गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
| २४ | गौतमधर्मसूत्राणि |
|---|
अधःस्थानासनस्तिर्यग्वातसेवायां गुरुदर्शने चोत्तिष्ठेत् ॥ ३२ ॥
यदा गुरुर्नीचैः स्थानमासनं चाधितिष्ठति स्वयमुच्चैःस्थानासनस्थस्तदा गुरुं दृष्ट्वोत्तिष्ठेत् । तिर्यग्वातसेवायां मूत्रपुरीषोत्सर्गादौ च गुरुं दृष्ट्वोत्तिष्ठेत् । चकारः पूर्वापेक्षया समुच्चयार्थः ॥ ३२ ॥
गुरु को ( अपनी अपेक्षा ) नीचे स्थान या आसन पर स्थित और मूत्र या मलत्याग के समय गुरु को देखकर खड़े हो जाना चाहिए ॥ ३२ ॥
गच्छन्तमन्व्रजेत् ॥ ३३ ॥
गच्छन्तं गुरुमनुगच्छेत् ॥ ३३ ॥
( गुरु के ) चलने पर उनके पीछे-पीछे चले ॥ ३३ ॥
कर्म विज्ञाप्याऽऽख्याय ॥ ३४ ॥
यत्किंचिदस्य शिष्यस्य कर्तव्यं तस्य निष्कृतिरिदं करिष्यामीत्याचार्याय विज्ञाप्य यच्चाऽऽचार्यो( यों )पयिकमुदकुम्भहरणादि तत्स्वयमेव ज्ञात्वा कृत्वा च तस्मै कृतमित्याख्याय वर्तितव्यमित्यर्थः ॥ ३४ ॥
जो कर्म करना हो उसे तथा जो कुछ कार्य कर चुका हो उसे गुरु को बतलावे ॥ ३४ ॥
आहूतोऽध्यायी ॥ ३५ ॥
गुरुणाऽऽहूतः सन्नधीयीत न तु स्वयं चोदयेदिति ॥ ३५ ॥
गुरु के बुलाने पर अध्ययन के लिये जाये ( उन्हें स्वयं प्रेरित न करे ) ॥ ३५ ॥
युक्तः प्रियहितयोः ॥ ३६ ॥
आचार्यस्य यत्प्रियं हितं च तत्र युक्तस्तत्परः स्यात् । प्रियं तत्कालप्रीतिकरम् । हितं कालान्तरे* तत्करम् ॥ ३६ ॥
आचार्य को प्रसन्न करने वाले एवं उनका हित करने वाले कर्मों में तत्पर रहे ॥ ३६ ॥
तद्भार्यापुत्रेषु चैवम् ॥ ३७ ॥
तस्याऽऽचार्यस्य भार्यापुत्राश्च तेषु चैवमाचार्यवद्वर्तितव्यम् ॥ ३७ ॥
आचार्य की पत्नी एवं उनके पुत्रों से ( आचार्य के ) समान ही व्यवहार करे ॥ ३७ ॥
सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि २५
अस्यापवादः—
नोच्छिष्टाशनस्नापनप्रसाधनपादप्रक्षालनोन्मर्दनोपसंग्रहणानि ॥ ३८ ॥
उच्छिष्टाशनं भुक्तशेषाशनम् । स्नापनं स्नानोयादिभिः शिरोऽङ्गमर्दनपूर्वकमभिषेकः । प्रसाधनमलंकरणम् । पादप्रक्षालनं प्रसिद्धम् । उन्मर्दनमभ्यङ्गशरीरसंवाहनादि । उपसंग्रहणं व्यत्यस्तपाणिनेत्यादि पूर्वोक्तम् । एतानि गुरोर्भार्यापुत्रेषु च न कर्तव्यानि । अत एवाऽऽचार्ये कर्तव्यानीति सिद्धम् ॥ ३८ ॥
( किन्तु गुरु की पत्नी एवं उनके पुत्रों के विषय में ) उनका जूठा भोजन करना, उन्हें ( जल से शिर आदि को मलते हुए ) स्नान कराना, अलंकृत करना, पैर धोना, शरीर दबाना और ( पूर्वोक्त उपसंग्रहण की विधि से ) दाहिने हाथ से दाहिने और बाएँ हाथ से बायें पैर को छूकर प्रणाम करना—ये कार्य न करे ॥ ३८ ॥
अथोपसंग्रहणस्य प्रतिप्रसवः—
विप्रोष्योपसंग्रहणं गुरुभार्याणाम् ॥ ३९ ॥
विप्रोष्य प्रवासं गत्वा प्रत्यागतेन गुरुभार्याणामुपसंग्रहणं कार्यम् ॥ ३९ ॥
यात्रा से लौटकर आने पर ( पूर्वोक्त उपसंग्रहण के नियमानुसार ) गुरु की पत्नियों के चरण का स्पर्श करे ॥ ३९ ॥
तत्रापि—
नैके युवतीनां व्यवहारप्राप्तेन ॥ ४० ॥
एके त्वाचार्या युवतीनां गुरुभार्याणां व्यवहारप्राप्तेन षोडशवर्षप्रायेण शिष्येण विप्रोष्याप्युपसंग्रहणं न कार्यमिति मन्यन्ते ॥ ४० ॥
कतिपय आचार्यों का मत है कि ( यात्रा से लौटकर आने पर भी ) युवक ( प्रायः सोलह वर्ष की आयु वाले ) शिष्य को युवती गुरुपत्नियों का चरण नहीं छूना चाहिए ॥ ४० ॥
अग्नीन्धनभैक्ष्यचरण इत्युक्तम् । तत्राग्नीन्धनस्य प्रतिगृहं व्यवस्थितत्वात्साधारणभैक्ष्यचरणे विधिमाह—
सार्ववर्णिकभैक्ष्यचरणमभिशस्तपतितवर्जम् ॥ ४१ ॥
सर्वेषु वर्णेषु भवं सार्ववर्णिकम् । अभिशस्तान्पतितांश्च वर्जयित्वा सर्वेषु वर्णेषु भैक्ष्यं चरितव्यम् । अभिशस्ता उपपातकिनः ॥ ४१ ॥
२६ | गौतमधर्मसूत्राणि
पातकी और पतित ( अपने कर्म से च्युत ) व्यक्तियों को छोड़कर सभी वर्णों ( के गृहस्थों के घर ) से भिक्षा मांगकर लाये ॥ ४१ ॥
आदिमध्यान्तेषु भवच्छब्दः प्रयोज्यो वर्णानुक्रमेण ॥४२॥
भिक्षां देहीति पदद्वयस्याऽऽदिमध्यान्तेषु वर्णक्रमेण भवच्छब्दः संबुद्ध्यन्तः प्रयोक्तव्यः । स्त्रीषु स्त्रीलिङ्गः । ब्राह्मणस्य भवन्भिक्षां देहि । ब्राह्मण्यां भवति भिक्षां देहि । क्षत्रियस्य भिक्षां भवन्देहि । भिक्षां भवति देहि । वैश्यस्य भिक्षां देहि भवन् । भिक्षां देहि भवति ॥ ४२ ॥
( भिक्षा माँगते समय भिक्षा देने वाले के ब्राह्मण क्षत्रिय या वैश्य ) वर्ण के अनुसार 'भिक्षां देहि' इन पदों के आदि, मध्य, या अन्त में 'भवत्' ( स्त्री हो तो 'भवति' ) शब्द का प्रयोग करे ॥ ४२ ॥
आचार्यज्ञातिगुरु [ स्वे ] ष्वलाभेऽन्यत्र ॥ ४३ ॥
