गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

पिप्पल्याष्टगुणा चात्र प्रदेया सितशर्करा ॥ ७९ ॥ श्वासकासारुचिहरं चूर्णं दीपनकं परम् । हृत्पाण्डुग्रहणीदोषप्लीहशोफज्वरापहम् ॥ ८० ॥ छर्द्यतीसारशूलघ्नं मूढवातानुलोमनम् । कल्पयेद्गुटिकां चैव चूर्णं पक्त्वा सितोपलाम् ॥ ८१ ॥ गुटिका ह्यग्निसंयोगाच्चूर्णाल्लघुतरा मता । गुल्मे शार्दूलं चूर्णम् । भागवृद्ध्युत्तरं हिङ्गुवचाविडमहौषधम् ॥ ८२ ॥ यवानीमभयां चैव चूर्णं मस्वादिभिः पिबेत् । विबन्धानाहशूलार्शोवर्ध्मश्वासोदरापहम् ॥ ८३ ॥ ग्रहणीरोगशूलघ्नं शार्दूलं नाम दीपनम् । उदरे नारायणं चूर्णम् । यवानी त्रिफला धान्यं हपुषा सोपकुञ्चिका ॥ ८४ ॥ पृथ्वीका पिप्पलीमूलमजगन्धा शठी वचा । शताह्वा जीरकं व्योषं स्वर्णक्षीरी सचित्रका ॥ ८५ ॥ द्वौ क्षारौ पौष्करं मूलं कुष्ठं लवणपञ्चकम् । विडङ्गं च समांशानि दन्तीभागत्रयं तथा ॥ ८६ ॥ त्रिवृद्विशाले द्विगुणे सातला च चतुर्गुणा । एष नारायणो नाम चूर्णो रोगगणापहः ॥ ८७ ॥ एनं प्राप्य निवर्तन्ते रोगा विष्णुमिवासुराः । तक्रेणोदरिभिः पेयो गुल्मिभिर्बदराम्बुना ॥ ८८ ॥ आबद्धवाते सुरया वातरोगे प्रसन्नया । दधिमण्डेन विट्सङ्गे दाडिमाम्बुभिरर्शसि ॥ ८९ ॥ परिकर्तरि तिक्ताम्लैरूष्णाम्भोभिरजीर्णके । भगन्दरे पाण्डुरोगे कासे श्वासे गलग्रहे ॥ ९० ॥ दंष्ट्राविषे मूलविषे सगरे कृत्रिमे विषे । गवाक्षीसिंहकोष्टेन पेयमेतद्विरेचनम् ॥ ९१ ॥

३.] गदनिग्रहः । ७९ उदरे हपुषाद्यं चूर्णम् । हपुषां काञ्चनक्षीरीं त्रिफलां कटुरोहिणीम् । नीलिनीं त्रायमाणां च सप्तलां त्रिवृतां वचाम् ॥ ९२ ॥ सैन्धवं काचलवणं पिप्पलीं चेति चूर्णयेत् । दाडिमत्रिफलामांसरसमूत्रसुखोदकैः ॥ ९३ ॥ पेयोऽयं सर्वगुल्मेषु प्लीह्नि सर्वोदरेषु च । श्वित्रकुष्ठेष्वजरके सदने विषमाग्निषु ॥ ९४ ॥ शोफार्शःपाण्डुरोगेषु कामलायां हलीमके । वातपित्तकफोद्भूतान् विकारान् सन्निवारयेत् ॥ ९५ ॥ उदरे नाराचकं चूर्णम् । विडङ्गाजाजिकाचव्यत्रिफलाधान्यकं वचा । द्वौ क्षारौ पञ्चलवणं ग्रन्थिकं पुष्करं शठी ॥ ९६ ॥ यवानी कुञ्चिकी कुष्ठं विशाला धान्यकं वचा । शतपुष्पाऽजगन्धा च हेमक्षीरी सनीलिका ॥ ९७ ॥ हपुषा त्रिवृता दन्ती सातला द्विगुणोत्तरा । चूर्णं नाराचकं पीतं मद्यमस्त्वम्लकाञ्जिकैः ॥ ९८ ॥ गुल्मार्शोग्रहणीरोगान् श्वासकासोदराञ्जयेत् । उदरे सुवर्णसमकं चूर्णम् । पञ्चकोलं समरिचं द्वौ क्षारौ त्रिफला वचा ॥ ९९ ॥ यवानी कुञ्चिका हिङ्गु तिन्तिडीकाम्लवेतसौ । धान्याजगन्धात्रायन्तीदाडिमं सयवाग्रजम् ॥ १०० ॥ कटुका कौटजं बीजं सैन्धवं च समान् पृथक् । त्रिवृता सप्तला दन्ती कम्पिल्लो नीलिकाऽभया ॥ १०१ ॥ स्वर्णक्षीरी च द्विगुणा सर्वमेकत्र चूर्णयेत् । उष्ट्रमूत्रे तथा गव्ये सप्ताहं परिभावयेत् ॥ १०२ ॥ द्विगुणां शर्करां चात्र दापयेत्तत्पिबेत्त्र्यहम् । गोमूत्रत्रिफलाक्षाररसैर्मद्यैः सुखाम्बुना ॥ १०३ ॥

८२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः

गुल्मे द्वितीयमग्निमुखं चूर्णम् । चित्रकहपुषाग्रन्थिकसैन्धवसौवर्चलाजमोदाभिः । बिडधान्यसठीपुष्करकर्कूराजाजितिन्तिडीकैश्च ॥ १२५॥ चव्ययवानीदाडिमपृथ्वीकैलाम्लवेतसैश्च समैः । अग्निमुखोऽयं चूर्णः काञ्जिकमस्तूष्णवारिसीधूनाम् १२६ पीतोऽन्यतमेन नृभिर्गुल्मारुचिवाह्रिसादर्शूलानि । दुर्नामप्लीहोदरकफवातगदान्विनाशयति ॥ १२७ ॥

