किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

९४ किरातार्जुनीयम्

क्रियते स्म इव = कृत इव। दीर्घा ध्वजपटाः स्वतेजःप्रसारेण दीर्घतमा इव लक्ष्यन्त इत्यर्थः । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
कोषः—'गौरः पीतेऽरुणे श्वेते' इति विश्वः ।
**हिन्दी—**विमानों पर फहराते हुए ध्वजवस्त्रों की दीप्तियां नीलाकाश में शोभित हो रही थीं । तारों की गति के समान उनकी गति दिखाई पड़ती थी । वे उल्कागतियां कसौटी पर खिची हुई स्वर्णरेखाओं के समान चमकती थीं । इस प्रकार ध्वजदीप्तियां ध्वजवस्त्रों को लम्बाई-चौड़ाई का विस्तार सा कर रही थी ॥ ६ ॥

---

रामानामवजितमाल्यसौकुमार्ये सम्प्राप्ते वपुषि सहत्वमातपस्य ।
गन्धर्वैरधिगतविस्मयैः प्रतीये कल्याणी विधिषु विचित्रता विधातुः॥७॥

**अन्वयः--**अवजितमाल्यसौकुमार्ये रामाणाम्, वपुषि आतपस्य सहत्वम् सम्प्राप्ते अधिगतविस्मयैः गन्धर्वैः विधातुः विधिषु कल्याणी विचित्रता प्रतीये ।

**विग्रहः--**मालेव माल्यम्, तस्य सौकुमार्यम् = माल्यसौकुमार्यम् । अवजितं माल्यसौकुमार्यम् येन तस्मिन् = अवजितमाल्यसौकुमार्ये । सहते इति सहः, तस्य भावः = सहत्वम् । अधिगतः विस्मयः यैस्तैः अधिगतविस्मयैः ।

**अर्थः--**अवजितमाल्यसौकुमार्ये = कुसुमादपि सुकुमारे । रामाणाम् = अप्सरसाम् । वपुषि = शरीरे । आतपस्य = घर्मस्य । सहत्वम् = सहनीयताम् । सम्प्राप्ते = प्राप्ते सति । अधिगतविस्मयैः = प्राप्ताश्चर्यैः । गन्धर्वैः = तज्जातिविशिष्टैर्देवैः । विधातुः = ब्रह्मणः । विधिषु = सृष्टिषु । कल्याणी = साधीयसी । विचित्रता = नानाविधित्वम् । प्रतीये = अवगता ।

कोषः—'गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्ष्म विग्रहः ।' इत्यमरः ।

**हिन्दी--**आश्चर्य-चकित गन्धर्वों ने देखा कि अप्सराओं के शरीर फूलों की कोमलता को भी जीत रहे थे फिर भी वे धूप को सहन कर चुकी थीं इससे गन्धर्वों ने ब्रह्मा जी की रचनाक्रियाओं में कल्याणकारिणी विचित्रता का अनुमान किया ॥ ७ ॥

---

सिन्दूरैः कृतकवचाः सहेमकक्ष्याः व्राताभिस्त्रिदशगजा मदं क्षरन्तः ।
सादृश्यं ययुररुणांशुरागभिन्नैर्वर्षद्भिः स्फुरितशतह्रदैः पयोदैः ॥ ८ ॥

सप्तमः सर्गः ९५

अन्वयः— सिन्दूरैः कृतरुचयः सहैमकक्ष्याः स्रोतोभिः मदं क्षरन्तः त्रिदशगजाः अरुणांशुरागभिन्नैः वर्षद्भिः स्फुरितशतह्रदैः पयोदैः सादृश्यम् ययुः ।

विग्रहः— कृताः रुचयाः यैस्ते = कृतरुचयः । सह हेम्नः कक्ष्याभिरिति = सहैमकक्ष्याः । त्रिदशानां गजाः = त्रिदशगजाः । अरुणांशोः रागेण भिन्नास्तैः = अरुणांशुरागभिन्नैः । स्फुरिताः शतह्रदाः यत्र तैः = स्फुरितशतह्रदैः ।

अर्थः— सिन्दूरैः = नागसम्भवनामरागद्रव्यैः । कृतरुचयः = अलङ्कृताः । सहैमकक्ष्याः = सस्वर्णमध्यगजवन्धाः । स्रोतोभिः = सप्तमदनाडोभिः । मदं = मदजलम् । क्षरन्तः = वर्षन्तः । त्रिदशगजाः = देवगजाः । अरुणांशुरागभिन्नैः = सूर्यकिरणारुण्यभिन्नैः । वर्षद्भिः = क्षरद्भिः । स्फुरितशतह्रदैः = स्फुरिततडित्कैः । पयोदैः = जलधरैः । सादृश्यम् । ययुः = जग्मुः । अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः— 'सिन्दूरं नागसम्भवम्' इत्यमरः । 'कक्ष्याः प्रकोष्ठे हर्म्यादिः काञ्च्यान् मध्येभवन्धने' इत्यमरः ।

