गान्धर्व तन्त्र (शैव-शाक्त आगम - मन्त्र-रहस्य, यन्त्र एवं देवतोपासना सटीक)

त्रयोदशः पटलः । १३३ देवीप्रीतिकरं ताम्रं तस्मात् ताम्रं प्रयोजयेत् । शङ्खशुक्तिरजतस्वर्णैर्दिव्यानां पात्रमिष्यते ॥ १०॥ महाशङ्खैस्तु वीराणां फलजं वनवासिनाम् । अष्टाङ्गुलस्य न न्यूनं नाधिकं सार्धपाङ्कितः ॥ ११ ॥ सर्वेषामेव पात्राणां मानमेवं विधीयते । पञ्चरत्नैर्महादेव्याः पञ्च पात्राणि कारयेत् ॥ १२ ॥ सामान्यं च विशेषं च पाद्यमाचमनीयकम् । कुम्भं चापि प्रयत्नेन रत्नैः कुर्याद्विभूतये ॥ १३ ॥ रत्नं गगनसंज्ञं च स्वर्गरत्नं तथैव च । मर्त्यपातालरत्ने च नागरत्नं तथैव च ॥ १४ ॥ गारुडं चैव माणिक्यं वज्रं वैदूर्यमेव च । नीलं च क्रमतो विद्यात् पञ्च रत्नानि योजयेत् ॥ १५ ॥ बीजपञ्चकमेतेषां क्रमाद्वक्ष्ये सुदुर्लभम् । गसौ च (स?प)मनाः पश्चादिन्द्रस्थाः *क्रमतः प्रिये ॥१६॥ नादबिन्दुकलायुक्ता वामकर्णविभूषिताः । तर्पणार्थं विशेषेण चक्रपूजानिवेदने ॥ १७ ॥ श्रीपात्रं साधयेद्धीमान् विधिना साधकोत्तमः । योनिमुद्रां विधायादौ कुर्यादर्घ्यस्य साधनम् ॥ १८ ॥ आत्मश्रीचक्रयोर्मध्ये चतुरस्रं तु कारयेत् । तन्मध्ये चैव षट्कोणं तन्मध्ये वृत्तमुत्तमम् ॥ १६ ॥ त्रिकोणं तत्र संलिख्य चन्दनेन वरानने । १ 'जत्स्थ' क पाठः ।

• 'इन्द्रस्था इति लकारस्था' तेन ग्लूं स्लू प्नूं म्लू न्हूँ इति ।

१३४ गन्धर्वतन्त्रे । मण्डलं तं समभ्यर्च्य साधयेदासनं ततः ॥ २० ॥ बालाबीजत्रयं देवि ततस्त्रिपुरसुन्दरी । अर्घ्यपात्रासनं चैव साधयामीति साधयेत् ॥ २१ ॥ तथैवास्त्रेण तु तथा१ सामान्यार्घ्योदकेन तु । प्रक्षाल्य परमेशानि मण्डले स्थापयेत्ततः ॥ २२ ॥ वह्निमण्डलरूपं तं कलाभिः सह पूजयेत् । पूर्ववत् परमेशानि पात्रं प्रक्षाल्य साधकः ॥ २३ ॥ विशेषार्घ्यपदात् पात्रं प्रतिशब्दादनन्तरम् । स्थापयामीति मनुना संस्थाप्य तदनन्तरम् ॥ २४ ॥ सूर्यमण्डलरूपं तं कलाभिः सह पूजयेत् । पूजयेत्तं विधानेन बिन्दु[श्रु?स्रु]तसुधामयैः ॥ २५ ॥ मातृकां प्रतिलोमेन मूलाभिमन्त्रितामृतैः । आदिमैः पूरयेद्वापि तथा पुष्पासवैरपि ॥ २६ ॥ कपिलायास्तथा क्षीरैर्नारिकेलामृतैरपि । इक्षुरसैः सुगन्धैश्च मधुरत्रितयेन वा ॥ २७ ॥ पूरयेत् तन्महापात्रं नानाद्रव्यैः कदाचन । अधिकारिप्रभेदेन द्रव्यभेदा भवन्ति हि ॥ २२८ ॥ स्वयंभूकुसुमं तत्र कर्पूरागुरुचन्दनैः । रोचनाकुङ्कुमैर्मिश्रं कस्तूरीपरिभावितम् ॥ २६ ॥ निक्षिपेत् परमेशानि शर्करां मधुसंयुताम् । पूर्वोक्रमण्डलं तत्र संचिन्त्य साधकोत्तमः ॥ ३० ॥ १ 'युतया' इति क पाठ । २ 'काप्रति' क पाठ ।

