर्शोविकारी प्रसमीक्ष्य वह्निम् । कुष्ठानि सर्वाणि निहन्ति हिक्कां श्वासं च कासारुचिपाण्डुरोगान् मन्दानलत्वं ग्रहणीविकारान् गुल्मान्सशोफान्उदरामयांश्च । शूलानि यक्ष्माममसृक्प्रवृत्तिं पथ्यावलेहोऽयमिति प्रदिष्टः ७॥ अर्शसि चित्रकावलेहः । चित्रकस्य शतं दद्यात्तत्तुल्यो ग्रन्थिको मतः । पञ्चाङ्गदशमूलस्य शेषान् पञ्चपलान् पृथक् ॥ ८ ॥ बलां भार्गी शठीं पाठां पौष्करं मूलमेव च । चतुर्द्रोणेऽम्भसां पक्त्वा द्रोणशेषे तथैव च ॥ ९ ॥ पचेद्गुडशतं दत्त्वा लेहवत्साधु साधयेत् । चतुष्पलं तु पिप्पल्यास्तुगाक्षीर्याः पलद्वयम् ॥ १० ॥ त्रिजाताच्च पलं चैकं मरिचस्य पलं तथा । सूक्ष्मचूर्णं ततः कृत्वा दर्या सम्यग्विघट्टयेत् ॥ ११ ॥ पलमात्रं ततः खादेत्प्लीहगुल्मोदरर्शसाम् ।

१४० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [लेहाधिकारः हन्ति यक्ष्माणमत्युग्रं शीतार्त्ति चाम्लपित्तकम् ॥ १२ ॥ भारद्वाजेन कथितो लेहश्चित्रकसंज्ञकः । अर्शसि चित्रकावलेहः । तोयद्रोणे चित्रकमूलतुलार्धं साध्यं यावत्पाददलस्थमथेदम् । अष्टौ दत्त्वा जीर्णगुडस्य पलानि क्वाथ्यं भूयः सान्द्रतया समवेतम् ॥ १३ ॥ त्रिकटुकमिशिपथ्याकुष्ठमुस्तावराङ्ग- कृमिरिपुदहनैलाचूर्णकीर्णोऽवलेहः । जयति गुदजकुष्ठप्लीहगुल्मोदराणि प्रबलयति हुताशं शश्वदभ्यस्यमानः ॥ १४ ॥ रक्तपित्ते कूष्माण्डावलेहः । कूष्माण्डकात्पलशतं सुस्विन्नं निष्कुलीकृतम् । पचेत्तप्ते घृतप्रस्थे पात्रे ताम्रमये दृढे ॥ १५ ॥ यदा मधुनिभः पाकस्तदा खण्डशतं क्षिपेत् । पिप्पलीशृङ्गवेराच्च द्वे पले जीरकस्य च ॥ १६ ॥ त्वगेलापत्रमरिचधान्यकानां पलार्धकम् । न्यसेच्चूर्णीकृतं तत्र दर्व्या संघट्टयेत्ततः ॥ १७ ॥ तत्पक्वं स्थापयेद्भाण्डे क्षौद्रं दत्त्वा घृतार्धकम् । तद्यथाग्निबलं खादेद्रक्तपित्ती क्षतक्षयी ॥ १८ ॥ श्वासकासारुचिच्छर्दितृष्णाज्वरनिपीडितः । वृष्यं पुनर्नवकरं बलवर्णप्रसादनम् ॥ १९ ॥ उरःसन्धानकरणं बृंहणं स्वरबोधनम् । अश्विभ्यां निर्मितं सिद्धं कूष्माण्डकरसायनम् ॥ २० ॥ १. अस्मत्प्रे 'क्षौद्रार्धकां सितां केचित् केचिद्राक्षां सितार्धकाम् । द्राक्षार्धानि लवङ्गानि मनाक् कर्पूरकं क्षिपेत्' इति योगरत्नाकरेऽधिकः पाठः ।