हिन्दी — सिन्दूर से सुशोभित, स्वर्ण-शृङ्खलायुक्त, मदनाडियों से मद टपकाते हुए देवताओं के हाथी, सूर्य की किरणों से व्याप्त, चमकती हुई बिजली वाले बरसते हुए बादलों के समान दिखलाई दे रहे थे ॥ ८ ॥

---

अत्यर्थं दुरुपसदादुपैत्य दूरं पर्यन्तादहिममयूखमण्डलस्य ।
आशानामुपरचितामिवैकवेणीं रम्योर्मि त्रिदशनदीं ययुर्बलानि॥ ९ ॥

अन्वयः— बलानि अत्यर्थं दुरुपसदात् अहिममयूखमण्डलस्य पर्यन्तात् दूरम् उपेत्य आशानाम् उपरचिताम् एकवेणीम् इव रम्योर्मिम् त्रिदशनदीं ययुः ।

विग्रहः— दुःखेन्योपसदस्तस्मात् = दुरुपसदात् । अहिमं मयूखानां मण्डलं यस्य तस्य = अहिममयूतमण्डलस्य । एकावेणी = एकवेणी ताम् = एकवेणीम् । रम्याः ऊर्मयः यस्यास्तान् = रम्योर्मिम् । त्रिदशानां नदी ताम् = त्रिदशनदीम् ।

अर्थः— बलानि = सैन्यानि । अत्यर्थम् = अत्यन्तम् । दुरुपसदात् = दुःसहात् । अहिममयूखमण्डलस्य = तप्तकिरणमण्डलस्य सूर्यस्य । पर्यन्तात् = समीपात् । दूरम् = दूरदेशम् । उपेत्य = गत्वा । आशानाम् = दिशाम् । उपरचिताम् = गुम्फिताम् । एकवेणीम् इव = एकवेणीसदृशीम । रम्योर्मिम् = रमणीयतरङ्गाम् । त्रिदशनदीम् = मन्दाकिनीम् । ययुः = जग्मुः ।

९६ किरातार्जुनीयम्

कोषः—'दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः।' इत्यमरः।

**हिन्दी—**अप्सराओं की सेनायें अत्यन्त दुःसह सूर्यमण्डल के पास से दूर जाकर मन्दाकिनी गङ्गा के निकट पहुँचीं। वह देवनदी रम्य तरङ्गों से युक्त होने के कारण दिग्वधू (दिशा रूप युवतियों) की लहराती हुई गूंथी हुई एकमात्र चोटी के समान शोभित हो रही थी ॥ ९ ॥

आमत्तभ्रमरकुलाकुलानि धुन्वन्नुद्धूतग्रथितरजांसि पङ्कजानि।
कान्तानां गगननदीतरङ्गशीतः सन्तापं विरमयति स्म मातरिश्वा ॥१०॥

**अन्वयः—**आमत्तभ्रमरकुलानि उद्धूतग्रथितरजांसि पङ्कजानि धुन्वन् गगननदीतरङ्गशीतः मातरिश्वा कान्तानां सन्तापम् विरमयति स्म।

**विग्रहः—**आमत्तः भ्रमरकुलैः आकुलानि = आमत्तभ्रमरकुलाकुलानि। उद्धूतानि ग्रथितानि च रजांसि येषु तानि = उद्धूतग्रथितरजांसि। पङ्के जातानि = पङ्कजानि। गगनस्य नदी = गगननदी, तस्यास्तरंगैः शीतः सः = गगननदीतरङ्गशीतः। मातरि श्वयतीति = मातरिश्वा।

**अर्थः—**आमत्तभ्रमरकुलानि = मत्तालिकुलव्याप्तानि। उद्धूतग्रथितरजांसि = उत्थापितान्योन्यसम्बद्धरजांसि। पङ्कजानि = कमलानि। धुन्वन् = कम्पयन्। गगननदीतरङ्गशीतः = मन्दाकिनीतरङ्गशीतलः। मातरिश्वा = पवनः। कान्तानाम् = अप्सरसाम्। सन्तापम् = श्रमतापम्। विरमयति स्म = शमयामास।