त्रयोदशः पटलः । १३५ अङ्कुशमुद्रया पश्चात् तीर्थं वै प्रार्थयेत् ततः । ऋजुमध्यमामध्यपर्वाक्रान्ता तर्जन्यधोमुखी ॥ ३१ ॥ विज्ञेयाङ्कुशमुद्रेयं कुञ्चिता मध्यपर्वतः । सौरमण्डलतः पश्चात् तीर्थमावाहयेत् तथा ॥ ३२ ॥ गङ्गावतारमन्त्रेण सर्वैस्तीर्थगणैः सह । गङ्गापि यमुनायाति पूजापात्रजलं प्रति ॥ ३३ ॥ मीनमुद्रां विधायाथ हस्ताभ्यां पात्रमुत्तमम् । आच्छाद्य परमेशानि चिन्मयं तीर्थमागतम् ॥ ३४ ॥ अधोमुखावुभौ हस्तौ स्वस्वोपरि च संस्थितौ । पार्श्वद्वयगताङ्गुष्ठौ मीनमुद्रेयमीरिता ॥ ३५ ॥ माणिक्यं मौक्तिकं देवि विद्रुमं गारुडं तथा । पुष्परागं तथा वज्रं नीलं गोमेदकं शुभम् ॥ ३६ ॥ वैडूर्यं नवरत्नानि तत्राम्भसि नियोजयेत् । रत्नेशीं पूजयेत्तत्र सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥ ३७ ॥ श्रीबीजं च पराबीजं तथैव बीजपञ्चकम् । पूर्वबीजे विलोमेन तत्पश्चाद्विनियोजयेत् ॥ ३८ ॥ द्रव्यदोषहरा देवी रत्नेशीयं नवाक्षरी । षडङ्गानि च षट्कोणे पूर्वोक्तानि प्रपूजयेत् ॥ ३६ ॥ तन्मध्ये च परेशानि वृत्तं पूर्णेन्दुसंनिभम् । चन्द्रमण्डलरूपं तममृतं परिचिन्तयेत् ॥ ४० ॥ कलाभिस्तं प्रपूज्याथ चिन्तयेन्मध्यमण्डलम् । १ 'तु' ख. पाठः । २ 'परमेशानि' ग्व पाठः ।

१३६ गन्धर्वतन्त्रे । अकथादितिरेखाढ्यं हेद्वाभ्यन्तरमध्यगम् ॥ ४१ ॥ तदग्रे कामरूप च जालन्धरं च वामतः । दक्षे पूर्णगिरिं चैव मध्ये चैवोड्डियानकम् ॥ ४२ ॥ तत्र तत्र यजेद् देवीं चतुर्व्यूहस्वरूपिणीम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशं चन्द्रकोट्ययुतप्रभम् ॥ ४३ ॥ तथा दशभुजं देवं पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम् । खड्गखट्वाङ्गे¹पट्टिशमुद्गरं शूलकुन्तकम्³ ॥ ४४ ॥ बिभ्रतं खेटकं² शक्तिं वरदाभयपाणि(न?क)म् । तस्योत्सङ्गे (स्वधां?सुरां)देवीं चन्द्रकोट्ययुतप्रभाम् । ४५॥ हिमकुन्देन्दुधवलां पूर्वायुधकरोद्यताम् । प्रहसन्तीं विशालाक्षीं देवदेवस्य संमुखीम्⁴ ॥ ४६ ॥ एवं ध्यात्वा समावाह्य कुलाकुलमयीं विभुः । अमृतीकरणं कुर्यान्मुद्रया धेनुसंज्ञया ॥ ४७ ॥ अवगुण्ठ्य ततो मन्त्री नीरजायतलोचने । सकलीकरणं कुर्यात् षडङ्गेन च पूर्ववत् ॥ ४८ ॥ परमीकरणं कुर्यान्महामुद्रिकया ततः । मु(ष?स)लमुद्रिकां योनिं गालिनीं च प्रदर्शयेत् ॥ ४६ ॥ वाममुष्ट्यन्तरेऽङ्गुष्ठे दक्षिणे स(वशा?रला)ङ्गुलीः । वामाङ्गुष्ठं स्पृशेदग्रे योजिना दक्षिणादधः (?) ॥ ५० ॥ मुष्टी कृत्वा तु हस्ताभ्यां वामस्योपरि दक्षिणम् । कुर्यान्मु(ष?स)लमुद्रेयं सर्वविघ्नविनाशिनी ॥ ५१ ॥ १ 'इङ्गा' क पाठ । २ 'खेटक' क पाठ. । ३ 'दन्तकम्' क पाठ. । ४ 'खे' क पाठ ।

त्रयोदशः पटलः । १३७ कनिष्ठाङ्गुष्ठकौ भुग्नौ करयोरितरेतरम् । तर्जनीमध्यमानामाः संहता भुग्नवर्जिताः ॥ ५२॥ मुद्रेयं गालिनी प्रोक्ता परमामृतदायिनी । *शिवचन्द्रौ मातृकान्तं कालशक्रा(द्यु?म्बु)वह्वयः ॥ ५३ ॥ वायुश्च वामकर्णेन योजिता बिन्दुनादिनः । बीजमेतत् समुच्चार्य तथा चानन्दभैरवम् ॥ ५४ ॥ ङेन्तं शिखामन्त्रयुतं पुनर्बीजानि संलिखेत् । § चन्द्रं हित्वाँदि (न?तः)कुर्यात्कर्णो वामाक्षि योजयेत् ॥५५॥ (स्वधा?सुरा)देव्यै ततो वौषट् इयमानन्दभैरवी । अनेन तौ तु संयोज्य परमानन्दनन्दितौ ॥ ५६ ॥ तदामृते तयोर्योगादमृतं क्षरतेऽचिरम् । तयोः पञ्चोपचारेषु ऋचः पञ्च नियोजयेत् ॥ ५७ ॥ प्रथमं¹प्रकृतेर्हंसः प्र तद्विष्णुरनन्तरम् । त्रैयम्बकस्तृतीयः स्याच्चतुर्थस्तत्पदादिकः ॥ ५८ ॥ विष्णुर्योनिं-पदादिस्तु पञ्चमः परिकीर्तितः । दशधा प्रजपेद्विद्यां संस्पृश्यामृतमद्रिजे ॥ ५९ ॥ वाग्भवं कामबीजं च सर्गवान् मनुयुग् भृगुः । तथामृतेपदं ब्रूयात् पश्चादमृतोद्भवे तथा ॥ ६० ॥