५.] गदनिग्रहः । १४१ रक्तपित्ते खण्डकूष्माण्डकावलेहः । प्रस्थेनाज्यस्य भृष्टं पलशतमलघुच्छिन्नकूष्माण्डकस्य पक्तव्यं खण्डतुल्यं मधु शिशिरतरे तत्र दद्याद्धृतार्थम् । व्योषं धान्यं सजीरं प्रसृतिमितमथ स्याच्चतुर्जातकं च प्रक्षेप्यं रक्तपित्तं हरति बलकरः खण्डकूष्माण्डकोऽयम् ॥२१ अर्शसि खण्डसूरणावलेहः । कूष्माण्डकविधानेन शस्यते सूरणं सदा । अर्शसां मूढवातानां मन्दाग्नीनां विशेषतः ॥ २२ ॥ गुडकूष्माण्डकावलेहः । कूष्माण्डकात्पलशतं सुस्विन्नं निष्कुलीकृतम् । प्रस्थं तैलघृतादेयं तस्मिंस्तप्ते प्रदापयेत् ॥ २३ ॥ त्वक्पत्रधान्यकं व्योषं जीरकैलाह्वयानलम् । ग्रन्थिकं चव्यमातङ्गपिप्पलीशृङ्गवेरकम् ॥ २४ ॥ शृङ्गाटकं कसेरुं च पेलवं तालमस्तकम् । चूर्णीकृत्य पलांशेन गुडस्य तुलया पचेत् ॥ २५ ॥ शीतीभूते पलान्यष्टौ मधुनः संप्रदापयेत् । कफपित्तानिलहरं मन्दाग्नीनां च दीपनम् ॥ २६ ॥ कृशानां बृंहणं श्रेष्ठं वाजीकरणमुत्तमम् । प्रमदासु प्रसक्तानां ये चान्ये क्षीणरेतसः ॥ २७ ॥ क्षयेणैव गृहीतानां परमुक्तं भिषग्जितम् । कासं श्वासं ज्वरं हिक्कां हन्ति छर्दिमरोचकम् ॥ २८ ॥ गुडकूष्माण्डकं ख्यातं कृष्णात्रेयेण पूजितम् । शोषे एलाद्यवलेहः । एलाजमोदामलकामयाक्षगायत्र्यरिष्टासनसारसालान् । विडङ्गभल्लातकचित्रकोग्रकट्त्रिकाम्भोदसुराष्ट्राजांश्च ॥ २९ ॥ पक्त्वा जलेनैव पचेद्धि सर्पिस्तस्मिन्सुसिद्धे त्ववतारिते च । त्रिंशत्पलं चात्र सितोपलाया दद्यात्तुगायाश्च पलानि षड् ॥३०॥

१४२ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [ लेहाधिकारः प्रस्थं घृतस्य द्विगुणं च कुर्यात्क्षौद्रं ततो मन्थहतं निदध्यात् । पलं पलं प्रातरतः प्रलिह्यात्पश्चात्पिबेत्क्षीरमतन्द्रितश्च ॥ ३१ ॥ एतद्धि मेध्यं परमं पवित्रं चक्षुष्यमायुष्यमथ यशस्यम् । यक्ष्माणमाशु व्यपहन्ति चैव पाण्ड्वामयञ्च क्षतमूर्ध्वरक्तम्॥ श्वासं च हन्ति स्वरभेदकासं हृद्दाहगुल्मग्रहणीगदांश्च न चात्र किंचित्परिवर्जनीयं रसायनं चैतदुपास्यमानम् ॥३२ अर्शसि भल्लातकावलेहः । भल्लातकसहस्रं तु द्रोणेऽपां विधिवत्पचेत् । ततः पादावशिष्टं तु पुनरग्नावधिश्रयेत् ॥ ३४ ॥ गुडस्य तु तुलां दत्त्वा तत्र भूयो विपाचयेत् । त्र्यूषणं त्रिफला दन्ती चित्रको हस्तिपिप्पली ॥ ३५ ॥ चव्यञ्चामेोदापाठाश्च पिप्पलीमूलमेव च । एषां द्विपलिकान्भागान् सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥३६॥ लेहीभूते ततः पश्चात्प्रक्षिपेन्मतिमान्भिषक् । शीतीभूते ततः पश्चाच्चातुर्जातपलं क्षिपेत् ॥ ३७ ॥ उदुम्बरसमां मात्रां खादयेच्च यथाबलम् । अर्शांसि ग्रहणीदोषं प्लीहानं विषमज्वरम् ॥ ३८ ॥ दुष्टगुल्मोदरं हन्ति मन्दाग्नित्वमरोचकम् । कासश्वासहरो हृद्यो भल्लातकगुडः स्मृतः ॥ ३९ ॥ ग्रहण्यां कल्याणको गुडावलेहः । प्रस्थत्रये ह्याममलकीरसस्य शुद्धस्य दत्त्वाऽर्धतुलां गुडस्य । चूर्णीकृतैर्ग्रन्थिकजीरचव्यव्योषेभकृष्णाहपुषाजमोदैः ॥ ४० ॥ विडङ्गसिन्धुत्रिफलायवानीपाठाग्निधान्यैश्च पलप्रमाणैः । दत्त्वा त्रिवृच्चूर्णपलानि चाष्टौ ह्यष्टौ च तैलस्य पचेद्यथावत् ४१ तं भक्षयेदक्षकफलप्रमाणं यथेष्टचेष्टं त्रिसुगन्धियुक्तम् । अनेन सर्वे ग्रहणीविकाराः सश्रासकासस्वरभेददोषाः ॥ ४२॥

५.] गदनिग्रहः । १४३ पाण्डूदरं गुल्मभगन्दरात्तिमेदःसमुत्थं च विकारजातम् । शाम्यन्ति, चायं चिरमन्दवह्नेर्हतस्य पुंस्त्वस्य च वृद्धिहेतुः ४३ स्त्रीणां च वन्ध्यामयनाशनः स्यात्कल्याणको नाम गुडः प्रतीतः। भृष्ट्वैषत्रिवृतां तैले त्रिसुगन्धि पिचुं पिचुम् । सिद्धे विधेयमत्रैव गुडे कल्याणपूर्वके ॥ ४४ ॥ कार्श्ये पञ्चजीरकावलेहः । कुस्तुम्बर्यो यवानी समरिचमगधा दीप्यकाजाजिचव्याः पथ्या श्यामा च मूलं कृमिहरहपुषे कारवी शीतकञ्च । शुण्ठीवन्दाकनागोद्भवशतकुसुमा मेथिका चाक्षभागाः कंसेल्लाङ्गागयुग्मं सकलगणमिदं चूर्णयेदौषधानाम् ॥४५॥ सर्पिःप्रस्थं प्रदद्याद्गुडपलदशभिः साधयेन्मन्दवह्नौ क्षीरप्रस्थैश्चतुर्भिः स च सकलगदान्हन्ति युक्तस्त्रिगन्धैः । लेहोऽयं चानिलघ्नः कृशबलजननः शोधनश्चार्त्तवस्य या स्त्री गर्भं न धत्ते जनयति तनयं दीर्घजीवानुयुक्तम् ४६ योनिरोगे पञ्चजीरकावलेहः । जीरकं हपुषा धान्यं यवानी बदराणि च । शताह्वां मेथिका हिङ्गुपत्रिका कामवृक्षकम् ॥ ४७ ॥ पिप्पलीपिप्पलीमूलमजमोदा च वाष्पिका । चित्रकं च पलांशानि तथा चैव चतुःपलम् ॥ ४८ ॥ कसेरुकं नागरं च कृष्णा जीरकमेव च । गुडस्यार्धशतं दद्याद्धृतप्रस्थं तथैव च ॥ ४९ ॥ क्षीरद्विप्रस्थसंयुक्तं शनैर्मृद्वग्निना पचेत् । पञ्चजीरक इत्येष सूतिकानां प्रशस्यते ॥ ५० ॥ गर्भार्थिनीनां नारीणां प्रदुष्टे चैव मारुते । विंशतिर्व्यापदो योनेः कासं श्वासं स्वरक्षयम् ॥ ५१ ॥ हलीमकं पाण्डुरोगं दौर्गन्ध्यं कृच्छ्रमूत्रताम् । हन्ति पीनोन्नतकुचाः पद्मपत्रायतेक्षणाः ॥ ५२ ॥