गुल्मे बृहदग्निमुखं चूर्णम् । द्वौ क्षारौ चित्रकं पाठा विडङ्गं लवणानि च । सूक्ष्मैला तगरं भार्गी कारवी हिङ्गु पौष्करम् ॥ १२८॥ सठी दार्वी त्रिवृन्मुस्ता वचा चेन्द्रयवास्तथा । धात्रीजी रकवृक्षाम्लश्रेयस्यः सोपकुञ्चिकाः ॥ १२९ ॥ अम्लवेतसमम्लीका दाडिमं सक्रडुत्रयम् । भल्लातकाजमोदं च यवानी सुरदारु च ॥ १३० ॥ अभयाऽतिविषा चव्या हपुषारग्वधस्तथा । तिलमुष्ककशिग्रूणां कोकिलाक्षपलाशयोः ॥ १३१ ॥ क्षाराम्यूनि तुल्यानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । लौहकिट्टं च सप्ताहं तप्तं गोमूत्रसेचितम् ॥ १३२ ॥ विद्वान्सुभावितं कृत्वा योगेऽस्मिन्रिक्षिपेत्ततः । मातुलुङ्गरसेनैव भावयेत्तु दिनत्रयम् ॥ १३३ ॥ दिनत्रयं तु शुक्तेन तथाऽऽर्द्रकरसेन च । सुभावितं ततः कृत्वा भक्तमध्ये प्रयोजयेत् ॥ १३४ ॥ एषोऽग्निकल्पचूर्णस्तु नाशयत्यचिराद्गदान् । अजीर्णकं तथाऽऽनाहं पञ्च गुल्मान् सुदुस्तरान् ॥ १३५॥ ग्रहणीपाण्डुरोगांश्च श्वासकासांश्च दारुणान् । अपस्मारं तथोन्मादं विभ्रमं च मदालयम् ॥ १३६ ॥

३.] गदनिग्रहः । ८३ प्रणोदत्युल्बणानेतानष्टमग्निं च दीपयेत् । समस्तव्यञ्जनोपेतं भक्तं कृत्वा तु भोजने ॥ १३७ ॥ प्रदद्यादस्य चूर्णस्य विडालपदकं भिषक् । ततस्तद्भवतां याति कोष्णत्वं च प्रपद्यते ॥ १३८ ॥ एतदग्निमुखं चूर्णं चूर्णराजो निगद्यते । ब्रह्मणा निर्मितं ह्येतदश्विभ्यां परिकीर्तितम् ॥ १३९ ॥ अग्निमान्द्ये वैश्वानरं चूर्णम् । लवणयवानीदीप्यककणनागरमुत्तरोत्तरं वृद्धम् । सर्वसमांशा पथ्या चूर्णो वैश्वानरः साक्षात् ॥ १४० ॥ गुल्मे द्वितीयं वैश्वानरं चूर्णम् । सैन्धवलवणात्कर्षौ द्वौ च यवान्यास्त्रयोऽजमोदायाः । पिप्पल्याश्चापि पलं पञ्चकर्षाणि शुण्ठ्याश्च ॥१४१ ॥ द्वादश हरीतकीनां चूर्णमिदं कारयेच्छ्लक्ष्णम् । मद्योष्णोदकयूषैः पिबेद्धि तक्रेण सर्पिषा वापि ॥१४२॥ गुल्मे तथा रुजायां पार्श्वोदरबस्तियोनिशूलेषु । वातानुलोमनकरं चूर्णं वैश्वानरं नाम ॥ १४३ ॥ गुल्मे तृतीयं वैश्वानरं चूर्णम् । माणिमन्थस्य भागौ द्वौ यवान्यास्तद्वदेव च । भागास्त्रयोऽजमोदाया नागराद्भागपञ्चकम् ॥ १४४ ॥ दश चैव हरीतक्याः सूक्ष्मचूर्णीकृताः शुभाः । मस्त्वारनालमद्येन सर्पिषोष्णोदकेन वा ॥ १४५ ॥ पीतं जयत्यामवातं गुल्मं हृद्वस्तिजं गदम् । वातानुलोमनं श्रेष्ठं चूर्णं वैश्वानरं स्मृतम् ॥ १४६ ॥ अग्निदीप्त्यर्थे ज्वालामुखं चूर्णम् । हिङ्ग्वम्लवेतसकटुत्रिकचित्रकेभ्यः सक्षारपौष्करफलत्रिकदाडिमेभ्यः ।

८४ आयुर्वेदियग्रन्थमाला । [चूर्णाधिकारः कर्षान्पृथग्गुडपलान्यवचूर्ण्य बद्ध्वा ज्वालामुखोऽयमनलस्य करोति दीप्तिम् ॥ १४७ ॥ उदावर्ते नाराचकं चूर्णम् । हिङ्गु कुष्ठं वचा चैव स्वर्जिका बिडमेव च । एको द्वावथ चत्वारस्तथाऽष्टौ षोडशैव च ॥ १४८ ॥ यथाक्रमकृतान् भागांश्चूर्णमानाहभेदनम् । एष नाराचविवृतो योगो नाराचको मतः ॥ १४९ ॥ उदावर्तेषु शूलेषु गुल्मेष्वथ भगन्दरे । हृद्रोगे च प्रमेहे च योगोऽयं शमनः परः ॥ १५० ॥ सारस्वतं चूर्णम् । कुष्ठाश्वगन्धसैन्धवपिप्पलिमरिचं द्विजीरकं शुण्ठी । पाठाऽजमोदसहिता समभागा चूर्णिता च वचा १५१ प्रातर्मधुसर्पिभ्यां बिडालपदमात्रमेतदवलिह्य । सप्ताहं पथ्याशी किन्नरमधुरस्वरो भवति मर्त्यः॥१५२॥ द्विगुणीकृते च तस्मिन्मेधावी भवति मृष्टवाक्यश्च । त्रिगुणीकृते च तस्मिञ्छ्लोकसहस्रं पठत्याशु ॥ १५३ ॥ दुर्मेधसः किलायं भिक्षोराचार्यलोकसेनेन । अप्रार्थितेन दत्तो योगवरो नन्दनविहारे ॥ १५४ ॥ बृहत्सारस्वतं चूर्णम् । कुष्ठाश्वगन्धे लवणाजमोदे द्वे जीरके त्रीणि कटूनि पाठा । माङ्गल्यपुष्पी च समानि चूर्णं कृत्वा तु चूर्णेन वचोद्भवेन १५५ तुल्येन युक्तं बहुशो रसेन तद्भावितं ब्रह्मविनिर्मितायाः । सर्पिर्मधुभ्यां च ततोऽक्षमात्रं लिह्यान्नरः सप्तदिनं हिताशी १५६ सौस्वर्यमिच्छन्मनसश्च धैर्यं मेधां तथेच्छन्द्विगुणं च कालम् । पठेन्नरः श्लोकसहस्रमह्ना तद्द्ब्रह्मयुक्तं त्रिगुणं च कालम्॥१५७॥ १ प्रत्येकं कर्षमितान् हिङ्ग्वादीनां यावन्तः कर्षास्तावन्ति गुडपलानीत्यर्थः ।