आचार्य उक्तः । ज्ञातिः पितृव्यादिः सपिण्डः । गुरुर्मातुलादिः । स्वमात्मीयग्रहणम् । अन्यत्र भिक्षाया अभावे, आचार्यादिगृहेषु भैक्ष्यं चरितव्यम् ॥ ४३ ॥
अन्यत्र भिक्षा न मिलने पर आचार्य, अपने सपिण्ड जनों, गुरुजनों ( मामा आदि ) के या अपने घर से भिक्षा मांगे ॥ ४३ ॥
तेषां पूर्वं पूर्वं परिहरेत् ॥ ४४ ॥
तेषामाचार्यादीनां यो यः प्रथमनिर्दिष्टस्तं तं परिहरेत् । अन्यत्रालाभे स्वगृहे, तत्रालाभे गुरुषु, तत्रालाभे ज्ञातिषु, तत्रालाभ आचार्यगृह इति ॥ ४४ ॥
इनमें क्रमशः पहले-पहले वाले को बचावे ( अर्थात् अन्यत्र भिक्षा न मिलने पर अपने घर से माँगे; वहाँ न मिलने पर गुरुजनों के यहाँ माँगे; वहाँ भी न मिलने पर सपिण्डजनों के यहाँ माँगे और कहीं न मिले तब गुरु के घर से भिक्षा माँगे ॥ ४४ ॥
निवेद्य गुरवेऽनुज्ञातो भुञ्जीत ॥ ४५ ॥
इदमानीतं भैक्ष्यमिति गुरवे निवेद्य तदनुज्ञातो भुञ्जीत । यदि गुरुः स्वयं गृह्णीयात्ततोऽन्यदाहरेत् ॥ ४५ ॥
मिली हुई भिक्षा को गुरु के सम्मुख प्रस्तुत करे और उनकी आज्ञा मिलने पर ही उसका भोजन करे । ( यदि गुरु उसे स्वयं ग्रहण करें तो दूसरी भिक्षा माँगकर लानी चाहिए—मिताक्षरा ) ॥ ४५ ॥
सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि २७
असंनिधौ तद्भार्यापुत्रसब्रह्मचारिभ्यः ॥ ४६ ॥
आचार्यासंनिधाने तद्भार्यादिभ्यो यथासंभवं निवेद्य तैरनुज्ञातो भुञ्जीत ॥ ४६ ॥
गुरु के कहीं दूर होने पर उनकी पत्नी, उनके पुत्र या अपने साथ के ब्रह्मचारियों के समक्ष रखकर (उनका अनुमति मिलने पर भिक्षान्न का भोजन करे) ॥ ४६ ॥
वाग्यतस्तृप्यन्नलोलुप्यमानः संनिधायोदकम् ॥ ४७ ॥
यावद्भुक्ति वाचंयमः । तृप्यन्नन्नदर्शनेन हृष्यन् । अलोलुप्यमानोऽतिस्पृहामकुर्वन् । संनिधायान्तर्भावितण्यर्थः । संनिधाप्येति । उदकमुदकभाजनमिति ॥ ४७ ॥
(भोजन करते समय) मौन रहे, प्रसन्न रहे, लालच न करे और जल का पात्र अपने निकट रखे ॥ ४७ ॥
शिष्यशासनप्रकारमाह—
शिष्यश्शिष्टिरवधेन ॥ ४८ ॥
वधस्ताडनम् । अताडयता गुरुणा भर्त्सनादिभिः शिष्यः शास्यः ॥४८॥
गुरु शिष्य को बिना मारे-पीटे केवल उसकी भर्त्सना करके अनुशासित रखे ॥ ४८ ॥
अशक्तौ रज्जुवेणुविदलाभ्यां तनुभ्याम् ॥ ४९ ॥
यदि भर्त्सनादिभिः शासितुमशक्यस्ततो रज्ज्वा तन्वा, तनुना वेणुविदलेन वेति । द्वंद्वनिर्दिष्टयोरपि विकल्पो रज्ज्वा वेणुदलेन वेति मानवे दर्शनात् । ताभ्यां दुर्बलाभ्यां ताडयित्वाऽपि शासनीयः ॥ ४९ ॥
यदि भर्त्सना से (उद्दण्ड शिष्य) वश में न रहे तो पतली रस्सी या बाँस की पतली छड़ी से मारकर (अनुशासित रखे) ॥ ४९ ॥
अन्येन घ्नन् राज्ञा शास्यः ॥ ५० ॥
हस्तादिना क्रोधवशेन ताडयन्नराज्ञा शास्य आचार्यः । एवं शिष्यस्य गुरुकुले वास उक्तः॥ ५० ॥
अन्य किसी प्रकार से (क्रोधवश होकर हाथ आदि से शिष्य को) मारने पर (आचार्य) राजा द्वारा दण्डनीय होता है ॥ ५० ॥
२८ | गौतमधर्मसूत्राणि
कियन्तं कालमित्यत आह—
द्वादश वर्षाण्येकवेदे ब्रह्मचर्यं चरेत् ॥ ५१ ॥
यद्यप्येकैकस्य वेदस्य बह्व्यः शाखाः । एकत्रिंशतिधा बह्वृच एकशतं यजुः शाखाः सहस्रवर्त्मा सामवेदो नवधाऽऽथर्वणो वेद इति । तथाऽपि तत्र तत्र वेदे पूर्वैरध्ययनानुष्ठानाभ्यां परिगृहीता यावती शाखा तावत्यत्र वेदशब्देन विवक्षिता । य एकं वेदमधीते स द्वादश वर्षाणि गुरुकुले ब्रह्मचर्यं चरेत् ॥ ५१ ॥
एक वेद के अध्ययन के लिए बारह वर्ष तक ब्रह्मचर्य का आचरण करे ॥ ५१ ॥
प्रतिद्वादश वा सर्वेषु ॥ ५२ ॥
यस्तु चतुरो वेदानध्येतुं शक्तः स प्रतिद्वादश प्रतिवेदे द्वादश वर्षाणीत्यर्थः । यथाऽऽहाऽऽपस्तम्बः— उपेतस्याऽऽचार्यकुले ब्रह्मचारिवासोऽष्टाचत्वारिंशद्वत्सराणीति ॥५२॥
अथवा यदि चारों वेदों का अध्ययन करने में समर्थ हो तो प्रत्येक वेद के लिये बारह वर्ष तक गुरुकुल में निवास करे ॥ ५२ ॥
ग्रहणान्तं वा ॥ ५३ ॥
यावता कालेनैको वेदो द्वौ त्रयश्चतुरो वा ग्रहीतुं शक्यास्तावन्तं कालमिति ॥ ५३ ॥
अथवा जितने समय में (एक, दो, तीन या चारों वेद का) ग्रहण कर सके उतने समय तक ब्रह्मचर्याश्रम में रहे ॥ ५३ ॥
विद्यान्ते गुरुरर्थेन निमन्त्र्यः ॥ ५४ ॥
विद्यासमाप्तौ गुरुरर्थेन प्रयोजनेन निमन्त्र्यः प्रष्टव्यः । गुरो, इदं धनमाहराणीति ॥ ५४ ॥
विद्याध्ययन समाप्त कर लेने पर गुरु से (गुरुदक्षिणा) धन के विषय में पूछे ॥ ५४ ॥
कृत्वाऽनुज्ञातस्य वा स्नानम् ॥ ५५ ॥
तत आहरेत्याचार्योक्तं कृत्वा स्नानं कर्तव्यम् । वत्स त्वद्गुणैरेवाहमस्मि तोषितो धनेनालमिति तेनानुज्ञातस्य वा, स्नानं समावर्तनं कर्तव्यमिति ॥ ५५ ॥
सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि २९
