काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)
Kashyapa Samhita Hindi
महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा
स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)
१४० काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् ज्वरचिकित्सिताध्यायः ? ]
अभ्यङ्गांश्च प्रदेहांश्च सस्नेहान् सावगाहनान् विभज्य शीतोष्णतया कुर्याज्जीर्णे ज्वरे भिषक् ।। जीर्णज्वर में रोगी को दुग्धपान कराना चाहिये तथा अवस्थानुसार शीत एवं उष्ण अभ्यङ्ग आदि देने चाहिये। ज्वर की वृत्ति (प्रवृत्ति या उत्पत्ति) चरक चि. अ. १ में कहा है—प्रवृत्तिस्तु परिग्रहात्। निदाने पूर्वमुद्दिष्टा रुद्रकोपाच्च दारुणात्। ज्वर की उत्पत्ति दो प्रकार से मानी गई है १. परिग्रह २. रुद्रकोप से। परिग्रह से अभिप्राय धन के एकत्र करने से है। चरक वि. अ. ३ में परिग्रह द्वारा ज्वर की उत्पत्ति निम्न प्रकार से दी है—भ्रश्यति तु कृतयुगे केषांचिदत्यादानात्सांपन्निकानां शरीरगौरवमासीत्, शरीरगौरवात् श्रमः, श्रमादालस्यम्, आलस्यात् संचयः, संचयात् परिग्रहः, परिग्रहाल्लोभः प्रादुर्भूतः। ततस्त्रेतायां लोभादभिद्रोहः, अभिद्रोहादनृतवचनम् अनृतवचनात् कामक्रोधमानद्वेषपारुष्याभिघातभयतापशोकचित्तोद्वेगादयः प्रवृत्ताः, ततस्त्रेतायां धर्मपादोऽन्तर्धानमगमनत् तस्यान्तर्धानात् (युगवर्षप्रमाणस्य पादह्रासः) पृथिव्यादीनां गुणपादप्रणाशोऽभूत्, तत्प्रणाशकृतश्च सस्यानां स्नेहवैमल्य रसवीर्यविपाकप्रभावगुणपादभ्रंशः, ततस्तानि प्रजाशरीराणि हीनगुणपादैराहारविहारैरयथापूर्वमुपष्टभ्य- मानान्यग्निमारुतपरीतानि प्राग्व्याधिभिर्ज्वरादिभिराक्रान्तानि। अधर्म के कारण लोगों में आलस्य उत्पन्न हो गया तथा आलस्य के संचय तथा संचय से परिग्रह (अर्थात् अच्छे बुरे सब तरह के उपायों से धन लेने की इच्छा) हो गया। और परिग्रह से लोभ, असत्य, काम, क्रोध, अहंकार, द्वेष, भय, ताप, शोक आदि उत्पन्न हो गये। तथा क्रमशः पृथ्वी आदि के गुणों में ह्रास हो जाने से मनुष्यों के शरीर का पोषण क्रम हो गया जिससे ज्वर आदि व्याधियां उत्पन्न हो गई। (२) रुद्रकोप से ज्वर की उत्पत्ति चरक चि. अ. ३ में निम्न वर्णन मिलता है—द्वितीये हि युगे सर्वमक्रोधव्रतमास्थितम्। दिव्यं सहस्रं वर्षाणामसुरा अभिदुद्रुवुः ।। तपोविघ्ननाशनाः कर्तु तपोविघ्नं महात्मनाम् । पश्यन् समर्थश्चोपेक्षां चक्रे दक्षः प्रजापतिः ।। पुनर्महेश्वरं भागं ध्रुवं दक्षः प्रजापतिः । यज्ञे न कल्पयामास प्रोच्यमानः सुरैरपि ।। ऋचः पशुपतेर्याश्च शैव्यश्चाहुतयश्च याः । यज्ञसिद्धिप्रदास्ताभिर्हीनं चैव स इष्टवान् ।। अथोत्तीर्णव्रतो देवो बुद्ध्वा दक्षव्यतिक्रमम् । रुद्रो रौद्रं पुरस्कृत्यं भावमात्मविदात्मनः ।। सृष्ट्वा ललाटे चक्षुर्वे दग्ध्वा तानसुरान् प्रभुः । बाणं क्रोधाग्निसंतप्तमसृजत्सत्रनाशनम् ।। ततो यज्ञः स विध्वस्तो व्यथिताश्च दिवौकसः । दाहव्यथापरीताश्च भ्रान्ता भूतगणा दिशः ।। अथेश्वरं देवगणः सह सप्तर्षिभिर्विभुम् । तमृग्भिरस्तुवद्यावच्छिवे भावे शिवः स्थितः ।। शिवं शिवाय भूतानां स्थितं ज्ञात्वा कृताञ्जलिः । भिया भस्मप्रहरणस्त्रिशिरा नवलोचनः ।। ज्वालामालाकुलो रौद्रो ह्रस्वजङ्घोदरः क्रमात् । क्रोधाग्निरुक्तवान् देवमहं किं करवाणि ते ।। तमुवाचेश्वरः क्रोधं ज्वरो लोके भविष्यति । जन्मादौ निधने च त्वमपचारान्तरेषु च ।। इसमें रुद्र के कोप से उत्पन्न हुई क्रोधाग्नि से ज्वर आदि की उत्पत्ति का वर्णन किया गया है। इसी प्रकार अष्टाङ्गसंग्रह में भी ज्वर की उत्पत्ति का वर्णन किया गया है—ज्वरस्तु स्थाणुशापात् प्राचेतसत्वमुपागतस्य प्रजापतेः क्रतौ भागमपरिकल्पयतस्तद्विनाशार्थं पूर्वजन्मावमानितया रुद्राण्या प्रेरितस्य पशुपतेर्दिव्यमब्दसहस्रं परिरक्षितवतः क्रोधमतिचिरकालसम्भृतो व्रतान्ते रोषाग्निः किङ्कररूपेण किल पिण्डितमूर्तिर्वीरभद्रनामा भस्मप्रहरणस्त्रिशिरोऽक्षिबाहुपादः पिङ्गललोचनो दंष्ट्रो शङ्कुकर्णः कृष्णतनुरुत्तमाङ्गाग्निश्चचार । स देवीविनिर्मितया सह भद्रकाल्या प्रतिरोमकूपमभिनिःसृतैर्विविधविकृता- कृतिभिरनन्तैर्भयानकवाक्यक्रियावपुर्भिरनुचरैः परिवृतश्चतुर्युगान्तकरकालाम्भोदसहस्रनिनदोऽनुनादयन् रोदसी ज्वालागर्भेण परीतः कलकलारावेण महाभूतसंप्लवकारिणा विधाय दानवबधमश्वमेधाध्वरविध्वंसनञ्च प्राञ्जलिर्विज्ञापयामास शिवम्। शिवीभूतोऽसि देवदेव, दैवैः पितामहप्रभृतिभिर्जगतः पित्रा च धात्राऽभिषूयमानः । सम्प्रत्यहं किं करवाणीति ।। तं शूली क्रोधमादिदेश । यस्मात् त्रिदशैरप्यजय्य ! मन्क्रोध ! व्रतविघ्नं चिकीर्षुर्दैत्यसैन्यं दक्षो दक्षहव्यं च त्वया जीर्णमतो जगतोऽस्य सस्थावरस्य ज्वरयिता ज्वरो भवान् भवतु । त्वं हि सर्वरोगाणां प्रथमः प्रवरो जन्ममरणेषु तमोमयतया महामोहः प्राग्जन्मनो विस्मारयितापचारान्तरेषु चोष्मायमाणत्वात्सन्तापात्मा द्वयेष्वपि ध्रुवो भवेति । इसीप्रकार सुश्रुत उत्तर अध्याय ३९ में भी कहा है—रुद्रकोपाग्निसंभूतः सर्वभूतप्रतापनः । इसप्रकार हमने अध्याय के खण्डित प्रश्नों का उत्तर देने का प्रयत्न किया है ।
गर्भिणीचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १४१
गर्भिणीचिकित्सिताध्यायः ।
....................................................................
वक्तव्य—इस अध्याय में गर्भिणी स्त्री के भिन्न २ रोगों की चिकित्सा दी गई है । यह अध्याय प्रारंभ में खण्डित है । खण्डित अंश में अन्य भी कई रोगों की चिकित्सा दी गई होगी ।
: संयोज्य मधुना शीतं क्षीरं मधु-रसाधिक(त)म् । शर्करा मधु तैलं च यष्टीमधुकफाणितम् ।।
एते हि लेहिता घ्नन्ति तथैव परिकर्तिकाम् ।
परिकर्तिका रोग—मधुर द्रव्यों से सिद्ध किये दूध को शीतल करके उसमें मधु मिलायें तथा उसमें शर्करा, मधु, तिलतैल मुलहठी तथा फाणित¹ (राब या काकवी) मिलाकर दिये जाते हैं । इनके लेहन करने (चाटने) से परिकर्तिका रोग नष्ट हो जाता है ।
वक्तव्य—(i) परिकर्तिका रोग में गुदा, नाभि तथा बस्ति आदि में परिकर्तनवत् पीडा होती है । सुश्रुत चि. अ. ३४ में कहा है—तत्र गुदनाभिमेढ्रबस्तिशिरःसु सदाहं परिकर्तनमनिलसङ्गो वायुविष्टम्भो भक्तारुचिश्च भवति ।।
फाणितं तिलकल्कं च शर्करा मधुकं तथा ।।
तण्डुलोदकसंयुक्तं सद्यो हन्ति प्रवाहिकाम् । काश्मर्यवृक्षत्वक्कल्कं श्यामामूलं तथैव च ।।
यवागूं दधिमण्डेन सिन्ध्वामल्पघृतां पिबेत् । किराततिक्तकं लोध्रं यष्टीमधुकमेव च ।।
पातव्यं मधुसंयुक्तं सद्यो हन्ति प्रवाहिकाम् ।
प्रवाहिका रोग—फाणित, तिलकल्क, शर्करा तथा मुलहठी में तण्डुलोदक मिलाकर देने से प्रवाहिका शीघ्र ही नष्ट हो जाती है । तथा गम्भारी वृक्ष की त्वचा का कल्क, त्रिवृत् (निशोत) की जड़ तथा यवागू को दही के मण्ड के साथ सिद्ध करके उसमें थोड़ा घी मिलाकर पिलायें । चिरायता, लोध्र तथा मुलहठी के चूर्ण को मधु के साथ देने से भी प्रवाहिका शीघ्र ही नष्ट हो जाती है ।
वक्तव्य—प्रवाहिका रोग का लक्षण सुश्रुत चि. अ. ३४ में निम्न दिया है—तत्र सवातं सदाहं सशूलं गुरु पिच्छिलं श्वेतं कृष्णं सरक्तं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति । अर्थात् मल में शूलसहित बार २ रक्त एवं पिच्छिल कफ आता है तथा दाह होती है ।।
वर्षाभूमूलनिक्वाथं योजयेद्देवदारुणा ।।
तत् पिबेन्मधुसंयुक्तं शूना स्त्री मूर्वया सह ।
शोथरोग—शोथ वाली स्त्री को पुनर्नवा की जड़ के क्वाथ में देवदारु चूर्ण, मरोड़फली तथा मधु मिलाकर सेवन करना चाहिये ।।
पिप्पल्यङ्कोठमूलानि वाजिलेण्डरसं तथा ।।
माहिषेण पिबेद्दध्ना कामलायां चिकित्सितम् ।
१. फाणित का लक्षण आयु में निम्न दिया है—
इक्षो रसस्तु यः पक्वःकिञ्चिद्गाढो बहुद्रवः ।
स एवेक्षुविकारेषु ख्यातः फाणितसंज्ञया ।।
१४२ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् गर्भिणीचिकित्सिताध्यायः ? ]
कामलारोग (पीलिया—Gaundice)—कामला रोग में पिप्पली तथा अङ्कोठ की जड़ को घोड़े की लीद के रस में मिला कर भैंस की दही के साथ सेवन करना चाहिये ॥
मातुलुङ्गरसः पेयः सैन्धवेन सुयोजितः ।।
हृदि शूलस्य भैषज्यं श्रेष्ठमित्याह कश्यपः । पिप्पलीमूलकल्कस्तु पत्रं गन्धप्रियङ्गवः ।
मातुलुङ्गरसश्चैव हृदि शूलस्य भेषजम् । प्रियङ्गवोऽथ पिप्पल्यो भद्रमुस्तं हरेणवः ।।
क्षौद्रं बदरचूर्णं च षडङ्गं हृदयौषधम् ।
हृदयरोग (Heart disease)—भगवान् कश्यप कहते हैं कि मातुलुङ्ग (बिजौरै) के रस में उचित परिमाण में सैन्धव डालकर पिलाना हृच्छूल को श्रेष्ठ ओषधि है। पिप्पलीमूल का कल्क, तेजपत्र तथा गन्धप्रियङ्गु (फूल प्रियङ्गु) को मातुलुङ्ग के रस के साथ हृच्छूल में देना चाहिये तथा प्रियङ्गु, पिप्पली, भद्रमुस्ता, हरेणु, मधु तथा बेर का चूर्ण ये ६ हृदय रोग की ओषधियां हैं ॥
स्निग्धो मांसरसः पथ्यः सैन्धवेनावचूर्णितः ।
माहिषे षष्टिका वाऽपि स्यादम्ले त्वचि मारुते ।
त्वचागत वायु रोग में सैन्धव नमक डालकर स्निग्ध मांसरस अथवा सांठी के चावल भैंस के दही के साथ मिला कर देना पथ्य है ।
भद्रदारुहरीतक्यौ सैन्धवं कुष्ठमेव च । सफाणितं घृतं चैव लेह ऊर्ध्वानिलापहः ।
ऊर्ध्ववात में—भद्रदारु (देवदारु), हरड़, सैन्धव, कुष्ठ तथा फणित (राब) में घी मिलाकर अवलेह बनाकर देने से ऊर्ध्ववात रोग नष्ट होता है ॥
पिप्पल्यो गैरिकं भार्गी हिङ्गु कर्कटकी तथा ! समाक्षिको भवेल्लेहो हिक्काश्वासनिबर्हणः ।
हिक्का तथा श्वासरोग में—पिप्पली, गेरु, भारङ्गी, हींग तथा काकड़ाशृङ्गी के चूर्ण को मधु के साथ अवलेह बनाकर देने से हिक्का तथा श्वासरोग नष्ट होते हैं ॥
पिप्पली पिप्पलीमूलं मुस्ता नागरमेव च । दीपनीयं पिबेदेतं पयसा शर्कराऽन्वितम् ।।
पिप्पली, पिप्पलीमूल, नागरमोथा तथा सोंठ के चूर्ण को शर्करायुक्त दूध के साथ पीने से अग्नि दीप्त होती है ॥१४॥
नित्यं स्नाता च हृष्टा च शुक्लवस्त्रधरा शुचिः ।।
देवविप्रपरा सौम्या गर्भिणी पुत्रभागिनी ।।
नैवोन्नता न प्रणता न गुरुं धारयेच्चिरम् ।।
उद्वेजनं तथा हास्यं संघातं चापि वर्जयेत् ।।
गर्भिणी का आचरण—पुत्र की इच्छा करने वाली गर्भिणी को चाहिये कि वह नित्य स्नान करे, प्रसन्न रहे, शुभ्र वस्त्रों को धारण करे, मन को पवित्र रखे, देवताओं तथा ब्राह्मणों का सम्मान करे, सौम्य रहे और उसे बहुत ऊँचा उठना, बहुत झुकना, बहुत देर तक भारी पदार्थों को उठाना, कांपना, अधिक हंसना तथा संघात (चोट) का त्याग कर देना चाहिये । अर्थात् गर्भिणी को उपर्युक्त क्रियाएं नहीं करनी चाहिये क्योंकि इनसे गर्भपात का भय रहता है ।