३.] गदनिग्रहः । ८५ सारस्वतमिदं चूर्णं ब्रह्मणा निर्मितं स्वयम् । जगद्धितार्थं लोकानां दुर्मेधसां विचेतसाम् ॥ १५८ ॥ अर्शोरोगे यवानिकाद्यं चूर्णम् । यवान्यतिविषा कुष्ठं वचा हिङ्गु हरीतकी । कत्तृणं रोहिषं मुस्तं रास्ना विबुधदारु च ॥ १५९ ॥ पिप्पल्यः शृङ्गवेरं च मरिचं चव्यचित्रकौ । मातुलुङ्गस्य मूलानि पलाशमूलकानि च ॥ १६० ॥ त्रिफला पुष्करसठी सूक्ष्मैला त्वग्हरीतकी । अजाजी चेति तच्चूर्णं पिबेदुष्णोदकासवैः ॥ १६१ ॥ एतदर्शोविबन्धानां प्रयोगादमृतोपमम् । श्वासकासे बिभीतकाद्यं चूर्णम् । बिभीतकं सातिविषं भद्रमुस्तं च पिप्पली । भार्गी च शृङ्गवेरं च सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ १६२ ॥ तानि चूर्णानि मद्येन पीतान्युष्णोदकेन वा । नाशयन्ति नृणां क्षिप्रं श्वासकासापतन्त्रकान् ॥ १६३ ॥ हिक्काकासे रेणुकाद्यं चूर्णम् । हरेणुश्चोरकं मुस्तं सूक्ष्मैलासठिनागरम् । त्वगेला पुष्करं शृङ्गी ह्रीवेरागरुकेसरम् ॥ १६४ ॥ यवान्यामलकी भार्गी पिप्पली सुरसा तथा । सिताचतुर्गुणं चूर्णं तत्पीतं लीढमेव वा ॥ १६५ ॥ अन्नपानप्रयुक्तं वा भक्षितं वापि केवलम् । कासहिक्काज्वरश्वासपार्श्वशूलं च नाशयेत् ॥ १६६ ॥ हिक्काश्वासे सुरसाद्यं चूर्णम् । सुरसा चोरकं शृङ्गी सूक्ष्मैला पुष्करं सठी । पिप्पलीत्वग्विडाक्षारशुण्ठीहिङ्ग्वम्लवेतसम् ॥ १६७ ॥ भार्गी तामलकी जीवा वृक्षाम्लश्चेति चूर्णितम् । हिक्काश्वासविबन्धाशःकासहृत्पार्श्वशूलनुत् ॥ १६८ ॥ ८

४६ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [चूर्णाधिकारः तमकश्वासे शठ्याद्यं चूर्णम् । शठीचोरकजीवन्तीत्वग्मुस्तापुष्कराह्वयम् । सुरसातामलक्येलापिप्पल्यगरुनागरम् ॥ १६९ ॥ वालकं च समं चूर्णं कृत्वाष्टगुणशर्करम् । सर्वथा तमके श्वासे हिक्कायां च प्रयोजयेत् ॥ १७० ॥ दन्तरोगे तिक्तकं चूर्णम् । मुस्तं त्रिकटुकं पाठां त्वग्बीजं वत्सकस्य च । निम्बं पटोलं कटुकां हरिद्रां धन्वयासकम् ॥ १७१ ॥ जातीप्रवालं भूनिम्बं मधुकं सरसाञ्जनम् । त्रायमाणां गुडूचीं च त्रिफलां चेति चूर्णयेत् ॥ १७२ ॥ चूर्णोऽयं तिक्तको नाम कवलः प्रतिसारिणम् । दन्तमूलास्यगलजाञ्रोगानाशु व्यपोहति ॥ १७३ ॥ दन्तरोगे पीतकं चूर्णम् । पटोलदार्बीमधुकं प्रियङ्गुमतिविषा घनम् । सनागपुष्पं त्रायन्ती भूनिम्बं तिक्तरोहिणी ॥ १७४ ॥ विभीतकं दाडिमत्वग्घरिहालं मनःशिला । समांशानि त्रिभागांशं सशैलेयं रसाञ्जनम् ॥ १७५ ॥ पीतकं चूर्णमेतद्धि मध्वाक्तं प्रतिसारणम् । दन्तमूलगलास्योष्ठजिह्वातालुविकारिणाम् ॥ १७६ ॥ गलरोगे कालकं चूर्णम् । गृहधूमो यवक्षारः पाठा व्योषं रसाञ्जनम् । तेजोह्वा त्रिफला रोध्रं चित्रकं चेति चूर्णयेत् ॥ १७७ ॥ सक्षौद्रं धारयेदेतद्गलरोगविनाशनम् । कालकं नाम चूर्णं तु दन्तास्यगलरोगनुत् ॥ १७८ ॥ मुखरोगे द्वितीयं पीतकं चूर्णम् । मनःशिला यवक्षारो हरितालं ससैन्धवम् । दार्बी त्वगेति तच्चूर्णं माक्षिकेण समायुक्तम् ॥ १७९ ॥

३.] गदनिग्रहः । ८७ मूर्च्छितं घृतखण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत् । मुखरोगेषु च श्रेष्ठं पीतकं नाम चूर्णकम् ॥ १८० ॥ कासे जीवन्त्याद्यं चूर्णम् । जीवन्ती मधुकं पाठा त्वक्क्षीरी त्रिफला सठी । मुस्तैलापद्मकं द्राक्षा द्वे बृहत्यौ वितुन्नकम् ॥ १८१ ॥ सारिवा पौष्करं मूलं कर्कटाख्यं रसाञ्जनम् । पुनर्नवा लोहरजस्त्रायमाणा यवानिका ॥ १८२ ॥ भार्गी तामलकी वृद्धिविडङ्गं धन्वयासकम् । क्षारचित्रकचव्याम्लवेतसव्योषदारु च ॥ १८३ ॥ चूर्णीकृत्य समांशानि लेहयेन्मधुसर्पिषा । चूर्णं पाणितलं कृत्वा पञ्चकासान्व्यपोहति ॥ १८४ ॥ अतिसारे भूनिम्बाद्यं चूर्णम् । भूनिम्बकटुकाव्योषमुस्तकेन्द्रयवान् समान् । द्वौ चित्रकाद्वत्सकत्वग्भागान् षोडश चूर्णयेत् ॥ १८५॥ चूर्णं मस्त्वम्बुना पीतं ग्रहणीदोषगुल्मजित् । कामलाज्वरपाण्डुत्वमेहारुच्यतिसारजित् ॥ १८६ ॥ ग्रहण्यां पाठायं चूर्णम् । पाठा प्रतितिषा मुस्तं व्योषभूनिम्बवत्सकाः । तिक्ताचित्रकदुस्पर्शास्तुल्यैस्तैः कुटजः समः ॥ १८७ ॥ गुडशीताम्बुना पीतो ग्रहणीहाऽग्निकारकः । ग्रहण्यां नागराद्यं चूर्णम् । नागरातिविपामुस्तं भूनिम्बं सरसाञ्जनम् । वत्सकत्वक्फलं बिल्वं पाठां कटुकरोहिणीम् ॥ १८८॥ पिबेत्समांशकं चूर्णं सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना । पैत्तिके ग्रहणीदोषे रक्तं यश्चोपवेश्यते ॥ १८९ ॥ राजयक्ष्मणि सितोपलाद्यं चूर्णम् । सितोपलां तवक्षीरीं पिप्पलीं बहुलां त्वचम् ॥ १९० ॥