१४४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ लेहाधिकारः उपयोगात्स्त्रियो नित्यमलक्ष्मीकलिवर्जिताः । श्रीबाहुशालो गुडावलेहः । त्रिवृत्तेजोवतीदन्तीश्वदंष्ट्राचित्रकं शठी । गवाक्षीमुस्तबिल्वाह्वं विडङ्गानि हरीतकी ॥ ५३ ॥ पलानि षड् वृद्धदारोः षोडशैव तु सूरणात् । जलद्रोणद्वये क्वाथ्य चतुर्थांगावशेषितम् ॥ ५४ ॥ पूतं रसं तु तं दत्त्वा क्वाथेभ्यस्त्रिगुणो गुडः । लेहं पचेद्धि तं यावद्दवींलेपं व्रजेद्बुधः ॥ ५५ ॥ अवतार्य ततः पश्चाच्चूर्णानीमानि दापयेत् । त्रिवृत्तेजोवतीकट्वीचित्रकं द्विपलांशकम् ॥ ५६ ॥ एलात्वक्पत्रनागाह्वं षट्पलं परिकीर्तितम् । द्वात्रिंशच्च पलानीह चूर्णीकृत्व प्रदापयेत् ॥ ५७ ॥ ततो मात्रां प्रयुञ्जीत जीर्णे क्षीरं रसायनम् । पञ्चगुल्मान् प्रमेहांश्च पाण्डुरोगं हलीमकम् ॥ ५८ ॥ जयेदर्शांसि सर्वाणि तथा सर्वोदराणि च । अयं सर्वान् गदांश्चैव कल्याणो लेह उत्तमः ॥ ५९ ॥ दुर्नामान्तकरश्चैव मेधाजनन उत्तमः । गुडः श्रीबाहुशालोऽयं दुर्नामारिः प्रकीर्तितः ॥ ६० ॥ सर्वरोगं निहन्त्याशु वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा । श्वासकासे बिभीतकावलेहः । प्रस्थं बिभीतकानामनस्थां साधयेद्गवां मूत्रे । लेहवदवलेहो मधुसहितः श्वासकासहरः ॥ ६१ ॥ कासेऽगस्त्यहरीतक्यवलेहः । द्विपञ्चमूलेभकणात्मगुप्ताभार्ङ्गीशठीपुष्करमूलविश्वाः । पाठामृताग्रन्थिकशङ्खपुष्पीरास्नाग्न्यापामार्गबलायवासाः ॥६२॥ द्विपालिकांस्तच्च यवाढकं च हरीतकीनां च शतं गुरूणाम् । द्रोणे जलस्याढकसंयुते तु क्वाथीकृते पूतचतुर्थभागे ॥ ६३ ॥

५.] गदनिग्रहः । १४५ पचेत्तुलां शुद्धगुडस्य दत्त्वा पृथक्सतैलात्कुडवं घृताच्च । चूर्णं च तावन्मगधोद्भवाना मनेकरोगौघमथाशु हन्यात् ॥६४॥ तद्राजयक्ष्मग्रहणीप्रदोषशोफाग्निमान्द्यस्वर भेदकासान् । पाण्ड्वामयश्वासशिरोऽक्षिरोगान्हृद्रोगहिक्काविषमज्वरांश्च ॥ ६५ ॥ मेधाबलोत्साहमतिप्रदं च चकार चैतद्भगवानगस्त्यः । कासे द्वितीयोऽगस्त्यहरीतक्यवलेहः । दशमूलीं स्वयङ्गुप्तां शङ्खपुष्पीं शठीं बलाम् । हस्तिपिप्पल्यपामार्गपिप्पलीमूलचित्रकान् ॥ ६६ ॥ भार्गीं पुष्करमूलं च द्विपलांशान् यवाढकम् । हरीतकीशतं चैकं जले पञ्चाढके पचेत् ॥ ६७ ॥ यवैः स्विन्नैः कषायं तं पूतं तच्चाभयाशतम् । पचेद्गुडतुलां दत्त्वा कुडवं च पृथग्घृतात् ॥ ६८ ॥ तैलाच्च पिप्पलीचूर्णात्सिद्धे शीते च माक्षिकात् । कुडवं, पलमानं च चतुर्जातं समावपेत् ॥ ६९ ॥ लेिह्याद्वे चाभये नित्यं ततः खादेद्रसायनात् । वलीं च पलितं हन्याद्वर्णाग्निबलवर्धनम् ॥ ७० ॥ पञ्च कासान् क्षयं श्वासं सहिध्मं विषमज्वरम् । गुल्ममेहग्रहण्यर्शोहृद्रोगारुचिपीनसान् ॥ ७१ ॥ अगस्त्यविहितं धन्यमिदं श्रेष्ठं रसायनम् । यथोद्दिष्टान् गुणं कुर्वन्निचं चेत्कुरुते यदि ॥ ७२ ॥ तदा सायं गुडो योज्य एष एवाल्पमात्रया । पादशेषे कषायेऽत्र स्विन्ना विद्याद्धरीतकीः ॥ ७३ ॥ भर्जितास्तिलतैलस्य कुडवे गोघृतस्य वा । पचेत्ताम्रमये पात्रे आपाकाल्लोहितोदयात् ॥ ७४ ॥ सङ्ख्या फलानां शतश्चातुर्जातं पृथक्पलम् । बद्ध्वा पोटलके पथ्या यवान् स्विन्नांश्च कारयेत् ॥ ७५ ॥ १३

१४६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ लेहाधिकारः वासिष्ठहरीतक्यवलेहः । यवाढकं सप्त जलाढकानि हरीतकीनां च शतं गुरूणाम् । दन्त्यश्वगन्धाचिरिबिल्वमूलं भल्लातकांश्चापि च पक्वबिल्वम् ७६ उभे हरिद्रे गजपिप्पली च मूलानि पत्राणि च चित्रकस्य । पिप्पल्यपामार्गमथात्मगुप्ता सर्वाणि कुर्यात्पलसंमितानि ॥७७॥ लौहे समादाय पचेत्कटाहे द्विपञ्चमूलं च यवप्रमाणम् । मृद्वग्निसिद्धांश्च यवान्विदित्वा शनैः प्रयत्नादवतारयेच्च ॥ ७८॥ निःस्त्राव्य तेनैव जलेन सम्यक् सार्धं पुराणस्य शतं गुडस्य । भूयो गुरूणामथ तत्र दद्याद्धरीतकीनां च सहस्रमन्यत् ॥७९॥ प्रस्थं पुराणस्य घृतस्य चैव नवस्य तैलस्य च तावदेव । शीते मधु स्नेहसमं च दद्यात्पलानि चाष्टावथ पिप्पलीनाम्॥८०॥ पथ्ये सलेहे त्वथ भक्ष्यमाणे सर्वा रुजो नाशयतो हि मासात् । मासद्वयेनैव च नेत्ररोगान्निहन्ति गार्ध्रं लभते च चक्षुः॥ ८१ ॥ मासैस्त्रिभिर्नाशयतो हि कुष्ठं विशीर्णतां चाङ्गुलिनासिकानाम् । भगन्दरश्लीपदवातगुल्मानर्शांस्यथो मासचतुष्टयेन ॥ ८२ ॥ केशान्घनान्कुञ्चितदीर्घनीलान् पञ्चभिश्चैव करोति मासैः । सहस्रसङ्ख्यां च तथोपयुज्य बलं लभेदुत्तमकुञ्जरस्य ॥ ८३ ॥ स्वरं मयूरस्य जवं हयस्य शरच्छशाङ्कस्य तथैव कान्तिम् । सौभाग्यमेधास्मृतिसत्त्वतेजःशोभान्वितः पद्मसमानगन्धः ८४ जीवेत्समानां च सहस्रमन्यत्प्रयोगकालादिति सिद्धवाक्यम् । न चान्नपानेऽध्वनि मैथुने वा नरेण किंचित्परिहार्यमस्मिन् ॥ समीक्ष्य कल्पं तु रसायनानां चकार योगं भगवान्वसिष्ठः॥८५॥ वासाहरीतक्यवलेहः । तुलामादाय वासायाः संक्वाथ्याष्टगुणे जले । तेन पादावशेषेण पाचयेदाढकं भिषक् ॥ ८६ ॥ १. प्रत्यहं हरीतकीद्वयं लेहं च पलप्रमाणं भक्षयेदित्यर्थः ।