कोषः—'श्वसनः स्पर्शनो वायुर्मातरिश्वा सदागतिः' इत्यमरः।

**हिन्दी—**मतवाले भौरों से व्याप्त, उड़ते हुए एवं जमे हुए परागवाले कमलदलों को कम्पित करते हुए, आकाशगंगा की लहरों से शीतल बने हुए पवन ने अप्सराओं के श्रमजनित संताप को दूर कर दिया ॥ १० ॥

सम्भिन्नैरभितुरगावगाहनेन प्राप्योर्वीरनु पदवीं विमानपङ्क्तीः।
तत्पूर्वं प्रतिविदधे सुरापगायाः वप्रान्तस्खलितविवर्तनं पयोभिः ॥११॥

**अन्वयः—**इभतुरगावगाहनेन सम्भिन्नैः सुरापगायाः पयोभिः पदवीम् अनु उर्वीः विमानपंक्तीः प्राप्य तत्पूर्वं वप्रान्तस्खलितविवर्तनं प्रतिविदधे।

**विग्रहः—**इभाश्च तुरगाश्च = इभतुरगाः, तेषाम् अवगाहनम्, तेन इभतुरगावगाहनेन। अद्भिः गच्छतीत्यापगा। सुराणाम् आपगा, तस्याः = सुरापगायाः।

सप्तमः सर्गः ९७

विमानानां पंक्तयस्ताः = विमानपंक्तीः । वप्रान्तेषु स्खलितानि, तैः ( कृतं ) विवर्त्तनम् = वप्रान्तस्खलितविवर्त्तनम् । तदेव पूर्वम् = तत्पूर्वम् ।

**अर्थः—**इभतुरगावगाहनेन = गजवाज्यवलोडनेन । संभिन्नैः = संक्षुब्धैः । सुरापगायाः = देवनद्याः । पयोभिः = जलैः । पदवीम् अनु = पदव्याम् । उर्वीः = विपुलाः । विमानपंक्तीः = विमानराजीः । प्राप्य = लब्ध्वा । तत्पूर्वं = इदं पूर्वं यथा तथा । वप्रान्तस्खलितविवर्त्तनम् = रोधोभूमिस्खलितप्रतिवर्तनम् । प्रतिनिववृधे = चक्रे । अत्रातिशयोक्तिरलङ्कारः ।

कोशः—‘वप्रः पितरि केदारे वप्रः प्राकाररोधसोः’ । इति वैजयन्ती ।

**हिन्दी—**अप्सराओं के हाथियों, घोड़ों के आलोडन से गङ्गा का जल क्षुब्ध हो गया था। तट पर खड़े हुए उनके रथों से टकरा कर जल फिर नदी को वापस आ जाता था। इस प्रकार जल का आना-जाना उनके लिये एकदम नवीन था। तट पर पंक्ति में खड़े उनके रथ ही सुरनदी का तट बन गये थे ॥ ११ ॥

क्रान्तानां ग्रहचरितात्पथो रथाना- मक्षाग्रक्षतसुरवेश्मवेदिकानाम् । निःसङ्गं प्रधिभिरुपाददे विवृत्तिः संपीडक्षुभितजलेषु तोयदेषु ॥ १२ ॥

**अन्वयः—**ग्रहचरितात् पथः क्रान्तानाम् अक्षाग्रक्षतसुरवेश्मवेदिकानां रथानां प्रधिभिः संपीडक्षुभितजलेषु तोयदेषु निःसङ्गं विवृत्तिः उपाददे ।

**विग्रहः—**ग्रहैश्चरितात् = ग्रहचरितात् । अक्षाणामग्राणि, तैः क्षताः सुराणां वेश्मनां वेदिकाः यैस्तेषाम् = अक्षाग्रक्षतसुरवेश्मवेदिकानाम् । संपीडनेन क्षुभितानि जलानि येषां तेषु सम्पीड़क्षुभितजलेषु । तोयं ददतीति, तेषु = तोयदेषु ।

**अर्थः—**ग्रहचरितात् = सूर्याद्याश्रितात् । पथः = मार्गात् । क्रान्तानाम् = निष्क्रान्तानाम् । अक्षाग्रक्षतसुरवेश्मवेदिकानाम् = चक्रधाराप्रदारितदेवगृहवेदिकानाम् । रथानाम् = विमानानाम् । प्रधिभिः = नेमिभिः । सम्पीडक्षुभितजलेषु = नोदनक्षुभितपानीयेषु । तोयदेषु = अम्भोदेषु । निःसङ्गम् = अप्रतिघातम् । विवृत्तिः = परिभ्रमणम् । उपाददे = स्वीकृतम् ।