४८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः

अन्त्यादूर्ध्वं द्विगुणीतं लेहयेत्क्षौद्रसर्पिषा । चूर्णकं प्राशयेच्चैतच्छ्वासकासकफातुरम् ॥ १९१ ॥ सुप्तजिह्वारोचकिनं मन्दाग्निं पार्श्वशूलिनम् । हस्तपादांशदाहेषु ज्वरे रक्ते तथोर्ध्वगे ॥ १९२ ॥ योनिदोषे पुष्यानुगं चूर्णम् । पाठा जम्ब्वाम्रयोर्मज्जा शिलोद्भेदं रसाञ्जनम् । अम्बष्ठकी मोचरसः समङ्गा पद्मकेशरम् ॥ १९३ ॥ बाह्लिकातिविषे बिल्वं रोध्रं मुस्तं सगैरिकम् । कट्फलं मरिचं शुण्ठी मृद्वीका रक्तचन्दनम् ॥ १९४॥ कट्वङ्गवत्सकानन्ताधातकीमधुकार्जुनम् । पुष्येणोद्धृत्य तुल्यानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ १९५॥ तानि क्षौद्रेण संयोज्य पाययेत्तण्डुलाम्बुना । अर्शःसु चातिसारेषु रक्तं यच्चोपवेश्यते ॥ १९६ ॥ दोषा दन्तकृता ये च बालानां तांश्च नाशयेत् । योनिदोषं रजोदोषं जलं श्वेतं सपाण्डुरम् १९७ ॥ स्त्रीणां श्यावारुणं यच्च प्रसह्य विनिवर्तयेत् । चूर्णं पुष्यानुगं नाम हितमात्रेयपूजितम् ॥ १९८ ॥ पाण्डुरोगे योगराजं चूर्णम् । त्रिफलायास्त्रयो भागास्त्रयस्त्रिकटुकस्य च । भागश्चित्रकमूलस्य विडङ्गानां तथैव च ॥ १९९ ॥ मुस्ताकम्पिल्लयोर्भागो देयश्चापि पृथक् पृथक् । पञ्चाश्मजतुनो भागास्तथा रूप्यमलस्य च ॥ २००॥ माक्षिकस्य तु शुद्धस्य लोहस्य रजसस्तथा । अष्टौ भागाः सितायाश्च तत्सर्वं सूक्ष्मचूर्णितम् ॥ २०१ ॥ माक्षिकेणाप्लुतं स्थाप्यमायसे भाजने शुभे । उदुम्बरसमां मात्रां नरः खादेद्यथाग्निना ॥ २०२ ॥

गदनिग्रहः । ८९ दिने दिने प्रयोक्तव्यं जीर्णे भोज्यं यथेप्सितम् वर्जयित्वा कुलत्थांश्च काकमाचीं कपोतकान् ॥२०३॥ योगराजोऽयमाख्यातो योगोऽयममृतोपमः । रसायनमिदं श्रेष्ठं सर्वरोगहरं शिवम् ॥ २०४ ॥ पाण्डुरोगं विषं कासं यक्ष्माणं विषमज्वरम् । कुष्ठान्यजरकं मेहान् श्वासं हिक्कामरोचकम् । विशेषाद्गन्त्यपस्मारं कामलां गुदजानि च ॥ २०५ ॥ कुष्ठे त्रिफलाद्यं चूर्णम् । त्रिफलातिविषाकटुकानिम्बकलिङ्गवचापटोलानाम् । मागधिकरजनीद्वयपद्मकमार्गीमूर्वाविशालानाम् २०६॥ भूनिम्बपलाशानां दद्याद्विपलं त्रिवृत्त्रिगुणा । तैश्च समाना ब्राह्मी तच्चूर्णं सुसितुत् परम् ॥ २०७ ॥ मन्दाग्नौ व्योषाद्यं चूर्णम् । सव्योषं क्रिमिजित्सपञ्चलवणं साजाजिकं साभयं सक्षारं सहुताशनं सचविकं सग्रन्थिकं सत्रिवृत् । एतच्चूर्णमुदश्विता प्रपिबतोष्णेन वा वारिणा वह्निर्वृद्धिसुपैति सर्वगदजिद्ब्राजिष्णुतामावहेत् ॥२०८॥ पाण्डुरोगे खण्डसमकं चूर्णम् । त्रिफलाव्योषबिल्वाब्दपिप्पलीमूलचित्रकैः । त्वगेलापत्रचविकातिन्तिण्डीकाम्लवेतसैः ॥ २०९ ॥ समांशैर्धातुमाक्षीकं सर्वैस्तुल्यं प्रदापयेत् । लौहचूर्णं समं तैश्च सर्वैः खण्डं समांशकम् ॥ २१० ॥ चूर्णितं मधुना लेह्यं वटकान् वा समाक्षिकान् । भक्षयित्वा यथासात्म्यमनुपानं प्रयोजयेत् ॥ २११ ॥ नाशयेत्कुष्ठमालस्यं प्रमेहोदरकामलाः । पाण्डुरोगं तथा कासं हलीमकशिरोरुजम् ॥ २१२ ॥