वक्तव्य—चरक शा. अ. ८ में गर्भोपघातकर भावों का वर्णन किया गया है—गर्भोपघातकरास्त्विमे भावा भवन्ति; तद्यथा-उत्कटुकविषमकठिनासनसेविन्या वातमूत्रपुरीषवेगानुपुरुन्धत्या दारुणानुचितव्यायामसेविन्यास्तीक्ष्णोष्णातिमात्रसेविन्याश्च
दुष्प्रजाताचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १४३
गर्भो म्रियतेऽन्तः कुक्षेरकाले वा स्त्रंसते शोषी वा भवति, तथाऽभिघातप्रपीडनैः श्वभ्रकूपप्रपातोद्देशावलोकनैर्वाऽभीक्ष्णं मातुः प्रपत्यकाले, तथाऽतिमात्रसंक्षोभिभिर्यानैरप्रियातिमात्रश्रवणैर्वा, प्रततोत्तानशायिन्याः पुनर्गर्भस्य नाभ्याश्रया नाडी कण्ठमनुवेष्टति, विवृतशायिनी नक्तञ्चारिणी चोन्मत्तं जनयति, अपस्मारिणं पुनः कलिकलहशीला, व्यवायशीलादुर्वपुष्यमहीकं स्त्रैणं वा, शोकनित्या भीतमपचितमल्पायुषं वा, अभिध्यात्री परोपतापिनमीर्ष्यु स्त्रैणं वा, स्तेनात्वायाबसलममतिद्रोहिणमकर्मशीलं वा, अमर्षिणी चण्डमौपधिकमसूयकं वा, स्वप्ननित्या तन्द्रालुमबुधमल्पाग्निं वा, मद्यनित्या पिपासालुमल्पस्मृतिमनवस्थितचित्तं वा, गोधामांसप्रिया शार्करिणमश्मरिणं शनैर्मेहिनं वा, वराहमांसप्रिया रक्ताक्षं क्रथनमनतिपरुषरोमाणं वा, मत्स्यमांसनित्या चिरनिमिषं स्तब्धाक्षं वा मधुरनित्या प्रमेहिणं मूकमतिस्थूलं वा, अम्लनित्या रक्तपित्तिनं त्वगक्षिरोगिणां वा, लवणनित्या शीघ्रवलीपलितं खालित्यरोगिणं वा, कटुकनित्या दुर्बलमल्पशुक्रमनपत्यं वा, तिक्तनित्या शोषितमबलमपचितं वा, कषायनित्या श्यावमानाहिनमुदावर्तिनं वा, यद्यच्च यस्य यस्य व्याधेर्निदानमुक्तं तत्तदासेवमानाऽन्तर्वली तद्विकारबहुलमपत्यं जनयति, पितृजास्तु शुक्रदोषा मातृजैरुपचारैरन्यैख्याताः, इति गर्भोपघातकरा भावा व्याख्याताः ॥
इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।।
इति गर्भिणीचिकित्सितम् ।।
ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था।
॥ इति गर्भिणीचिकित्सिताध्यायः ॥
दुष्प्रजाताचिकित्सिताध्यायः ।
अथातो दुष्प्रजाताचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ।। १ ।।
इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।। २ ।।
अब हम दुष्प्रजाता की चिकित्सा का व्याख्यान करेंगे। ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था। अर्थात् इस अध्याय में प्रसव के ठीक तरह न होने के कारण जो व्याधियां प्रसूता को हो जाती हैं उनकी चिकित्सा का वर्णन किया जायेगा ।। १-२ ।।
ये स्त्रीणां दुष्प्रजातानां व्याधयः संभवन्ति हि । नामतस्तान् प्रवक्ष्यामि तेषां चैव चिकित्सितम् ।। ३ ।।
दुष्प्रजाता स्त्रियों को जो रोग हो जाते हैं उनका मैं नामोल्लेख सहित वर्णन करूंगा तथा चिकित्सा कहूंगा ।। ३ ।।
याः कृच्छ्रेण प्रजायन्ते प्रसूताश्चामय^१न्ति याः । स्नेहस्वेदैस्ततस्तासां क्षिप्रं वायुः प्रशाम्यति ।। ४ ।।
यवागूं दीपनीयां तु स्मृतिमान् दातुमर्हति । यथा शेते सुखं नारी नीरुजा शयने सुखे ।। ५ ।।
जिन प्रसूता स्त्रियों को कष्टपूर्वक प्रसव होता है तथा जो रुग्ण हो जाती हैं, स्नेहन तथा स्वेदन के द्वारा शीघ्र ही उनका वायु (वायु का प्रकोप) शान्त हो जाता है। (क्योंकि प्रसव के बाद प्रायः वायु का ही प्रकोप होता है) स्मृतिमान् व्यक्ति उन्हें दीपनीय (अग्नि को प्रदीप्त करने वाली) यवागू दे सकता है। इससे वह स्त्री रोग रहित होकर सुखकारी शयन
१. रुग्णा भवन्तीत्यर्थः ।
१४४ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् दुष्प्रजाताचिकित्सिताध्यायः ? ]
(बिस्तर) पर सुखपूर्वक सोती है अर्थात् उसके रोगों की शान्ति हो जाती है जिससे वह आराम से सो सकती है ॥४-५॥
रात्रौ निर्गमनात्रासात् सहसोत्पतनादपि । ईर्ष्याशोकभयक्रोधान्नानावेगविधारणात् ॥६॥
एतैश्चान्यैश्च नारीणां व्याधयः संभवन्ति हि । सूतिकानां दिवास्वप्नादजीर्णाद्ध्यशनादपि ॥७॥
**रोगों के निदान—**रात्रि को घर से बाहर को घर से बाहर निकलने, डरने, सहसा गिरने, ईर्ष्या, शोक, भय, क्रोध, नाना वेगों को धारण करने, दिवास्वप्न (दिन में सोने), अजीर्ण, अध्यशन आदि तथा अन्य भी कारणों से प्रसूता स्त्रियों को रोग हो जाते हैं।
**वक्तव्य—**अध्यशन—पहले खाये हुए आहार के पूर्णरूप से न पचने पर यदि उस पर और भोजन कर लिया जाय तो वह अध्यशन कहलाता है। चरक चि. अ. १२ में कहा है—"भुक्तं पूर्वान्नशेषे तु पुनरध्यशनं मतम्" ॥६-७॥
योनिपृष्ठकटीभेदशाखावायुरसृग्दरः । वाताष्ठीला च गुल्मश्च हृदि शूलं प्रवाहिका ॥८॥
पुरीषमूत्रसंरोध आध्मानं शूलमेव च । शूयते दुष्यते योनिर्योनिशूलं च दारुणम् ॥९॥
वेपथुश्छर्दनं मोहो मन्यास्तम्भो हनुग्रहः । ज्वरातिसारो वैसर्पो दद्रुपामाविचर्चिकाः ॥१०॥
किटिभान्यथ विस्फोटा गात्रे चार्धाशिरोरुजा । हृद्रोगाश्चाक्षिरोगाश्च प्लीहा श्वयथुकामले ॥११॥
एते चान्ये च बहवो दुष्प्रजाताशरीरजाः । व्याधयः संप्रकुप्यन्ति चिकित्सितमतः परम् ॥१२॥
**रोगों के नाम—**दुष्प्रजाता स्त्रियों को योनिभेद, पृष्ठभेद, कटीभेद, शाखान्वायु, रक्तप्रदर, वाताष्ठीला, गुल्म, हृच्छूल, प्रवाहिका, पुरीषरोध (मल का रुक जाना), मूत्ररोध (मूत्र का रुक जाना), आध्मान, शूल, योनिशोथ, योनिदोष, भयंकर योनिशूल, वेपथु (कंपकपी), वमन, मोह, मन्यास्तम्भ (Torticolis) हनुग्रह, ज्वर और अतिसार (अथवा ज्वरातिसार), विसर्प, दद्रु, पामा, विचर्चिका, किटिभ (कुष्ठ भेद), शरीर में विस्फोट, आधासीसी (आधे सिर में दर्द), हृद्रोग, अक्षिरोग, प्लीहा, श्वयथु, कामला तथा अन्य बहुत से रोग हो जाते हैं। इसके बाद इनकी चिकित्सा कही जायगी।
**वक्तव्य—वाताष्ठीला—**यह वातरोग भी है तथा मूत्राघात का भेद भी है। सुश्रुत में इनके निम्न लक्षण दिये हैं—
**वाताष्ठीला (वातरोग)—**अष्ठीलावद्धनं ग्रन्थिमुर्ध्वमायतमून्नतं। वाताष्ठीलां विजानीयाद्बहिर्मार्गविरोधिनीम्॥ (सु. नि. अ. १) सुश्रुत की टीका में घाणेकर जी ने इसे Cancer of the Rectum or Prostate कहा है। **वाताष्ठीला (मूत्राघात का भेद)-**शकृन्मार्गस्य बस्तेश्च वायुरन्तरमाश्रितः। अष्ठीलावद्धनं ग्रन्थि करोत्यचलमुन्नतम्॥ विण्मूत्रानिलसङ्गश्च तत्राध्मानं च जायते। वेदना च परा बस्तौ वाताष्ठीलेति तां विदुः॥ (सु. उ. अ. ५८) विचर्चिका सुश्रुत नि. अ. ५ में कहा है—राजयोऽतिकण्डूवत्तिरुजः सरूक्षा भवन्ति गात्रेषु विचर्चिकायाम्॥ इसमें हाथ पांव आदि में अत्यन्त खाज होती है इसे Rhagades कहते हैं। किटिभयत् खावि वृत्तं घनमुग्रकण्डु। तत् स्निग्धकृष्णं किटिभं वदन्ति॥ (सु. नि. अ. ५) यह एक कुष्ठ का भेद है जो स्रावयुक्त, गोल, ठोस, अत्यन्त खाजयुक्त, चिकना और काला हो उसे किटिभ कहते हैं। इसे आधुनिक विज्ञान की भाषा में Psoriasis कह सकते हैं ॥८-१२॥
द्वे पञ्चमूले भार्गी च मधुशिग्रुः शतावरी । उशीरं चन्दनं चैव श्वदंष्ट्रा मदयन्तिका ॥१३॥
द्वे बले वसुकः पाठा पयस्या हामृता तथा । वृषादनी सुगन्धा च तथा कार्या पुनर्नवा ॥१४॥
मूर्वा गृध्रनखी मुस्ता मोरटस्तिल्वदस्तथा । इत्येतासां तु मूलानि यथालाभं समानयेत् ॥१५॥
यवकोलकुलत्थानां त्रयः प्रस्थाः समास्ततः । एतान्यष्टगुणे तोये पाचयेद्विषगुत्तमः ॥१६॥
अष्टभागस्थितं तं तु परिपूतं निधापयेत् । तत्रावापमिदं दद्यान्मुष्टिकान्यौषधानि तु ॥१७॥
दुष्प्रजाताचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १४५
पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पली । चव्यं द्वे रजनी चैव शृङ्गवेरं वचाऽभया ।। १८ ।। कुष्ठं रास्नाऽजमोदश्च विडङ्गं मरिचानि च । भद्रदारुरथैला च भार्गीकुटजतण्डुलाः ।। १९ ।। एतेषां कार्षिका भागा लवणानां पलं भवेत् । तैलप्रस्थं वसाप्रस्थं निष्क्वाथो द्विगुणो भवेत् ।। २० ।। क्षीरप्रस्थो दधिप्रस्थो जलप्रस्थस्तथैव च । मातुलुङ्गाम्रपेशीनां रसप्रस्थार्धयोजितम् ।। २१ ।। शनैर्मृद्वग्निना सिद्धमथैनमवतारयेत् । अभ्यञ्जनेषु पानेषु बस्तिकर्मणि चोत्तमम् ।। २२ ।। ये तु वातसमुत्थानाः सूतिकानामुपद्रवाः । सर्वेषां शमनं श्रेष्ठमेतत्त्रैवृतमुत्तमम् ।। २३ ।।
इनकी चिकित्सा—दोनों पञ्चमूल (स्वल्प तथा बृहत्) भारंगी, मीठा सहिंजना, शतावरी, खस, चन्दन, गोखरू, मंदयन्तिका (नवमल्लिका-मेंहदी-Henna), दोनों बला (बला और अतिबला या नागबला), वसुक (बकपुष्प), पाठा, पयस्या (क्षीरकाकोली अथवा जीवन्ती), अमृता (गिलोय) वृषादनी (इन्द्रवारुणी), सुगन्धा (कालाजीरा), पुनर्नवा, मरोड़फली, गृध्रनखी (कण्टकपाली अथवा बेर), नागरमोथा, मोरट१ (मूर्वाभेद-क्षीरचूरिनि), लोध्र-इनमें से जिन २ की मूल मिल सके वह लेले तथा यव, कोल (बेर) और कुलत्थ के सम्मिलित तीन प्रस्थ लेवे। इन्हें आठ गुने जल में पकायें। अष्टमांश शेष रहने पर उसे उतार कर छान कर रख लें। इसमें निम्न ओषधियों का मुष्टिक प्रमाण में प्रक्षेप डालें—पिप्पली, पिप्पलीमूल, चित्रक, गजपीपल, चव्य, हरिद्रा, दारुहरिद्रा, आर्द्रक, वच, हरड़, कुष्ठ, रास्ना, अजमोद, विडङ्ग, मरिच, देवदारु, छोटी इलायची, भारंगी, कुटज तथा तण्डुल-प्रत्येक १ कर्ष, पांचों लवण १ पल, तिलतैल १ प्रस्थ, वसा १ प्रस्थ, दूध १ प्रस्थ, दही १ प्रस्थ, जल १ प्रस्थ, मातुलुङ्ग तथा आम्र की पेशी का रस आधा प्रस्थ। इन सबको मिलाकर धीरे २ मृदु अग्नि पर पकाये तथा सिद्ध होने पर उतार लें। यह योग अभ्यञ्जन (नेत्रों में अञ्जनार्थ), पान (पीना) तथा बस्तिकर्म में उत्तम है। प्रसूता स्त्रियों के वात से उत्पन्न जो भी उपद्रव होते हैं उन सबको शान्त करने के लिये यह उत्तम त्रैवृत्त योग है ।।१३-२३।।
एतेषामेव सर्वेषां कल्कं निष्क्वाथ्य पाययेत् । यः कश्चित् सूतिकाव्याधिस्तं त्रिरात्रेण साधयेत् ।। २४ ।।
इन्हीं उपर्युक्त द्रव्यों के कल्कों का क्वाथ बनाकर पिलाने से प्रसूता की व्याधियां तीन दिन में ठीक हो जाती हैं ।।
द्वे पञ्चमूल्यौ भार्गी च रास्ना द्वे च पुनर्नवे । शिग्रुर्हंसपदी .......................................... .............................................................. ..............................................................