७ कि०

९८	किरातार्जुनीयम्

कोष:—'चक्रं रथाङ्गं तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात् प्रधिः पुमान्' इत्यमरः ।

हिन्दी—सूर्यादि ग्रहों के आश्रित मार्ग से निकलते हुए रथों के पहियों के अग्रभागों ( धुरी ) से देवताओं के घरों में बनी हुई वेदिकायें नष्ट-भ्रष्ट हो गईं । उन रथों की नेमियों ने बादलों को रगड़ कर उनके जल को क्षुब्ध कर बड़े वेग से आगे बढ़ना आरम्भ किया ॥ १२ ॥

तप्तानामुपदधिरे विषाणभिन्नाः प्रह्लादं सुरकरिणां घनाः क्षरन्तः । युक्तानां खलु महतां परोपकारे कल्याणी भवति रुजत्स्वपि प्रवृत्तिः ॥ १३ ॥

अन्वयः—विषाणभिन्नाः क्षरन्तः घनाः तप्तानां सुरकरिणां प्रह्लादम् उपदधिरे परोपकारे युक्तानां महतां रुजत्सु अपि कल्याणी खलु प्रवृत्तिः भवति ।

विग्रहः—विषाणैः भिन्नाः = विषाणभिन्नाः । सुराणां करिणस्तेषाम् = सुरकरिणाम् । परेषामुपकारे = परोपकारे ।

अर्थः—विषाणभिन्नाः = गजदन्तक्षताः । क्षरन्तः = स्रवन्तः । घनाः = मेघाः । तप्तानां = घर्मपीडितानां । सुरकरिणाम् = देवगजानाम् । प्रह्लादम् = आह्लादम् । उपदधिरे = चक्रिरे । परोपकारे = परमार्थे । युक्तानाम् = लग्नानाम् । महतां = सताम् । रुजत्स्वपि = पीडयत्स्वपि । कल्याणी = भद्रा । खलु = किल । प्रवृत्तिः = व्यापारः । भवति । अत्रार्थान्तरन्यासालंकारः ।

कोषः—'विषाणं दन्तशृङ्गयोः' इति हलायुधः ।

हिन्दी—सुरगजों ने बादलों को अपने दांतों से क्षत-विक्षत कर दिया । जिससे जल टपकाते हुए बादलों ने धूप से पीड़ित ( तप्त ) उन हाथियों को उल्टा प्रसन्न ही किया । परोपकार में लगे हुए महान् पुरुषों की पीड़ित होकर भी हितकारिणी प्रवृत्ति ही बनी रहती है, वे अपने परोपकारी मार्ग को छोड़ते नहीं हैं ॥ १३ ॥

संवाता मुहुरनिलेन नीयमाने दिव्यस्त्रीजघनवरांशुके विवृत्तिम् । पर्यस्यत्पृथुमणिमेखलांशुजालं सञ्जज्ञे युतकमिवान्तरीयमूर्वोः ॥ १४ ॥

सप्तमः सर्गः ९९

अन्वयः—संवाता अनिलेन दिव्यस्त्रीजघनवरांशुके विवृत्तिमू मुहुः नीयमाने पर्यस्यत्पृथुमणिमेखलांशुजालम् ऊर्वोः युतकम् इव अन्तरीयम् सञ्जज्ञे ॥ १४ ॥

विग्रहः—दीव्यस्त्रीणां जघनेषु वरं यद् अंशुकं तस्मिन् = दिव्यस्त्रीजघनवरांशुके । पर्यस्यतां पृथुमणिमेखलानाम् अंशुजालम् = पर्यस्यत्पृथुमणिमेखलांशुजालम् । अन्तरे भवमन्तरीयम् ।

अर्थः—संवाता = संवहता । अनिलेन = पवनेन । दिव्यस्त्रीजघनवरांशुके= अप्सरोजघनश्रेष्ठपटे । विवृत्तम् = अपसारम् । मुहुः = वारंवारम् । नीयमाने = प्राप्यमाने सति । पर्यस्यत्पृथुमणिमेखलांशुजालम् = प्रसर्पद्विशालमणिकाञ्च्यंशुसमूहम् । ऊर्वोः = जघनयोः । युतकम् = चल्लनम् ( 'लहंगा' इति हिन्द्याम् ) इव । अन्तरीयम् = अधोऽंशुकम् । सञ्जज्ञे = संजातम् । अत्रोत्प्रेक्षा-लंकारः ।

कोषः—'युतकं संश्रये युग्मे यौतके चल्लनेऽपि च' इति विश्वः !