• १ 'शक्तौ' क पाठ । २ 'दिन' ख पाठ. । ३ 'म' क पाठ । ॐ शिवचन्द्रौ हसौ मातृकान्तं च कालो म शक्रो ल अम्बु व वह्नि र वायु य वाम- कर्ण ऊ तेन हसक्षमलवरयू आनन्दभैरवाय वौषट् । इति § उक्तमन्त्रस्यादौ सकार हित्वा वामकर्णस्थाने वामाक्षि ईमिति योज्यम् । तेन सहक्षमल- वरयी सुरादेव्यै वौषट् इति । वस्तुतस्तु हित्वेति स्थाने कृत्वेति स्पष्टः पाठो गुरुसम्प्रदायाद- नुमन्तव्य. तेन सकारमादित कृत्वेति ज्ञेय तत सहक्षमेल्यादिमन्त्र. ।

१३८ गन्धर्वतन्त्रे । अमृतेश्वरि तथेत्युक्त्वा पश्चादमृतवर्षिणि । अमृतं(श्रा?स्रा)वययुगं वह्निजायावधिर्मनुः* ॥ ६१ ॥ वाग्भवं वद्युग्मं च वाग्वादिनि चै१ वाग्भवम् । कामबीजं क्लिन्ने२ चोक्त्वा क्लेदिनि क्लेदयेति च ॥ ६२ ॥ महाक्षोभं कुरुयुगं कामबीजमतः परम् । तार्तीयं मोक्षमृत्युक्त्वा कुरुयुग्मं वदेत्ततः ६३ शक्तिबीजं पुनश्चान्ते संदीपनमनुः† प्रिये । संदीपनादिकं कृत्वा बोधिन्या बोधयेत् ततः ॥ ६४ ॥ कृताञ्जलिपुटो भूत्वा स्मरेन्मन्त्रं§ वरानने । एवं पात्रचतुष्कं च वटुकादेः पुनर्भवैत् ॥ ६५ ॥ गुरूणां च त्रयं चैकमेकमेवात्मनो भवेत् । एवं भवन्ति पात्राणि नवैव ह्युत्तमानि च ॥ ६६ ॥ पञ्चपात्रं भवेन्मध्ये मध्यमं त्वेकपात्रकम् । गुरवे गुरु(पा?पु)त्राय तत्पत्त्यै तत् समर्पयेत् ॥ ६७ ॥ (व?वी)रशक्त्यै (वरं?वीर) पात्रं निवेद्यात्मनि योजयेत् । एवमेवार्चनाद् देवि भवेदमृतमुत्तमम् ॥ ६८ ॥ कुशाग्रेण समादाय अमृतं सर्वपावनम् ।

१ 'तु' ख पाठ । २ 'क्लीन्नेत्यु' क पाठ. । * स्पष्ट यथा ऐंक्लींसौ अमृते अमृतोद्भवे अमृतेश्वरि अमृतवर्षिणि अमृत स्रवय २ स्वाहा । † ऐ वदवद वाग्वादिनि ऐंक्ली क्लेन्ने क्लेदिनि क्लेदय महाक्षोभ कुरु२ क्लींसौ. मोक्ष कुरु २ सौ इति सदीपिनीविद्या । § 'पूर्वल्लिखित ब्रह्माण्डखण्डमश्रुतमित्यादि मयि चित्स्फुरणा कुरु इत्यन्तम्' इति पर्याय- रूपेणाधिक पाठो दृश्यते ।

त्रयोदशः पटलः । १३६ गुरुत्रयं च संतर्प्य वटुकादीन् प्रतर्प्य च ॥ ६९ ॥ प्रलयानलसंकाशे चिदग्नौ जुहुयात् ततः‡ । आत्मनः कुण्डलिन्याश्च हुत्वा वै ब्रह्मरन्ध्रके ॥ ७० ॥ बीजत्रयेण त्रिः प्राश्य मुद्रया तत्त्वसंज्ञया । विशुद्धान्तर्मनाः पूतो योग्यः स्याद्यागकर्मणि ॥ ७१ ॥ अमृतत्वं कवित्वं च प्राश्यामृतं लभेन्नरः । भ्रंशनादस्य पात्रस्य भूमौ बिन्दुनिपातनात् ॥ ७२ ॥ अशुभं स्यात् तदा तस्य होमाच्छान्तिर्नचान्यतः । प्रोक्षयेत् तेन चात्मानं मूलेन वारुणेन वा ॥ ७३ ॥ पूजोपकरणं चापि त्रिरभ्युक्ष्य तथैव हि । अमृतैः प्रोक्षितं यत्तु सर्वं ब्रह्ममयं भवेत् ॥ ७४ ॥ यदन्यद् दीयते द्रव्यमलंकारादिकं च यत् । वरुणास्यैव बीजेन तेषां प्रोक्षणमाचरेत् ॥ ७५ ॥ सर्वेषां देवमुच्चार्य मूलमुच्चार्य पूर्वतः । अर्घ्यपात्रस्थतोयेन प्रतिनाम्ना निवेदयेत् ॥ ७६ ॥ अन्यतोयैस्तु संसृष्टमर्घ्यपात्रस्थितैतरैः । तन्न गृह्णातीष्टदेवी दत्तं विधिशतैरपि ॥ ७७ ॥

इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे बहिर्यागविधौ विशेषार्घ्यपा- त्रादिसाधनक्रमनिरूपणं त्रयोदशः पटलः ॥१३॥