( गुरु की आज्ञानुसार गुरुदक्षिणा प्रदान ) करके अथवा उनके द्वारा प्रसन्नतापूर्वक ( बिना दक्षिणा लिये ही ) आज्ञा दी जाने पर समावर्तन स्नान करे ॥ ५५ ॥
आचार्यः श्रेष्ठो गुरूणां मातेत्येके [ मातेत्येके ] ॥ ५६ ॥
गुरूणां पित्रादीनां मध्य उक्तलक्षण आचार्यः श्रेष्ठः । स हि विद्यातस्तं जनयति तच्छ्रेष्ठं जन्म। तेनानेकगुरुसमवाये स एव प्रथमं पूज्यः। एके त्वाचार्या माता श्रेष्ठेति मन्यन्ते । तथा च वसिष्ठः—
उपाध्यायाद्दशाऽऽचार्य आचार्याणां शतं पिता ।
पितुर्दशगुणं माता गौरवेणातिरिच्यते ॥
आपस्तम्बोऽपि—
माता पुत्रत्वस्य भूयाँसि कर्माण्यरभते तस्याँ शुश्रूषा नित्या पतितायामपि। द्विरुक्तिरध्यायपरिसमाप्त्यर्था ॥ ५६ ॥
इति श्रीगौतमीयवृत्तौ हरदत्तविरचितायां मिताक्षरायां
प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः ॥
पिता आदि पूज्य जनों में आचार्य श्रेष्ठ होता है; किन्तु कतिपय आचार्यों का मत है कि माता ( सभी पूज्य जनों में ) श्रेष्ठ होती है ॥ ५६ ॥
गौतमधर्मसूत्र के प्रथम प्रश्न में द्वितीय अध्याय समाप्त ॥
अथ प्रथमप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः
तस्याऽऽश्रमविकल्पमेके ब्रुवते ॥ १ ॥
तस्यैवमधीतवेदस्य ब्रह्मचारिणो वक्ष्यमाणाश्चत्वार आश्रमा विकल्प्यन्त इत्येक आचार्या ब्रुवते । अन्ये तु समुच्चीयन्त इति । तत्राऽऽपस्तम्बः—
तेषु सर्वेषु यथोपदेशमव्यग्रो वर्तमानः क्षेमं गच्छतीति । बुद्ध्वा कर्माणि यत्कामयेत तदारभेतेति च ।
तथा च ब्रह्मचर्याश्रममुक्त्वा “अत एव ब्रह्मचर्यवान्प्रव्रजति” इति बौधायनः ।
मनुना तु समुच्चयो दर्शितः—
ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ।
अनपाकृत्य मोक्षं तु ब्रजमानः पतत्यधः ॥
सर्वेऽपि क्रमशस्त्वेते यथाशास्त्रं निषेविताः ।
यथोक्तकारिणं विप्रं नयन्ति परमां गतिम् । इति ॥ १ ॥
कतिपय आचार्यों का मत है कि उस (वेद का अध्ययन पूरा कर लेने वाले) ब्रह्मचारी को (चारों आश्रमों में से) किसी भी आश्रम को स्वीकार करने की छूट होती है ॥ १ ॥
के पुनस्त आश्रमाः—
ब्रह्मचारी गृहस्थो भिक्षुर्वैखानसः ॥ २ ॥
यद्यप्यसौ पूर्वमपि ब्रह्मचर्याश्रम उक्तस्तथाऽपि प्रपित्सितनैष्ठिकब्रह्मचारित्वमत्र विवक्षितम् । भिक्षुः संन्यासी । वैखानसो वानप्रस्थः । वैखानसप्रोक्तेन मार्गेण वर्त्तत इति । तेन स आश्रमः प्राधान्येन दर्शितः । शास्त्रान्तरेषु वैखानसस्तृतीयो भिक्षुश्चतुर्थ आश्रमः । इह तु क्रमभेदः प्रागुक्तास्त्रय आश्रमिरण इत्यत्र वैखानसवर्ननार्थः ॥ २ ॥
(वेदाध्ययन समाप्त करने के उपरान्त) ब्रह्मचारी, गृहस्थ, संन्यासी या वानप्रस्थ का जीवन आरम्भ कर सकता है (यहाँ प्रधानता के भेद से संन्यास को वानप्रस्थ के पहले रखा गया है) ॥ २ ॥
तेषां गृहस्थो योनिरप्रजनत्वादितरेषाम् ॥ ३ ॥
तेषां चतुर्ष्वप्याश्रमेषु वर्तमानानां गृहस्थो योनिरुपस (त्प) त्तिस्थानम् । गृहस्थेनैवोत्पादिताश्चतुर्भिराश्रमैरधिक्रियन्ते । गृहस्थव्यतिरिक्ताश्रमस्थानां प्रजोत्पादनस्य निषिद्धत्वात् । तत्र शातातपः—
सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि ३१
चण्डालाः प्रत्यवसिताः परिव्राजकतापसाः ।
तेषां जातान्यपत्यानि चण्डालैः सह वासयेत् ॥ इति ॥ ३ ॥
इन आश्रमों में ( स्थित पुरुषों का ) गृहस्थाश्रम ही उत्पत्तिस्थान है; क्योंकि गृहस्थाश्रम के अतिरिक्त अन्य आश्रमों में सन्तान-उत्पत्ति की व्यवस्था नहीं है ॥ ३ ॥
इदानीमाश्रमधर्मान्वक्ष्यन्प्रथमनिर्दिष्टस्य ब्रह्मचारिण आह—
तत्रोक्तं ब्रह्मचारिणः ॥ ४ ॥
तत्र तेषां मध्ये ब्रह्मचारिणो नैष्ठिकस्य यदुपकुर्वाणस्योपनयनादिर्नियम इत्यारभ्योक्तं तदेवास्यापीत्युक्तं भवति ॥ ४ ॥
इन आश्रमों में ब्रह्मचारी के नियम पहले बता दिये गये हैं ( अर्थात् नैष्ठिक ब्रह्मचारी को उन्हीं नियमों का पालन करना चाहिए ) ॥ ४ ॥
तत्र विशेषः—
आचार्याधीनत्वमान्तम् ॥ ५ ॥
आन्तमादेहपातम् । आचार्यकुल एव तच्छुश्रूषया वर्तेत ॥ ५ ॥
नैष्ठिक ब्रह्मचारी जीवनपर्यन्त आचार्य के अधीन ( गुरुकुल में निवास करते हुए एवं आचार्य की सेवा करते हुए ) रहे ॥ ५ ॥
गुरोः कर्मशेषेण जपेत् ॥ ६ ॥
आचार्ये प्रकृते गुरुशब्दः पित्रोरपि ग्रहणार्थः । ततश्चाऽऽचार्यं पितरौ च शुश्रूषमाणस्तद्व्यतिरिक्ते काले जपेद्वेदमधीयीत । न तु स्वाधीनो भवेत् ॥ ६ ॥
आचार्य ( और माता-पिता ) की सेवा के उपरान्त शेष समय में जप करे ॥ ६ ॥
गुर्वभावे तदपत्यवृत्तिस्तदभावे वृद्धे सब्रह्मचारिण्यग्नौ वा ॥ ७ ॥