हिन्दी—चलती हुई हवा से अप्सराओं की जांघों के ऊपर का वस्त्र बारम्बार हट जाने पर सरकती हुई विशाल मणि-मेखलाओं का अंशुजाल (किरण-समूह) जांघों पर पहने हुए अधोवस्त्र युतक (पेटीकोट) के समान ज्ञात होता था ॥ १४ ॥

प्रत्यार्दीकृततिलकास्तुषारपातैः प्रह्लादं शमितपरिश्रमा दिशन्तः । कान्तानां बहुमतिमाययुः पयोदा नाल्पोयान् बहु सुकृतं हिनस्ति दोषः ॥ १५ ॥

अन्वयः—तुषारपातैः प्रत्यार्दीकृततिलकाः शमितपरिश्रमाः प्रह्लादं दिशन्तः पयोदाः कान्तानां बहुमतिम् आययुः । अल्पीयान् दोषः बहु सुकृतं न हिनस्ति ।

विग्रहः—तुषाराणां पातास्तैः = तुषारपातैः । प्रत्यार्दीकृताः तिलकाः यैस्ते प्रत्यार्दीकृततिलकाः । शमितः परिश्रमः यैस्ते = शमितपरिश्रमाः । सुष्ठु कृतम् = सुकृतम् । बहूनाम् मतयः यस्मिंस्तम् = बहुमतिम् ।

अर्थः—तुषारपातैः = शीकरवर्षैः । प्रत्यार्दीकृततिलकाः = मार्जितविशे-

१००	किरातार्जुनीयम्

यकाः । शमितपरिश्रमाः = दूरीकृतश्रमाः ! प्रह्लादम् = आनन्दम् । दिशन्तः = प्रकटयन्तः । पयोदाः = घनाः । कान्तानाम् = अप्सरसाम् । बहुमतिम् = सम्मानम् । आययुः = आनिन्युः । अल्पोयान् = अणुमात्रः । दोषः = अवगुणः । बहु = महत् । सुकृतम् = उपकारम् । न हिनस्ति = न हन्ति । अत्रार्थान्तरन्यासालंकारः ।

कोषः—'तुषारो हिमशीकरौ' इति विश्वः ।

**हिन्दी—**बादलों ने पानी बरसा कर अप्सराओं के तिलक मिटा दिये थे । (फिर भी) उनकी थकावट को मिटाकर आनन्द प्रकट करते हुए बादलों ने अप्सराओं को सम्मानित किया । क्योंकि छोटा सा दोष किसी के विशाल उपकार को मिटा नहीं देता है ॥ १५ ॥

यातस्य ग्रथिततरङ्गसैकताभे विच्छेदं विपयसि वारिवाहजाले ।
आतेनुस्त्रिदशवधूजनाङ्गभाजां सन्धानं सुरधनुषः प्रभा मणीनाम् ॥१६॥

**अन्वयः—**ग्रथिततरङ्गसैकताभे विपयसि वारिवाहजाले विच्छेदं यातस्य सुरधनुषः त्रिदशवधूजनाङ्गभाजां मणीनां प्रभाः सन्धानम् आतेनुः ।

**विग्रहः—**ग्रथितास्तरङ्गाः यस्मिन्, ग्रथिततरङ्गम् । ग्रथिततरङ्गं यत् सैकतं तस्याभा इवाभा यस्य तस्मिन् = ग्रथिततरङ्गसैकताभे । विगतानि पयांसि यस्मात्, तस्मिन् = विपयसि । वारिणि वहन्ति इति वारिवाहाः, तेषां जालम्, तस्मिन् = वारिवाहजाले । विशिष्टम् छेदम् तत् = विच्छेदम् । सुराणां धनुः, तस्य = सुरधनुषः । त्रिदशानां वधूजनानामङ्गानि भजन्तीति तासाम् = त्रिदशवधूजनाङ्गभाजाम् ।

**अर्थः—**ग्रथिततरङ्गसैकताभे = बद्धोर्मिसिकताप्रभे । विपयसि = निर्जले । वारिवाहजाले = घनसमूहे । विच्छेदं = त्रुटिम् । यातस्य = गतस्य । सुरधनुषः = इन्द्रचापस्य । त्रिदशवधूजनाङ्गभाजां = देवाङ्गनाङ्गभाजाम् । मणीनाम् = विद्रुमादीनाम् । प्रभाः = कान्तयः । सन्धानम् = पूर्णत्वम् । आतेनुः = चक्रुः । अत्रातिशयोक्तिरलंकारः ।

कोषः—'पुलिनं सैकतं सिकतामयम् ।' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**निर्जल मेघमाल पर तट से बार-बार टकराती हुई खण्डित लहरों का प्रतिबिम्ब पड़ता था । जिसके कारण निर्जल मेघजाल भी खण्डित सा दिखलाई पड़ रहा था । उन खण्डित प्रतीत होने वाले बादलों में इन्द्रधनुष भी खण्डित

