गीतावली (गोस्वामी तुलसीदास - गीताप्रेस सम्पूर्ण ७ काण्ड सान्वय सटीक)
Gitavali of Goswami Tulsidas with Gita Press Commentary
गोस्वामी तुलसीदास द्वारा
४७ बालकाण्ड जिस समय मुनिवरने रामके मस्तकपर हाथ रक्खा, उसी समय वे किलकने लगे। भगवान्की महिमाको जानकर और उनकी लीला देखकर गुरुजीके नेत्रोंमें जल भर आया और शरीर पुलकित हो गया, रोमावली खड़ी हो गयी ॥ १ ॥ उन्होंने रामको गोदमें उठा लिया, किन्तु वे गोदसे उतरकर भाग गये। इससे मुनिवरका चित्त हर्षके कारण अति अनुरागमय हो गया। यह देखकर माता हृदयमें हर्षित हुईं और सखीकी ओटमें खड़ी होकर प्रेमपगे सुमधुर वचनोंमें कहने लगीं ॥ २ ॥ हे गुरुजी ! आप रघुकुलके कल्पवृक्ष हैं, आप मांगनेपर सभी अभीष्ट वस्तुएँ दे देते हैं। तुलसीदास कहते हैं—मुझे तो विशेषतः आपहीका भरोसा है, जिनकी कृपासे सभी अमङ्गल दूर हो गये हैं ॥ ३ ॥ [ १४ ] अमिय-बिलोकनि करि कृपा मुनिबर जब जोए। तबतें राम अरु भरत, लषन, रिपुदवन, सुमुखि सखि, सकल सुवन सुख सोए ॥ १ ॥ सुमित्रा लाय हिये फनि मनि ज्यों गोए। तुलसी नेवछावरि करति मातु अतिप्रेम-मगन-मन, सजल सुलोचन कोये ॥ २ ॥ हे सुमुखि सखि ! जबसे मुनिवरने कृपा करके अपनी अमृत- मयी दृष्टिसे निहारा है तभीसे राम, लक्ष्मण, भरत और शत्रुघ्न सभी बालक सुखसे सो रहे हैं ॥ १ ॥ सर्प जैसे अपनी मणिको छिपा लेता है, उसी प्रकार सुमित्राने बालकोंको हृदयसे लगा लिया है। तुलसीदासजी कहते हैं कि माता कौसल्या अत्यन्त प्रेममग्न होकर निछावर कर रही हैं और उनके नेत्रोंके कोये सजल हो गये हैं॥ २॥
गीतावली ४८ [ १५ ] मातु सकल, कुलगुर-वधू, प्रिय सखी सुहाई। सादर सब मंगल किए महि-मनि-महेस पर सबनि सुधेनु दुहाई ॥ १ ॥ बलि भूप भूसुर लिये अति बिनय बड़ाई। पूजि पायँ, सनमानि, दान दिये, लहि असीस, सुनि बरषैं सुमन सुरसाईं ॥ २ ॥ घर-घर पुर बाजन लगीं आनंद-बधाई। सुख-सनेह तेहि समयको तुलसी जानै जाको चोरचो है चित चहुँ भाई ॥ ३ ॥ कौसल्या आदि माताएँ, कुलगुरुपत्नी अरुन्धती और प्रिय सखियोंने आदरपूर्वक सब मङ्गलकृत्य किये और पृथ्वीके अलङ्काररूप भगवान् शङ्करपर दूध चढ़ानेके लिये सुन्दर गौओंका दोहन कराया ॥ १ ॥ फिर महाराजने अत्यन्त विनय और सम्मानपूर्वक ब्राह्मणोंको बुलाया और उनके पाँव पूज सम्मानित कर तरह-तरहके दान दिये तथा उनसे आशीर्वाद पाया, जिसे सुनकर येवराज इन्द्र पुष्पवर्षा करने लगे ॥ २ ॥ नगरमें घर-घर आनन्दकी बधाइयाँ बजने लगीं। तुलसीदासजी कहते हैं, उस समयका सुख और स्नेह वही जान सकता है, जिसका चित्त चारों भाइयोंने चुरा लिया है ॥ ३ ॥ राग धनाश्री [ १६ ] या सिसुके गुन-नाम-बड़ाई। को कहि सकै, सुनहु नरपति, श्रीपति समान प्रभुताई ॥ १ ॥
४६ बालकाण्ड जद्यपि बुधि, बय, रूप, सील, गुन समै चारु चारयो भाई। तदपि लोक-लोचन-चकोर-ससि राम भगत-सुखदाई ॥ २ ॥ सुर, नर, मुनि करि अभय, दनुज हति, हरहिं, धरनि गरुआई। कीरति बिमल बिस्व-अघमोचनि रहिहि सकल जग छाई ॥ ३ ॥ याके चरन-सरोज कपट तजि जे भजिहैं मन लाई। ते कुल जुगल सहित तरिहैं भव, यह न कछू अधिकाई ॥ ४ ॥ सुनि गुरबचन पुलक तन दंपति, हरष न हृदय समाई। तुलसिदास अवलोकि मातु-मुख प्रभु मनमें मुसुकाई ॥ ५ ॥ हे राजन् ! सुनिये, इस बालकके गुण, नाम और बड़ाई कौन कह सकता है। इसकी प्रभुता श्रीलक्ष्मीपतिके समान है ॥१॥ यद्यपि बुद्धि, आयु, रूप, शील और गुणमें चारों ही भाई समान- रूपसे सुन्दर हैं तथापि भक्तसुखदायक राम तो सम्पूर्ण लोकोंके नेत्ररूप चकोरोंके लिये चन्द्रमारूप ही हैं ॥२॥ ये देवता, मनुष्य और मुनियोंको अभय कर राक्षसोंका संहार करके पृथिवीका भार उतारेंगे। इनकी जगत्पापापहारिणी निर्मल कीर्ति सम्पूर्ण जगत्में छा जायगी ॥३॥ जो लोग इनके चरणकमलोंका निष्कपटभावसे चित्त लगाकर भजन करेंगे, वे अपने [पितृपक्षीय और मातृपक्षीय] दोनों कुलोंके सहित संसारसे पार हो जायेंगे—यह कोई बड़ी बात नहीं है ॥४॥ गुरुजीके ये वचन सुनकर राजा-रानीके शरीरमें रोमाञ्च हो गया, उनके हृदयमें हर्ष समाता नहीं था। तुलसीदासजी कहते हैं—उस समय माताका मुख देखकर प्रभु मन-ही-मन मुसकाने लगे ॥५॥ गी० ४—
गीतावली ५० राग बिलावल [ १७ ] अवध आजु आगमी एकु आयो । करतल निरखि कहत सब गुनगन, बहुतन्ह परिचौ पायो ॥ १ ॥ बूढ़ो बड़ो प्रमानिक ब्राह्मन संकर नाम सुहायो । सँग सिसुसिष्य, सुनत कौसल्या भीतर भवन बुलायो ॥ २ ॥ पायँ पखारि, पूजि दियो आसन, असन बसन पहिरायो । मेले चरन चारु चारचो सुत माथे हाथ दिवायो ॥ ३ ॥ नखसिख बाल बिलोकि बिप्रतनु पुलक, नयन जल छायो । लै लै गोद कमल-कर निरखत, उर प्रमोद न अमायो ॥ ४ ॥ जनम प्रसंग कह्यो कौसिक मिस सीय-स्वयंबर गायो । राम, भरत, रिपुदवन, लखनको जय सुख सुजस सुनायो ॥ ५ ॥ तुलसिदास रनिवास रहसबस, भयो सबको मन भायो । सनमान्यो महिदेव असीसत सानँद सदन सिधायो ॥ ६ ॥ “आज अवधपुरीमें एक आगम जाननेवाला (ज्योतिषी) आया है । वह हथेली देखकर ही सारे गुण बता देता है । उसके कथनका कई लोग परिचय पा चुके हैं ॥१॥ वह बूढ़ा ब्राह्मण बड़ा ही प्रामाणिक है । उसका अति सुन्दर शङ्कर नाम है । उसके साथ बालक शिष्य भी हैं”—यह सुनकर माता कौसल्याने उसे महलके भीतर बुलवाया॥२॥ उसके चरणधो, पूजाकर, आसन दियातथा भोजन कराकर वस्त्र पहनाये । फिर उसके चारु चरणोंमें चारों बालकोंको डालकर उनके सिरपर हाथ रखवाया ॥३॥ उन बालकोंको नखसे सिखतक निहारकर ब्राह्मण देवताके शरीरमें रोमाञ्च और नेत्रोंमें जल छा गया । फिर वे
५१ बालकाण्ड बालकोंको गोदमें ले-लेकर उनके करकमल देखने लगे। उस समय [अपने आराध्यदेवका प्रत्यक्ष दर्शन पानेसे] उनके हृदयमें आनन्द नहीं समाया ॥४॥ तदनन्तर उन्होंने उनके जन्म लेनेके समयकी बातोंका वर्णन किया और भविष्यमें विश्वामित्रजीकी यज्ञरक्षाके मिषसे सीताजीके साथ स्वयंवर होनेकी बात कही तथा राम, भरत, लक्ष्मण और शत्रुघ्नके भावी जय, सुख और सुयशका वर्णन किया ॥५॥ तुलसीदासजी कहते हैं—यह सुनकर सारा रनिवास आनन्दमग्न हो गया, क्योंकि उनका कथन सभीके हृदयको प्रिय लगनेवाला हुआ। उन्होंने उन विप्रवरका खूब सम्मान किया और वे भी उन्हें आशीर्वाद देते हुए सानन्द अपने घर चले गये ॥६॥ राग केदारा [ १८ ] पौढ़िये लालन, पालने हौं झुलावौं। कर पद मुख चखकमल लसत लखि लोचन-भँवर भुलावौं ॥ १ ॥ बाल-बिनोद-मोद-मंजुलमनि किलकनि-खानि खुलावौं। तेइ अनुराग ताग गुहबे कहँ मति मृगनयनि बुलावौं ॥ २ ॥ तुलसी भनित भली भामिनि उर सो पहिराइ फुलावौं। चारु चरित रघुबर तेरे तेहि मिलि गाइ चरन चितु लावौं ॥ [माता कहती हैं—] 'लाल ! तुम पालनेमें पौढ़ जाओ, मैं झुलाऊँ। तुम्हारे कर, चरण, मुख और नेत्ररूप कमनीय कमलोंको निहारकर मैं अपने नयनरूप भ्रमरोंको भुलाऊँ ॥१॥ तुम्हारे बालकके लिये आनन्दरूप मञ्जुल मणिके लिये मैं तुम्हारी किलकनि (हास्य) रूप खानि खुलाऊँ और उन्हें अनुरागरूप तागेमें पिरोनेके