(इति ताडपत्रपुस्तके १०१ तमं २पत्रम् ।)
१. मोरट—मोरटः क्षीरबहुलो मधुरः सकषायकः । पित्तदाहज्वरान् हन्ति वृष्यो बलविवर्धनः ।। (राजनिघण्टु) । २. मूलताडपत्रपुस्तके एतत्पत्रप्रान्तस्य कीटदष्टतया शतस्थानीय एकोऽङ्को दृश्यते । लिपिरप्येतदीया पूर्वापरालोचने अत्रैव त्रुटितभागे पूरणे संवदति । पश्चात् खिलभागे अन्तर्वलीचिकित्सितस्योल्लेखेन तेन सह विषयसंगमनेऽपि सत्र पत्रत्रुटेरभावेन लिपिविसंवादेन पूर्वोक्तविषयस्य खिलभागे पूना रूपान्तरेण निरूपणस्य दर्शनेन, अत्र ग्रहपूतनाविषयात् पूर्वं गर्भिणीदुष्प्रजाताचिकित्सितप्रदर्शनस्यौचित्येन च १०१ तमं किलैतत्पत्रमित्यत्र संनिवेशितम् । अस्याग्रे पत्रद्वयात्मको ग्रन्थः खण्डितस्ताडपत्रपुस्तके ।
१४६ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् | बालग्रहचिकित्सिताध्यायः ? ]
दोनों पञ्चमूल, भारंगी, रास्ना, दोनों पुनर्नवा (श्वेत तथा रक्त), सहिंजना तथा हंसपदी ...... (इत्यादि ओषधियों का सेवन कराने से भी सूतिका रोगों में लाभ होता है) ॥२५॥
(इति ताडपत्रपुस्तके १०१ तमं पत्रम्) पर अध्याय यहीं बीच में ही खण्डित हो गया है।
बालग्रहचिकित्सिताध्यायः ।
.................................................. ..................................श्राभियाचनम् ।
ब्रह्मण्यभावात् क्रुद्धोऽपि प्राह सानुग्रहं वचः । एषां व्यतिक्रमाणां त्वं फलमाप्नुहि रेवति ! ।।
सर्वग्रहाणामेका त्वं तुल्यवीर्यबलद्युतिः । भविष्यसि दुराधर्षा देवानापि पूजिता ।।
वक्तव्य—यह अध्याय प्रारम्भ में खण्डित है। इसमें बालकों के ग्रहों का तथा उनके द्वारा आक्रान्त बालकों की चिकित्सा का वर्णन किया गया है। ये ग्रह संख्या में ९ होते हैं। कहते हैं कि जिस घर में देवयोग तथा पितृयोग आदि न हो, देवता, ब्राह्मण तथा अतिथियों का सत्कार न हो, आचार विचार आदि का ध्यान न रहता हो, उस घर में इन ग्रहों में से कोई घुसकर गुप्तरूप से बालक की हत्या कर डालते हैं अथवा उसे रोगों से आक्रान्त कर देते हैं। सुश्रुत उ. अ. २७ में कहा गया है—धात्रीमात्रोः प्राक्प्रदिष्टोपचाराच्छौचभ्रष्टान्मङ्गलाचारहीनान् । त्रस्तान् हृष्टांस्तर्जितांस्ताडितान् वा । पूजाहेतोर्हिंस्युरेते कुमारान् ॥ ग्रहों के नाम—१. स्कन्द, २. स्कन्दापस्मार, ३. शकुनी, ४. रेवती, ५. पूतना, ६. अन्धपूतना या गन्धपूतना, ७. शीतपूतना, ८. मुखमण्डिका, ९. नैगमेष। इनमें से कुछ ग्रह स्त्री शरीर वाले तथा कुछ पुरुष शरीर वाले होते हैं। इनकी उत्पत्ति के विषय में कहा जाता है कि ये ग्रह देवसेनानी कुमार कार्तिकेय की रक्षा के लिये महादेव तथा पार्वती द्वारा उत्पन्न किये गये थे। कार्तिकेय की रक्षा के लिये उत्पन्न हुए ये ग्रह बालकों को किस लिये आक्रान्त करते हैं इसके लिये सुश्रुत में निम्न वर्णन दिया है—ततो भगवति स्कन्दे सुरसेनापतौ कृते । उपतस्थुर्ग्रहाः सर्वे दीप्तशक्तिधरं गुहम् ॥ ऊचुः प्राञ्जलयश्चैनं वृत्तिं नः संविधत्स्व वै । तेषामर्थे ततः स्कन्दः शिवं देवमचोदयत् ॥ ततो ग्रहांस्तानुवाच भगवान् भगनेत्रहृत् । तिर्यग्योनिं मानुषं च दैवं च त्रितयं जगत् ॥ परस्परोपकारेण वर्तते धार्यतेऽपि च । देवा मनुष्यान् प्रीणन्ति तैर्यग्योनींस्तथैव च ॥ वर्तमानैर्यथाकालं शीतवर्षोष्ममारुतैः । इज्याञ्जलिनमस्कारजपहोमव्रतादिभिः ॥ नराः सम्यक् प्रयुक्तैश्च प्रीणन्ति त्रिदिवेश्वरान् । भागधेयं विभक्तं च शेषं किंचिन्न विद्यते ॥ तद्युष्माकं शुभा वृत्तिर्बलिष्वेव भविष्यति । कुलेषु येषु नेज्यन्ते देवाः पितर एव च ॥ ब्राह्मणाः साधवश्चैव गुरवोऽतिथयस्तथा । निवृत्ताचारशौचेषु परपाकोपजीविषु ॥ उत्सन्नबलिभिक्षेषु भिन्नकांश्योपभोजिषु । गृहेषु तेषु ये बालास्तान् गृहीध्वमशङ्किताः ॥ तत्र वो विपुला वृत्तिः पूजा चैव भविष्यति । एवं ग्रहाः समुत्पन्ना बालान् गृह्णन्ति चाप्यतः ॥ ग्रहोपसृष्टा बालास्तु दुश्चिकित्स्यतमा मताः ॥ अन्यत्र इनका प्रयोजन न होने से बालकों से ही इनका सम्बन्ध होता है। इसीलिये ऊपर कहा है—"तद्युष्माकं शुभा वृत्तिर्बलिष्वेव भविष्यति" वास्तव में ये भिन्न २ प्रकार के बालकों के रोग ही हैं जिन्हें ग्रहों का नाम दे दिया गया है। प्राचीनकाल में स्वस्थवृत्त (Hygiene) की दृष्टि से सूतिकागारों का संभवतः उचित प्रबन्ध न होने से बालकों को अनेक प्रकार के रोग घेर लेते थे उन्हें ही सम्भवतः ग्रहरोगों का नाम दिया गया है। रावणकृत बालतन्त्र में इन बालग्रहों का अत्यन्त विस्तार से वर्णन किया गया है। ये ग्रह बालकों को जन्म से लेकर १२ वर्ष की अवस्था तक पीडित करते हैं। उससे ऊपर की अवस्था वालों को ग्रहों की विशेष शंका नहीं रहती है। वहां निम्न वर्णन मिलता है—प्रथम दिन, प्रथम मास वा प्रथम वर्ष में जब नन्दा नामक मातृका बालकों पर आक्रमण करती है तब ज्वर हो जाता है आंखें बन्द हो जाती हैं, शरीर सदा दुःखी होता है जिससे बालक शयन नहीं कर सकता। सदा रोता ही रहता है उसे शब्द अच्छा नहीं लगता तथा
बालग्रहचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १४७
वह शब्द करता है । द्वितीय दिन, मास वा वर्ष में सुनन्दा नामक मातृका बालक पर आक्रमण करती है जिससे उपर्युक्त ही लक्षण होते हैं । तृतीय दिन, मास वा वर्ष में पूतना नामक मातृका के आक्रमण करने से ज्वर, चक्षु उन्मीलन, गात्रोद्वेजन, मुट्ठियों का बन्द हो जाना, क्रन्दन, ऊर्ध्व निरीक्षण आदि लक्षण होते हैं । चतुर्थ दिन, मास व वर्ष में मुखमण्डिका नामक मातृका के आक्रमण करने से ज्वर, चक्षु उन्मीलन, ग्रीवा नमन, तथा रोदन आदि लक्षण होते हैं । बच्चे को नीद नहीं आती तथा वह दूध नहीं पीता । पञ्चम दिन, मास व वर्ष में कटपूतना नामक मातृका बालक पर आक्रमण करती है जिससे ज्वर हो जाता है । छठे दिन मास व वर्ष में शकुनिका नामक मातृका बालक पर आक्रमण करती है जिससे शरीर में पीडा तथा ऊर्ध्व निरीक्षण आदि लक्षण हो जाते हैं । सातवें दिन, मास व वर्ष में शुष्करेवती आक्रमण करती है जिससे ज्वर, गात्रोद्वेजन तथा मुष्टिबद्धता आदि लक्षण होते हैं । आठवें दिन, मास व वर्ष में अर्यका मातृका, नवम मास दिन व वर्ष में स्वस्तिकामातृका, दसवें दिन वर्ष व मास में निर्ऋतामातृका, ग्यारहवें दिन, मास व वर्ष में कामुकामातृका बालक पर आक्रमण करती है । इन सबके आक्रमण से बालक अस्वस्थ हो जाते हैं । इनके प्रतीकार के लिये इनकी पूजा एवं बलि आदि देनी चाहिये इसका विस्तृत विवेचन रावणकृत बालतन्त्र में देखना चाहिये । प्रत्येक ग्रह के अपने २ भिन्न २ लक्षण होते हैं । परन्तु कुछ लक्षण सब ग्रहों के सामान्य होते हैं । योगरत्नाकर में ग्रहों के सामान्य लक्षण निम्न दिये हैं—क्षणादुद्विजते बालः क्षणात् त्रस्यति रोदिति । नखैर्दन्तैर्दरयति धात्रीमात्मानमेव च ।। ऊर्ध्वं निरीक्षते दन्तान्खादेत्कूजति जृम्भति । भ्रुवौ क्षिपति दन्तोष्ठं फेनं वमति चासकृत् ।। क्षामोऽतिनिशि जागर्ति शूनाङ्गो भिन्नविट्स्वरः । मांसशोणितगन्धिश्च न चाश्नाति यथा पुरा ।। दुर्बलो मलिनाङ्गश्च नष्टसंज्ञोऽपि जायते । सामान्यग्रह जुष्टानां लक्षणं समुदाहृतम् ।। अब हम मूल अध्यायोक्त विषय पर आते हैं—ब्रह्मण्य भाव से क्रुद्ध हुई भी उसने अनुग्रह पूर्वक वचन कहा कि रेवति । तू इनके व्यतिक्रम के फल को प्राप्त कर । वीर्य एवं बल में समान होने से तू सब ग्रहों की अपेक्षा दुर्धर्ष होगी तथा देवताओं द्वारा भी तू पूजित होगी ।।
नामभिर्बहुभिश्चैव त्वां वक्ष्यन्ति जना भुवि । वारुणी रेवती ब्राह्मी कुमारी बहुपुत्रिका ।।
शुष्का षष्ठी च यमिका धरणी मुखमण्डिका । माता शीतवती कण्डूः पूतनाऽथ निरुन्धिक्रा ।।
रोदनी भूतमाता च लोकमातामहीति च । शरण्या पुण्यकीर्तिश्च नामानि तव विंशतिः ।।
संसार में लोग तुझे अनेक नामों से जानेंगे । तेरे ये निम्न २० नाम हैं—१. वारुणी २. रेवती ३. ब्राह्मी ४ कुमारी ५. बहुपुत्रिका ६. शुष्का ७. षष्ठी ८. यमिका ९. धरणी १०. मुखमण्डिका ११. माता १२ शीतवती १३. कण्डू १४. पूतना १५. निरुन्धिका १६. रोदनी १७. भूतमाता १८. लोकमातामही १९. शरण्या २०. पुण्यकीर्ति तेरे ये २० नाम होते हैं ।।
ये च त्वां पूजयिष्यन्ति श्रद्धाना जना भुवि । नैतेषां सर्वभूतेभ्यो भविष्यति भयं क्वचित् ।
संसार में जो लोग श्रद्धापूर्वक तेरी पूजा करेंगे उन्हें किसी भी भूत (प्राणी) से कभी भय नहीं रहेगा ।।