सप्तमः सर्गः १०१

सा लग रहा था । अप्सराओं के शरीरों पर शोभित मणियों की प्रभाओं ने उस खण्डित इन्द्रधनुष को पूरा कर दिया ॥ १६ ॥

संसिद्धाविति करणीयसन्निबद्धै- रालापैः विपतिषतां विलंघ्य वीथीम् । आसेदे दशशतलोचनध्वजिन्या जीमूतैरपिहितसानुरिन्द्रकीलः ॥ १७ ॥

अन्वयः—संसिद्धौ इति करणीयसन्निबद्धैः आलापैः दशशतलोचन-ध्वजिन्या पिपतिषताम् वीथीम् विलंघ्य जीमूतैः अपिहितसानुः इन्द्रकोलः आसेदे ।

विग्रहः—कर्त्तुं योग्यं करणीयम्, तेन सन्निबद्धैः = करणीयसन्निबद्धैः । दशशतानि लोचनानि यस्य, तस्य या ध्वजिनी, तया दशशतलोचनध्वजिन्याः । पतितुमिच्छन्तीति तेषाम् = पिपतिषताम् । अपिहितानि सानूनि यस्य सः = अपिहितसानुः । जीवस्य मूतः येषां ते जीमूतैः ।

अर्थः—संसिद्धौ = कार्यसिद्धौ । इति = इत्थम् । करणीयसन्निबद्धैः = कर्त्तव्यसंयोजितैः । आलापैः = आभाषणैः । दशशतलोचनध्वजिन्या = इन्द्रसेनया । पिपतिषताम् = पक्षिणाम् । वीथीम् = मार्गम् । विलंघ्य = उल्लंघ्य । जीमूतैः = उदकपटलवन्धैः मेघैः । अपिहितसानुः = आच्छादितशिखरः । इन्द्रकोलः = तदाख्यः पर्वतः । आसेदे = प्राप्तः ।

कोषः—‘स्यादाभाषणमालापः’ इत्यमरः । ‘वित्सन्तो नभसंगमाः’ इत्यमरः ।

हिन्दी—कार्य-सिद्धि के लिये क्या करना चाहिये और कैसे करना चाहिए ? इस प्रकार कर्त्तव्य-सम्बन्धी आलापों को करती हुई देवराज इन्द्र की सेना ने पक्षियों के मार्ग को पार कर बादलों से आच्छन्न शिखरों वाले इन्द्रकील पर्वत को प्राप्त किया ॥ १७ ॥

आकीर्णा मुखनलिनैर्विलासिनीनामुद्धूतस्फुटविशदातपत्रफेना । सा तूर्यध्वनितगभीरमापतन्ती भूभर्तुः शिरसि नभोनदीव रेजे ॥ १८ ॥

अन्वयः—विलासिनीना मुखनालनैः उद्धूतस्फुटविशदातपत्रफेना तूर्यध्वनितगभीरम् भूभर्तुः शिरसि आपतन्ती सा नभोनदी इव रेजे ।

विग्रहः—मुखानि नलिनानीव तैः = मुखनलिनैः । उद्धृतानि स्फुटानि

विशदानि आतपत्राणि फेना इव यस्याः सा = उद्धूतस्फुटविशदातपत्रफेना। तूर्याणां ध्वनितानि, तैः गभीरम् = तूर्यध्वनिगभीरम्। भुवः भर्त्ता तस्य = भूभर्तुः। नभसो नदी = नभोनदी।

अर्थः—विलासिनीनाम् = सुन्दरीणाम्। मुखनलिनैः = मुखकमलैः। आकीर्णा = व्याप्ता। उद्धूतस्फुटविशदातपत्रफेना = ऊर्ध्वोत्क्षिप्तविकसितशुभ्रच्छत्रफेना। तूर्यध्वनितगभीरम् = वाद्यघोषगभीरम्। भूभर्तुः = इन्द्रकीलस्य। शिरसि = मूर्ध्नि। आपतन्ती = पतन्ती। सा = सेना। नभोनदी इव = आकाशगंगेव। रेजे = शुशुभे।

कोषः—'हेमं छत्रं स्वातपत्रम्' इत्यमरः।

हिन्दी—सुर-सुन्दरियों के कमलमुखों से व्याप्त सुरसेना की उड़ती हुई खुली छतरियां फेन के समान शुभ्र थीं। सेना में रणवाद्यों के गभीर घोष हो रहे थे। इस प्रकार इन्द्रकील पर्वत के ऊपर वह सेना आकाशगंगा के समान शोभित हो रही थी ॥ १८ ॥