गीतावली ५२ लिये बुद्धिरूप मृगनयनी बुलाऊँ' ॥२॥ तुलसीदासजी कहते हैं- उस मनोहर मालाको कविंतारूप कमनीय कामिनीके कण्ठमें पहनाकर मैं प्रफुल्लित होऊँ और हे रघुश्रेष्ठ ! मैं उस (कविता-कामिनी) के साथ मिलकर तुम्हारे ही पवित्र चरित्र गाकर तुम्हारे ही चरणोंमें चित्त लगाऊँ ॥३॥ [ १९ ] सोइये लाल लाडिले रघुराई । मगन मोद लिये गोद सुमित्रा बार बार बलि जाई ॥ १ ॥ हँसे हँसत, अनरसे अनरसत प्रतिबिंबनि ज्यों झाँई । तुम सबके जीवनके जीवन, सकल सुमंगलदाई ॥ २ ॥ मूल मूल सुरबीथि-बेलि, तम-तोम सुदल अधिकाई । नखत-सुमन, नभ-बिटप बौंडिमानो छपा छिटकि छवि छाई ॥ ३ ॥ हौ जँभात, अलसात, तात ! तेरी बानि जानि मैं पाई । गाइ गाइ हलराइ बोलिहौं सुख नींदरी सुहाई ॥ ४ ॥ बछरु, छबीलो छगनमगन मेरे, कहति मलहाइ मलहाई । सानुज हिय हुलसति तुलसीके प्रभुकी ललित लरिकाई ॥ ५ ॥ सुमित्रा आनन्दमग्न होकर गोदमें ले बार-बार बलिहारी जाती हैं और—'हे लाल ! हे लाडिले रघुवीर ! सो जाओ ॥१॥ जैसे बिम्बके ही अनुरूप उसकी झाँई पड़ती है उसी प्रकार हँसनेसे तुम हँसने लगते हो और उदास होनेसे उदास हो जाते हो । तुम तो सभीके जीवनके जीवन और सब प्रकारके मङ्गल देनेवाले हो ॥२॥ [अहा ! इस समय रात्रिकी कैसी अपूर्व शोभा है ?] मूल नक्षत्र जिसका मूल है, आकाशगङ्गा बेल है, अन्धकारराशि पत्र-समूह है तथा नक्षत्रगण पुष्पावली है । आकाश-
५३ बालकाण्ड रूप - वृक्षमें फैलकर मानों रात्रि अपनी छबि छिटका रही है ॥३॥ हे तात ! अब तुम्हें जमुहाई आ रही है और तुम अलसा रहे हो । मैं तुम्हारी आदत अच्छी तरह जान गयी हूँ । अच्छा, मैं गा-गाकर और हिला डुलाकर सुखमयी निद्राको बुलाती हूँ' ॥४॥ फिर सुमित्रा मैया मग्नमनसे पुचकार-पुचकारकर 'मेरे बछरा ! मेरे छबीले छौना !' आदि कहने लगीं । तुलसीदासजी कहते हैं— उस समयका भाइयोंके सहित प्रभुका वह ललित बालभाव मेरे हृदयमें उमंगें मारता है ॥५॥ [ २० ] ललन लोने लेरुआ, बलि मैया । सुख सोइए नींद-बेरिया भई, चारु-चरित चारौ भैया ॥ १ ॥ कहति मल्हाई, लाइ उर छिन-छिन, ‘छगन छबीले छोटे छैया । मोद-कंद कुल-कुमुद-चंद्र मेरे रामचंद्र रघुरैया' ॥ २ ॥ रघुबर बालकेलि संतनकी सुभग सुभद सुरगैया । तुलसी दुहि पीवत सुख जीवत पय सप्रेम घनी घैया ॥ ३ ॥ हे ललन ! हे लोने वत्स ! माता बलि जाती है । लाल ! अब नींदका समय हो गया है; अतः मनोहर चरितवाले चारों भाई ! सुखपूर्वक सो जाओ ॥१॥ बालकोंको छातीसे चिपटाकर माता पुचकार-पुचकारकर कहती है, 'हे मेरे छोटे छबीले छौना, हे मेरे आनन्दकन्द, हे कुलरूप कुमुदवनके लिये चन्द्रमा, हे मेरे रघुकुल- भूषण राम !' आदि ॥२॥ रघुनाथजीकी बाललीला सन्तजनोंके लिये अति सुन्दर और शुभप्रद कामधेनु ही है । तुलसीदास उसका प्रेमरूप दूध दुहते हुए उसकी घैया (थनसे निकलती हुई दूधकी
गीतावली ५४ धार) प्रेमसहित पान करते हैं और आनन्दपूर्वक जीवन-यापन करते हैं ॥३॥ [ २१ ] सुखनींद कहति आलि आइहौं। राम, लखन, रिपुदवन, भरत सिसु करि सब सुमुख सोआइहौं ॥ १ ॥ रोवनि, धोवनि, अनखानि, अनरसनि, डिठि-मुठि निठुर नसाइहौं। हँसनि, खेलनि, किलकनि, आनंदनि भूपति-भवन बसाइहौं ॥ २ ॥ गोद बिनोद-मोदमय मूरति हरषि हरषि हलराइहौं। तनु तिल तिल करि, वारि रामपर लेहौं रोग बलाइहौं ॥ ३ ॥ रानी-राउ सहित सुत-परिजन निरखि नयन-फल पाइहौं। चारु चरित रघुबंस-तिलकके तहँ तुलसी मिलि गाइहौं ॥ ४ ॥ आनन्दनिद्रा कहती है—आली ! मैं आऊँगी और बालक राम, लक्ष्मण, भरत और शत्रुघ्नको प्रसन्न करके सुलाऊँगी ॥१॥ मैं रोना-धोना, अनखाना, मचलाना और कड़ी नजर तथा टोनेको नष्ट कर दूँगी और हँसने, खेलने, किलकने तथा आनन्दित होनेकी क्रियाको महाराजके महलमें बसाऊँगी ॥२॥ रामकी विनोद और आनन्दमयी मूर्तिको गोदमें लेकर प्रसन्न मनसे हिलाऊँगी और अपने शरीरको रामललापर तिल-तिल निछावर कर उनके सारे रोग