सायं प्रातश्च नामानि यो जपेत्तव विंशतिम् ।।
शुचिर्नरः प्रजास्तस्य वर्धिष्यन्ति विपाप्मनः ।
जो मनुष्य शुद्ध एवं पवित्र होकर सायं प्रातः तेरे २० नामों का जप करेगा उसकी सन्तान रोग रहित होकर वृद्धि को प्राप्त करेगी ।
तत उग्रेण तपसा स्कन्दमाराधयन् पुनः । तस्या मनीषितं ज्ञात्वा रेवतीमब्रवीद् गुहः ।।
भ्रातृणां च चतुर्णां वै पञ्चमो नन्दिकेश्वरः ।
भ्राता त्वं भगिनी षष्ठी लोके ख्याता भविष्यसि ।।
| १४८ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् | बालग्रहचिकित्सिताध्यायः ? ] |
|---|
उसके बाद रेवती की मनोगत इच्छा को जानकर उग्र तपस्या द्वारा स्कन्द की आराधना करते हुए गुह (कार्तिकेय) ने रेवती से पुनः कहा कि चार भाइयों के साथ पांचवां भाई नन्दिकेश्वर तथा छठी तू बहन के रूप में प्रसिद्ध होगी ।।
यथा मां पूजयिष्यन्ति तथा त्वां सर्वदेहिनः । अस्मत्तुल्यप्रभावा त्वां भ्रातृमध्यगता सदा ।।
जिस प्रकार सम्पूर्ण प्राणी मेरी पूजा करेंगे उसी प्रकार तेरी भी पूजा करेंगे। हमारे ही समान प्रभाव वाली तू सदा भाइयों के साथ रहेगी।
षण्मुखी नित्यललिता वरदा कामरूपिणी ।
षष्ठी च ते तिथिः पूज्या पुण्या लोके भविष्यति ।।
तू ६ मुखों वाली, सदा प्रसन्न, वर देने वाली तथा काम-रूपिणी (इच्छानुरूप रूप धरने वाली) होगी। तथा लोके में पुण्यकारक षष्ठी तिथि को तेरी पूजा हुआ करेगी। अर्थात् षष्ठी तिथि तेरी पूजा का दिन माना जायगा।
इत्येवं भगिनी जज्ञे षष्ठी स्कन्दस्य धीमतः ।
तस्मात् सा सततं पूज्या सा हि मूलं सुखायुषोः ।।
इस प्रकार षष्ठी (रेवती) बुद्धिमान् स्कन्द की बहन के रूप में जाती है। इसलिये उसकी नित्य पूजा करनी चाहिये। क्योंकि वह सुख तथा आयु का मूल है अर्थात् वह सुख और आयु का कारण है ।।
• तस्माच्च सूतिकाषष्ठीं पक्षषष्ठीं च पूजयेत् ।
उद्दिश्य षण्मुखीं षष्ठीं तथा लोकेषु नन्दति ।।
इसलिये सूतिकाषष्ठी (प्रसव के बाद छठी तिथि) तथा पक्षषष्ठी (प्रत्येक शुक्ल तथा कृष्ण पक्ष की छठी तिथि) को षण्मुखी (६ मुखों वाली) षष्ठी (रेवती) की पूजा करनी चाहिये। इससे वह संसार में प्रसन्न रहती है। इस प्रकार देवता तथा असुरों द्वारा भी नमस्कार की गई (आदृत) रेवती प्रसिद्ध हुई है ।।
इत्येवं रेवती जज्ञे सुरासुरनमस्कृता । वृद्धजीवक ! कर्माणि शृणु तस्याः प्रधानतः ।।
हे वृद्धजीवक ! अब मुख्यरूप से तू उस (रेवती) के कर्मों को सुन। अर्थात् उसके द्वारा उत्पन्न होने वाले रोगों को सुन ।।
ज्वरातिसारो वैसर्पः पीडनेन्द्रियदूषणम् । आनाहः शूलमरुचिर्मि.... नं श्वासकासतृट् ।।
निद्रानाशोऽतिनिद्रा च मुखपाको व्रणोद्भवः । एकाङ्गकः पक्षवधः क्षीरालसविषूचिकाः ।।
हिक्का मूर्च्छा मदो मोहो रोदनं स्तब्धनेत्रता । स्वरवर्णाग्निभेदश्च पाण्डुत्वं कामलाऽरतिः ।।
क्षीरदूषणनाशौ च शिरोरुग्हृदयद्रवः । नासाक्षिकर्णरोगाश्च त्रासकुञ्चनरोदनम् ।।
ये चान्ये चैव विविधा ये रोगा नानुकीर्तिताः । रेवतीरोषसंभूता भूयिष्ठं त उदाहताः ।।
रेवती ग्रह के द्वारा होने वाले रोग—ज्वर, अतिसार, विसर्प, पीड़ा, इन्द्रियों का दूषित होना, आनाह, शूल, अरुचि, श्वास, कास, तृषा (प्यास), निद्र्रानाश (अनिद्रा-Insomnia), अतिनिद्रा, मुखपाक, व्रणोत्पत्ति, एकाङ्गवात, पक्षाघात, क्षीरालसक (बालरोग विशेष), विसूचिका, हिक्का, मूर्च्छा, मद, मोह, रोदन (रोना), नेत्रों का स्तब्ध होना, स्वरभेद, वर्णभेद, अग्निभेद, पाण्डु, कामला, अरति, क्षीरदोष, क्षीरनाश, शिरोरुक् (शिरःशूल), हृदयद्रव (Palpitation of heart), नासारोग, अक्षिरोग, कर्णरोग, त्रास (डरना), कुञ्चन (Conual-Sions) रोदन-ये तथा अन्य भी बहुत से रोग जिनका वर्णन नहीं किया गया है-उन्हें रेवती के क्रोध से ही उत्पन्न हुए समझना चाहिये।
बालग्रहचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १४९
**वक्तव्य—**क्षीरालसक एक बालरोग होता है। अष्टाङ्ग हृदय उ. अ. २ में इसके निदान एवं लक्षण निम्न प्रकार से दिये हैं—स्तन्ये त्रिदोषमलिने दुर्गन्ध्यामं जलोपमम्। विबद्धमच्छं विच्छिन्नं फेनिलं चोपवेश्यते ।। शकृन्नानाव्यथावर्णं, मूत्रं पीतं सितं घनम्। ज्वरारोचकत्तृट्छर्दिशुष्कोद्गारविजृम्भिकाः ।। अङ्गभङ्गोऽङ्गविक्षेपः कूजनं वेपथुर्भ्रमः । घ्राणाक्षिमूखपाकाद्या जायन्तेऽन्येऽपि तं गदम् ।। क्षीरालसकमित्याहुरत्ययं चातिदारुणम्। तत्राशु धात्रीं बालं च वमनेनोपपादयेत् ।।
तस्मात् साधारणीं तस्याः क्रियां कुर्याद्विचक्षणः ।।
अतश्च रेवतीमेके ग्रहमेके वदन्त्यपि ।
इसलिये बुद्धिमान् व्यक्ति इसकी साधारण चिकित्सा करे। कई लोग रेवती को ही सम्पूर्ण ग्रह मानते हैं।
अश्वगन्धाऽजशृङ्गी च सारिवे द्वे पुनर्नवे ।।
क्षुद्रा सहा विदारी च कषायः परिषेचने ।
**चिकित्सा—**अश्वगन्धा, अजशृङ्गी (मेषशृङ्गी), दोनों अनन्तमूल (कृष्ण तथा रक्त), दोनों पुनर्नवा (सफेद तथा लाल), क्षुद्रा (कटेरी), सहा (माषपर्णी या घृतकुमारी), विदारीकन्द-इनके कषाय का परिषेचन करना चाहिये ।।
पलङ्कषा सर्जरसः कुष्ठं गिरिकदम्बकः ।।
देवदारु समञ्जिष्ठं सुरा तैलं सुवर्चिका। नलदं तुम्बरु त्वक् च समभागानि कारयेत् ।।
एतेन गात्रमभ्यज्य ततः संपद्यते सुखी ।
गूगल, राल, कुष्ठ, गिरिकदम्ब (महाकदम्ब), देवदारु, मंजीठ, सुरा, तिलतैल, सुवर्चिका (हुलहुल), नलद (जटामांसी), तुम्बुरु (तेजबल-नेपाली धनिया), त्वक् (दालचीनी) इनके समभाग लेकर तेल पकाकर मालिश करने से व्यक्ति सुखी (स्वस्थ) हो जाता है ।।
अश्वकर्णस्य पुष्पाणि धातक्यास्तिन्दुकस्य च ।।
ककुभस्य च पुष्पाणि दाडिमस्य धवस्य च। त्वक्क्षीरी मधुकं चैव क्षीरेण सह पाचयेत् ।।
ततो मात्रां पिबेद्वालस्ततः संपद्यते सुखी ।
अश्वकर्ण (गर्दभाण्ड) के फूल, धाय के फूल, तिन्दुक, ककुभ (अर्जुन), अनार तथा धव के फूल, त्वक्क्षीरी (वंशलोचन), मुलहठी इन्हें दूध के साथ पाक करे। इस क्षीरपाक की यथोचित मात्रा पीने से बालक सुखी (स्वस्थ) हो जाता है ।।
एतेष्वेव घृतं पक्वमतीसारमरोचकम् ।।
हन्ति तृष्णाऽरुचिच्छर्दीः शर्करामधुसंयुतम् ।।
इन्हीं उपर्युक्त अश्वकर्ण आदि ओषधियों के साथ घृत को पकाकर देने से अतिसार तथा अरुचि को नष्ट करता है। इस उपर्युक्त घृत में शर्करा तथा मधु मिलाकर देने से तृष्णा, अरुचि तथा छर्दि (वमन) नष्ट होते हैं।
उलूकगृध्ररोमाणि कट्वलाबुस्तथाऽजटी ।।
यवाः श्वेता घृतं गव्यं पेयोऽयं रेवतीनुदे ।
उल्लू तथा गृध्र के रोम (बाल), कड़वी अलाबू (लौकी), अजटी (भूम्यामलकी) तथा सफेद जौ को गोघृत में मिलाकर पिलाने से रेवती रोग नष्ट होते हैं ।।
वरुणारिष्टकौ चोभौ पुत्रञ्जीवकचि(त्र)कौ ।।
१५० काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् बालग्रहचिकित्सिताध्यायः ? ]
एतेषां तु त्वचं बालो माता धात्री च धारयेत् । उपद्रवाँश्च शमयेद्दृष्ट्वा स्वैः स्वैश्चिकित्सितैः ।। नक्षत्रे चास्य रेवत्यां पुष्टिकर्माणि कारयेत् ।
वरुण, दोनों अरिष्ट (निम्ब तथा महानिम्ब), पुत्रञ्जीवक (जम्बीर के समान पत्तों वाला वृक्ष-पितौंजिया) तथा चित्रक—इनकी त्वचा (छाल) को बालक, माता तथा धात्री को धारण करना चाहिये । तथा अपनी २ चिकित्सा के द्वारा उपद्रवों को शान्त करना चाहिये । इसके अतिरिक्त रेवती नक्षत्र में इसके पुष्टिकर्मों को करे । सुश्रुत उ. अ. ३१ में भी इसकी लगभग ऐसी ही चिकित्सा विस्तार से दी है ।
अतश्चोर्ध्वं प्रवक्ष्यामि पूतनायाश्चिकित्सितम् ।। यदुक्तं पूर्वभैषज्यं तच्च सर्वं प्रचारयेत् ।
इसके बाद अब मैं पूतना नामक ग्रह की चिकित्सा कहूंगा । जो पूर्व रेवतीग्रह में चिकित्सा कही है वह सब यहां करे ।।३०।।
असुरो दुन्दुभिर्नाम सुरासुरभयङ्करः ।। स्कन्दमायोधयन्मोहात् क्रुद्धं दृष्ट्वा च षण्मुखम् । विवेश क्रौञ्चस्य गुहां मातुलस्य महागिरेः ।। स्कन्दस्तं च महाशैलं मातुलं तं च दानवम् । शक्त्या जघान युगपत्ततो गुहवधाद् गुहः ।। आसीद्वर्णपरिभ्रष्टस्तं समेत्य सुरासुराः । दिशः समुद्राः सरितो महाभूतानि तोयदाः ।। पूत्यर्थं धूपयामासुस्ततः पूतोऽभवद् गुहः । यस्मिन् देशे तु भगवान् पूतः स्कन्दो महाबलः ।। संजज्ञे पूतना तस्मात् सर्वलोकभयङ्करी । तामब्रवीद् गुहः पुण्यां पूतनामग्रतः स्थिताम् ।। याहि त्वं भिन्नमर्यादा(न्)चेत्युक्ताऽऽह तथाऽस्त्विति । मलजा पूतना कौञ्जी (क्रौञ्ची) वैश्वदेवी च पावनी ।। पञ्चनामेति चाप्युक्ता शृणु तस्याश्चिकित्सितम् ।