आचार्ये या वृत्तिरभिहिता सा तदभावे तत्पुत्रे, तत्पुत्राभावे वृद्धे विद्यया वयसा वाऽधिके, वृद्धाभावे तथाभूते सब्रह्मचारिणि, सब्रह्मचार्याभावेऽग्नौ वा कर्तव्या । समिदाधानादिभिरग्नौ वृत्तिः ॥ ७ ॥
गुरु के न होने पर उनके प्रति बताई गई वृत्ति का आचरण उनके पुत्र के प्रति करे; उनके पुत्र के अभाव में ( विद्या में या आयु में ) श्रेष्ठ व्यक्ति के प्रति और उसके अभाव में अपने सहाध्यायी ब्रह्मचारी के प्रति उस वृत्ति का
३२ गौतमधर्मसूत्राणि
आचरण करे और उसके भी अभाव में अग्नि में (समिधाओं का हवन आदि कर्म द्वारा) वृत्ति करे ॥ ७ ॥
एवंवृत्तो ब्रह्मलोकमवाप्नोति जितेन्द्रियः ॥ ८ ॥
स्पष्टोऽर्थः । जितेन्द्रियत्वं मनुना दर्शितम्—
श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा च यो नरः ।
न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेन्द्रियः ॥ ८ ॥
इन्द्रियों पर विजय प्राप्त करके इस प्रकार आचरण करने वाला नैष्ठिक ब्रह्मचारी ब्रह्मलोक प्राप्त करता है ॥ ८ ॥
उत्तरेषां चैतदविरोधि ॥ ९ ॥
उत्तरेषामप्याश्रमाणामस्मिन्वृत्ते यदविरुद्धं तत्समानम् । यथा द्यूतादिवर्जनम् । विरुद्धं यथा—अग्निकार्यं प्रव्रजितस्य, गुरुकुलवासो वैखानसस्य, ब्रह्मचर्यं गृहस्थस्येत्यपरा वृत्तिः । उत्तरेषां चाऽऽश्रमाणां धर्मजातमेतस्य द्रष्टव्यम् । किमविशेषेण । न एतदविरोधि । एतदाश्रमधर्माविरोधि न म्लेच्छाशुच्यधार्मिकैः सह संभाषेतेत्येवमाद्यस्यापि भवति ॥ ९ ॥
ब्रह्मचर्य के बाद के आश्रमों में भी ब्रह्मचर्याश्रम के जो आचरण प्रतिकूल नहीं हैं वे समान रूप से विहित हैं ॥ ९ ॥
बहुवक्तव्यत्वात्क्रमप्राप्तमपि गृहस्थ्यमुल्लङ्घ्य भिक्षोधर्मानाह—
अनिचयो भिक्षुः ॥ १० ॥
निचयो द्रव्यसंग्रहस्तद्रहितः स्यात् ॥ १० ॥
संन्यासी को (द्रव्य आदि का) संग्रह नहीं करना चाहिए ॥ १० ॥
ऊर्ध्वरेताः ॥ ११ ॥
उत्तरेषां चैतदविरोधीति जितेन्द्रियत्वे सिद्धेऽपि पुनरूर्ध्वरेता इति रेतसः स्रोतोभङ्गो यथा भवेत्तथा प्रयतेतेत्येवमर्थम् ॥ ११ ॥
(संन्यासी को) ऊर्ध्वरेता होना चाहिए (अर्थात् वीर्यभंग नहीं होने देना चाहिए) ॥ ११ ॥
ध्रुवशीलो वर्षासु ॥ १२ ॥
वर्षाशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । वर्षर्तौ सति ध्रुवशीलः स्यादेकत्र तिष्ठेदिति ॥ १२ ॥
वर्षाऋतु में एक स्थान पर ही निवास करे ॥ १२ ॥
सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि ३३
भिक्षार्थी ग्राममियात् ॥ १३ ॥
भिक्षाकाल एव ग्रामं प्रविशेत् । शेषकालं देवालयादौ वृक्षमूलेषु वा वसेत् ॥ १३ ॥
भिक्षा माँगने के लिये ( ही ) गाँव में जाये ॥ १३ ॥
जघन्यमनिवृत्तं चरेत् ॥ १४ ॥
भिक्षाकाले यद्गृहमनुपपत्त्या विलम्बितं न तद्भूयस्तदहः प्रविशेत् ।
तत्र मनुः—
विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारेऽभुक्तवज्जने ।
वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत् ॥ १४ ॥
भिक्षा के समय किसी घर में देर हो जाय तो बिना लौटे ही भिक्षा ग्रहण करे ( दुबारा न जावे ) ॥ १४ ॥
निवृत्ताशीः ॥ १५ ॥
अधिकभिक्षालाभार्थं गृहेष्वाशीर्वादपरो न स्यात् ॥ १५ ॥
अधिक भिक्षा के लोभ से आशीर्वाद नहीं देना चाहिए ॥ १५ ॥
वाक्चक्षुःकर्मसंयतः ॥ १६ ॥
वाक्संयमो मौनम् । चक्षुःसंयमः पदविक्षेपप्रदेशादन्यत्र चक्षुषोरप्रवर्तनम् । कर्मसंयमो भिक्षोश्चोदितकर्मानतिक्रमः । अत्र वाक्संयमविरोधे तु स्मृत्यन्तरम्—
धर्मयोगं पथिप्रश्नं स्वाध्यायं च तथैव च ।
भिक्षार्थं देहिवचनं न निन्दति यतेरपि ॥ इति ॥ १६ ॥
वाणी, नेत्र और कर्म में संयम करे ( अर्थात् अधिक न बोले, इधर-उधर न देखे और विहित कर्म के अतिरिक्त कर्म न करे ) ॥ १६ ॥
कौपीनाच्छादनार्थं वासो बिभृयात् ॥ १७ ॥
कौपीनमिति गुह्यप्रदेशस्य नाम । तदाच्छाद्यते यावता तावदेव वासो बिभृयात् । अधिकं तु प्रावरणादि न बिभृयात् ॥ १७ ॥
केवल गुप्त अंगों के आच्छादन भर के लिये पर्याप्त वस्त्र धारण करे ॥ १७ ॥
प्रहीणमेके निर्णिज्य ॥ १८ ॥
एके मन्यन्ते तदपि कौपीनाच्छादनं प्रहीणं जीर्णं तथाऽन्यैस्त्यक्तं प्रक्षाल्य बिभृयात् ॥ १८ ॥
३ गौ० ध०
३४ | गौतमधर्मसूत्राणि
कुछ आचार्यों का मत है कि वह कौपीन वस्त्र (लंगोटी) भी पुराना हो और (दूसरे द्वारा त्यक्त हो तो) उसे धोकर पहने ॥ १८ ॥
नाविप्रयुक्तमोषधिवनस्पतीनामङ्गमुपाददीत ॥ १६ ॥
वृक्षलतादीनामङ्गं फलपत्राद्यविप्रयुक्तं ततोऽप्रच्युतं नोपाददीत न गृह्णीयात् । स्वयं पतितं तु गृह्णीयात् ॥ १९ ॥
अपने आप न गिरे हुए (अर्थात् गिराये गये) ओषधियों और वृक्ष एवं लताओं के पत्ते, फूल, फल, मूल या शाखा आदि को ग्रहण न करे ॥ १९ ॥