५५ बालकाण्ड और दुःख अपने ऊपर ले लूंगी ॥३॥ राजा और रानीको अपने पुत्र तथा कुटुम्बियोंके सहित देखकर मैं नेत्रोंका फल पाऊँगी और वहाँ—तुलसीदास कहते हैं कि उन सबके साथ मिलकर रघुवंश- तिलक भगवान् रामके पवित्र चरित्र गाऊँगी ॥४॥ राग आसावरी [ २२ ] कनक-रतनमय पालनो रच्यो मनहुँ मार-सुतहार । बिबिध खेलौना, किंकिनी, लागे मंजुल मुकुताहार ॥ रघुकुल-मंडन राम लला ॥ १ ॥ जननि उबटि, अन्हवाइकै, मनिभूषन सजि, लिये गोद । पौढ़ाए पटु पालने, सिसु निरखि मगन मन मोद ॥ दसरथनंदन राम लला ॥ २ ॥ मदन, मौरकै चंदकी अलकनि, निदरति तनु-जोति । नील कमल, मनि, जलदकी उपमा कहे लघु मति होति ॥ मातु-सुकृत फल राम लला ॥ ३ ॥ लघु, लघु लोहित ललित हैं पद, पानि अधर, एक रंग । को कबि जो छबि कहि सकै नखसिख सुंदर सब अंग ॥ परिजन-रंजन राम लला ॥ ४ ॥ पग नूपुर, कटि किंकिनी, कर-कंजनि पहुँची मंजु । हिय हरि नख अदभुत बन्यो मानो मनसिज मनि-गन-गंजु ॥ पुरजन-सिरमनि राम लला ॥ ५ ॥ लोचन नील सराजसे, ऊपर मसिबिंदु बिराज । जनु बिधु-मुख-छबि-अमियको रच्छक राखे रसराज ॥ सोभासागर राम लला ॥ ६ ॥
गीतावली ५६ गधुँआरी अलकावली लसैं, लटकन ललित ललाट । जनु उडुगन बिधु मिलनको चले तम बिदारि करि बांट ॥ सहज सोहावनो राम लला ॥ ७ ॥ देखि खिलौना किलकहीं, पद पानि बिलोचन लोल । बिचित्र बिहँग अलि-जलज ज्यों सुखमा-सर करत कलोल ॥ भगत-कलपतरु राम लला ॥ ८ ॥ बाल-बोल बिनु अरथके सुनि देव पदारथ चारि । जनु इन्ह बचनन्हितें भए सुरतरु तापस त्रिपुरारि ॥ नाम-कामधुक राम लला ॥ ६ ॥ सखी सुमित्रा वारहीं मनि भूषन बसन बिभाग । मधुर झुलाइ मल्हावहीं गवैं उमँगि उमँगि अनुराग ॥ हैं जग-मंगल राम लला ॥ १० ॥ मोती जायो सीपमें श्ररु अदिति जन्यो जग-भानु । रघुपति जायो कौसिला गुन-मंगल-रूप-निधानु ॥ भुवन-विभूषन राम लला ॥ ११ ॥ राम प्रगट जबतें भए सकल श्रमंगल-मूल । मीत मुदित, हित उदित हैं, नित बैरिनके चित सूल ॥ भव-भय-भंजन राम लला ॥ १२ ॥ श्रनुज-सखा-सिसु संग लै खेलन जैहैं चौगान । लंका खरभर परैंगी, सुरपुर बाजिहैं निसान ॥ रिपुगन-गंजन राम लला ॥ १३ ॥ राम अहेरे चलहिये जब गज रथ बाजि सँवारि । दसकंधर उर धकधकी श्रब जनि धावै धनु धारि ॥ श्ररि-करि-केहरि राम लला ॥ १४ ॥
५७ बालकाण्ड गीत सुमित्रा सखिन्हकै सुनि सुनि सुर मुनि अनुकूल । दै असीस जय जय कहैं हरषैं बरषैं फूल ॥ सुर-सुखदायक राम लला ॥ १५ ॥ बालचरितमय चंद्रमा यह सोरह-कला-निधान । चित-चकोर तुलसी कियो कर प्रेम-अमिय-रसपान ॥ तुलसीको जीवन राम लला ॥ १६ ॥ सुवर्ण और मणियोंसे जड़ा हुआ मनोहर पालना है, जिसे मानो कामदेवरूप बढ़ईने बनाया है। उसमें तरह-तरहके खिलौने, घुंघरू और मनोहर मोतीकी मालाएँ लगी हुई हैं। उसीमें रघुकुल- भूषण रामलला विराजमान हैं ॥१॥ माताने दशरथनन्दन रामललाको उबटन लगा, स्नान करा और मणिमय आभूषणोंसे सुसज्जित कर गोदमें लिया और फिर उस सुन्दर पालनेमें सुला दिया। बालक रामको देखकर माताका मन आनन्दमग्न हो रहा है ॥२॥ रामके श्याम शरीरकी कान्ति कामदेव ओर मोरपङ्खकी चन्द्रिकाकी आभाका भी निरादर करती है। यदि उसकी उपमा नील कमल, नील मणि अथवा नील मेघसे दी जाय तो बुद्धिकी लघुता प्रकट होती है। रामलला तो माताके पुण्यपुञ्जका फल ही हैं ॥३॥ रामके नन्हें-नन्हें पाँव, हाथ और अधर एक ही रंगके, अति सुन्दर और अरुणवर्ण हैं। नखसे शिखतक उनके सभी अङ्ग सुन्दर हैं। ऐसा कौन कवि है जो इनकी छविका वर्णन कर सके ? रामलला अपने सभी कुटुम्बियोंको आनन्दित करनेवाले हैं ॥४॥ रामके चरणोंमें नूपुर, कटिप्रदेशमें किंकिणी, करकमलोंमें मनोहरपहुँची और हृदयमें अतिअद्भुत बघनहा शोभायमान है, जो मानो कामदेवकी मणियोंका ढेर हो। रामलला
गीतावली ५८ पुरवासियोंके चूडामणि हैं ॥५॥ रामके नेत्र नील कमलके समान हैं, भृकुटीपर काजलकी बिन्दी शोभायमान है । मानो मुखचन्द्रके छविरूप अमृतकी चौकसीके लिये शृङ्गाररसने रक्षक नियुक्त किया हो । रामलला शोभाके समुद्र हैं ॥६॥ उनकी गभुआरी अलकावली सुशोभित है तथा मनोहर ललाट-प्रदेशपर लटकन लटक रहा है । मानो नक्षत्रगण अन्धकारको विदीर्ण करके मार्ग निकालकर चन्द्रमासे मिलनेको चले हों । रामलला स्वभावसे ही शोभायमान हैं ॥७॥ वे खिलौनोंको देखकर किलकारी मारते हैं और उनके चरण, हाथ और नेत्र चञ्चल हो जाते हैं; मानो सौन्दर्यके सरोवरमें कमल, चित्र-विचित्र पक्षी और भ्रमरगण किकोल कर रहे हों । रामलला भक्तोंके लिये कल्पवृक्षरूप हैं ॥८॥ बालक रामके अर्थहीन शब्द सुने जानेपर चारों फल प्रदान करते हैं । मानो इन शब्दोंसे सहमकर ही वृक्ष और त्रिपुरहर शङ्कर तपस्वी हो गये हैं । रामलला- का नाम ही साक्षात् कामधेनु है ॥ ९॥ सखियाँ तथा सुमित्रा महारानी मणि, भूषण और वस्त्रोंका विभागकर निछावर करती हैं । वे झुलातीऔरपुचकारतीहुई प्रेमसे उमँग-उमँगकर मधुर स्वरसे गाती हैं। रामलला जगन्मङ्गल रूप हैं ॥ १० ॥ जैसे सीपसे मोती प्रकट होता है और अदितिसे सूर्यका जन्म हुआ है, उसी प्रकार कौसल्याने गुण, मङ्गल और रूपके निधान रघुनन्दनको जन्म दिया है । रामलला त्रिभुवनको विभूषित करनेवाले हैं ॥ ११ ॥ जबसे रामका प्रादुर्भाव हुआ है, तबसे सारे अमङ्गलोंकी जड़ कट गयी है, मित्र- मण्डल आनन्दित है, हितैषियोंका अभ्युदय हो रहा है तथा वैरियोंके हृदयमें शूल होता है । रामलला संसारके भयको भङ्ग करनेवाले
हैं ॥ १२ ॥ जिस समय भगवान् राम अपने भाई और साथी बालकोंको सङ्ग लेकर गेंद खेलने जायँगे, उस समय लङ्कामें खलबली पड़ जायगी और स्वर्गमें बाजे बजने लगेंगे, क्योंकि रामलला शत्रुदल- का दमन करनेवाले हैं ॥ १३ ॥ जिस समय रामचन्द्रजी हाथी, घोड़े और रथ सँभालकर मृगमायाके लिये चलेंगे, उस समय रावणके हृदयमें धड़कन होने लगेगी कि कहीं धनुष लेकर मेरी ओर न दौड़ पड़ें; क्योंकि श्रीरामलला शत्रुरूप हाथीके लिये साक्षात् सिंह ही हैं ॥ १४ ॥ सुमित्रा और सखियोंके गीत सुन-सुनकर देवता और मुनिजन प्रसन्न होते हैं तथा आशीर्वाद देते हुए जय-जयकार कर हर्षित हो फूलोंकी वर्षा करते हैं। रामलला देवताओंको आनन्द प्रदान करनेवाले हैं ॥ १५ ॥ तुलसीदासने प्रेमामृतरसका पान कर चित्तरूप चकोरके लिये यह षोडशकलानिधान बालचरितरूप चन्द्रमा* रचा है। रामलला तो तुलसीदासके जीवन ही हैं ॥ १६ ॥ राग कान्हरा [ २३ ] पालने रघुपुति झुलावै । लै लै नाम सप्रेम सरस स्वर कौसल्या कल कीरति गावै ॥ १ ॥ केकिंकंठ दुति स्यामबरन बपु, बाल बिभूषन बिरचि बनाए । अलक कुटिल, ललित लटकनभ्रू, नील नलिन दोउ नयन सुहाए ॥ २ ॥ सिसु-सुभाय सोहत जब कर गहि बदन निकट पदपल्लव लाए । मनहुँ सुभग जुग भुजग जलज भरि लेत सुधा ससि सों सचु पाए ॥ ३ ॥