सेतुत्वं दधति पयोमुचां विताने
संरम्भादभिपततो रथाञ्जवेन।
आनिन्युर्नियमितरश्मिभुग्नघोणाः
कृच्छ्रेण क्षितिमवनामिनस्तुरङ्गाः ॥ १९ ॥

अन्वयः—पयोमुचां विताने सेतुत्वं दधति संरम्भात् जवेन अभिपततः रथान् नियमितरश्मिभुग्नघोणाः अवनामिनः तुरंगाः कृच्छ्रेण क्षितिम् आनिन्युः।

विग्रहः—पयांसि मुञ्चन्तीति, तेषाम् = पयोमुचाम्। नियमितैः रश्मिभिः भुग्ना घोणाः येषां तैः = नियमितरश्मिभुग्नघोणाः। अवनमन्तीत्यवनामिनः।

अर्थः—पयोमुचाम् = मेघानाम्। विताने = विस्तारे। सेतुत्वम् = सेतुरूपत्वम्। दधति = धारयति सति। संरम्भात् = आटोपात्। जवेन = वेगेन। अभिपततः = पततः। रथान् = रथयानान्। नियमितरश्मिभुग्नघोणाः = आकृष्टप्रग्रहाकुञ्चितप्रोथाः। अवनामिनः = अवनताङ्गाः, तुरङ्गाः = अश्वाः। कृच्छ्रेण = महता प्रयत्नेन। क्षितिम् = भूमिम्। आनिन्युः = आनीतवन्तः। अत्र स्वभावोक्तिरलंकारः।

कोषः—'आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितम् वक्रम्' इत्यमरः, 'घोणा तु प्रोथमस्त्रियाम्' इत्यमरः।

सप्तमः सर्गः १०३

हिन्दी—रथों में जुते हुए वे घोड़े आकाश से इन्द्रकील पर्वत तक पुल के समान बने हुए घनपटल से ढालू होने के कारण शीघ्रता से उतरते हुए बड़ी कठिनता से रथों को पृथ्वी पर पहुँचा सके। रस्सियों के खिचाव के कारण उन घोड़ों के नथुने टेढ़े पड़ गये थे और अंगों के अग्रभाग से रथ खींचने के कारण उनके शरीर भी झुके हुए थे ॥ १९ ॥

माहेन्द्रं नगमभितः करेणुवर्याः पर्यन्तस्थितजलदा दिवः पतन्तः ।
सादृश्यं निलयननिष्प्रकम्पपक्षैराजग्मुर्जलनिधिशायिभिर्नगेन्द्रैः ॥ २० ॥

अन्वयः—माहेन्द्रं नगम् अभितः दिवः पतन्तः पर्यन्तस्थितजलदाः करेणुवर्याः निलयननिष्प्रकम्पपक्षैः जलनिधिशायिभिः नगेन्द्रैः सादृश्यम् आजग्मुः ।

विग्रहः—महेन्द्रस्यायं माहेन्द्रस्तम् = माहेन्द्रम्। पर्यन्तस्थिताः जलदाः येषां ते = पर्यन्तस्थितजलदाः। करेणुषु वर्याः = करेणुवर्याः। निष्प्रकम्पा पक्षाः येषां तैः = निष्प्रकम्पपक्षैः, निलयने निष्प्रकम्पपक्षैरिति = निलयननिष्प्रकम्पपक्षैः। जलनिधौ शेरते इति तैः = जलनिधिशायिभिः। नगानामिन्द्रास्तैः = नगेन्द्रैः ।

अर्थः—माहेन्द्रम् नगम् = इन्द्रकीलपर्वतम्। अभितः = परितः। दिवः = अन्तरिक्षात्। पतन्तः = निपन्तन्तः। पर्यन्तस्थितजलदाः = पार्श्वस्थितधनाः। करेणुवर्याः = श्रेष्ठगजाः। निलयननिष्प्रकम्पक्षैः = स्थाने निश्चलपत्रैः। जलनिधिशायिभिः = समुद्रनिलीनैः। नगेन्द्रैः = मैनाकादिपर्वतः। सादृश्यम् = साम्यम्। आजग्मुः = प्रापुः। अत्रोपमालङ्कारः।

कोषः—‘हेमकूटयो नगाः’ इत्यमरः।

हिन्दीः—इन्द्रकील पर्वत पर चारो ओर से उतरते हुए वे देवताओं के हाथी जिनके दोनों पावों में बादल चिपके हुए से दिखलाई दे रहे थे, समुद्र में शयन करने वाले पंखयुक्त पर्वतों में (नाकादि) के समान मालूम होते थे जिनके पंख अपने स्थानों पर चिपके हुए से स्थिर थे ॥ २० ॥