न द्वितीयामपर्तु रात्रिं ग्रामे वसेत् ॥ २० ॥
यत्र वर्षर्तौ ध्रुवशीलतोक्ता तमृतुं वर्जयित्वा, ऋत्वन्तरेषु यत्रैकां रात्रिमुषितस्तत्र ग्रामे न द्वितीयां वसेत् । ग्रामैकरात्रः स्यादिति ॥ २० ॥
(वर्षाऋतु के अतिरिक्त अन्य ऋतु में) जिस गाँव में एक रात्रि निवास करे उसमें दूसरी रात्रि न रहे ॥ २० ॥
मुण्डः शिखी वा ॥ २१ ॥
सर्वानैव केशान्सह शिखया वापयेत् । शिखावर्जं वापयेद्वा । मुण्डः शिखी वेति विकल्पेनैकदण्डत्रिदण्डग्रहणविकल्पोऽप्युक्तः । अत्र श्रुतिस्मृती—
अग्नेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा ।
स शिखीत्युच्यते विद्वान्नेतरे केशधारिणः ॥ इति ।
सशिखं वपनं कृत्वा बहिः सूत्रं त्यजेद् बुधः ।
एकदण्डं गृहीत्वा च भिक्षुधर्मं समाचरेत् ॥
शिखी यज्ञोपवीती च यद्वा सम्यक्प्रबोधितः ।
त्रिदण्डग्रहणं कृत्वा भिक्षुधर्मं समाचरेत् ॥ २१ ॥
संन्यासी (शिखा सहित) सभी केशों को मुँड़ाकर रखे अथवा शिखा छोड़कर सिर मुड़ाये ॥ २१ ॥
वर्जयेद् बीजवधम् ॥ २२ ॥
बीजानि व्रीह्यादीनि तेषां वधो मुसलादिनाऽवघातस्तं न कुर्यात् । तेन तण्डुलस्यौदनोकरणमप्युपलक्षितम् । पक्वान्नस्यैव स्वामित्वादस्य॥२२॥
(व्रीहि आदि) बीजों को न कूटे । (केवल पकाये हुए अन्न की भिक्षा ग्रहण करे ।) ॥ २२ ॥
सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि ३५
समो भूतेषु हिंसानुग्रहयोः ॥ २३ ॥
हिंसायामनुग्रहे च भूतेषु समो यो हिनस्ति यो वाऽनुगृह्णाति तत्र तत्र निर्विकार इति ॥ २३ ॥
पीड़ा पहुँचा पर या अनुग्रह करने पर ( पीड़ा पहुँचानेवाले और अनुग्रह करनेवाले ) प्राणियों के प्रति एक समान व्यवहार रखे ॥ २३ ॥
अनारम्भी ॥ २४ ॥
ऐहिकं पारत्रिकं च न कंचिदारम्भं कुर्यात् । यथाऽऽहाऽऽपस्तम्बः—
अनिहोऽनमुत्रञ्चरेदिति ॥ २४ ॥
ऐहिक और पारत्रिक किसी कर्म को आरम्भ न करे ॥ २४ ॥
अथ वैखानसस्याऽऽह—
वैखानसो वने मूलफलाशी तपःशीलः ॥ २५ ॥
वैखानसो वानप्रस्थो वने वसन्मूलानि फलानि च पक्वानि वाऽश्नीयान्न पुनरोदनम् । तपः कायपरिशोषणम् । ततश्च मूलफलान्यपि स्वल्पान्येवाश्नीयादिति ॥ २५ ॥
वानप्रस्थ वन में निवास करे, मूल और फल खाये और तपस्या करता रहे ॥ २५ ॥
श्रावणेकेनाग्निमाधाय ॥ २६ ॥
श्रावणकं नाम वैखानसं शास्त्रम् । तदुक्तेन प्रकारेणाग्निमाधाय सायं प्रातर्जुहुयादिति शेषः ॥ २६ ॥
श्रावणकशास्त्र के अनुसार अग्नि का आधान करके सायं एवं प्रातःकाल हवन करे ॥ २६ ॥
अग्राम्यभोजी ॥ २७ ॥
फलमूलान्यपि ग्राम्याणि न भुञ्जीत ॥ २७ ॥
ग्राम की कोई वस्तु ( फल-मूल भी ) न खाये । २७ ॥
देवपितृमनुष्यभूतर्षिपूजकः ॥ २८ ॥
वन्यैरेव फलमूलैरहरहः पञ्च महायज्ञान्कुर्यात् । अत्र मनुः—
आरण्यैर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा ।
एतानेव महायज्ञान्निर्वपेद्विधिपूर्वकम् ॥ इति ॥ २८ ॥
| ३६ | गौतमधर्मसूत्राणि |
|---|
देव, पितर, अतिथि, भूत और ऋषि की ( प्रतिदिन ) पूजा करे ( अर्थात् पञ्चमहायज्ञ करे ) ॥ २८ ॥
सर्वातिथिः प्रतिषिद्धवर्जम् ॥ २९ ॥
य एनमुपागच्छन्ति ते सर्व(र्वेऽ)स्यातिथयः। न पुनर्ब्राह्मणस्यानतिथिरब्राह्मण इत्ययं नियमोऽस्ति। तत्रापि स्तेनपतितादीन्वर्जयेत्प्रतिषिद्धवर्जम् ॥ २९ ॥
निषिद्ध (चोर, पतित आदि) को छोड़कर सभी व्यक्ति वानप्रस्थ के अतिथि होते हैं ॥ २९ ॥
वैष्कम्प्युपयुञ्जीत ॥ ३० ॥
विष्का दुष्टमृगा व्याघ्रादयस्तैर्हतं मांसं वैष्कं तदप्युपयुञ्जीत। अपि शब्दो गौणार्थः। फलमूलाद्यभावे तदपि भक्ष्यमिति। तत्रापि पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इत्येतद्व्यतिरिक्तं वर्जयित्वा। प्रतिषिद्धवर्जमिति पदं काकाक्षिन्यायेनोभयत्र संबध्यते ॥ ३० ॥
( फल-मूल के अभाव में ) व्याघ्र आदि हिंस्र पशुओं द्वारा मारे गये जीवों का मांस खा सकता है ( किन्तु जिन पशुओं के मांस का निषेध किया गया है उनके मांस का भक्षण न करे ) ॥ ३० ॥
न फालकृष्टमधितिष्ठेत् ॥ ३१ ॥
अरण्ये वसन्हलेन कृष्टं प्रदेशं नाधिवसेत् ॥ ३१ ॥
( वन में रहते हुए ) हल से जोते गये खेत में न जाये ॥ ३१ ॥
ग्रामं च न प्रविशेत् ॥ ३२ ॥
वने वसतोऽपि यादृच्छिकोपग्रामप्रवेशो निषिद्धः ॥ ३२ ॥
ग्राम में भी प्रवेश न करे ॥ ३२ ॥
जटिलश्चीराजिनवासाः ॥ ३३ ॥
जटिलः केशश्मश्रुलोमनखधारो। चीरं दर्भादिनिर्मितं वासः। अजिनमुत्तरीयम्। तथा च स्मृत्यन्तरे व्यवस्थादर्शनात् ॥ ३३ ॥
जटा ( केश, दाढी-मूँछ, नख ) बढ़ाये रखे, ( दर्भ आदि से निर्मित ) वस्त्र पहने और मृगचर्म ( का उत्तरीय ) धारण करे ॥ ३३ ॥
नातिसंवत्सरं भुञ्जीत ॥ ३४ ॥
संवत्सरमतिक्रान्तमतिसंवत्सरं तदारण्यमपि नाश्नीयात्। अत्र मनुः—
सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि ३७
त्यजेदाश्वयुजे मासि व्युत्पन्नं पूर्वसंचितम् ।
जीर्णानि चैव वासांसि पुष्पमूलफलानि च ॥ इति ॥ ३४ ॥
एक वर्ष से अधिक समय तक कोई रखी हुई वस्तु भी न खाये ॥३४॥
उक्ता आश्रमास्तेषां विकल्पसमुच्चयावपि दर्शितौ । तेषां प्राधान्यं दर्शयति—
ऐकाश्रम्यं त्वाचार्याः प्रत्यक्षविधानाद् गार्हस्थ्यस्य गार्हस्थ्यस्य ॥ ३५ ॥
तुशब्दो विशेषवाची। सर्वेषु वेदशास्त्रेतिहासपुराणेषु गृहस्थधर्मा एवाग्निहोत्रादयः प्राचुर्येण विधीयन्ते । ततः सर्व एवाऽऽचार्या गार्हस्थ्यस्यै- काश्रम्यं प्राधान्यं मन्यन्ते । तत्राशक्तानामितराश्रमधर्मा विधीयन्ते । प्रत्यक्षविधानादितराश्रमाणां प्रत्यक्षेणोपजीव्यत्वात् । द्विरुक्तिर्व्या- ख्याता ॥ ३५ ॥
इति श्रीगौतमयीवृत्तौ हरदत्तविरचितायां मिताक्षरायां
प्रथमप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
सभी आचार्य एक ही आश्रम (गृहस्थाश्रम को प्रधान रूप से) मानते हैं, क्योंकि वही अन्य सभी आश्रमों का उपजीव्य है। (अर्थात् उसी पर सभी आश्रम आधृत हैं)। अथवा-इस गृहस्थाश्रम में अशक्त व्यक्तियों के लिए ही दूसरे आश्रमों का विधान है ॥ ३५ ॥
अथ चतुर्थोऽध्यायः ।
गृहस्थधर्मा उच्यन्ते—
गृहस्थः सदृशीं भार्यां विन्देतानन्यपूर्वां यवीयसीम् ॥ १ ॥
गृहस्थ इति भाविसंज्ञाव्यपदेशः । अथवा गृहस्थस्य ये धर्मास्ते विवाहात्प्रागपि स्नातकस्यापि समा इति दर्शनार्थं च । जात्या कुलेन च सदृशीम् । अन्यस्मै वाचाऽप्यदत्ताम् । अवरवयसोमेवंभूतां भार्यां विन्देतोद्वहेत् ॥ १ ॥
गृहस्थ ( जाति और कुल में ) अपने समान, पहले वाग्दान द्वारा भी किसी को न दी गई तथा अपने से कम आयु की पत्नी से विवाह करे ॥ १ ॥
असमानप्रवरैर्विवाहः ॥ २ ॥
समान एकः प्रवरो येषां तैः सह न विवाहः । तद्यथा हरितकुत्सपिङ्गलशङ्खदर्भहैमकभवानामाङ्गिरसाम्बरोपयौवनाश्वेति । हारीतः कौत्सीं नोद्वहेदित्यादिप्रवरप्रपञ्च आपस्तम्बीये द्रष्टव्यः ॥ २ ॥
भिन्न प्रवर वालों में ही विवाह होना चाहिए ॥ २ ॥
ऊर्ध्वं सप्तमात्पितृबन्धुभ्यो बीजिनश्च मातृबन्धुभ्यः पञ्चमात् ॥ ३ ॥
पितरमारभ्य तद्बन्धुवर्गे गण्यमाने सप्तमाच्छिरस ऊर्ध्वं जातां कन्यकामुद्वहेत् । मातरमारभ्य तद्बन्धुवर्गे गण्यमाने पञ्चमाच्छिरस ऊर्ध्वं जातामुद्वहेत् । बीजिनश्च सप्तमादूर्ध्वमिति चकारात्सिध्यति । यथा क्षेत्री वन्ध्यो रुग्णो वा देवरं प्रार्थयते मम क्षेत्रे पुत्रमुत्पादयेति । यद्वा संतानक्षये विधवा गुखो नियुञ्जते, दृष्टं विचित्रवीर्यक्षेत्रे सत्यवतीवाक्याद्व्यासो धृतराष्ट्रादीनुत्पादितवानिति । यथाऽऽह याज्ञवल्क्यः—
अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः ।
उभयोरप्यसौ रिक्थी पिण्डदाता च धर्मतः ॥ इति ।
तद्विषयमेतद् बीजिनश्चेति ॥ ३ ॥
पिता से लेकर उनके बन्धुवर्ग में सात पीढ़ी से ऊपर की, बीजी ( = नियोग विधि से उत्पन्न करने वाला पिता से भिन्न पुरुष ) के वंश में भी सात पीढ़ी से
सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि ३९
ऊपर की तथा माता से आरम्भ कर उसके बन्धुवर्ग में पांच पीढ़ी से उपर की कन्या से विवाह कर सकता है ॥ ३ ॥
अथ विवाहभेदाः—
ब्राह्मो विद्याचारित्रबन्धुशीलसंपन्नाय दद्यादाच्छाद्यालं-
कृताम् ॥ ४ ॥
विद्या वेदविद्या। चारित्रं चोदितकर्मानुष्ठानम् बन्धवो ज्ञातयो मातुलादयश्च। शीलं विहितेषु श्रद्धा। एतैर्गुणैः संपन्नाय वस्त्रयुगलेनाऽच्छाद्य यथाविभवमलंकृतां कन्यां दद्यात्। एवंविधस्य विवाहस्य ब्राह्मसंज्ञा ॥४॥
वेद के विद्वान्, उत्तम आचरण वाले, अपने तथा मातृपक्ष के बान्धवों से सम्पन्न एवं शीलवान् वर को दो वस्त्रों से सजाई गयी तथा आभूषण से अलंकृत कन्या प्रदान करने पर ब्राह्म विवाह कहलाता है ॥ ४ ॥
संयोगमन्त्रः प्राजापत्ये सह धर्मश्चर्यतामिति ॥ ५ ॥
प्राजापत्यसंज्ञके विवाहे सह धर्मश्चर्यतामिति प्रदानमन्त्रः यद्यपि ब्राह्मादिष्वपि सह धर्मचर्या भवति तथाऽप्याऽन्तादनया सह धर्मश्चरितव्यः नाऽऽश्रमान्तरं प्रवेष्टव्यं नापि स्त्र्यन्तरमुपयन्तव्यमिति मन्त्रेण समयः क्रियते। एष ब्राह्मादेः प्राजापत्यस्य विशेषः। आच्छाद्यालंकृतामिति समानम् ॥ ५ ॥
प्राजापत्य विवाह में 'सहधर्मश्चर्यताम्' (तुम दोनों एक साथ रहकर गृहस्थाश्रम के धर्म का पालन करो) मन्त्र के साथ कन्या प्रदान की जाती है। (ब्राह्मविवाह से प्राजापत्य में यह विशेषता है कि उपर्युक्त मन्त्र वर और कन्या को केवल गृहस्थाश्रम धर्म का पालन करने एवं वर को दूसरा विवाह न करने का आदेश देता है) ॥ ५ ॥