- इन सोलह पदोंमें बालरूप रामकी रूप-माधुरीका वर्णन किया गया है। इनमें एक-एक पद चन्द्रमाकी उत्तरोत्तर बढ़ती हुई कलाओंका सूचक है। इस प्रकार इनमें षोडशकलानिधान चन्द्रमाकी उत्प्रेक्षा की है ।
गीतावली ६० ऊपर अनूप बिलोकि खिलौना किलकत पुनि पुनि पानि पसारत । मनहुँ उभय अंभोज अरुन सोंबिधु-भय बिनय करत अति आरत ॥ ४ ॥ तुलसिदास बहु बास बिबस अलि गुंजत, सुछबि न जाति बखानी । मनहुँ सकल श्रुति ऋचा मधुप ह्वै बिसदसुजस बरनत बर बानी ॥ ५ ॥ माता कौसल्या पालनेमें रघुनाथजी को झुला रही हैं, और प्रेम- पूर्वक सुन्दर स्वरसे नाम ले-लेकर प्रभुकी सुन्दर कीर्ति गा रही हैं ॥ १ ॥ मयूरकण्ठकी कान्तिके समान देदीप्यमान श्याम शरीरपर रच-रचकर बालोचित विभूषण बनाये गये हैं। अलकावली घुँघराली है, भृकुटिपर ललित लटकन लटक रहा है तथा दोनों नेत्र नील कमलके समान शोभायमान हैं ॥ २ ॥ जिस समय बाल स्वभावसे अपने सुन्दर करकमलोंसे पादपल्लवोंको पकड़कर मुखके पास लाते हैं उस समय ऐसा जान पड़ता है, मानो दो सुन्दर सर्प आनन्दपूर्वक कमलोंमें भरकर चन्द्रमासे अमृत लेते हुए शोभा पा रहे हैं ॥ ३ ॥ ऊपर अनुपम खिलौना टँगा देखकर किलकारी मारते हैं और बारम्बार अपने पाणिपल्लव पसारते हैं, मानो दो कमल चन्द्रमासे भय मानकर अति दीनभावसे सूर्यदेवसे प्रार्थना कर रहे हैं [कि आप अस्त न हों] ॥ ४ ॥ तुलसीदासजी कहते हैं—तीव्र सुगन्धके कारण भौंरे गूँज रहे हैं । उस छविका वर्णन नहीं हो सकता । ऐसा जान पड़ता है मानो वेदकी सारी ऋचाएँ भ्रमर बनकर निर्मल वाणीसे भगवान्का विशद यश वर्णन कर रही हैं ॥ ५ ॥ राग बिलावल [ २४ ] झूलत राम पालने सोहैं । भूरि-भाग जननीजन जोहैं ॥ १ ॥ तन मृदु मंजुल मेचकताई । झलकति बाल बिभूषन झाँई ॥ २ ॥
बालकाण्ड ६१ अधर-पानि-पद लोहित लोने। सर-सिंगार-भव सारस सोने ॥ ३ ॥ किलकत निरखि बिलोल खिलौना। मनहुँ बिनोद लरत छबि छौना ॥ ४ ॥ रंजित-अंजन कंज-बिलोचन। भ्राजत भाल तिलक गोरोचन ॥ ५ ॥ लस मसिबिंदु बदन-बिधु नीको। चितवत चितचकोर तुलसीको ॥ ६ ॥ श्रीरामलला पालनेमें झूलते हुए शोभा पा रहे हैं और बड़भागिनी माताएँ उनकी ओर निहार रही हैं ॥ १ ॥ भगवान्के शरीरमें अति मृदुल और मञ्जुल श्यामता सुशोभित है, जिसपर बालोचित आभूषणों- की झाँईं झलक रही है ॥ २ ॥ प्रभुके अति सुन्दर अरुणवर्ण ओठ, हाथ और चरण ऐसे जान पड़ते हैं, मानो शृङ्गारसरोवरमें उत्पन्न सोनेका कमल हो ॥३॥ खिलौनेको हिलता हुआ देखकर किलकारी मारते हैं, मानो छविके छोटे-छोटे बालक खेल-खेलमें लड़ रहे हों ॥४॥ नयनकमलोंमें अञ्जन आँजा हुआ है तथा मस्तकपर गोरोचन- का तिलक सुशोभित है ॥ ५ ॥ मनोहर मुखचन्द्रपर अति सुन्दर काजलकी बिन्दी लगी हुई है। उस मुखमयङ्कको तुलसीका चित्तरूप चकोर निहार रहा है ॥ ६ ॥ राग कल्याण [ २५ ] राजत सिसुरूप राम सकल गुन-निकाय-धाम, कौतुकी कृपालु ब्रह्म जानु-पानि-चारी। नीलकंज-जलदपुंज-मरकतमनि-सरिस स्याम, काम कोटि सोभा अंग अंग उपर बारी ॥ १ ॥ हाटक-मनि-रत्न-खचित रचित इंद्र-मंदिराभ, इंदिरानिवास सदन बिधि रच्यो संवारी।