९० आयुर्वेदियग्रन्थमाला । [चूर्णाधिकारः प्रसेकमरुचिं मूर्च्छां हृल्लासं मन्दवह्निताम् । रक्तपित्तं परीसर्पं श्वयथुं च नियच्छति ॥ २१३ ॥ शोफे पाठाद्यं चूर्णम् । पाठा सकुष्णा गजपिप्पली च निदिग्धिका नागरचित्रकौ च । सपिप्पलीमूलमजाजीरात्रिमस्तं च चूर्णं सुखतोयपीतम् । हन्यात्रिदोषं चिरजं च शोफं कुष्ठं च चूर्णस्य हि सुप्रयोगात् २१४ कुष्ठे बाकुचिकाद्यं चूर्णम् बाकुची त्रिफला वह्निर्भल्लातं च शतावरी । सिन्दुवारोऽश्वगन्धा च निम्बः पञ्चाङ्गसंयुतः ॥२१५॥ मासैकं भक्षितं हन्ति चूर्णमेषां समांशकम् । सर्वकुष्ठानि वातांश्च रोगिणां नात्र संशयः ॥ २१६ ॥ कुष्ठे पृथुनिम्बपञ्चकं चूर्णम् । काले त्वक्छदसारबीजकुसुमैर्निम्बस्य तुल्यांशकैः कृत्वा चूर्णमदः कटुत्रिकनिशाधात्र्यक्षपथ्यायुतैः । पञ्चारिष्टमिदं पयोमधुघृतैरुष्णाम्बुना वा पुमान् पीत्वा कासगरप्रमेहपिटिकाकुष्ठादिभिर्मुच्यते ॥ २१७॥ कुष्ठे बृहत्पञ्चनिम्बकं चूर्णम् । रसायनं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणाऽमिततेजसा । प्रोक्तं यच्च्यवनादिभिरुपयुक्तं महर्षिभिः ॥ २१८ ॥ पुष्पकाले तु निम्बस्य कुसुमानि समाहरेत् । फलकाले फलं चैव मूलं पत्रं त्वचं तथा ॥ २१९ ॥ चित्रकोऽथ विडङ्गानि व्याधिघातकशक्रजौ । भल्लातकं हरीतक्यः शुण्ठी चामलकैः सह ॥ २२० ॥ श्वदंष्ट्रा लोहचूर्णं च भृङ्गरस्वरसाभावितम् । अरिष्टखदिराभ्यां च भावयेत्पञ्चनिम्बकम् ॥ २२१ ॥ भावयित्वा पुनः पिष्टमेकस्थाने च कारयेत् । ततो विडालपदकं सर्पिषा माक्षिकेण वा ॥ २२२ ॥

गदनिग्रहः । ९१ सुखाम्बुना वा तत्पीतं तत्क्षणादेव जीर्यति । हन्यात्कुष्ठानि सर्वाणि सप्त चैव महाक्षयान् ॥ २२३ ॥ अर्शांसि वातगुल्मं च खालित्यं पलितानि च । वातरक्तं विशेषेण श्वित्रं कुष्ठं तथैव च ॥ २२४ ॥ कुष्ठनाशनमेतद्धि ब्रह्मणा गदितं पुरा । वातातपसहो ह्येष न चात्र नियमः कचित् ॥ २२५ ॥ ग्राम्यधर्मं च कुर्वाणो भोजनं सार्वकार्मिकम् । मासमात्रोपयोगेन जीवेद्वर्षशतं पुमान् ॥ २२६ ॥ सर्वकामप्रसक्तोऽपि सर्वरोगैः प्रमुच्यते । षण्मासमुपपयोगेन सर्पैरपि न दश्यते ॥ २२७ ॥ वर्षमात्रोपयोगेन जीवेद्वर्षशतत्रयम् । नास्मात्परमस्त्वन्यत्कुष्ठरोगस्य भेषजम् ॥ २२८ ॥ साध्यानि यानि कुष्ठानि तान्येवासुं प्रकुर्वतः । निवर्तन्ते यथा क्रुद्धे सौपर्णे पवनाशिनः ॥ २२९ ॥ मन्दाग्नौ लवणभास्करं चूर्णम् । पिप्पली पिप्पलीमूलं धान्यकं कृष्णजीरकम् । सैन्धवं च बिडं चैव पत्रं तालीसकेसरम् ॥ २३० ॥ एषां द्विपलिकान् भागान् पञ्च सौवर्चलस्य च । सारिवाजाजिशुण्ठीनामेकैकस्य पलं पलम् ॥ २३१ ॥ त्वगेला चार्धभागे च समुद्रात्कुडवद्वयम् । दाडिमात्कुडवं चैकं द्वे पले चाम्लवेतसात् ॥ २३२ ॥ एतच्चूर्णीकृतं श्लक्ष्णं गन्धाढ्यममृतोपमम् । लवणं भास्करं नाम भास्करेण विनिर्मितम् ॥ २३३॥ जगतोऽस्य हितार्थाय वातश्लेष्मामयापहम् । तक्रमस्तुसुराशुक्तसीधुकाञ्जिकयोजितम् ॥ २३४ ॥ जाङ्गलानूपमांसेषु भक्ष्येषु विविधेषु च । मन्दाग्नीनां खादयतां शक्तो भवति पावकः ॥ २३५ ॥

९२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः अर्शांसि ग्रहणीदोषशोषकुष्ठभगन्दरान् ॥ हृद्रोगमामदोषांश्च विविधानुदरस्थितान् ॥ २३६ ॥ प्लीहानं वातगुल्मं च श्वासकासोदरक्षयान् । शूलं च नाशयेत्तत्तुष्टो नृप इवापदः ॥ २३७ ॥ परिणामशूले सामुद्राद्यं चूर्णम् । सामुद्रं सैन्धवं क्षारौ रुचकं रोमकं बिडम् । दन्ती लोहरजः किट्टं त्रिवृत्सूरणकं समम् ॥ २३८ ॥ दधिगोमूत्रपयसा मन्दपावकपाचितम् । तं यथाग्निबलं चूर्णं किंचिदुष्णेन वारिणा ॥ २३९ ॥ जीर्णे जीर्णे तु भुञ्जीत मांसादिस्निग्धभोजनम् । नाभिशूलमुरःशूलं गुल्मप्लीहभवं च यत् । परिणामसमुत्थस्य शूलस्य च हितं परम् ॥ २४० ॥ तुम्बर्वाद्यं चूर्णम् । चूर्णं तदेतदिति तुम्बरुपुष्कराह्व- पथ्याम्लवेतसविडं रुचकं सहिङ्गु । सिन्धूद्भवेन सहितं यववारिपीतं शूलापतन्त्रकविकारहरं यदुक्तम् ॥ २४१ ॥ शूले हिङ्ग्वष्टकं चूर्णम् । व्योषाममोदयुतजीरकयुग्मसिन्धु- चूर्णं सरामठविभागमिति प्रयुक्तम् । हिङ्ग्वष्टकं हरति हृज्जठरान्तराल- शूलानि गुल्मगुदजग्रहणीविकारान् ॥ २४२ ॥ अरोचके द्वितीयं हिङ्ग्वष्टकं चूर्णम् । त्रिकटुकमजमोदा सैन्धवं जीरके द्वे समधरणधृतानामष्टमो हिङ्गुभागः । प्रथमकवलयुक्तं सर्पिषा चूर्णमेत- ज्जनयति जठराग्निं वातगुल्मं निहन्ति ॥२४३॥