‡ अयमत्र मन्त्र —आर्द्रं ज्वलति ज्योतिरेवाहं ब्रह्माहमस्मि साहमस्मि अहमेवाहं मा जुहोमि स्वाहा ॥

चतुर्दशः पटलः। —०— ईश्वर उवाच आधारशक्तिमारभ्य कामेश्वरान्तमद्रिजे । पूजयेत् साधको भक्त्या पीठं मन्त्रमयं पुरः ॥ १ ॥ ओंकारबिन्दुमध्यस्थं नामधेयाद्यमक्षरम् । देवतानां स्वबीजं तत्पूजायामृद्धिसिद्धिदम् ॥ २ ॥ कामपीठं ततो ध्यात्वा पूजयेत् साधकस्तथा । देवं कामेश्वरं तत्र ह्येकवक्त्रं चतुर्भुजम् ॥ ३ ॥ भस्मा(श्रु?श्वि)तं मध्यहृदि रक्तार्कं च कुङ्कुमैः । त्रिशूलं च पिनाकं च वामहस्तद्वये धृतम् ॥ ४ ॥ उत्पलं बीजपूरं च दक्षिणाद्वितये तथा । श्वेतपद्मोपरिस्थं च ध्यात्वा मध्ये प्रपूजयेत् ॥ ५ ॥ शक्त्या युक्तो यदा देवि साधकः परिचिन्तयेत् । आयुधा[नाम?नां स्व]रूपं च मूलदेव्यां समं निशि ॥ ६ ॥ शांभवेनं यजेद् देवं पूर्वोक्तेन च साधकः । सप्तम्या मूलमुच्चार्य महात्रिपुरसुन्दरी ॥ ७ ॥, अमृतपदमुच्चार्य चैतन्यमूर्तिमादितः । कल्पयामीति मनुना मूर्ति संचिन्तयेत् तथा ॥ ८ ॥ देवीं कामेश्वराङ्कस्थां परमानन्दनन्दिताम् । साधकाय प्रयच्छन्तीं पुरुषार्थचतुष्टयम् ॥ ६ ॥ आनन्दालसया दृष्ट्या वीक्षन्तीं करुणार्द्रया । १ 'श्या.' क पाठः । २ 'वाम्येन' क पाठ ।

चतुर्दशः पटलः । १४१ नाराचमुद्रया पश्चाद्रक्षां मन्त्रेण कारयेत् ॥ १०.॥ अवगुण्ठ्य ततो मन्त्री कुर्याद् दिग्बन्धनं ततः । प्राणायामं ततः कृत्वा गृह्णीयात् कुसुमाञ्जलिम् ॥ ११ ॥ पुष्पाञ्जलिं विना देवीं नावाइयेत् कदाचन । ततो ध्यायेन्महादेवीं यथोक्तां परमेश्वरीम् ॥ १२ ॥ प्रत्यञ्चीकृत्य हृदये जितप्राणोऽथ साधकः । ऐक्यं संचिन्तयेद् देव्या बाह्यान्तर्मूर्तियुग्मयोः ॥ १३ ॥ ततस्तु वायुबीजेन वह्निनासापुटेन तु । तच्चैतन्यं विनिःसार्य पुष्पाञ्जलौ निवेशयेत् ॥ १४ ॥ नासिकावायुनिःसारात् पुष्पस्था देवता भवेत् । यावत् संस्थापयेद् देवीं स्वहस्तं न वियोजयेत् ॥ १५ ॥ कृते वियोगे हस्तस्य पुष्पात् तस्मान्महेश्वरि । गन्धर्वैः पूज्यते देवी पूजकैर्नाप्यते फलम् ॥ १६ ॥ त्रिखण्डामुद्रया तस्मात् तामावाहनविद्यया । निर्गमय्यातिदीप्ताभां श्रीपीठान्तर्निधारयेत् ॥ १७ ॥ पाणिद्वयं समं सम्यक् परिवर्तनयोगतः । योजयित्वा तर्जनीभ्यामनामे धारयेत् ततः ॥ १८ ॥ मध्यमे योजयेन्मध्ये कनिष्ठे तदधस्ततः । अङ्गुष्ठावपि संयोज्यौ त्रिधा युग्मक्रमेण तु ॥ १६ ॥ त्रिखण्डेयं महामुद्रा त्रिपुराह्वानकर्मणि । हेंसबीजसमारूढा बाला चाग्न्यासनस्थिता ॥ २० ॥ २ 'हस' क पाठ ।

१४२ गन्धर्वतन्त्रे । अनया*मूलमुच्चार्य मुद्रया च त्रिखण्डया । महापद्मवनान्तःस्थे कारणानन्दविग्रहे ॥ २१ ॥ सर्वभूतहिते मातरेह्येहि परमेश्वरि । देवेशि भक्तिसुलभे परिवारसमन्विते ॥ २२ ॥ अस्यां (मूर्त्तौ) समागच्छ स्थितिं मत्कृपया कुरु । एहि देवि प्रभावात् ते शुभदे भयनाशिनि ॥ २३ ॥ यावत् त्वां पूजयिष्यामि तावत् त्वं सुस्थिरा भव । कामेशि त्वमिहागच्छ सर्वैः परिकरैः सह ॥ २४ ॥ पूजाकर्मणि सांनिध्यमिह कल्पय कामिनि । कामेश्वरि समागच्छ कामेशाङ्कनिषेदुषि ॥ २५ ॥ अव्युच्छिन्नां मतिं शुद्धां वाचं कण्ठस्य देहि मे । एवं कृते महादेवि स्थितितस्त्याः प्रजायते ॥ २६ ॥ सम्यक् संपूरितः पुष्पैः कराभ्यां कल्पितोऽञ्जलिः । आवाहनी समाख्याता मुद्रा सर्वार्थसाधिका ॥ २७ ॥ अधोमुखीकृता सैव तदा वै स्थापनी भवेत् । मिलितं मुष्टियुगलं संनिधापनरूपिणी ॥ २८ ॥ अन्तरङ्गुष्ठमुष्ट्या तु संनिरोधनरूपिणी । एतस्या एव मुद्रायास्तर्जन्यौ (सवने? प्रसृते) यदा ॥ २९ ॥ अवगुण्ठनमुद्रेयं सर्वरक्षाकरी मता । अमृतीकरणं कुर्यात् साधको धेनुमुद्रया ॥ ३० ॥ परिवर्त्य करौ पश्चात् तर्जनीमध्यमे युगे ।