पूतना की उत्पत्ति—देवता तथा राक्षसों में भयंकर अर्थात् अत्यन्त शक्तिशाली दुन्दुभि नामक राक्षस स्कन्द (कार्तिकेय) से युद्ध करता हुआ उसे क्रुद्ध देखकर अज्ञान से अपने मामा क्रौञ्च की विशाल पर्वत (हिमालय में स्थित) गुहा (गुफा) में घुस गया। स्कन्द ने अपनी शक्ति से युगपत् (एक साथ) उस दुन्दुभि नामक राक्षस, उसके मामा (क्रौञ्च) तथा विशाल पर्वत तीनों का संहार कर दिया। इसलिये गुह (गुफा) का वध करने के कारण वह गुह कहलाता है। इस युद्ध से कार्तिकेय का वर्णनाश हो गया। इसलिये उसे पवित्र करने के लिये सब देवता, असुर, दिशायें, समुद्र, सरिताएं (नदियां), महाभूत तथा बादलों ने उनके पास जाकर धूपन किया। इस प्रकार गुह (कार्तिकेय) पवित्र हो गया। जिस प्रदेश (स्थान) में महाबली भगवान् स्कन्द (कुमार कार्तिकेय) पवित्र हुए वह देश सब लोकों में भयंकर पूतना नामक ग्रह के रूप में प्रसिद्ध हुआ। तब गुह ने अपने सामने स्थित उस पुण्यकारक पूतना को कहा कि तू भिन्नमर्यादा (यज्ञ, बलि, कर्म, पवित्रता आदि की मर्यादा का पालन न करने वाले) वाले लोगों के पास जाकर उनमें प्रवेश कर। उसने उत्तर दिया—ऐसा ही होगा। उसके मलजा, पूतना, कौञ्जी (क्रौञ्ची), वैश्वदेवी तथा पावनी ये पांच नाम कहे गये हैं। अब तू उसकी चिकित्सा सुन ।।
करञ्जशोभाञ्जनकावास्फोटा ह्याटरूषकः ।। सप्तपर्णश्च निम्बश्च भार्गी च परिषेचनम् ।
बालग्रहचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १५१
पूतना की चिकित्सा—करञ्ज, कड़वा तथा मीठा सहिंजना, सारिवा, बांसा, सप्तपर्ण, नीम तथा भारंगी-इन ओषधियों से शरीर का परिषेचन करना चाहिये ॥
सुरासौवीरकाभ्यां च हरितालं मनःशिला ।।
कुष्ठं सर्जरसं चैव तैलमभ्यञ्जनं पचेत् ।
सुरा, कांजी, हरताल, मनःशिला, कूठ तथा राल इनसे सिद्ध किये हुए तैल का अभ्यङ्ग (मालिश) करना चाहिये ॥
पिप्पली पिप्पलीमूलं बृहती कण्टकारिका ।
शालपर्णी पृश्निपर्णी मधुकं मधुकस्तथा । एतं संभृत्य संभारं क्षीरे सर्पिर्विपाचयेत् ।।
छर्दिं हिक्कां च शमयेदेतत् सर्पिर्निषेवतः ।
पिप्पली, पिप्पलीमूल, बृहती, कटेरी, शालपर्णी, पृश्नपर्णी, महुआ तथा मुलहठी इन सबको दूध में डालकर इनके द्वारा घृतसिद्ध करे । इस घृत के सेवन करने से छर्दि तथा हिक्का शान्त होती है ॥
कुक्कुटस्य पुरीषं च केशांश्चर्म पुराणकम् ।।
जीर्णां च भिक्षुसङ्घाटीं सर्पनिर्मोचनं घृतम् । धूपमेतं प्रयुञ्जीत सन्ध्याकाले सुखङ्करम् ।।
कुक्कुट (मुर्गे) की पुरानी पुरीष (बीट), केश तथा चर्म, पुरानी भिक्षुसंघाटी (शाक्य तथा बौद्धभिक्षुओं का जीर्णवस्त्र), सांप की केंचुली तथा घृत सायंकाल में इनका धूप (Fumigation) देना सुखकारी है ॥
अनन्तां कुक्कुटीं बिम्बीमरिष्टामथ कर्कटीम् । सूत्रेण ग्रथिता एता धारयेत् पाणिपादयोः ।।
(इति ताडपत्रपुस्तके १०४ ¹तमं पत्रम् ।)
अनन्ता (सारिवा), कुक्कुटी (मुर्गी के अण्डे के समान कन्द वाली एक बेल), बिम्बी, अरिष्ट (नीम) तथा काक डाशृंगी-इन्हें धागे में पिरोकर हाथों तथा पैरों में धारण करे ॥
यो यश्चाभिभवेद्व्याधिस्तं च तं च निवर्तयेत् ।
तथा उस रोगी को और भी जो २ व्याधि हो जाय उसकी चिकित्सा करे । सुश्रुत उ. अ. ३२ इसकी निम्न चिकित्सा दी है—कपोतवङ्काऽरलुको वरुणः पारिभद्रकः । आस्फोता चैव योज्याः स्युर्बालानां परिषेचने ।। वचा वयःस्था गोलोमी हरितालं मनःशिला । कुष्ठं सर्जरसश्चैव तैलार्थं वर्ग इष्यते ।। हितं घृतं तुगाक्षीर्यां सिद्धं मधुरकेषु च । कुष्ठतालीशखदिरचन्दनस्यन्दने तथा ।। देवदारु वचा हिङ्गु कुष्ठं गिरिकदम्बकः । एला हरेणवश्चापि योज्याउद्धूपने सदा ।। गन्धनाकुलिकुम्भीके मज्जानो बदरस्य च । कर्कटास्थि घृतं चापि धूपनं सर्षपैः सह ।। काकादनीं चित्रफलां बिम्बीं गुञ्जां च धारयेत् । मत्स्यौदनं च कुर्वीत कृशरां पललं तथा ।। शरावसंपुटे कृत्वा बलिं शून्यगृहे हरेत् । उच्छिष्टेनाभिषेकेण शिशोः स्नपनमिष्यते ।। पूज्या च पूतना देवी बलिभिः सोपहारकैः । मलिनाम्बरसंवीता मलिना रूक्षमूर्धजा ।। शून्यागाराश्रिता देवी दारकं पातु पूतना । दुर्दर्शना सुदुर्गन्धा कराल मेघकालिका ।। भिन्नागाराश्रया देवी दारकं पातु पूतना ।।
१. मूलताडपत्रपुस्तके अनयोः १०४, १०५ संख्यतया स्वीकृतयोः पत्रयोः प्रान्तस्य कीटदंशेन आदि मे शतस्थानीयः, द्वितीयोऽन्तिमः पञ्चाङ्को दृश्यते; लिपिरपि पूर्वापरालोचने एतद्भाग एवं संवदति, पश्चाद्भवतीप्रकरणसत्त्वेन तेन सहास्य विषयसंगमनेऽपि तत्र पत्रत्रुटेरभावेन लिपिविसंवादेन च अत्र ९२-११४ योरन्तरा त्रुटितभागे १०४/१०५ संख्यत्वेन निर्धार्य समावेशः कृतः ॥
| १५२ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् | बालग्रहचिकित्सिताध्यायः ? ] |
|---|
अक्षिरोगचिकित्साभिः शमयेदन्धपूतनाम् ।।
शीतङ्कारचिकित्साभिः शमयेच्छीतपूतनाम् ।
अक्षिरोग की चिकित्सा से अन्धपूतना की शान्ति करे तथा शीतकारक चिकित्सा द्वारा शीतपूतना की चिकित्सा करे ।
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ।।
पचेद् घृतं पञ्चमूल्या सैन्धवेन च पण्डितः । दीपनीयमिति प्रोक्तं सर्पिरेतन्महात्मना ।।
सक्षौद्रशर्करं लेह्यं शमयेच्छीतपूतनाम् ।
शीतपूतना की चिकित्सा—पिप्पली, पिप्पलीमूल, चव्य, चित्रक, सोंठ, लघु पञ्चमूल तथा सैन्धव से साधित घृत दीपनीय कहा गया है । मधु तथा शर्करा के साथ इस घृत का सेवन करने से शीतपूतना का शमन होता है ।।
रास्ना पुनर्नवा कुष्ठं तगरं देवदारु च ।।
पत्रागुरुहरेण्वश्व गुडूची त्रिफला सिता । दशमूलं च तैः सर्पिः पचेत् क्षीरे चतुर्गुणे ।।
विशुद्धं लेहयेद्बालं शाम्यते कटपूतना ।
रास्ना, पुनर्नवा, कुष्ठ, तगर, देवदारु, तेजपत्र, अगर, हरेणु, गिलोय, त्रिफला, खांड तथा दशमूल इनको चतुर्गुण क्षीर (दूध) में पकाकर घृत सिद्ध करें। बालक को इसका सेवन कराने से कटपूतना (शीतपूतना) शान्त हो जाती है । सुश्रुत उ. अ. ३४ में इसकी निम्न चिकित्सा दी है— कपित्थं सुवहां बिम्बीं तथा बिल्वं प्रचीबलम् । नन्दीं भल्लातकं चापि परिषेके प्रयोजयेत् ।। बस्तमूत्रं गवां मूत्रं मुस्तं च सुरदारु च । कुष्ठं च सर्वगन्धांश्च तैलार्थमवचारयेत् ।। रोहिणीसर्जखदिरपलाशककुभत्वचः । निष्क्वाथ्य तस्मिन्निष्क्वाथे सक्षीरं विपचेद् घृतम् ।। गृध्रोलूकपुरीषाणि बस्तगन्धामहेस्त्वचः । निम्बपत्राणि मधुकं धूपनार्थं प्रयोजयेत् ।। धारयेदपि लम्बां च गुञ्जां काकादनीं तथा । नद्यां मुद्गकृतैश्चान्नैरस्तर्पयेच्छीतपूतनाम् ।। देव्यैदेयश्चोपहारो वारुणीं रुधिरं तथा । जलाशयान्ते बालस्य स्नपनं चोपदिष्यते ।। मुद्गौदनाशना देवी सुराशोणितपायिनी । जलाशयालया देवी पातु त्वां शीतपूतना ।।
बिल्वाङ्कोठौ कपित्थाकौ कार्पासिमटरूषकम् ।।
उरूवकस्य पत्राणि वंशस्याश्मन्तकस्य च । प्रपौण्डरीकं मधुकं शतपुष्पा पुनर्नवा ।।
एतैस्तैलं घृतं वाऽथ पयसा योजितं पचेत् । एतेन गात्रमभ्यज्य सक्षारं पाययेदिदम् ।।
मृद्वीकां च पयस्यां च श्रीपर्णीं सारिवा तथा । मधूकं नागपुष्पं च शीतपाकीयुतं पिबेत् ।।
शर्करामधुसंयुक्तं तदा संपद्यते सुखी ।।
अथास्य धूपनं दद्यात् सायं प्रातरतन्द्रितः । गोलोर्म, सर्पनिर्मोकं वचां सिद्धार्थकांस्तथा ।।
संसृज्य सर्पिषा तेन धूपयेत् सन्ध्ययोर्भिषक् । इत्यन्धपूतनायास्तु बिल्वाङ्कोठादि भेषजम् ।।
अन्धपूतना की चिकित्सा—बिल्व, अङ्कोठ, कैथ, आक, कपास, बांसा, उरूवुक (रक्त एरण्ड), बांस तथा अश्मन्तक के पत्र, पुण्डरीक (कमल), मुलहठी, सौंफ, पुनर्नवा इनको दूध के साथ मिलाकर तैल अथवा घृत में पकाये। इसके द्वारा शरीर का अभ्यङ्ग (मालिश) करके क्षार मिलाकर इसी को पिलादे। मुनक्का, पयस्या (क्षीरकाकोली या जीवन्ती), श्री पर्णी, सारिवा (अनन्तमूल), महुआ, नागपुष्प (नागकेसर), शीतपाकी (गुञ्जा) तथा शर्करा और मधु मिलाकर सेवन करने से व्यक्ति सुखी होती है। इसके बाद उसे सायं-प्रातः श्वेत दूर्वा, सांप की केंचुली, वचा तथा श्वेत सरसों को घृत में मिलाकर धूप देवे। इस प्रकार अन्धपूतना की यह बिल्व अङ्कोठ आदि ओषधियां हैं। सुश्रुत उ. अ. ३३ में इसकी निम्न चिकित्सा दी है— तिक्तकद्रुमपत्राणां कार्यः क्वाथोऽवसेचने । सुरा सौवीरकं कुष्ठं हरितालं मनःशिला ।। तथा
बालग्रहचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १५३