३.] गदनिग्रहः । ९३ मन्दाग्नौ रामठायं चूर्णम् । रामठं रुचकं वह्निर्बचाजीरकनागरम् । विडङ्गं चित्रकं कुष्ठं कणामरिचवेतसम् ॥ २४४ ॥ दीप्यकं चेति सर्वाणि समभागानि कारयेत् । चूर्णमुष्णाम्बुना पीतं वह्निवृद्धिकरं परम् ॥ २४५ ॥ सर्वाङ्गशूले चित्रकाद्यं चूर्णम् । चित्रकं पिप्पलीमूलं पिप्पली गजपिप्पली । हिङ्गु पुष्करमूलं च दाडिमं कृष्णजीरकम् ॥ २४६ ॥ विडङ्गधान्यहपुषाशताह्वाहिङ्गुपत्रिकाः । चव्याम्लवेतसाजाजीबस्तगन्धाशटीवचाः ॥ २४७ ॥ तुम्बरूण्यजमोदा च यवानी रुचकं तथा । समभागानि सर्वाणि सर्वैस्तुल्यं तु नागरम् ॥ २४८ ॥ सूक्ष्मचूर्णं ततः कृत्वा मातुलुङ्गेन भावयेत् । ततो बिडालपदकं पिबेदुष्णेन वारिणा ॥ २४९ ॥ मद्येन मस्तुना वापि यूषेणापि रसेन वा । जयेत्सर्वाङ्गजं शूलं कोष्ठगं कुक्षिगं तथा ॥ २५० ॥ अर्शोजठरगुल्मघ्नं दीपनीयं विशेषतः । चित्रकाद्यमिदं चूर्णमामवातहरं परम् ॥ २५१ ॥ मन्दाग्नौ सैन्धवाद्यं चूर्णम् । सिन्धुसौवर्चलव्योषपथ्याजीरकचित्रकैः । विडङ्गयावशूकाह्वपाक्यग्रन्थिकरोमकैः ॥ २५२ ॥ तृवृच्चव्ययुतैश्चूर्णं तक्रेणाम्लाम्बुना पिबेत् । कल्पितं वह्निदीप्त्यर्थं प्रातरुत्थाय मानवः ॥ २५३ ॥ वातव्याधौ सामुद्राद्यं चूर्णम् । सामुद्रसौवर्चलसैन्धवानां क्षारो यवानामाजमोदभागः । हरीतकीपिप्पलीशृङ्गवेरं हिङ्गु विडङ्गं च समानि कुर्यात् ॥२५४॥

९४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः

एतानि चूर्णानि घृतप्लुतानि भुञ्जीत पिण्डान् प्रथमं तु पञ्च। अजीर्णवातं ग्रहगुल्मवातं वातप्रमेहं विषमं च वातम्। विषूचिकाकामलपाण्डुरोगान् श्वासं च कासं च हरेत्प्रयुक्तं २५५ नारसिंहं चूर्णम् । प्रस्थं शतावरीचूर्णं प्रस्थं गोक्षुरकस्य च । वाराह्या विंशतिपलं गडूच्याः पञ्चविंशतिः ॥ २५६ ॥ भल्लातकानां द्वात्रिंशच्चित्रकस्य दशैव तु । तिलानां लुञ्चितानां च प्रस्थं दद्यात्सुचूर्णितम् ॥ २५७ त्र्यूषणस्य पलान्यष्टौ शर्करायाश्च सप्ततिः । माक्षिकं शर्करार्धेन तदर्धेन च वै घृतम् ॥ २५८ ॥ शतावरीसमं देयं विदारीकन्दचूर्णकम् । एतानि सूक्ष्मचूर्णानि स्निग्धे भाण्डे निधापयेत् ॥२५९ पलार्धमुपयुञ्जीत यथेष्टं चात्र भोजनम् । एष मासोपयोगेन जरां हन्ति रुजामपि ॥ २६० ॥ वलीपलितखालित्यप्लीहव्याधींश्च पीनसान् । भगन्दरं मूत्रकृच्छ्रमश्मरींश्च भिनत्त्यपि ॥ २६१ ॥ अष्टादशैव कुष्ठानि तथाष्टावुदराणि च । प्रमेहं च महाव्याधिं पञ्चकासान् सुदुस्तरान् ॥ २६२ ॥ अशीतिर्वातजान् रोगांश्चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् । विंशतिः श्लैष्मिकांश्चैव संसृष्टान् सान्निपातिकान् । एतान् सर्वरुजो हन्ति वृक्षमन्द्राशनिर्यथा ॥ २६३ ॥ सकाञ्चनाभो मृगराजविक्रमस्तुरङ्गवेगो जलदौघनिःस्वनः । स्त्रीणां शतं गच्छति सोऽतिरम्यः सुरूपवान् सत्ववतां वरिष्ठः ॥ पुत्रान् संजनयेद्धिमान्नारसिंहनिभांस्तथा । नारसिंहेति विख्यातश्चूर्णो रोगगणापहः ॥ २६५ ॥