• ह्स्त्रैं हसकलरीं ह्स्त्रौ इति त्रिखण्डाविद्या ।

चतुर्दशः पटलः । १४३ कनिष्ठानमिकायुग्मं परस्परयुतं कुरु ॥ ३१ ॥ धेनुमुद्रेयमाख्याता अमृतीकरणे प्रिये । अङ्गमन्त्रान् न्यसेद् देवि देव्याङ्गे साधकोत्तमः ॥ ३२ ॥ सकलीकरणं नाम मुद्रेयं व्याप्तिरूपिणी । अन्योन्यग्रथिताङ्गुष्ठा प्रसारितपराङ्गुलिः ॥ ३३ ॥ महामुद्रेयमाख्याता परमीकरणे शिवे । ततोऽवगुण्ठयेद् देवीमवगुण्ठनमुद्रया ॥ ३४ ॥ आवाहनं भवेद् देवि दूरादाह्वानमेव च । संस्थापनं भवेद् देवि निश्चलत्वोपपादकम् ॥ ३५ ॥ नैकट्यावस्थितित्वं च संनिधानमितीरितम् । अनन्यचित्ततया(च्छा?त्त्वा)संनिरोधनमुच्यते ॥ ३६ ॥ संपूर्णावस्थितेर्या(च्छा?त्त्वा)सकलीकरणं प्रिये । अयोग्यदृष्ट्यविषयपा(दो?द)नमवगुण्ठनम् ॥ ३७ ॥ आनन्दपूर्णाव(स्थिति?स्थ)त्वममृतीकरणं शिवे । सर्वापराधजातानां सहिष्णुत्वप्रकाशकम् ॥ ३८ ॥ परमीकरणं नाम संप्रार्थनमिहोच्यते । संमुखमुद्रया देवीं संमुखं प्रार्थयेत् ततः ॥ ३६ ॥ मुष्टिद्वयस्थिताङ्गुष्ठौ संमुखौ च परस्परम् । संश्लिष्टावुच्छ्रितौ कुर्या[च्छ्रेयः?त्सेयं]संमुखमुद्रिका ॥४०॥ मूलविद्यां समुच्चार्य महात्रिपुरसुन्दरी । श्रीपादुकां ततः पश्चात् पूजयामीति भक्तितः ॥ ४१ ॥ १ 'यता पा' क पाठ ।

१४४ गन्धर्वतन्त्रे । देवीपादाम्बुजद्वन्द्वे पुष्पाञ्जलित्रयं दिशेत् । तथैव^१ तर्पयाम्यन्ते मुद्रया तर्पयेत् त्रिधा ॥ ४२ ॥ प्रार्थनमुद्रया पश्चादभ्यर्थयेदनेन तु । प्रसादसंमुखे देवि प्रसन्ना भव सुन्दरि ॥ ४३ ॥ पूजाभागं गृहाणेमं मामकं भक्तवत्सले । अहं यद्यपि देवेशि दुर्बलोऽप्यल्पसाधनः ॥ ४४ ॥ भक्त्या करोमि पूजां ते कृपयानुगृहाण माम् । प्रसृताङ्गुलिकौ हस्तौ मिथःश्लिष्टौ च संमुखौ ॥ ४५ ॥ कार्यौ च हृदये सेयं मुद्रा प्रार्थनसंज्ञिका । संदर्शयेत् स्वस्वबीजपूर्वं मु(द्रां त?द्रास्त)तो नव ॥ ४६ ॥ संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः । खेचरीबीजयोन्याख्या नव मुद्रास्ततः क्रमात् ॥ ४७ ॥ एता मुद्रा महेशानि ब[न्ध?न्धू]ककुङ्कुमप्रभाः । खखमुद्रांकराः सर्वाः श्रीविद्यासंमुखी(:)स्मरेत् ॥ ४८॥ अथैवं परमेशान्या उपचारान् निवेदयेत् । भक्त्यैवैते कृता देवि साधकं देवसंनिधिम् ॥ ४६ ॥ चारयन्ति यतस्तस्मादुच्यन्ते चोपचारकाः । समीपे चारणाद्वापि[कला?बालि]कान्ते तथोदिताः ॥५०॥ नमोन्तमासनं दद्यात् स्वागतं दर्शनं भवेत् । नमोन्तं पाद्योः पाद्यमर्घ्य [शिवो?नमो]न्तमेव च ॥ ५१ ॥ स्वधेत्याचमनं [प्राज्ञि?प्रोक्तं] मधुपर्कस्तथैव च । १ 'द्रा' क पाठ ।