आर्षे गोमिथुनं कन्यावते दद्यात् ॥ ६ ॥
आर्षसंज्ञके विवाहे गोमिथुनं स्त्रीपुंरूपं कन्यावते दद्याद्वरस्तद्वन्धुर्वा कश्चित्। आच्छाद्यालंकृतामिति समानम् ॥ ६ ॥
आर्ष विवाह में (वर अथवा वर के बन्धुजन) कन्या के अभिभावक को दो गायें देते हैं ॥ ६ ॥
अन्तर्वेद्यृत्विजे दानं दैवोऽलंकृत्य ॥ ७ ॥
अन्तर्वेदि, वेद्यां दक्षिणाकाल ऋत्विजे कर्म कुर्वते यद्लंकृत्य कन्याया
४० गौतमधर्मसूत्राणि
दानं स दैवो विवाहः । आच्छाद्यालंकृतामिति । प्रकृते पुनरलं कृत्यैति वचनं वरस्याप्यङ्गुलीयकादिभिरलंकारार्थम् ॥ ७ ॥
( यज्ञ के समय ) वेदी पर ( दक्षिणा के अवसर पर ) यज्ञकर्म कराने वाले ऋत्विज को आभूषण से अलंकृत करके कन्या प्रदान करने पर दैव विवाह कहलाता है ॥ ७ ॥
इच्छन्त्याः स्वयं संयोगो गान्धर्वः ॥ ८ ॥
इच्छन्त्या वध्वा इच्छतो वरस्य संयोगो, गान्धर्वो विवाहः । स्वयमिति वचनाद्वरेच्छा गम्यते ॥ ८ ॥
चाहने वाली कन्या के साथ ( वर का ) स्वयं अपनी इच्छा से सम्बन्ध कर लेना गान्धर्व विवाह कहलाता है ॥ ८ ॥
वित्तेनाऽऽनतिः स्त्रीमतामासुरः ॥ ९ ॥
यत्र स्त्रीमतां कन्यावतां पित्रादीनां वित्तेन धनप्रदानेनाऽऽनतिरार्जवं क्रियते स आसुरो विवाहः । अत्र याज्ञवल्क्यः— आसुरो द्रविणादानादिति । मनुश्च— ज्ञातिभ्यो द्रविणं दत्त्वा कन्यायै च स्वशक्तितः । कन्याप्रदानं स्वाच्छन्द्यादासुरो धर्म उच्यते ॥ स्त्रीमतामिति वचनान्न केवलं कन्यायै धनप्रदानमासुरत्वनिबन्धनम् तथा च स्मृत्यन्तरम्— यासां नाऽऽददते शुल्कं ज्ञातयो न स विक्रयः । अर्हणं तत्कुमारीणामानृशंस्यान्न केवलम् ॥ इति ॥ ९ ॥
( कन्या के अभिभावकों को ) धन देकर अपने वश में करके कन्या का ग्रहण करने पर आसुर विवाह होता है ॥ ९ ॥
प्रसह्याऽऽदानाद्राक्षसः ॥ १० ॥
बलात्कारेण कन्यावतो निर्जित्य यदादानं स राक्षसो विवाहः ॥ १० ॥
बलपूर्वक ( कन्या के अभिभावकों को परास्त करके ) कन्या का अपहरण कर लेने पर राक्षस विवाह होता है ॥ १० ॥
असंविज्ञातोपसंगमात्पैशाचः ॥ ११ ॥
सुप्ता मत्ता प्रमत्ता वा यत्रासंविज्ञातमुपगम्यते स पैशाचो विवाहः ॥ ११ ॥
सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि ४१
सोई हुई, मूर्च्छित या प्रमत्त कन्या के साथ संगम पैशाच विवाह होता है ॥ ११ ॥
एवमष्टौ विवाहा उक्तास्तेषु—
चत्वारो धर्म्याः प्रथमाः ॥ १२ ॥
आदितश्चत्वारो विवाहाः सर्ववर्णानां धर्म्या धर्मादनपेताः प्रशस्ता भवन्ति ॥ १२ ॥
( इनमें ) प्रथम चार प्रकार के विवाह सभी वर्णों के लिए धर्मविहित हैं ॥ १२ ॥
षडित्येके ॥ १३ ॥
एके स्मर्तारः षड्धर्म्या इत्याहुः । गान्धर्वासुरयोरपि धर्मादनपेतत्वमिच्छन्ति ॥ १३ ॥
कुछ स्मृतिकार प्रथम छः प्रकार के विवाहों को धर्मसंगत मानते हैं । ( अर्थात् गान्धर्व और आसुर विवाह को भी धर्मानुकूल मानते हैं । ) ॥ १३ ॥
अथ विवाहे क्षत्रियादिषु स्त्रीषु ब्राह्मणादिभ्यो जातानां पुत्राणां शास्त्रेषु संकेतितं संज्ञाभेदमाह—
अनुलोमा अनन्तरैकान्तरद्वयन्तरासु जाताः सवर्णाम्बष्ठोग्रनिषाददौष्मन्तपारशवाः ॥ १४ ॥
ब्राह्मणस्यानन्तरा क्षत्रिया तस्यां जातः सवर्णः । क्षत्रियस्य वैश्या तस्यां तस्मादम्बष्ठः । वैश्यस्यानन्तरा शूद्रा तस्यां तस्मादुग्रः । ब्राह्मणस्यैकान्तरा वैश्या तस्यां तस्मान्निषादः । क्षत्रियस्यैकान्तरा शूद्रा तस्यां तस्माद्दौष्मन्तः ब्राह्मणस्य द्वयन्तरा शूद्रा तस्यां तस्मात्पारशवः । प्रपञ्चो जातिनिर्णयस्य स्मृत्यन्तरे द्रष्टव्यः ॥ १४ ॥
अनुलोम विवाहों ( उच्चवर्ण के पुरुष का अपने से निम्नवर्ण की स्त्री से विवाह ) में अनन्तर ( अर्थात् अपने वर्ण से ठीक दूसरे निम्न वर्ण की स्त्री से विवाह द्वारा जैसे ब्राह्मण और क्षत्रिया, क्षत्रिय और वैश्या, वैश्य और शूद्रा के विवाह द्वारा ), एकान्तर ( पुरुष और उससे निम्नवर्ण की स्त्री के वर्णों में वर्णक्रम से एक वर्ण का अन्तर हो, जैसे ब्राह्मण और वैश्या क्षत्रिय और शूद्रा के विवाह द्वारा ) तथा द्वयन्तर ( ब्राह्मण और शूद्रा के ) विवाहों द्वारा क्रमशः सवर्ण, अम्बष्ठ, उग्र, निषाद, दौष्मन्त और पारशव नाम के पुत्र उत्पन्न होते हैं ॥ १४ ॥
४२ | गौतमधर्मसूत्राणि
प्रातिलोम्येन जातानाह—
प्रतिलोमास्तु सूतमागधायोगवकृतवैदेहकचण्डालाः ॥ १५ ॥
अनन्तरैकान्तरद्वयन्तरासु जाता इत्यनुवर्तते । क्षत्रियस्यारनन्तरा ब्राह्मणी तस्यां तस्मात्सूतः । वैश्यस्यानन्तरा क्षत्रिया तस्यां तस्मान्मागधः । शूद्रस्यानन्तरा वैश्या तस्यां तस्मादायोगवः । वैश्यस्यैकान्तरा ब्राह्मणी तस्यां तस्मात्कृतः । शूद्रस्यैकान्तरा क्षत्रिया तस्यां तस्माद्वैदेहकः । शूद्रस्य द्वयन्तरा ब्राह्मणी तस्यां तस्माच्चण्डाल इति ॥ १५ ॥