सर्जरसश्चैव तैलार्थमुपदिश्यते । पिप्पल्यः पिप्पलीमूलं वर्गो मधुरको मधु ।। शालपर्णी बृहत्यौ च घृतार्थमुपदिश्यते । सर्वगन्धैः प्रदेहश्च गात्रेष्वक्ष्णोश्च शीतलैः ।। पुरीषं कौक्कुटं केशांश्चर्म सर्पत्वचं तथा । जीर्णां च भिक्षुसंघाटीं धूमनायोपकल्पयेत् ।। कुक्कुटीं मर्कटीं शिम्बीमनन्तां चापि धारयेत् ।। मांसमामं तथा पक्वं शोणितं च चतुष्पथे ।। निवेद्यमन्तश्च गृहे शिशो रक्षानिमित्ततः । शिशोश्च स्नपनं कुर्यात् सर्वगन्धोदकैः शुभैः ।। कराला पिङ्गला मुण्डा कषायाम्बरवासिनी । देवी बालमिमं प्रीता संरक्षत्वन्धपूतना ।।
जातमात्रं पुरा स्कन्दमुमाशङ्करसन्निधौ । गन्धालङ्कारपुष्पाद्यैर्मण्डयामास षण्मुखम् ।। इषुकं चित्रकं चास्य ललाटचक्षुषि (व्यधात्) । नासिकागण्डचिबुकवक्रे चित्रविशेषकान् ।। गन्धर्वाप्सरसश्चैनं रमयन्ति गणास्तथा । ततोऽब्रवीद्बालभावान्मातरं भगवान् गुहः ।। एतमेव महादेवजटाभारं विभूषणम् । देहीति न च लेभे तं पुनः पुनरपि ध्रुवम् ।। गुहस्त्वलभमानस्तं रुषितो ललितः सदा । अपविद्ध्य क्षितौ सर्वं निर्मृज्य मुखमण्डलम् ।। ततः क्षुभ्यास्त्रयो लोका नष्टज्ञाना विचेतसः । दम्पती चापि संविग्नौ ददतुश्चामृतोद्भवम् ।। ततः प्रभृति सप्तानां चन्द्रः शिरसि दृश्यते । रुद्रस्कन्दादिनन्दीनां रेवत्याश्च महात्मनः ।। अपविद्धं तु यत् क्रोधात् स्कन्देन मुखमण्डलम् । ततो ग्रहः सा बभूव दारुणा मुखमण्डिका ।। निर्दहिष्यन्निव क्रोधात्ततस्तामब्रवीद्गुहः । अन्नं कुरु महाभागे सङ्कीर्णाकारककर्मणाम् ।। तथाऽस्त्विति च सा प्राह स्कन्दस्य परिचारिका । एवं मुखाचि (का) जज्ञे शृणु तस्याश्चिकित्सितम् ।।
पहले किसी समय उत्पन्न हुए छै मुखों वाले स्कन्द को पार्वती तथा महादेव के समीप गन्धवाली वस्तुओं, अलंकार, (आभूषण) तथा पुष्प आदि के द्वारा अलंकृत किया (सजाया गया) था। उसके ललाट तथा चक्षुओं पर बाण का निशान तथा अन्य चित्र आदि बनाये गये। इसी प्रकार नासिका, गाल, ठोडी तथा मुख पर भी विशेष प्रकार के चिह्न बना दिये गये। तथा गन्धर्व, अप्सरायें एवं गण लोग इसके साथ क्रीडा करने लगे। उस समय भगवान् गुह बालभाव (बालस्वभाव) से माता से कहने लगे कि—महादेव जी की जटाओं में यह जो आभूषण (चन्द्रमारूपी आभूषण) है वह मुझे दे दो। परन्तु बार २ मांगने पर भी जब कुमार कार्तिकेय को वह नहीं मिला तब सदा प्रसन्न रहने वाले कार्तिकेय ने क्रुद्ध होकर उस अलंकृत किये हुए मुखमण्डल को विकृत एवं मलिन करके भूमि पर फेंक दिया। इससे तीनों लोकों में विक्षोभ उत्पन्न हो गया। उनका ज्ञान नष्ट हो गया तथा चित्त विभ्रम हो गया। इससे पार्वती तथा महादेवजी भी उदास हो गये तथा उन्होंने उसे अमृत से उत्पन्न हुआ चन्द्रमा दे दिया। तब से लेकर रुद्र (महादेव), स्कन्द (कुमार कार्तिकेय), नन्दी तथा रेवती आदि ७ के सिर पर चन्द्रमा दीखता है। क्रुद्ध होकर कार्तिकेय ने जिस मुखमण्डल को विकृत कर दिया था वह मुखमण्डिका नाम का दारुण (भयंकर) ग्रह बन गया। तब क्रोध से मानो जलाते हुए गुह (कुमार कार्तिकेय) ने उससे कहा कि हे महाभागे (महान् ऐश्वर्य वाली) तू उन लोगों को अपना अन्न (भोजन) बना जिनके आकार एवं कर्म (बलि-हवन आदि) संकीर्ण हैं। तब स्कन्द की उस परिचारिका अर्थात् मुखमण्डिका ने कहा—ऐसा ही होगा। इस प्रकार मुखार्चिका (मुखमण्डिका) उत्पन्न हुई ।।
कपित्थबिल्वतर्कारीबिम्बीगन्धर्वहस्तकाः । तैलमेतैस्तु संयुक्तं हितमभ्यञ्जनं शिशोः ।।
अब इसकी चिकित्सा सुन—कपित्थ (कैथ), बिल्व, तर्कारी (अग्निमन्थ-अरणिका), बिम्बी (कनूरी) तथा गन्धर्वहस्तक (एरण्ड) इनसे सिद्ध किये हुए तैल का शिशु की आंखों में अञ्जन करना चाहिये।
१५४ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् बालग्रहचिकित्सिताध्यायः ? ]
खुड्डार्कं पञ्चमूलं च श्योनाकोऽथ मधूलिका।
मधूकानि त्वचः क्षीरी पिप्पल्यास्तैर्घृतं पचेत्।।
गव्यं क्षीरं गवां पक्वं शर्करामधुसंयुक्तम्। पिबेत् कोलमितं बालस्ततः संपद्यते सुखी।।
स्वल्प पञ्चमूल, श्योनाक (अरलु), मधूलिका (मर्कटहस्ततृण-गुडतृण), महुआ, क्षीरी वृक्षों (दूध वाले वृक्षों) की त्वचा तथा पिप्पली इनसे गौ का घृत सिद्ध करे। इसमें गौ का दूध डालकर पाक करे तथा शर्करा एवं मधु मिलाकर बालक को एक कोल (६ माशा) मात्रा में देने से वह सुखी (स्वस्थ) हो जाता है।।
कुष्ठं सर्जरसं चैव यवाः सर्पिंश्च धूपनम्। सर्पवीरल्लचाषाणां जिह्वानां धारणं मणेः।।
जीर्णे भोजनमप्यस्य ततः शस्तं प्रदापयेत्।
कुष्ठ (कूठ), राल, जौ तथा घृत का धूपन देना चाहिये। सर्प, वीरल्ल (सुश्रुत में वीरल्ल के स्थान पर ‘चिरल्लिल’ दिया है जो कि चिल्ल के लिये आया है) तथा चाष (कर्णायस) की जिह्वा और मणियों का धारण करना चाहिये। तथा पहले भोजन के जीर्ण हो जाने पर उसे दूसरा भोजन देना चाहिये। सुश्रुत उ. अ. ३५ में इसकी निम्न चिकित्सा दी है—
कपित्यबिल्वतर्कारीवांशीगन्धर्वहस्तकाः। कुबेराक्षी च योज्याः स्युर्बालानां परिषेचने।। स्वरसैर्भृङ्गवृक्षाणां तथाऽजहरिगन्धयोः। तैलं वसां च संयोज्य पचेदभ्यञ्जने शिशोः।। मधूलिकायां पयसि तुगाक्षीर्यो गणे तथा। मधुरे पञ्चमूले च कनीयसि घृतं पचेत्।। वचा सर्जरसः कुष्ठ सर्पिंश्चोद्धूपनं हितम्। धारयेदपि जिह्वाश्च चाषचीरल्लिसर्पजाः।। वर्णकं चूर्णकं माल्यमञ्जनं पारदं तथा। मनःशिला चोपहरेद् गोष्ठमध्येबलिं तथा।। पायसं सपुरोडाशं बल्यर्थमुपसंहरेत्। मन्त्रपूताभिरद्भिश्श्च तत्रैव स्नपनं हितम्।। अलङ्कृता रूपवती सुभगा कामरूपिणी। गोष्ठमध्यालयरता पातु त्वां मुखमण्डिका।।
अतश्चोध्वं प्रवक्ष्यामि शीतपूतनयाऽर्दिते।।
नादेयी सुरसा बिम्बी कपित्थं जीवकस्तथा।
नदीभल्लातकं श्यामा बिल्वं शीतशिवं तथा।।
एतं (भिः) कषायं निष्क्वाथ्य परिषिञ्चेत् सुखाम्बुना।
एतेन परिषिक्तस्य तैलमभ्यञ्जनं शृणु।।
गोमूत्रं बस्तमूत्रं च मुस्तकं देवदारु च। कुष्ठं च सर्वगन्धाश्च तैलमभ्यञ्जनं पचेत्।।
अब मैं शीतपूतना से पीडित बालक की चिकित्सा कहूंगा—नादेयी (नागरमोथा), सुरसा (तुलसी), बिम्बी (कन्दूरी), कैथ, जीवक, नदी भल्लातक (नदीपिप्पली—गण्डोपली), त्रिवृत्, बिल्व तथा शीतशिव (सैन्धव या शैलेयपुष्प) इनका क्वाथ बनाकर इसके कवोष्ण (ईषदूष्ण) जल से परिषेचन करना चाहिए। इस क्वाथ से परिषेचन करने के बाद निम्न तैल का अभ्यञ्जन करना चाहिये। गोमूत्र, बकरे का मूत्र, नागरमोथा, देवदारु, कुष्ठ तथा छोटी इलायची आदि सर्वगन्ध की ओषधियों से अभ्यञ्जन के लिये तैल पाक करे।
**वक्तव्य—**सर्वगन्ध—सुश्रुत सू. अ. ४६ में कहा है—चातुर्जातककर्पूरं कक्कोलागुरुकुङ्कुमम्। लवङ्गसहितञ्चैव सर्वगन्धं विनिर्दिशेत्।।
खदिरं रोहिणीसारं पलाशं ककुभत्वचम्। एतं संभृत्य संभारं क्षीरे सर्पिर्विपाचयेत्।।
तत् सिद्धं लेहयेत् काले शर्कराक्षौद्रमात्रया। शीतपूतनया ग्रस्तो मुच्यते पथ्यभोजनः।।
खदिर, कट्फल का सार, पलाश (ढाक) तथा अर्जुन की छाल इनका क्वाथ बनाकर तीन भाग में एक भाग दूध डालकर घृतपाक करे। इस से सिद्ध हुए घृत में शर्करा तथा मधु मिलाकर उचित काल में सेवन करने से तथा पथ्य का सेवन करने से बालक शीतपूतना ग्रह से मुक्त हो जाता है।।
pliihahalīmakacikitsitādhyāyaḥ
| प्लीहहलीमकचिकित्सिताध्यायः ? ] | चिकित्सास्थानम् | १५५ |
|---|
गृध्रोलूकतरक्षूणां पुरीषाणि समानयेत् । अग्निको बस्तलोमानि पिचुमन्दश्च धूपनम् ।।
शीतपूतनया ग्रस्ते तच्चेदं च चिकित्सितम् ।
गृध्र (गीध), उल्लू तथा तेंदूबाघ की पुरीष (मल), चित्रक, बकरे के बाल तथा पिचुमन्द (नीम) की धूप देनी चाहिये। इस प्रकार शीतपूतना ग्रह से आक्रान्त बालक की पूर्वोक्त तथा यह चिकित्सा है।
वक्तव्य—पहले श्लोकों में भी शीत पूतना ग्रह का प्रतिषेध दिया हुआ है। अब भी पुनः शीतपूतना ग्रह की ही चिकित्सा दी है। यहाँ के श्लोक भी यदि पूर्वोक्त श्लोकों के साथ ही दिये जाते तो अधिक विषयशुद्धि प्रतीत होती है॥
अत ऊर्ध्वं तु सर्वेषां शृणु सामान्यभेषजम् ।।
अग्निमन्थः कुरबको वरुणः पारिभद्रकः । निशाऽनलः पोटगलः पूतिका रोहिषस्तथा ।।
एतेन परिषिक्तस्य तैलमभ्यञ्जनं शृणु । प्रियङ्गु रोचना चैव शतपुष्पा कुटन्नटम् ।।
तालीसपत्रं नलदं तथा चन्दनसारिवे । मधूकाङ्कोठमञ्जिष्ठापृथ्वीकाभूतिकानि च ।।
एतैस्तैलं समं सिद्धं मुद्गाम्लोदकसंयुतम् । एतेन बालमभ्यक्तं मुञ्चत्याशु पितृग्रहः ।।
बिम्बीकाश्मर्यमधुकं कुलत्था बदरा यवाः । क्षुड्डाकपञ्चमूलस्य निष्क्वाथं चात्र दापयेत् ।।
खर्जूरं मुस्तकं चैव नारिकेलफलानि च । नालिकाङ्कुरमृद्वीका मधूकं मधुकं तथा ।।
एतानि शुष्कचूर्णानि............................