चतुर्दशः पटलः । १४५ तेनैव मनुनाचामं नमोन्तं स्नानमेव च ॥ ५२ ॥ नमोन्ते वाससी प्रोक्ते तथाङ्गाभरणानि च । नमोन्तमर्पयेत्(कुन्दं?गन्धं)पुष्पं चै¹ वौषडन्तकम् ॥ ५३ ॥ पुष्पं समर्पयेद् देव्यै मुद्रया ज्ञानसंज्ञया । अङ्गुष्ठतर्जनीयोगाज् ज्ञानमुद्रेयमीरिता ॥ ५४ ॥ नमोन्तं च तथा धूपं दीपं² मालां तथैव च । नैवेद्यं च ततो दद्याद्यथोक्तं वै चतुर्विधम् ॥ ५५ ॥ पानार्थं मधुरं वारि दद्यादाचमनं पुनः । कर्पूरसहितं देव्यै ताम्बूलं च निवेदयेत् ॥ ५६ ॥ तर्पणानि पुनर्दद्यात् त्रिपुरात्तत्वमुद्रया । अङ्गुष्ठानामिकायोगात्³ तत्त्वमुद्रेयमीरिता ॥ ५७ ॥ अङ्गुष्ठं शिवमित्याहुरनामा शक्तिरुच्यते । तर्पणं तु तयोर्गादमृतैर्वामपाणिना ॥ ५८ ॥ योनिमुद्रां प्रदर्श्याथ मुद्राः संदर्शयेत् क्रमात् । स्तुत्वा प्रणम्य विधिवज्जपेद्विद्यामनन्यधीः ॥ ५९ ॥ जपान्ते जुहुयादग्निं होमान्ते बलिमुत्सृजेत् । बलिदानावसाने तु निवेद्यानि निवेदयेत् ॥ ६० ॥ दशाङ्गाद्यैस्ततो धूपैः पुनर्देवीं प्रधूपयेत् । दीपमालाः प्रदर्श्याथ पादाङ्गललाटकावधि ॥ ६१ ॥ वीरेश्वराय वौषट् चै सिन्दूरं दापयेदथ । अङ्गरागेषु सिन्दूरं पानेषु मदिरां तथा ॥ ६२ ॥ १ 'च नास्ति' क पाठ । २ 'पमा' क पाठ । ३ 'ग' क पाठ । ४ 'पडिति' क पाठ ।

१४६ गन्धर्वतन्त्रे । वस्त्रेषु रक्तकौशेयं त्रिपुराप्रीतिदायकम् । नेत्राञ्जनं निवेद्याथ दर्शयेद् दर्पणं तथा ॥ ६३ ॥ मूर्ध्नि च्छत्रं निधायाथ वीजयेद्रक्तचामरैः । सितैर्वा परमेशानीं नतु कृष्णैः कदाचन ॥ ६४ ॥ वादयेच्छङ्खघण्टे च पुनःपुनः प्रधूपयेत् । ततः संतोषयेद् देवीं गीतवादित्रनिःस्वनैः ॥ ६५ ॥ वाद्यैर्नानाविधैर्देवि क्रीडाकौतुकमङ्गलैः । नटनर्तकसङ्घैश्च वेश्याभिरपि पार्वति ॥ आत्मना सर्वभावेन निवेद्य तन्मयो भवेत् ॥ ६६ ॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे बहिर्यागविधिनिरूपणं चतुर्दशः पटलः ॥ १४ ॥ १ 'षेय' क. पाठः । २ 'यञ्छ्र' क. पाठः । ३ 'है' क. पाठः ।

पञ्चदशः पटलः। ──────── 0 ──────── श्रीदेव्युवाच उपचारान् कथं देव फलं तेषां च कीदृशम् । यच्च प्रियतमं देव्यास्तत् सर्वं वद शंकर ॥ १ ॥ ईश्वर उवाच उपचारान् प्रवक्ष्यामि शृणु षोडश पार्वति । यैः साक्षात्¹ तुष्यते देवी विधानैर्विहितैर्वि[दुःभुः] ॥ २ ॥ सौवर्णं राजतं वस्त्रं तथा रत्नविनिर्मितम् । आसनं प्रथमं दद्यात् पौष्पं दारवमेव वा ॥ ३ ॥ न पत्रमासनं दद्यात् कदाचिदिह पूजने । यथोक्तविधिना देव्यै रक्तकम्बलमेव वा ॥ ४ ॥ सुमेरुपादपीठान्ते पद्मकल्पित आसने³ । भोगमोक्षप्रदे मातस्तिष्ठस्व परमेश्वरि ॥ ५ ॥ अनेनैवासनं देव्यै यो दद्याद्विहितं शिवे । भुक्तिमुक्ती करे तस्य सर्वत्र स्थानवान् भवेत् ॥ ६ ॥ पा(द्या?दा)⁵र्थमुदकं पाद्यं चन्दनागुरुसंयुतम् । सुशीतलं❄मया देवि सुखाय तव पादयोः ॥ ७ ॥ तत्तैजसेन पात्रेण शङ्खेनाथ प्रदापयेत् । धर्मार्थकाममोक्षाणां संस्थानं पाद्यमिष्यते ॥ ८ ॥ १ 'स्यात्' ख पाठ । २ 'रिडिनै' क पाठ । ३ 'स्व' क पाठ । ४ 'तमासनम्' ख पाठ । ५ 'द' क पाठ । ❄ निवेदितमितिशेष ।