इसी प्रकार प्रतिलोम (पुरुष का अपने से उच्चवर्ण की स्त्री से) विवाह में अनन्तर (क्षत्रिय और ब्राह्मणी, वैश्य और क्षत्रिया, शूद्र और वैश्या के विवाहों द्वारा), एकान्तर (वैश्य और ब्राह्मणी, शूद्र और क्षत्रिया के विवाहों द्वारा) तथा द्वयन्तर (शूद्र और ब्राह्मणी के) विवाहों द्वारा उत्पन्न पुत्र क्रमशः सूत, मागध, आयोगव, कृत, वैदेहक और चण्डाल कहलाते हैं ॥ १५ ॥
अन्येषां मतेन तेषामेव प्रतिवर्णं संगृह्य संज्ञाभेदानाह—
ब्राह्मण्यजीजनत्पुत्रान्वर्णेभ्य आनुपूर्व्याद् ब्राह्मणसूतमागधचण्डालान् ॥ १६ ॥
स्पष्टोऽर्थः । अत्राऽऽनुपूर्व्यग्रहणं वर्णक्रमविवक्षापरम् । नत्वनुलोमपरम् ॥ १६ ॥
ब्राह्मणी ने वर्णक्रमानुसार पुरुषों द्वारा (अर्थात् क्रमशः ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्रवर्ण के पुरुष से) क्रमशः ब्राह्मण, सूत, मागध और चण्डाल पुत्र उत्पन्न किये ॥ १६ ॥
तेभ्य एव क्षत्रिया मूर्धावसिक्तक्षत्रियधीवरपुल्कसांस्तेभ्य एव वैश्या भूर्जकण्ठमाहिष्यवैश्यवैदेहान्पारशवयवनकरणशूद्रान्छूद्रेत्येके ॥ १७ ॥
एके स्मर्तार इत्युक्तक्रमेण ब्राह्मण्यजीजनदित्यारभ्य ब्राह्मणीक्षत्रियावैश्याशूद्रासु ब्राह्मणादिवर्णेभ्यः क्रमेण जातानां संज्ञाभेदान्मन्यन्ते ॥ १७ ॥
कुछ स्मृतिकारों के मतानुसार उन्हीं (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र पुरुषों) द्वारा क्षत्रिय वर्ण की स्त्री क्रमशः मूर्धावसिक्त, क्षत्रिय, धीवर, पुल्कस कहे जाने वाले पुत्रों को और उन्हीं (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र पुरुषों) से वैश्य वर्ण की स्त्री क्रमशः भूर्जकण्ठ, माहिष्य, वैश्य और वैदेहक कहलानेवाले पुत्रों को तथा शूद्र वर्ण की स्त्री क्रमशः पारशव, यवन, करण और शूद्र पुत्रों को उत्पन्न करती है ॥ १७ ॥
सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि ४३
वर्णान्तरगमनमुत्कर्षापकर्षाभ्यां सप्तमे पञ्चमे वाऽऽचार्याः ॥ १८ ॥
मन्यन्त इति वाक्यशेषः । तेषामेव सवर्णादीनामनुलोमजातानामुत्कर्षेण पितृद्वारा सप्तमपुरुषादुत्कृष्टवर्णान्तरप्राप्तिर्भवति । अपकर्षेण मातृद्वारा पञ्चमपुरुषादपकृष्टवर्णान्तरप्राप्तिर्भवति । तद्यथा—ब्राह्मणेनोढायां क्षत्रियायामुत्पादिता सवर्णा साऽपि ब्राह्मणेनोढा तस्यामुत्पादिता चेत्येवमा सप्तम्याः सप्तमी तु ब्राह्मणेनोढा यदपत्यं सूते तद्ब्राह्मणजातीयमेव भवति । एवं ब्राह्मणेन क्षत्रियायामुत्पादितः पुत्रः सवर्णः सोऽपि क्षत्रियामुद्वाह्य पुत्रमुत्पादयति सोऽपि क्षत्रियामित्येवमापञ्चमात्पञ्चमस्तु क्षत्रियायां यदपत्यमुत्पादयति तत्क्षत्रियजातीयमेव भवति । विकल्पस्यैवं चार्थः । तत्रापि वर्णान्तरगमने वृत्तस्वाध्यायबाहुल्ये सति पञ्चमेनोत्कृष्टं भवति । हीनवृत्त्या पञ्चमेनापकृष्टं च भवतीति । एवं क्षत्रियस्य वैश्यायां वैश्यस्य शूद्रायामपि द्रष्टव्यम् ॥ १८ ॥
आचार्यों का मत है कि सवर्ण आदि अनुलोम विवाह (उच्चवर्ण के पुरुष एवं निम्न वर्ण की स्त्री के विवाह) से उत्पन्न वर्णसंकरों का पिता की सातवीं पीढ़ी में वर्ण का उत्कर्ष और (हीन वर्ण की) माता की पाँचवी पीढ़ी में वर्ण का अपकर्ष हो जाता है ।
(अर्थात् ब्राह्मण और क्षत्रिया के विवाह से उत्पन्न कन्या सवर्णा कहलाती है; उस सवर्णा कन्या का विवाह ब्राह्मण से हो, उनसे भी उत्पन्न कन्या का विवाह ब्राह्मण से हो; इसी प्रकार सातवीं पीढ़ी में जो सन्तान उत्पन्न होगी वह ब्राह्मण वर्ण की होगी; इस प्रकार वर्ण का उत्कर्ष होता है । इसके विपरीत ब्राह्मण और क्षत्रिया के विवाह से उत्पन्न पुत्र सवर्ण होता है; वह यदि क्षत्रिया से विवाह करके पुत्र उत्पन्न करे और वह पुत्र भी क्षत्रिया से विवाह करे, इस प्रकार पाँचवीं पीढ़ी में जो सन्तान उत्पन्न होगी वह क्षत्रिय वर्ण की होगी और इस प्रकार वर्ण का अपकर्ष हो जायगा । इसी प्रकार क्षत्रिय और वैश्या आदि के विवाहों से उत्पन्न सन्तान के विषय में भी समझना चाहिए ॥ १८ ॥
सृष्ट्यन्तरजातानां च ॥ १९ ॥
चातुर्वर्ण्यमनन्तरेण चानुलोमजातानां सवर्णाम्बष्ठादीनामप्युत्कर्षोपकर्षाभ्यामन्योन्यवर्णान्तरगमनं भवति । तद्यथा—सवर्णेनोढायामम्बष्ठायामुत्पादिता दुहिता पुनः सवर्णेनोह्यते । तस्यामप्युत्पादिता सवर्णेनेत्यासप्तमात्सप्तमी तु सवर्णेनोढा यदपत्यं स एव भवति । एवं सैवाम्बष्ठेनोढायां दुहितरं सूते साऽप्यम्बष्ठेनेति सप्तमी त्वम्बष्ठेनोढा यदपत्य-