....................................................................
.................................................................... (इति ताडपत्रपुस्तके १०५ तमं पत्रं$^१$म् ।)
अब सब ग्रहों की सामान्य चिकित्सा सुनो–अग्निमन्थ (अरणी), कुरबक (रक्तझिण्टी–लालकटसरैया), वरुण, पारिभद्र (पर्वतनिम्ब), हरिद्रा, चित्रक, पोटगल (नल), पूतिका (चिरबिल्व) तथा रोहिष (कत्तृण–ध्यामक)–इनके क्वाथ से परिषेक करने के बाद निम्न तेल से अभ्यङ्ग (मालिश) करनी चाहिये–प्रियङ्गु, रोचना (कम्पिल्ल अथवा कंकोष्ठ) सौंफ, कुटन्नट (तगर), तालीशपत्र, नलद (जटामांसी) रक्तचन्दन, सारिवा, महुआ, अङ्कोठ, मंजिष्ठा, पृथ्वीका (बड़ी इलायची) तथा भूतिक (भूनिम्ब–इनसे तैल सिद्ध करके इसमें मूंग तथा कांजी डालकर अभ्यङ्ग करने से पितृग्रह बालक को शीघ्र ही छोड़ देते हैं। बिम्बी, गम्भारी, मुलहठी, कुलत्थ, बेर, जौ तथा लघु पञ्चमूल (शालिपर्णी आदि) का क्वाथ देना चाहिये। तथा खजूर, नागरमोथा, नारियल का फल, कमलनालं के अङ्कुर, मुनक्का, महुआ तथा मुलहठी का शुष्क चूर्ण देने से भी ग्रहों की बाधा दूर हो जाती है.............
(इति ताडपत्रपुस्तके १०५ तमं पत्रम्)
प्लीहहलीमकचिकित्सिताध्यायः ।
....................................................................
....................................................................
................................................. दोऽग्निबलसंक्षयः ।
१. अस्याग्रे अष्टपत्रात्मको ग्रन्थः, खण्डितस्ताडपत्रपुस्तके।
| १५६ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् | प्लीहहलीमकचिकित्सिताध्यायः ? ] |
|---|
मूर्च्छा तृष्णा भ्रमस्तन्द्री विषादारुचिगौरवम् ।।
हलीमक के लक्षण—अग्नि एवं बल अथवा जाठराग्नि का क्षीण होना, मूर्च्छा, तृष्णा, भ्रम, तन्द्रा, विषाद, अरुचि तथा शरीर का भारीपन—ये हलीमक के लक्षण होते हैं।।
तस्य प्रतिक्रियां कुर्याद्वातपित्तहरीं बुधः । गुडूचीस्वरसे सिद्धं सक्षीरं माहिषं घृतम् ।। उपस्निग्धं ततस्तं तु संस्रंसयेद्बलकालवित् । रसेनामलकानां तु त्रिवृद्युक्तेन युक्तितः ।। मधुराण्यविदाहीनि विरिक्तं नित्यमाशयेम् । दुर्बलस्य प्रयोज्या तु नित्यं गुडहरीतकी ।।
बुद्धिमान् व्यक्ति को इनकी वात तथा पित्तनाशक चिकित्सा करनी चाहिये अर्थात् यदि रोग वातिक है तो वातनाशक तथा पैत्तिक है तो पित्तनाशक चिकित्सा करनी चाहिये। पैत्तिक हलीमक की चिकित्सा—गिलोय के स्वरस में भैंस के घृत तथा दूध को यथाविधि सिद्ध करके रोगी को देवे। इस घृत के सेवन से स्नेहन हो जाने पर बल तथा काल को जानने वाला वैद्य रोगी को आंवले के रस में त्रिवृत् चूर्ण मिलाकर युक्तिपूर्वक विरेचन कराये। तथा विरेचन हो जाने के बाद उसे मधुर एवं अविदाही पदार्थों का ही सदा सेवन कराना चाहिये। यदि रोगी दुर्बल हो तो उसे सदा गुडहरीतकी का प्रयोग कराये।।
रक्तपित्तौषधं यच्च तच्चाप्यत्र प्रशस्यते । धात्रीफलानां पक्वानां स्वरसस्याढकं भवेत् ।। पिप्पल्यो मधुकं द्राक्षा चन्दनोशीरबालकम् । घृतप्रस्थं पचेदेतैः पक्वे दद्याच्च शर्कराम् ।। तल्लिहेन्मधुना प्रातः पथ्याशी नीरुजो भवेत् । एतत् पित्तोत्तरे कार्यं, शृणु वातोत्तरेऽपि तु ।।
तथा जो रक्तपित्त की चिकित्सा (अवस्था के अनुसार लङ्घन एवं तर्पण बृंहण तथा पेया आदि का प्रयोग) है, वह भी इसमें उपयोगी है। पके हुए आंवलों के १ आढक (४ प्रस्थ) रस में १ प्रस्थ घृत तथा पिप्पली, मुलहठी, द्राक्षा, चन्दन, खस तथा नेत्रबाला आदि ओषधियों का कल्क डालकर घृत पाक करे। घृत तैयार होने पर उसमें शर्करा तथा मधु मिलाकर रोगी प्रातः काल चाटे तथा पथ्य का सेवन करे। इससे रोगी नीरोग हो जाता है। यह पित्त की अधिकता में चिकित्सा कही गई है।।
कल्याणकं बलातैलं कौमा१रं वा प्रयोजयेत् । कामलापाण्डुशोथानां तुल्यं कुर्याच्च भेषजम् ।। पथ्याशिना च सततं सेव्याऽगस्त्यहरीतकी ।
वातिक हलीमक की चिकित्सा—इसमें कल्याणकारक बलातैल, तथा कुमारकल्याण घृत का प्रयोग करना चाहिये, इसकी कामला, पाण्डु एवं शोथ रोग के समान चिकित्सा करनी चाहिये तथा पथ्य का सेवन करते हुए अगस्त्यहरीतकी का प्रयोग करना चाहिये।
वक्तव्य—(i) चरक चि. अ. १८ में अगस्त्यहरीतकी का निम्न योग दिया है—दशमूलीं स्वयंगुप्तां शङ्खपुष्पीं शटीं बलाम्। हस्तिपिप्पल्यपामार्गपिप्पलीमूलचित्रकान्॥ भार्गी पुष्करमूलं च द्विपलांशं यवाढकम्। हरीतकीशतं भद्रं जले पञ्चाढके पचेत्॥ यवे स्विन्नेकषायं तं पूतं तच्चाभयाशतम्। पचेद्गुडतुलां दत्त्वा कुडवं च पृथक् घृतात्॥ तैलात्सपिप्पलीचूर्णात् सिद्धशीते च माक्षिकात्। लिह्याद् द्वे चाभये नित्यमतः खादेद्रसायनात्॥ तद्वलीपलितं हन्ति वर्णायुर्बलवर्धनम्। पञ्चकासान्
१. कुमारकल्याणघृतमित्यर्थः ।
प्लीहहलीमकचिकित्सिताध्यायः ? ] | चिकित्सास्थानम् | १५७
क्षयं श्वासं हिक्कां च विषमज्वरम् ।। हन्यात्तथाऽशौंग्रहणी हृद्रोगारुचिपीनसान् अगस्त्यविहितं श्रेष्ठं रसायनमिदं शुभम् ।। (ii) चरक चि. अ. १६ में भी हलीमक रोग की चिकित्सा निम्न प्रकार दी है—गुडूचीस्वरसक्षीरसाधितं माहिषं घृतम्। स पिबेत् त्रिवृतां स्निग्धो रसेनामलकस्य तु ।। विरिक्तो मधुर प्रायं भजेत्पित्तानिलापहम् ।। द्राक्षालेहं च पूर्वोक्तं सर्पीषि मधुराणि च । यापन्नक्षीरबस्तींश्च शीलयेत्सानुवासनान् ।। मृद्वीकारिष्टयोगांश्च पिबेद्युक्त्याऽग्निवृद्धये । कासिकं चाभयालेहं पिप्पलीं मधुकं बलाम् । पयसा च प्रयुञ्जीत यथादोषं यथाबलम् ।।
इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।।
(इति) प्लीहाहलीमकचिकित्सतम् ।
ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था।
**वक्तव्य—**इस अध्याय में नाम के अनुसार प्लीहारोग (प्लीहोदर-प्लीहावृद्धि) तथा हलीमक रोग की चिकित्सा होनी चाहिये । परन्तु इस अध्याय के प्रारम्भिक भाग के खण्डित होने से उपलब्ध अध्याय में प्लीहारोग का बिलकुल वर्णन नहीं है । इसमें केवल हलीमक रोग की चिकित्सा ही है । हलीमकरोग-पाण्डु, कामला तथा कुम्भकामला का ही प्रवृद्ध रूप है । चरक चि. अ. १६ में हलीमकरोग का निम्न स्वरूप दिया है—यदा तु पाण्डोर्वर्णः स्याद्धरितश्यावपीतकः । बलोत्साहक्षयस्तन्द्रा मन्दाग्नित्वं मृदुज्वरः ।। स्त्रीष्वहर्षोऽङ्गमर्दश्च श्वासस्तृष्णाऽरुचिर्भ्रमः । हलीमकं तदा तस्य विद्यादनिलपित्ततः ।। सुश्रुत उ. अ. ४४ में भी कहा है—तं वातपित्ताद्धरिपीतनीलं हलीमकं नाम वदन्ति तज्ज्ञाः ।। अर्थात् हलीमक रोग वात तथा पित्त से होता है । इसीलिये प्रकृत ग्रन्थ में वातिक तथा पैत्तिक हलीमक रोग की पृथक् चिकित्सा दी है। अब हम प्लीहारोग का वर्णन करते हैं प्लीहारोग से अभिप्राय प्लीहा (Spleen) की वृद्धि (Entargement) है । चरक चि. अ. १३ में इस वृद्धि के निम्न कारण दिये हैं—अशितस्यातिसंक्षोभाद्यानपापातिचेष्टितैः । अतिव्यवायभाराध्ववमनव्याधिकर्शनैः ।। वामपार्श्वश्रितः प्लीहा च्युतः स्थानात्प्रवर्धते । शोणितं वा रसादिभ्यो विवृद्धं तं विवर्धयेत् ।। अर्थात् भोजन के पश्चात् सवारी आदि अत्यधिक शारीरिक चेष्टाओं के कारण प्लीहा की वृद्धि हो जाती है । प्लीहावृद्धि का स्वरूप—तस्य प्लीहा कठिनोऽष्ठीलेवादौ वर्धमानः कच्छपसंस्थान उपलभ्यते, स चोपेक्षितःक्रमेण कुक्षिं जठरम रन्यधिष्ठानं च परिक्षिपन्नुदरमभिनिर्वर्तयति । अर्थात् प्लीहा कठिन होकर आकार में बढ़ जाती है तथा कुक्षि आदि को घेर लेती है। प्लीहावृद्धि के लक्षण—तस्य रूपाणि—दौर्बल्यारोचकाविपाकवर्चोमूत्रग्रहतमःप्रवेशपिपासाऽङ्गमर्द्दच्छर्द्दिमूर्च्छाऽङ्गसादकासश्वास मृदुज्वरानाहाग्निनाशकार्श्यास्य-वैरस्यपर्वभेदाः कोष्ठे वातशूलं चापि चोदरमरुणवर्णं विवर्णं वा नीलहरितहारिद्रराजिमद्भवति । सुश्रुत नि. अ. ७ में इस रोग की सम्प्राप्ति निम्न प्रकार से दी है—विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक् कफश्च । प्लीहाभिवृद्धिं सततं करोति प्लीहोदरं तत्रवदन्ति तज्ज्ञाः ।। वामे च पार्श्वे परिवृद्धिमेति विशेषतः सीदति चातुरोऽत्र । मन्दज्वराग्निः कफपित्तलिङ्गैरुपद्रुतः क्षीणबलोऽतिपाण्डुः ।। प्लीहा वृद्धि की चिकित्सा च. चि. अ. १३ में कहा है—चिकित्सां संप्रकुर्वीत यथादोषं यथाबलम् । स्नेहं स्वेदं विरेकं च निरूहमनुवासनम् ।। समीक्ष्य कारयेद्राह्वौ वामे वा व्यधयेत् शिराम् ।। अर्थात् प्लीहावृद्धि में स्नेहन, स्वेदन, विरेचन, अनुवासन कराना चाहिये तथा वाम बाहु में शिरावेध कराना चाहिये ।। सुश्रुत चि. अ. १४ में भी कहा है—“प्लीहोदरिणः स्निग्धस्विन्नस्य दध्ना भुक्तवतो वामबाहौ कूर्पराम्यन्तरतः शिरां विध्येद्दिमर्दयेत् पाणिना प्लीहानं रुधिरस्यन्दनार्थम्” इसी प्रकार इसमें षट्पल अथवा क्षीरषट्पल घृत, रोहितक घृत, गुडहरीतकी, पिप्पलीवर्धनमान, आदि का भी प्रयोग किया जाता है । तथा वात और कफ की प्रधानता में चरक में अग्निकर्म का विधान भी दिया है कहा भी है—“अग्निकर्म च कुर्वीत भिषग्वातकफोल्वणे” ।
(इति) प्लीहाहलीमकचिकित्सिताध्यायः ।