१४८ गन्धर्वतन्त्रे । पाद्यमन्त्रो मया प्रोक्त(म?स्त्व)नेनैव निवेदयेत् । अर्घ्येण लभते कामानर्घ्येण लभते धनम् ॥ ६ ॥ पुत्रायुःसुखमोक्षा(शि?दि) ढानाढ(र्घ?र्घ्य)स्य वै लभेत् । पूर्वसंस्थापितेनैव शङ्खेन विधिना स्वयम् ॥ १० ॥ श्वेतसर्षपमुद्गाभ्यां तिलक्षीरैस्तथा यवैः । रक्तचन्दनपु(ष्पे च ?ष्पैश्च) त्रिपुरायै महेश्वरि ॥ ११ ॥ निधाय पुरतो दद्यादर्घ्यमन्त्रेण साधकः । अर्घ्यमर्घ्यमिदं देवि मया भक्त्या निवेदितम् ॥ १२ ॥ सजलं शङ्खपात्रस्थं गृहीत्वा मूर्ध्नि योजय । उदकं दीयते य[स्तु?त्तु] सगन्धं फेनवज्र्जितम् ॥ १३ ॥ आचमना(द्यं?र्थं)देवाय तदाचमनमुच्यते । कर्पूरवासितैर्वापि कालागुरुप्रधूपितैः ॥ १४ ॥ यथा तथा सगन्धैर्वा प्रसत्रैः [क?फे]नवर्जितैः । दद्यादाचमनीयं तु सगन्धसलिलैः शुभैः ॥ १५ ॥ तैजसेन तु पात्रेण शङ्खेनाप्यथवा प्रिये । आयुर्बलयशोवृद्धिं प्रदायाचमनीयकम् ॥ १६ ॥ लभते साधको नित्यं[स?का]मांश्चैव यथेप्सितान् । सगन्धाचमनं देवि मया भक्त्या निवेदितम् ॥ १७ ॥ आयुर्बलयशोवृद्धयै तदिदं प्रतिगृह्यताम् । दधि सर्पिर्जलं क्षौद्रं सितामिश्रापि[पञ्चभिः?सेत्तुभिः] १८ प्रोच्यते मधुपर्कस्तु देवीप्रीतिप्रदायक । १ 'तम्' क पाठ । २ 'के तु' क पाठ

पञ्चदशः पटलः। १४६ जलं च नारिकेलोत्थं सिता दधि घृतं समम् ॥ १९ ॥ सर्वेषामधिकं क्षौद्रं मधुपर्के प्रयोजयेत् । तद्दद्यात् कांस्यपात्रेण रोप्यपात्रेण वा पुनः ॥ २० ॥ ज्योतिष्टोमाश्वमेधादौ यत् पुण्यं लभते नरः । सर्वं तत् परमेशानि मधुपर्के प्रतिष्ठितम् ॥ २१ ॥ आज्यं दधि मधुन्मिश्रं जलं चापि सशर्करम् । मधुपर्कं रोप्यपात्रे गृहीत्वा भुङ्क्ष्व सुन्दरि ॥ २२ ॥ मधुपर्कं विना पूजा साधकक्षयकारिणी । मधुपर्क्रमदृष्ट्वैव साधकं भक्षयेत् परा ॥ २३ ॥ कर्पूरागुरुकस्तूरीरोचनाकुङ्कुमं तथा । नारिकेलजलं क्षौद्रं तथेक्षुरसमुत्तमम् ॥ २४ ॥ सितां च पञ्चगव्यं च सर्वौषधिगणं तथा । प्रान्ते तोयमिति प्रोक्तं स्नानीयं त्रिपुराप्रियम् ॥ २५ ॥ भृङ्गारेणाथवा शङ्खैस्त्रिपुरायै निवेदयेत् । साधकः स्नानदानात्तु हयमेधफलं लभेत् ॥ २६ ॥ दीर्घायुः कामभोगी च महापातकहा भवेत् । प्रत्येकं सर्ववस्तूनां सहस्रपलमानतः ॥ २७ ॥ महास्नानं भवेद्देवि मध्यं पलशतेन तु । कनिष्ठं वै भवेत् स्नानं प(लानां ? लैः) दशभिरीरितम् ॥ २८ ॥ मिश्रीकृतैस्तु सर्वेषां स्नानमानं न विद्यते । स्नपयेत् प्रथमं देवीं त्रिपादिति ऋचा पुनः ॥ २६ ॥ 'रौप्य' क पाठ । २ तां' क पाठः । ३ 'स्ना' क पाठः ।

१५७ गन्धर्वतन्त्रे । मूलेनापि ततः पश्चादमुना च निवेदयेत् । त्वमापः पृथिवी चैव ज्योति(स्तं?स्त्वं)वायुरेव च ॥ ३०॥ केवलं भक्तिभावेन देवि त्वां स्नपयाम्यहम् । स्नपयित्वा महादेवीं वस्त्र यदि न दापयेत् ॥ ३१ ॥ स निर्लज्जः परः पापः प्रपते(द्?द्वृ)जिनार्णवे । वस्त्राभावे ततो दद्याद्रक्तपद्मं तथा ज(वाः?पाः) ॥ ३२॥ स्नपयित्वा महादेवीं वस्त्रयुग्मं प्रदापयेत् । वस्त्रेण ह्रियते लज्जा वस्त्रेण ह्रियते त्वघम् ॥ ३३ ॥ सर्वभूषणवर्गेषु वस्त्रमुत्तममुच्यते । देवीप्रीतिकरं वस्त्रं चतुर्वर्गप्रदं शुभम् ॥ ३४ ॥ निर्दशं मलिनं जीर्णं छिन्नं गात्रावलिङ्गितम् । परकीयं ह्या²(थु?खु)दष्टं सूचीविद्धं तथोषितम् ॥ ३५ ॥ सत्पताका(रि?वि¹)तानादौ सूचीविद्धं प्रयोजयेत् । केशान्वितमधौतं च श्लेष्ममूत्रादिदूषितम् ॥ ३६ ॥ वह्निदग्धं कुचैलं च महादेव्यै न दापयेत् । चित्रवस्त्रं दुकूलं च देवीप्रीतिकरं परम् ॥ ३७ ॥ सर्वसिद्धिप्रदं वस्त्रं वह्निष्टोमफलप्रदम् । विद्यातन्तुसमायुक्ते मन्त्रवर्णसमन्विते ॥ ३८ ॥ विद्याविद्ये ज(वा?पा)शोणवाससी तव सुन्दरि । उद्यदादित्यसंकाशं वासोयुग्मं सुनिर्मलम् ॥ ३६ ॥ नूतनं गात्रसुखदं परिधत्स्व सुरेश्वरि ।