गीतावली ६२ बिहरत नृप-अजिर अनुज सहित बालकेलि-कुसल, नील-जलज-लोचन हरि मोचन भय भारी ॥ २ ॥ अरुन चरन अंकुस-धुज-कुलिस-चिन्ह रुचिर, भ्राजत अति नूपुर बर मधुर मुखरकारी। किंकिनी बिचित्र जाल, कंबुकंठ ललित माल, उर बिसाल केहरि-नख, कंकन करधारी ॥ ३ ॥ चारु चिबुक नासिका कपोल, भाल तिलक, भ्रुकुटि, श्रवन अधर सुंदर, द्विज-छबि अनूप न्यारी। मनहुँ अरुन कंज कोस मंजुल जुगपाँति प्रसव, कुंदकली जुगल जुग परम सुअवारी ॥ ४ ॥ चिकून चिकुरावली मनो षडंघ्रि-मंडली, बनी, बिसेषि गुंजत जनु बालक किलकारी। इकटक प्रतिबिंब निरखि पुलकत हरि हरषि हरषि, लै उछंग जननी रसभंग जिय बिचारी ॥ ५ ॥ जाकहँ सनकादि संभु नारदादि सुक मुनींद्र, करत बिबिध जोग काम क्रोध लोभ जारी। दसरथ गृह सोइ उदार, भंजन संसार-भार, लीला अवतार तुलसिदास-त्रासहारी ॥ ६ ॥ सम्पूर्ण गुणसमूहके आश्रय, अत्यन्त कौतुकी, कृपानिधान, हाथ एवं घुटनों के बल चलनेवाले बालरूप परब्रह्म भगवान् राम विराजमान हैं। वे नील कमल, मेघसमूह तथा मरकतमणि के समान श्याम-वर्ण हैं। उनके एक-एक अङ्गपर करोड़ों कामदेवोंकी शोभा निछावर है ॥ १ ॥ जो सुवर्ण और मणिरत्नोंसे जड़ा हुआ है, जो इन्द्रभवनसदृश निर्मित हुआ है तथा जिसे
६३ बालकाण्ड विधाताने मानो सँवारकर लक्ष्मीका निवासस्थान बनाया है, उस राजभवनमें नील कमलके समान नेत्रोंवाले, भारी भय दूर करनेवाले बालकेलिकुशल भगवान् राम भाइयों सहित विहार कर रहे हैं ॥२॥ भगवान्के अरुण चरणोंमें अंकुश, ध्वजा, कमल और वज्रके मनोहर चिह्न हैं तथा मनोहर ध्वनि करनेवाले नूपुर अत्यन्त शोभायमान हैं। (इसी प्रकार) वे कटिप्रदेशमें अति विचित्र किङ्किणीजाल, शङ्खसदृश ग्रीवामें मनोहर मालाएँ, विशाल वक्षःस्थलपर बघनहा तथा करकमलमें कङ्कण धारण किये हुए हैं ॥३॥ प्रभुकी ठोड़ी, नासिका, कपोल, ललाटपरका तिलक, भृकुटि एवं कर्ण अत्यन्त शोभायमान हैं तथा सुन्दर अधरपुटके बीच दन्तपंक्तिकी छवि भी बड़ी अनुपम है, मानो अरुण कमलके बीचमें अत्यन्त शुभ्रवर्ण कुन्दकलीकी दो- दो पंक्तियाँ हों ॥ ४ ॥ बालरूप रामकी चिकनी अलकावली मानो भ्रमरोंकी मण्डली है और उनकी किलकारी मानो भौंरोंकी विशेष गुञ्जार है। आप दर्पणमें अपने प्रतिबिम्बकी ओर टकटकी लगाकर देखते हुए प्रसन्न हो-होकर पुलकित होते हैं; अतः माताने हृदयमें रसभङ्गकी आशङ्का कर [अर्थात् यह सोचकर कि कहीं नजर न लग जाय] उन्हें गोदमें उठा लिया ॥ ५ ॥ जिसके लिये सनकादि, महादेवजी, नारदादि देवर्षि तथा शुक आदि मुनीश्वरगण काम, क्रोध और लोभको भस्म करके तरह-तरहकी योग-साधना करते हैं, उन्हीं परम उदार, प्रभुने दशरथजीके घर संसारका भार उतारनेके लिये लीलावतार धारण किया है। वे तुलसीदासका भय दूर करनेवाले हैं ॥ ६ ॥
गीतावली ६४ राग कान्हरा [ २६ ] आँगन फिरत घुटुरुवनि धाए। नील-जलद तनु-स्यामराम सिसुजननि निरखि मुख निकट बोलाए ॥१॥ बंधुक सुमन अरुन पदपंकज अंकुस प्रमुख चिन्ह बनि आए। नूपुर जनु मुनिबर-कलहंसनि रचे नीड़ दै बाँह बसाए ॥२॥ कटिमेखल, बर हार ग्रीव-दर, रुचिर बाँह भूषन पहिराए। उर श्रीवत्स मनोहर हरिनख हेम मध्य मनिगन बहु लाए ॥३॥ सुभाग चिबुक, द्विज, अधर, नासिका, श्रवन, कपोल मोहि अति भाए। भ्रूसुंदर करुणारस-पूरन, लोचन मनहुँ जुगल जलजाए ॥४॥ भाल बिसाल ललित लटकन बर, बालदसाके चिकुर सोहाए। मनु दोउ गुरु सनि कुज आगे करि ससिहि मलिन तमके गन आए ॥५॥ उपमा एक अद्भुत भई तब जब जननी पट पीत ओढ़ापए। नीलजलद पर उडुगन निरखत तजि सुभाव मनो तड़ित छुपाए ॥६॥ अंग-अंगपर मार-निकर मिलि छबि समूह लै लै जनु छाए। तुलसिदास रघुनाथ रूप-गुन तौ कहौं जो बिधि होहिं बनाए ॥७॥ राम आँगनमें घुटनोंके बल दौड़े फिर रहे हैं। नील मेघके समान श्यामशरीर बालक रामका मुख देखकर माताने उन्हें अपने पास बुलाया ॥ १ ॥ दुपहरियाके फूलके समान प्रभुके अरुण चरणकमलोंमें अंकुश आदि प्रमुख चिह्न सुशोभित हैं तथा उनमें जो नूपुर हैं, वे ऐसे जान पड़ते हैं, मानो भगवान्ने घोंसले रचकर उनमें मुनिजनरूप कलहंसोंको शरण देकर बसाया है ॥२॥ प्रभुके कटिप्रदेशमें मेखला,