१५८ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् उदावर्त्तचिकित्सिताध्यायः ? ]
उदावर्त्तचिकित्सिताध्यायः ।
अथात उदावर्त्तचिकित्सितमध्यायं व्याख्यास्यामः ।। १ ।।
इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।। २ ।।
अब हम उदावर्त चिकित्सा का व्याख्यान करेंगे। ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था ।। १-२ ।।
कषायकटुतिक्तरूक्षशीतपूतिशुष्कशाकवल्लूरपिण्याकसुनिषण्णकदुग्धिकाकोद्रवश्यामाकनीवारयवककट्ट (?) वेत्राग्रकर्कन्धूकपित्थबिल्वकरीरगाङ्गेरुकीलिकुचपारावतभव्यकाञ्जिकशुक्तारनालतुषोदकमुद्गकलायात-सीप्रभृतिनिषेवणाद्रूक्षात्मनो वातभूयिष्ठप्रकृतेर्वेगविधारणादनिलः प्रकुपितो देहमूर्ध्वमुदामृत्य वायुनोदानेन प्रत्याहतो गुदमासाद्याशयं कृत्वाऽधोवहानि स्रोतांसि दूषयित्वा विण्मूत्रकफपित्तानिलशुक्रमार्गानुपपरुणद्धि, तत् सानाहमुपजनयति प्राणहरं, तल्लक्षणं वा। क्षीरमुपसेवमानस्य शिशोरचिरं वा कटीधारणद्वस्ति-गुदसंरोधनादतिरोदनात् प्रजागरादस्नेहात्क्षीरानुपसेवनाद्वेगविधारिण्या उपवासप्रमिताशनविषमाशनप्रजागर-चित्तेर्ष्याव्यायामनित्यायाः क्षीरमामोद्यते वायुना; तत् पीयमानमुदावर्तय संपद्यते । तत्र षडुदावर्ताः । वातविण्मूत्रशुक्रच्छर्दिक्षवथूनां संधारणादप्रवृत्तेश्च षण्णां षडुच्यन्ते । तदुदावर्तसामान्यात्तु तमेकमेवाहुरेके । तेषां नवेगान्धारणीयेऽध्याये लक्षणान्यौषधानि चोक्तानि । तानीहापि तु दारुणत्वादस्य व्याधेर्यत्किञ्चिदुपदेक्ष्यामः । शूलमूर्च्छादाहानाहाध्मानानि, प्रवृत्तिद्वेषो, वैवर्ण्यं, संज्ञानाशस्खलनपतनविलपनतृष्णाहिक्काश्वास-प्रस्वेदाऽङ्गारपरिकर्तिकाभिरभीक्ष्णं बाध्यते, बस्तिगुदहृदयपार्श्ववङ्क्षणोदरशूलमूरुसादो व्यथा चेत्युदा-वर्तलक्षणानि । पञ्चादौ पूर्वरूपाणि भवन्ति ।। ३ ।।
आनाह का हेतु-कषाय, कटु, तिक्त, रूक्ष, शीत, पूति (दुर्गन्धयुक्त) द्रव्य, सूखे शाक, वल्लूर (सूखा मांस), पिण्याक (खल), सुनिषण्णक (चौपतिया Marsilea-Inradrifolia), दुग्धिका (दुद्धी), कोद्रव (कोदों), श्यामाक, नीवार, जौ, कक्कट्ट (?), वेत्राग्र (बेंत का अग्रभाग) कर्कन्धू, कैथ, बिल्व, करीर (टैंट), गांगेरुकी (गंगोठ) कटहल, पारावत (कबूतर अथवा एक प्रकार का फल-फालसा), भव्य (एक प्रकार का फल), कांजी, सिरका, आरनाल (कांजी का भेद), तुषोदक, मृग, कलाय (मटर) तथा अलसी आदि के सेवन से रूक्ष तथा वातप्रकृति वाले पुरुष के मलमूत्रादि के वेगों को धारण करने से प्रकुपित हुआ वायु शरीर के ऊपर की ओर रुका हुआ उदानवायु द्वारा आहत होकर गुदा में पहुंच कर वहां अपना स्थान बनाकर अधोवाही स्रोतों को दूषित करके मल, मूत्र, कफ, पित्त, वायु तथा शुक्र के मार्गों को बन्द कर देता है जिससे प्राणनाशक आनाह अथवा उसके लक्षण उत्पन्न हो जाते हैं। सुश्रुत में आनाह का निम्न स्वरूप दिया है—'आमं शकृद्वा निचितं क्रमेण भूयो विबद्धं विगुणानिलेन । प्रवर्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति ।। तस्मिन् भवत्याम समुद्भवे तु' अर्थात् आनाह आमदोष से उत्पन्न होता है। दूध पीने वाले बालक को बहुत देर तक कटि पर धारण करने से अर्थात् गोद में उठाये रखने से, बस्ति तथा गुदा के वेग अर्थात् मल तथा मूत्र को रोकने से, अधिक रोने से, जागरण से, स्नेह की कमी से, तथा दूध के सेवन न करने के कारण मलमूत्र आदि के वेगों को धारण करने वाली तथा नित्य उपवास, प्रमिताशन (मपा हुआ आहार करना) विषनाशन (विषम भोजन), जागरण, चित्त में ईर्ष्या तथा व्यायाम करने वाली स्त्री का दूध वायु के द्वारा विकृत हो जाता है। उस दूध के पीने से शिशु को उदावर्त हो जाता है। चरक चि. अ. २६ में उदावर्त का हेतु तथा संप्राप्ति निम्न प्रकार से दी है—कषायतिक्तोष्णरूक्षभोज्यैः संधारणोदीरणमैथुनैश्च । पक्वाशये कुप्यति चेदपानः स्रोतांस्यधोगानि बली स रुद्ध्वा ।। करोति विण्मूत्रमूत्रसङ्गं क्रमादुदावर्तमतः सुघोरम् ।। अर्थात् कषाय तिक्त आदि भोजनों तथा वेगसंधारण आदि से पक्वाशय में कुपित हुआ अपान वायु अधोगामी स्रोतों में
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA
उदावर्त्तचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १५९
रुकावट पैदाकर देता है जिससे पुरीष, मूत्र एवं वायु आदि की प्रवृत्ति बन्द हो जाती है। इसे ही उदावर्त कहते हैं। इसी प्रकार सुश्रुत उ. अ. ५५ में भी कहा है। उदावर्त ६ प्रकार के होते हैं। वात, पुरीष, मूत्र, शुक्र, छर्दि (वमन) और क्षवथु (छींक)। इन ६ के रोकने तथा अप्रवृत्ति से ६ प्रकार के उदावर्त होते हैं। इन सबमें उदावर्त के सामान्य होने से कुछ लोग एक ही प्रकार का उदावर्त मानते हैं। चरक सू. अ. १९ में भी ६ प्रकार का ही उदावर्त दिया है—षडुदावर्ता इति—‘वातमूत्रपुरीष शुक्रच्छर्दिक्षवथुजा’। सुश्रुत उ. अ. ५५ में वात मल मूत्र, जृम्भा आदि के रोकने से १३ प्रकार का उदावर्त दिया है। ‘न वेगान्धारणीय’ अध्याय में उपर्युक्त ६ प्रकार के उदावर्तों के लक्षण तथा चिकित्सा दी गई है। इस व्याधि के दारुण (भयंकर) होने से उनमें से कुछ लक्षण यहां भी कहे जाते हैं—शूल (पेट में दर्द), मूर्छा, दाह, आनाह तथा आध्मान (अफारा-Flatulance), प्रवृत्तिद्वेष (किसी चीज में प्रवृत्ति-रुचि न होना), विवर्णता (वर्ण का विकृत होना), संज्ञानाश, स्खलन (फिसलना), पतन (गिरना), विलपन (विलाप करना), तृष्णा, हिक्का, श्वास स्वेद (अधिक पसीना आना), अङ्गारों की तरह जलना, तथा परिकर्तिका (गुदा में कर्तनवत् पीडा अथवा Colic) द्वारा रोगी निरन्तर कष्ट पाता है। बस्ति, गुदा, हृदय, पार्श्व, वंक्षण (कटि) तथा उदर में शूल होती है। उरुसाद (घुटनों में वेदना) तथा व्यथा (पीडा) इत्यादि उदावर्त के लक्षण होते हैं। इनमें से प्रारंभ के पांच अर्थात् शूल, मूर्छा, दाह, आनाह एवं आध्मान—उदावर्त के पूर्वरूप होते हैं। चरक चि. अ. २६ में उदावर्त के निम्न लक्षण दिये हैं—रुग्बस्तिहत्कुक्ष्युरेष्वभीक्ष्णं सपृष्ठपार्श्वेष्वतिदारुणा स्यात्। आध्मानहृल्लासविकर्तिकाश्च तोदोऽविपाकश्च सबस्तिशोथः ॥ वर्चोऽप्रवृत्तिर्जठरे च गण्डान्यूर्ध्वश्च वायुर्विहतो गुदे स्यात्। कृच्छ्रेण शुक्रस्य चिरात्प्रवृत्तिः स्याद्वा तनुः स्यात्खररूक्षशीता ॥
वक्तव्य—आनाह के लिये माधवनिदान में कहा है—आमं शकृद्वा निचितं क्रमेण भूयो विबद्धं विगुणानिलेन। प्रवर्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति ॥ आध्मान—के लिये सुश्रुत में कहा है—साटोपमत्युग्ररुजमाध्मातमुदरं भृशम्। आध्मानमिति जानीयाद् घोरं वातनिरोधजम् ॥३॥
पञ्चजनमादावुष्णालवणतैलाभ्यक्तं यथायोगं स्विन्नशरीरं फलवर्तिभिरुपक्रमेत्। विस्त्रंसितं च संतमुष्णस्निग्धमधुरलवणप्रायमशनं यवगोधूमषष्टिकशाकघृतप्रायमानूपौदकमांसप्रायं वाऽऽहारमनुपद्रवाय बलिने उपकल्पयेत्। कोशातकीकक्ष्वलाबुबीजपिप्पलीसैन्धवहिङ्गुवचाहरितालेमनःशिलामाषचूर्णैर्गोमूत्रपिष्टैः फलवर्त्य उपवाता (क्लृप्ता) घृताक्ते कटुतैलाक्ते वा गुदे शलाकया प्रणयेत्। पूर्ववदेव चोपचारः। प्रक्षणाच्छादनपरिशेकाशनानि तानि चास्य स्निग्धोष्णानि विदध्यात्। सक्तुवाट्यकुलमाषापूपवास्तुकयवशाक-सुधापत्रत्रिवृच्छाकपञ्चाङ्गुलश्रीवारिकाश्रीफलासुवर्चलाकाकमाचीकलायपालङ्क्यादिभिश्च शाकैर्घृतसिद्धैर्भोज-येद्यवाग्नम्। त्रिवृत्पीलुयवोत्कारान् वा गोमूत्रेण पाययेत्। त्रिवृद्धरीतकीश्यामासुधाः क्षीरेण युक्ता मूत्रेर्वाऽऽनाहभेदनम्। त्रिफलादन्तीश्मामात्रिवृत्कम्पिल्लकपीलुस्वर्णक्षीरीवचासप्तलानीलिकायहणीचूर्णानि सुधाक्षीरेण गुटिका आमलकमात्रीः कृत्वा तत एकां भक्षयित्वोष्णोदकमूत्रानुपानादानाहैर्मुच्यते। एतान्येव त्रिफलादीनि क्षीरमूत्रवर्जितानि पञ्चकटुकपञ्चलवणहिङ्कुकुष्ठक्षारद्वयशतपुष्पापाठाश्रीफलयुतानि चूर्णानि कृत्वा बिडालपदकं क्षीरमद्योष्णवारिगोमूत्रान्यतमपीतमानाहशूलगुल्मभगन्दराशांसि निर्णाशनं चूर्ण, नाराचकमित्युच्यते तत् ॥४॥
सबसे पूर्व उष्ण तथा लवणयुक्त तैल से अभ्यक्त (मालिश किये हुए) उस पञ्चजन (मनुष्य-रोगी) को आवश्यकतानुसार स्वेदन करके फलवर्तियों (गुदवर्तियों—Suppositories) द्वारा चिकित्सा करे। विरेचन हो जाने के बाद यदि कोई उपद्रव न हो तथा रोगी बलवान हो तो उसे उष्ण, स्निग्ध, मधुर एवं लवण रस प्रधान, जौ, गेहूं, षष्टिक, शाक तथा घृतयुक्त एवं आनूप तथा औदक पशुओं के मांस वाला आहार देना चाहिए। तथा कोशातकी, कड़वी तुम्बी के बीज,
३३ का.सं.