गदनिग्रहः । १४७ गुरूणामभयानां तु खण्डाच्छुद्धात्तथा शतम् । शीतीभूते निदध्यात्तु क्षौद्रस्याष्टौ पलानि च ॥ ८७ ॥ वंशोद्भवायाश्चत्वारि पिप्पल्यर्धपलं तथा । चातुर्जातपलं चैव सर्वदा हन्ति सेवितः ॥ ८८ ॥ विद्रधिं जठरं गुल्मं रक्तपित्तं सुदारुणम् । श्वासं क्षयं तथा कासं तृष्णाहृद्रोगपीनसान् ॥ ८९ ॥ पलार्धं भक्षयेदस्य यथेष्टं चात्र भोजनम् । गुल्मे दन्तीहरीतक्यवलेहः । जलद्रोणे विपक्तव्या विंशतिः पञ्च चाभयाः ॥ ९० ॥ दन्त्याः पलानि तावन्ति चित्रकस्य तथैव च । अष्टभागावशेषं च रसं पूतमधिश्रयेत् ॥ ९१ ॥ दन्तीसमं गुडं पूतं क्षिपेत्तत्राभयाश्च ताः । तैलार्धकुडवं चैव त्रिवृतायाश्चतुष्पलम् ॥ ९२ ॥ चूर्णितं चार्थपलिकं पिप्पलीविश्वभेषजम् । लेहवत्साधयेत्तं च शीते तैलसमं मधु ॥ ९३ ॥ क्षिपेच्चूर्णं पलं चैकं त्वगेलापत्रकेसरात् । ततो लेहपलं लिह्याज्जग्ध्वा चैकां हरीतकीम् ॥ ९४ ॥ सुखं विरिच्यते स्निग्धो दोषान् प्रशमयत्यलम् । गुल्मं श्वयथुमर्शांसि पाण्डुरोगमरोचकम् ॥ ९५ ॥ हृद्रोगं ग्रहणीदोषं कामलां विषमज्वरम् । कुष्ठं प्लीहानमानाहं तथा हन्त्युपसेवितः ॥ ९६ ॥ निरत्ययक्रमश्च स्याद्भोज्यो मांसरसौदनः । कासे व्याघ्रीहरीतक्यवलेहः । व्याघ्रीशतं हरीतक्‍यो दत्त्वा च शतसंमिताः ॥ ९७ ॥ जले चतुर्गुणे पक्त्वा चतुर्थांशावशेषिते । आलोप्यार्धतुलां तस्मिन् गुडस्य त्वभयाश्च ताः ॥९८॥

१४८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [लेहाधिकारः प्रक्षिप्यास्मिन् घनीभूते त्वगेलापत्रकेसरम् । मगधोषणसंयुक्तं पालिकं, चार्धकार्षिकम् ॥ ९९ ॥ यवक्षारं च संचूर्ण्य तस्मिंस्तत्प्रक्षिपेत्पुनः । मधुनः पलषट्केन युक्तः कासामयापहः ॥ १०० ॥ स्वरवर्णवहः पुंसामग्नेर्दीप्तिकरः परम् । सर्वकासे द्वितीयो व्याघ्रीहरीतक्यवलेहः । समूलपुष्पच्छदकण्टकार्यास्तुलां जलद्रोणपरिप्लुतां च । हरीतकीनां च शतं विदध्यादथात्र पक्त्वा चरणावशेषम् १०१ गुडस्य दत्त्वा शतमेतदग्नौ विपक्वमुत्तार्य ततः सुशीते । कटुत्रिकं च त्रिपलप्रमाणं पलानि षट् पुष्परसस्य तत्र॥१०२॥ क्षिपेच्चतुर्जातपलं यथाग्नि प्रयुज्यमानो विधिनाऽवलेहः । वातात्मकं पित्तकफोद्भवं च द्विदोषजं कासमपि त्रिदोषम् १०३ क्षतोद्भवं च क्षयजं च हन्यात्सपीनसश्वासमुरःक्षतं च । यक्ष्माणमेकादशरूपमुग्रं भृगूपदिष्टं हि रसायनं स्यात् ॥१०४॥ प्लीहोदरे रोहीतकावलेहः । पक्त्वा शतं रोहितवल्कलानां पथ्याशतं माहिषमूत्रमग्नौ । पादावशेषं तु सपञ्चकोलैरुद्धृत्य मूत्रं सह दन्तिनीभिः १०५ भूयः पचेद्यावदुपैति लेहः पथ्याद्वयं नित्यमथोपयुज्य । पश्चाल्लिहेल्लेहहितं हिताशी प्लीहोदरं हन्ति यकृच्च शीघ्रम् १०६ शोफे पुनर्नवहरीतक्यवलेहः । पुनर्नवायाः प्रस्थं तु चित्रकस्य तथैव च । पाठानागरदन्तीनां भागान्दशपलोन्मितान् ॥ १०७ ॥ दशमूलतुलार्धं तु पथ्यानां शतमेव च । चतुर्गुणेऽम्भसः पक्त्वा पूतं पादावशेषितम् ॥ १०८ ॥ गुडस्यैकां तुलां क्षित्वा लेहवत्साधु साधयेत् । क्षिपेच्चूर्णीकृतं तत्र त्रिजातं त्रिकटुं तथा ॥ १०९ ॥

५.] गदनिग्रहः । १४९ नागकेसरसंयुक्तं पलांशमुपकल्पितम् । शीतीभूते ततो दद्यात्कुडवं माक्षिकस्य च ॥ ११० ॥ अतो लेहपलं लीढ्वा पथ्यां चैकां च भोजयेत् । शोफगुल्मोदरार्शोघ्नी पुनर्नवहरीतकी ॥ १११ ॥ शोफे कंसहरीतक्यवलेहः । द्विपञ्चमूलस्य तुला कषाये कंसोऽभयानां च शतं गुडाच्च । लेहे सुसिद्धे च विनीय चूर्णं व्योषं त्रिसौगन्ध्यमुपस्थिते च ॥ प्रस्थार्धमात्रं मधुनः सुशीते किंचिच्च चूर्णादपि यावशूकात् । एकां ततः प्राश्य तथा च लेहाच्छुक्तिं निहन्ति श्वयथुं प्रवृद्धम्॥ कासज्वरारोचकमेहहिक्काप्लीहत्रिदोषोदरपाण्डुरोगान् । कार्श्याम्लवातासृगम्लपित्तवैवर्ण्यमूत्रानिलशुक्रदोषान् ११४॥ शोफे हरीतक्यवलेहः । दशमूलकषायस्य कंसे पथ्याशतं पचेत् । दत्त्वा गुडतुलां तस्मिँल्लेहे दद्यात्सुचूर्णितम् ॥ ११५ ॥ त्रिजातकं त्रिकटुकं किंचिच्च यवशूकजम् । प्रस्थार्धं च हिमे क्षौद्रात्स निहन्त्युपयोजितः ॥ ११६ ॥ प्रवृद्धशोफज्वरमेहगुल्मकार्श्याम्लवाताम्लकरक्तपित्तम् । वैवर्ण्यमूत्रानलशुक्रदोषश्वासारुचिप्लीहगरोदरांश्च ॥ ११७ ॥ अर्शःपीनसयोश्चित्रकहरीतक्यवलेहः । चित्रककषायपलशतममृताधात्रीरसं च तुल्यांशम् । संमिश्र्य गुडशतं च हि द्विपञ्चमूलीकषायेण ॥ ११८ ॥ तत्तुल्येन हरीतक्याढकमेकं विपाच्य गुडपाकम् । अर्धप्रस्थं मधुनस्तस्मिन्दत्त्वा ततोऽन्येद्युः ॥ ११९ ॥ द्वे द्वे पले निदध्यादेलात्वक्पत्रत्रिकटुकानाम् । सयवक्षारार्धपलं यथाग्नि पश्चात्प्रयुञ्जीत ॥ १२० ॥ एतद्रसायनोत्तममश्विभ्यामश्विद्वये प्रोक्तम् । उपयुक्तवतां पुंसामपि काष्ठतृणानि जीर्यन्ति ॥ १२१ ॥