गदनिग्रहः । ९५ अतिसारे गङ्गाधरं चूर्णम् । अरुलुकघनशुण्ठीधातकीबिल्वरोध्रं कुटजफलसमेतं मोचनिर्यासयुक्तम् । अतिविषजलपाठाः साहकारं च बीजं मसृणमधुविमिश्रं तण्डुलाम्बुप्रपीतम् ॥ २६६ ॥ कफोद्भवं मारुतपित्तसंभवं जयेदतीसाररयं तथाऽऽमजम् । प्रवृद्धगङ्गाधरनाम चूर्णकं तथा हि दोषं ग्रहणीभवं च ॥ २६७ ॥ गुल्मे कटुत्रिकाद्यं चूर्णम् । कटुत्रिकं तिक्तकरोहिणीघनं किराततिक्तोऽथ शतक्रतोर्यवाः । ससप्तपर्णातिविषादुरालभाः पटोलमूलं सह त्रायमाणया ॥ २६८ गडूचीचव्यं सविडङ्गनिम्बकं प्रियङ्गुनीलोत्पलरोध्रमञ्जनम् । सधातकीमोचरसं सुचूर्णितं बुभुक्षितेऽद्यान्मृदुभोजनं हितम् ॥ शशैः सलावैरथवापि तित्तिरीर्निहन्ति गुल्मान् कफपित्तसंभवान्। ज्वरातिसारग्रहणीगदारुचीन् प्रमेहमूत्रक्षयवर्ध्मविद्रधीन् २७० अजीर्णपाण्डुक्षतकासशोफान् सदा प्रयुक्तः सगुडः कटुत्रिकः । स्थौल्ये व्योषाद्यं चूर्णम् । व्योषकट्वीवराशिश्रुविडङ्गातिविषास्थिराः । हिङ्गुसौवर्चलाजाजीयवानीधान्यचित्रकाः ॥ २७१ ॥ निशे बृहत्यौ हपुषा पाठा मूलं च केबुकात् । एतच्चूर्णं मधु घृतं तैलं चापि दशांशकम् ॥ २७२ ॥ शक्तुभिः षोडशगुणैर्युक्तं पीतं निहन्ति तत् । नृणां स्थौल्यादिकान्दोषान् कफमेदोभवांस्तथा ॥२७३॥ हृद्रोगकामलाश्रित्रश्वासकासगलग्रहान् । बुद्धिमेधास्मृतिकरं सन्नस्याग्नेश्च दीपनम् ॥ २७४ ॥ वातकासे विडङ्गाद्यं चूर्णम् । विडङ्गं नागरं द्राक्षा पिप्पली हिङ्गु सैन्धवम् । भार्गी क्षारश्च तच्चूर्णं पिवेद्धि घृतमात्रया ॥ २७५ ॥

९६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः सकलेऽनिलजे कासे हिक्कायामनिलार्तिषु । गुल्मे वचाद्यं चूर्णम् । वचा वत्सकबीजं च कुष्ठं चित्रकमेव च ॥ २७६ ॥ पिप्पली शृङ्गवेरं च पाठा कटुकरोहिणी । यवानी च पटोलं च सैन्धवातिविषे तथा ॥ २७७ ॥ हपुषा चाजगन्धा च शठी पौष्करमेव च । एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ २७८ ॥ ततो बिडालपदकं पिबेदुष्णेन वारिणा । गुल्मान् पञ्च च हृद्रोगान् कुक्षिशूलं च नाशयेत् २७९ पाण्डुरोगे किराततिक्ताद्यं चूर्णम् । किराततिक्तं सुरदारु दार्वी मुस्ता गडूची कटुका पटोलम् । दुरालभा पर्पटकं सनिम्बं फलत्रिकं वह्निकटुत्रिकं च ॥ २८० ॥ विडङ्गसारं च समांशकानि ह्ययोरजोऽर्धेन विचूर्णितानि । खादन्नरः क्षौद्रघृतेन ईपत्स्थिरांश्च घोरानथ पाण्डुरोगान् २८१ आमोद्भवान् वातसमुत्थितांश्च पित्तोद्भवांश्श्लेष्मसमुद्भवांश्च । दुष्टव्रणान्वै कफविद्रधींश्च श्वित्राणि हन्याच्छतशः प्रयोगः २८२ कुष्ठादौ खण्डसमं चूर्णम् । त्रिफलाव्योषबिल्वाब्दपिप्पलीमूलचित्रकैः । त्वगेलापत्रचविकातिन्तिडीकाम्लवेतसैः ॥ २८३ ॥ समांशं धातुमाक्षीकं सर्वैस्तुल्या सिता भवेत् । भक्षयित्वा यथा सम्यगनुपानं प्रयोजयेत् ॥ २८४ ॥ चूर्णितं मधुना लेह्यं वटकान् वा समाक्षिकान् । नाशयेत्कुष्ठमालस्यं प्रमेहोदरकामलान् ॥ २८५ ॥ पाण्डुत्वं ग्रहणीदोषं हलीमकशिरोरुजम् । प्रसेकमरुचिं मूर्च्छां हृल्लासं मन्दवह्निताम् ॥ २८६ ॥ रक्तपित्तं परीसर्पं श्वयथुं चाङ्गतापताम् । लभेताऽऽयुस्सुत्साहं बलवर्णस्थिराङ्गताम् ॥ २८७ ॥

चूर्णं खण्डसमं नाम समस्तान्नाशयेद्गदान् । कुष्ठे बाकुच्याद्यं चूर्णम् । पलानि संगृह्य दशेन्दुराज्या फलत्रयस्यापि समानमेतत् । विडङ्गसारस्य पलानि सप्त शिलाजतोऽर्धं च पुरस्य चैकम् ॥२८८ शतं च भल्लातकसत्फलानां पलं तथा पुष्करमूलनाम्नः । पलत्रयं लोहभवं सुचूर्णं तुरी पलार्धं ह्यथ कर्षभागाः ॥ २८९॥ सपत्रमुस्ताकणयष्टिकानां सचित्रकग्रन्थिककेशराणाम् । न्यग्रोधमूलोषणकुङ्कुमानामेकत्र संचूर्ण्य समं तु खण्डम् ॥२९०॥ खादेद्यथाग्निः प्रयतस्तु मात्रां कुष्ठान्यशेषाण्यपयान्ति नाशम् । अर्शोविकाराः षडपि प्रवृद्धाः श्वित्राणि चित्राण्युदराणि चाष्टौ ॥ क्षयाश्च कृच्छ्रः खलु पाण्डुरोगः कण्ठामया विंशतिरेव मेहाः । उन्मादरोगज्वरनेत्ररोगा नासोद्भवा पञ्चविधाश्च गुल्माः ॥२९२ वातमशीतिविकारं चत्वारिंशत्प्रभेदजं पित्तम् । श्लेष्माणं विंशतिकं विनाशमायाति दुष्टमपि ॥ २९३ ॥ भवति रुचिरदीप्तिर्गौरवर्णो मनुष्यः समधिकशतवर्षं जीवतीह प्रगल्भम् । विघटितघनरोगो मासमात्रप्रयोगा- द्युवतिनयनहारी हृष्टपुष्टो वृषश्च ॥ २९४ ॥ उदरे भस्मार्कचूर्णम् । युगर्तुसंख्यानि दलानि भानोश्चत्वारि काण्डानि सुधाद्रुमस्य । सुरेन्द्रवल्या दश सत्फलानि पञ्चैव पत्राणि कुमारिकायाः २९५ चत्वारि वृन्ताकवरोः फलानि व्याघ्रीचतुःषष्टिफलानि युक्त्या । पञ्चाङ्गमेकं हरिपूर्णकन्दं सिद्धार्थतैलं च पलप्रमाणम् ॥२९६॥ यवाहसौवर्चलधूर्त्तवार्धैः पलं पलं स्यात्क्रमशश्चतुर्णाम् । पलानि पञ्चैव शिवाह्वयस्य गोक्षुरकं चाऽपि वदन्ति वैद्याः २९७ गुरूपदेशादधिगम्य सम्यग्भाण्डे खबुद्ध्याऽर्कदलानि मुक्त्वा । सर्वाणि चान्यानि महौषधानि सिद्धार्थतैलेन विमिश्रितानि ॥