१ 'वी' क पाठ । २ 'स्त्रा' क पाठ ।

पञ्चदशः पटलः । १५१ किरीतं च शिरोरत्नं कुण्डलं च ललाटिका ॥ ४० ॥ तालपत्रं च हारेश्च ग्रैवेयकमथोर्मिका । सूत्रावली केशपाशे ता(ड?ट)ङ्कवलया(न्ददौ?ङ्गदाः) ॥४१॥ पादाङ्गु(री?ली)यकं सूत्रं नूपुरं क्षुद्रघण्टिकाः । अलङ्काराः समाख्याता अलङ्कारेषु षोडश ॥ ४२ ॥ चतुर्वर्गप्रदं नित्यं भूषणं सर्वसौख्यदम् । तुष्टिपुष्टिकरं देव्यै यथाशक्त्या निवेदयेत् ॥ ४३ ॥ नवरत्नसमायुक्ता द्रुतहाटककल्पिताः । गात्राणि शोभयन्त्येते अलङ्कारास्तु सुन्दरि ॥ ४४ ॥ कामेशि कामरूपे त्वं सर्वकामफलप्रदे । भूषणं गृह्ण चार्वङ्गि मया भक्त्या निवेदितम् ॥ ४५ ॥ चूर्णीकृतो वा घृष्टो वा दाहार्कर्षित एव वा । रसः संमर्दजो वापि प्रागयङ्गोद्भव एव वा ॥ ४६ ॥ गन्धः पञ्चविधः प्रोक्तो देवीप्रीतिप्रदायकः । प्रशस्तगन्धयु[क्ता ? क्त्या] तु गन्धचूर्णानि यानि च ॥ ४७॥ तानि गन्धाह्वयानि स्युः स गन्धः प्रथमः स्मृतः । घृष्टो मलयजो गन्धः [स ? श]बलश्च नमेरुणा ॥ ४८ ॥ अगुरुप्र[भू ? भृ]तिश्चापि यस्य पङ्कः प्रदीयते । अगुरुर्देवदार्व्वादि यो दग्ध्वा गृह्यते रसः ॥ ४९ ॥ स दाहार्कर्षितो गन्धस्तृतीयः परिकीर्तितः । सगन्धगन्धिनीबिल्वतिलकं शतपत्रिकाम् ॥ ५० ॥

१ 'र'क पाठ । २ 'नित्य' क पाठ । ३ 'समर्दज ' क पाठ । ४ 'रुदै' क पाठः ।

१५२ गन्धर्वतन्त्रे । निष्पीड्य गृह्यते योऽसौ संमर्द्जः स उच्यते । मृगनाभिसमुद्भूतस्तत्कोशोद्भव एव वा ॥ ५१ ॥ गन्धः प्राणयङ्गजः प्रोक्तः पञ्चमस्तु स उच्यते । गन्धस्य विस्तरो भेदो दिङ्मात्रं समुदाहृतम् ॥ ५२ ॥ सर्वेषु गन्धजातेषु प्रशस्तो मलयोद्भवः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन दद्यान्मलयजं सदा ॥ ५३ ॥ कुङ्कुमागुरुकस्तूरीकर्पूरमलयोद्भवैः । समीकृतैस्तु यो गन्धस्त्रिपुराप्रीतिदायकः ॥ ५४ ॥ कुचन्दनं [शि? सि]तं चैव कालीयकसमन्वितम् । अनुलेपनमुख्यं तु देव्याः प्रीतिकरं परम् ॥ ५५ ॥ अलक्तं नखरागेषु देवीप्रीतिकरं तथा । गन्धेन लभते कामान् गन्धो धर्मप्रदः सदा ॥ ५६ ॥ अ[श्वा? ङ्गा]नां साधको गन्धो मोक्षे चापि प्रतिष्ठितः । शरीरं ते न जानामि चेष्टां [चै? श्चै]व महेश्वरि ॥ ५७ ॥ मया निवेदितान् गन्धान् प्रतिगृह्य विलिप्यताम् । गन्धैः सुतोषिता देवी चतुर्वर्गप्रदा भवेत् ॥ ५८ ॥ अनेनैव महेशानि गन्धान् देव्यै निवेदयेत् । घृततैलादियोगेन स्वर्णादौ दीपवह्निना ॥ ५६ ॥ यदञ्जनं प्रजायेत कृत्वा कर्पूरमिश्रितम् । धर्मार्थकाममोक्षाय त्रिपुरायै निवेदयेत् ॥ ६० ॥ विधवा ना(च्छ? ञ्ज)नं कुर्यान्महामायार्थमद्रिजे । १ ‘पोद्भव’ क पाठ ।