१५० आयुर्वैदीयग्रन्थमाला । [ लेहाधिका अर्शःश्वासभगन्दरकासकृमिशोफकुष्ठगुल्मांश्च । मासद्वयोपयोगादेद्विनाशयत्यग्निबृद्धिमपि ॥ १२२ ॥ रोगानीकसमेतं विशेषतो हन्ति राजयक्ष्माणम् । अजितमपि भेषजशतैः पीनसरोगं त्र्यहाज्जयति ॥ १२३ ॥ मन्दाग्नौ द्वितीयश्चित्रकहरीतक्यवलेहः । चित्रकपलशतमभिनवमाहृत्य कषायमेव कुर्वीत । धात्रीरसस्य पलशतममृतायाः स्वरसमेव तत्तुल्यम् ॥१२४॥ दशमूलस्य पलशतमष्टाविंशत्तथा जलद्रोणे । अभयाढकं च भिषजा साध्यं पूते कषायेऽस्मिन् ॥१२५॥ शुद्धगुडस्य शतं स्याद्रसेन चालोड्य सपदि तत्रैव । अभयाश्च ताः समस्ता मृदुना ज्वलनेन मार्दवं नेयाः१२६ मधुनः पलानि षोडश तस्मिन्देयानि शीतलीभूते । त्वक्पत्रमरिचकेसरमागधिकैलापले द्वे स्युः ॥ १२७ ॥ यवक्षारपलैकमेतत्प्राश्याग्निमात्रया विद्वान् । जरयति तृणकाष्ठान्यपि त्रिसप्तदिवसोपयोगेन ॥ १२८ ॥ कासश्वासभगन्दरकुष्ठान्यष्टादशोदराण्राष्टौ । मासोपयोगादेतत्क्षतक्षयं हन्ति राजयक्ष्माणम् ॥ १२९ ॥ षण्ढोऽप्यषण्ढतां च याति वर्षमात्रोपयोगेन । सुरलोकरोगनिचयप्रशमनकरणैकलक्ष्यमाहात्म्यौ ॥१३०॥ दिव्यं रसायनमिदं कृतवन्तावश्विनौ देवौ । हलीमके आमलकावलेहः । रसमामलकानां तु सुशुद्धं यन्त्रपीडितम् । द्रोणं पचेत्तु मृद्वग्नौ तत्र चेमानि दापयेत् ॥ १३१ ॥ चूर्णितं पिप्पलीप्रस्थं मधुकद्विपलं तथा । प्रस्थं गोस्तनिकायाश्च द्राक्षायाः कल्कपेषितम् ॥१३२॥ शृङ्गवेरपले द्वे च तुगाक्षीर्याः पलद्वयम् । तुलार्धं शर्करायाश्च तद्घनीभूतमुद्धरेत् ॥ १३३ ॥

५.] गदनिग्रहः । १५१ मधुप्रस्थसमायुक्तं लेहयेत्पलसंमितम् । हलीमकं कामलां च पाण्डुत्वं चापकर्षति ॥ १३४ ॥ कामलायां विडङ्गाद्यवलेहः । विडङ्गतिकफलामुस्तमधुकं कटुरोहिणी । अयोरजो हरिद्रे च चित्रकं गुडशर्करा ॥ १३५ ॥ खदिरस्य कषायेण चूर्णान्येतानि साधयेत् । मृद्वग्निसिद्धं तं लेहं लेहयेन्मधुसर्पिषा ॥ १३६ ॥ स लेहः कामलां हन्यादपि संवत्सरोत्थिताम् । पाण्डुरोगं च नुदति श्वयथुं चापि पैत्तिकम् ॥ १३७ ॥ श्वासे हरीतक्यवलेहः । भार्गीजटापलशतं सलिलार्मणाभ्यां युक्तं च मूलतुलया सहितं विपाच्य । पादस्थिते तु शतमत्र हरीतकीनां पक्तव्यमुज्ज्वलगुडस्य शतेन सार्धम् ॥ १३८ ॥ उत्तार्य तत्र शिशिरे मधुनः पलानि चत्वारि च त्रिगुणितानि पलत्रयं च । व्योषं त्रुटित्वगिभकेसरपत्रकाणा- मेषां पलं खलु निधेयमथोपयुज्य ॥ १३९ ॥ श्वासं सकासमपि शोषमथातिहिक्का- मेकाहिकं ज्वरमपीनसमुत्कटं च । हन्याद्रसायनमिदं हि पुरन्दरस्य प्रोक्तं सहस्रकरपुत्रभिषग्वराभ्याम् ॥ १४० ॥ अर्शसि कुटजावलेहः । कुटजत्वक्पलशतं जलद्रोणे विपाचयेत् । चतुर्भागावशेषं तु कषायमुपकल्पयेत् ॥ १४१ ॥ १. मूलतुलयेति दशमूलतुल्येत्यर्थः ।