६५ बालकाण्ड शङ्खसदृश ग्रीवामें सुन्दर हार और सुन्दर भुजाओंमें आभूषण पहनाये गये हैं तथा वक्षःस्थलमें मनोहर श्रीवत्सचिह्न, व्याघ्रनख और अनेक मणियोंसे जड़ा हुआ सुवर्णमय पदक सुशोभित है ॥ ३ ॥ प्रभुकी सुन्दर ठोड़ी, दन्तावली, अधरपुट, नासिका, कर्ण और कपोल मुझे बड़े ही प्रिय हैं। भगवान्की मनोहर भृगकुटियाँ करुणरसपूर्ण हैं तथा नेत्र मानो दो कमल ही हैं ॥ ४ ॥ विशाल भालपर अति सुन्दर श्रेष्ठ लट- कन लटके हुए हैं और बाल्यावस्थाका सुन्दर केशकलाप शोभायमान है। वे सब ऐसे जान पड़ते हैं मानो दोनो गुरुओं (बृहस्पति और शुक्र) तथा शनि एवं मङ्गलको आगेकर अन्धकारके समूह चन्द्रमासे मिलने आये हों। [यहाँ लटकनमें जो सुवर्ण है वह बृहस्पति है, हीरा शुक्र है, लाल मङ्गल है और नीलमणि शनि है। उन्हें आगेकर केशकलाप रूप अन्धकारसमूह मुखरूप चन्द्रमासे मिलने आया है] ॥५॥ जिस समय माताने पीताम्बर उढ़ाया उस समय तो अद्भुत उपमा (योग्य शोभा) हो गयी, मानो [श्यामशरीररूप] नील मेघपर [अनेक चमकीले आभूषणरूप] नक्षत्रगण को देदीप्यमान देख (पीताम्बररूप) चञ्चला चपलाने अपना स्वभाव छोड़कर उसे छिपा लिया ॥ ६ ॥ भगवान्के अङ्ग-अङ्गपर मानों कामके समूह अपने छविपुञ्जको लेकर छाये हुए हैं। तुलसीदासजी कहते हैं कि श्रीरघुनाथजीके रूप और गुण यदि विधाताके बनाये हुए हों तो कुछ कहे भी जा सकते हैं ॥ ७॥ राग केदारा [ २७ ] रघुबर बाल छबि कहौं बरनि । सकल सुखकी सींव, कोटि-मनोज-सोभाहरनि ॥ १ ॥ गी० ५—
गीतावली ६६ बसी मानहु चरन-कमलनि अरुनता तजि तरनि। रुचिर नूपुर किंकिनी मन हरति रुनझुनु करनि॥ २॥ मंजु मेचक मृदुल तनु अनुहरति भूषन भरनि। जनु सुभग सिंगारसिसु तरु फरचौ है अद्भुत फरनि॥ ३॥ भुजनि भुजग, सरोज नयननि, बदन बिधु जित्यो लरनि॥ रहे कुहरनि, सलिस, नभ, उपमा अपर दुरि डरनि॥ ४॥ लसत कर-प्रतिबिम्ब मनि-आँगन घुटुरुवनि चरनि। जनु जलज-संपुट सुछबि भरि भरि धरति उर धरनि॥ ५॥ पुन्यफल अनुभवति सुतहि बिलोकि दसरथ-घरनि। बसति तुलसी-हृदय प्रभु-किलकनि ललित लरखरनि॥ ६॥ रघुनाथजीकी बालछविका न वर्ण करके कहता हूँ, वह सकल सुखकी सीमा और करोड़ों कामदेवोंकी शोभाका हरण करनेवाली है॥ १॥ अरुणता मानो सूर्यको त्यागकर उनके चरणकमलोंमें ही आ बसी है। मनोहर नूपुर और किङ्किणीका रुनझुन शब्द मनको हरे लेता है॥ २॥ अति मनोहर और मृदुल श्याम शरीरपर आभूषणों- की सजावट ऐसी जान पड़ती है मानो अति सुन्दर शृङ्गाररसका नन्हा-सा पौधा अद्भुत फलोंसे सम्पन्न हुआ हो॥ ३॥ [सौन्दर्यकी] लड़ाईमें प्रभुकी भुजाओंने सर्पोंको, नेत्रोंने कमलोंको तथा मुखने चन्द्रमाको जीत लिया है। इसीसे वे क्रमशः बिल, जल तथा आकाश- में जा बसे हैं। [यह देखकर] अन्य उपमाएँ (उपमान) भी डरकर दूर भाग गयी हैं॥ ४॥ मणिमय आँगनमें घुटनोंके बल चलते समय जो हाथोंका प्रतिबिम्ब पड़ता है वह ऐसा जान पड़ता है मानो धरणी छबिको कमलके सम्पुटमें भर-भरकर अपने हृदयमें धारण कर रही