९८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः प्रक्षिप्य संरुद्ध्य मुखं तदीयं मृत्कर्पटं सन्धिषु वेष्टनीयम् । गम्भीरगर्ते कुहरे निवेश्य प्रच्छादनीयं छगणैः प्रभूतैः ॥ २९९ उत्तार्य यत्नेन सुशीतलं तं क्षारं चतुर्भिः प्रहरैः सुसिद्धम् । सूक्ष्मीकृतं जीरककर्षषट्कं मध्ये क्षिपेदर्धपलं क्षवस्य ॥ ३०० ॥ तदाढ्यवाते ह्यथ पाण्डुरोगे भगन्दराजीर्णविषूचिकासु । आनाहबन्धे ग्रहणीविकारे पाषाणिके विद्रधिमूत्रकृच्छ्रे॥३०१॥ तक्रेण कर्षार्धमिदं प्रदेयं भस्मार्कचूर्णं दधिमस्तुना वा । श्वासे सकासे हृदयोपरोधे कण्ठग्रहे जीर्णगुडेन देयम् ॥३०२॥ तैलेन शूले मधुनोदरेषु गुल्मप्रकोपे फलपूरकेण । सौवीरकेणाथ सदा प्रयोज्यमुष्णेन सर्वत्र जलेन देयम् ॥३०३ यथा मृगेन्द्रो द्विपदर्पहन्ता वज्रं यथा भूधरमध्यभेदि । अयं तथा योगवरो जनानां निहन्ति दुष्टानपि रोगसंघान् ३०४ योगप्रदीपो मुनिभिः पुराणैर्निवेदितो मूलमसौ हितानाम् । अनेन भीमादपि गाढवह्निर्नरो भवेत्पथ्यहितोपचारैः ॥३०५॥ अर्शसि पूतीकरञ्जाद्यं चूर्णम् । पूतीकरञ्जसूरणसुरदालिकरञ्जसिन्धुजातानाम् । मौसल्यभयाशीतककङ्गुष्ठकाग्नीनां च तुल्यांशम् ॥ ३०६ ॥ चूर्णं तक्रेणैनं पिबतस्तेनैव चाश्नतो भुक्तम् । पक्वफलानीव तरोरर्शांसि पतन्ति मासेन ॥ ३०७ ॥ गुल्मे यवक्षाराद्यं चूर्णम् । यवक्षारं यवानी च पिबेदुष्णेन वारिणा । एतेन वातजं शूलं गुल्मश्चैव चिरोत्थितः ॥ ३०८ ॥ भिद्यते सप्तरात्रेण पवनेन यथा घनः । जीर्णे रसादिभिर्भोज्यं शशलावकपिञ्जलैः ॥ ३०९ ॥ ज्वरातिसारे व्योषाद्यं चूर्णम् । व्योषं वत्सकबीजं च निम्बभूनिम्बमार्कवम् । चित्रकं रोहिणी पाठा दार्वी चातिविषा समाः॥३१०॥

३.] गदनिग्रहः । ९९ सूक्ष्मचूर्णीकृताः सर्वास्तत्तुल्या वत्सकत्वचः । सर्वमेकत्र संयोज्य प्रपिबेत्तण्डुलाम्बुना ॥ ३११ ॥ सक्षौद्रं वा लिहेदेतत्पाचनं ग्राहि भेषजम् । तृष्णारुचिशमनं ज्वरातीसारनाशनम् ॥ ३१२ ॥ कामलां ग्रहणीदोषान् गुल्मं प्लीहानमेव च । प्रमेहं पाण्डुरोगं च श्वयथुं च विनाशयेत् ॥ ३१३ ॥ शोफे कृष्णाद्यं चूर्णम् । कृष्णाग्निविश्वघनजीरककण्टकारी- पाठानिशाकरिकणामगधाजटानाम् । चूर्णं कवोष्णसलिलेरवलोड्य पीतं नातः परं श्वयथुरोगहरं नराणाम् ॥ ३१४ ॥ श्वासहृद्रोगयोर्हिङ्गुपञ्चकं चूर्णम् । हिङ्गु सौवर्चलं विश्वं दाडिमं साम्लवेतसम् । श्वासहृद्रोगशमनमिदं स्याद्धिङ्गुपञ्चकम् ॥ ३१५ ॥ शोषे तिलाद्यं चूर्णम् । तिलकर्केन्धुलाजानां चूर्णं मध्वाज्यलेहितम् । क्षीरानुपानं मासेन शोषघ्नं नास्त्यतः परम् ॥ ३१६ ॥ वर्ध्मरोगे बिल्वमूलाद्यं चूर्णम् । मूलं बिल्वकपित्थयोररलुकस्याग्नेर्बृहत्योर्द्वयोः श्यामापूतिकरञ्जशिग्रुकतरोर्विश्वौषधारुष्करम् । कृष्णाग्रन्थिकवेल्लपञ्चलवणक्षारराजमोदान्वितं पीतं काञ्जिककोष्णतोयमथितैश्चूर्णीकृतं वर्ध्मजित् ३१७ सर्वमेहेष्विन्द्रयवाद्यं चूर्णम् । इन्द्रयवतीक्ष्णबीजासौवर्चलयावशूककर्षांशम् । मधुरसपाठाशुण्ठीद्विचतुरष्टांशकैर्भागैः ॥ ३१८ ॥ हिङ्ग्वर्धकर्षयुक्तं पेयं मण्डेन दध्ना वा । नाशयति सर्वमेहानर्शांसि च दीपयत्यग्निम् ॥ ३१९ ॥