उत्संगे समविषमे समं महाद्रेः क्रान्तानां वियदभिपातलाघवेन ।
आमूलादुपमदि सैकतेषु लेभे सामग्री खुरपदवी तुरङ्गमाणाम् ॥२१॥

अन्वयः—महाद्रेः उत्संगे समविषमे वियदभिपातलाघवेन समम् क्रान्तानां तुरङ्गमाणाम् खुरपदवी उपनदी सैकतेषु आमूलात् सामग्री लेभे।

१०४ | किरातार्जुननीयम्

विग्रहः— महांश्चासावद्रिस्तस्य महाद्रेः। समं च विषमं च, तयोः समाहारः, तस्मिन् = समविषमे। अभिपतनमभिपातस्तस्य लाघवम् = अभिपतनलाघवम्। वियति अभिपतनलाघवं तेन वियदभिपतनलाघवेन। खुराणां पदवी = खुरपदवी। नद्यः समीपे = उपनदि। सिकता सन्त्येषु तेषु = सैकतेषु। समग्रस्य भावः = सामग्री।

अर्थः— महाद्रेः नगराजस्य। उत्सङ्गे = क्रोडे, मूर्ध्नि वा। समविषमे = निम्नोन्नते। वियदभिपातलाघवेन = गगनसंचारपाटवेन। समम् = एकरूपम्। क्रान्तानाम् = गच्छताम्। तुरङ्गमाणाम् = अश्वानाम्। खुरपदवी = खुरपंक्तिः। उपनदि = नदीसमीपे। सैकतेषु = पुलिनेषु। आमूलात् = मूलमारभ्य। सामग्री = साकल्यम्। लेभे = प्राप।

कोषः— 'अद्रिगोत्रगिरिग्रावाचलशैलशिलोच्चयाः' इत्यमरः।

हिन्दी— उस महान् इन्द्रकील के ऊबड़-खाबड़ शिखर पर पहुँच कर वे घोड़े आकाशमार्ग से चलने में सुविधा के कारण शीघ्रता से सुरनदी तट पर पहुँच गये। सुरनदी के रेतीले तट ऊबड़-खाबड़ विषम थे अतः तट पर घोड़ों के खुर आदि से अन्त तक नहीं दिखलाई दे रहे थे ॥ २१ ॥

सध्वानं निपतितनिर्झरासु मन्द्रैः सम्मूर्च्छत्प्रतिनिनदैरधित्यकासु। उद्ग्रीवैर्घनरवशङ्कया मयूरैः सोत्कण्ठं ध्वनिरुपशुश्रुवे रथानाम् ॥ २२ ॥

अन्वयः— सध्वानं निपतितनिर्झरासु अधित्यकासु मन्द्रैः प्रतिनिनदैः सम्मूर्च्छन् रथानां ध्वनिः घनरवशङ्कया उद्ग्रीवैः मयूरैः सोत्कण्ठम् उपशुश्रुवे।

विग्रहः— ध्वननं ध्वानस्तेन सहितम् = सध्वानम्। निपतिताः निर्झराः यासु, तासु = निपतितनिर्झरासु। निनदैः = प्रतिनिनदैः। घनानां रवः, तस्य शङ्का तया = घनरवशङ्कया। उद् ऊर्ध्वं ग्रीवा = उद्ग्रीवैः। उत्कण्ठया सहितं सोत्कण्ठम्।

अर्थः— सध्वानम् = सशब्दम्। निपतितनिर्झरासु = पतितप्रवाहासु। अधित्यकासु = पर्वतोच्चभूमिषु। मन्द्रैः = गम्भीरैः। प्रतिनिनदैः = प्रतिध्वनिभिः। सम्मूर्च्छन् = वर्धमानः। रथानाम् = देवाङ्गनारथयानानाम्। ध्वनिः = शब्दः।

सप्तमः सर्गः १०५

घनरवशङ्कया = मेघगर्जितभ्रान्त्या । उद्ग्रीवैः = कृतोच्चग्रीवैः । मयूरैः = केकिभिः । सोत्कण्ठम् = उत्कण्ठया सहितम् । उपशुश्रुवे = उपश्रुतः । अत्र भ्रान्तिमदलंकारः ।

कोषः—'प्रवाहो निर्झरो झरः' इत्यमरः । 'भूमिरूर्ध्वमभित्यका' इत्यमरः । 'मन्द्रस्तु गम्भीर' इत्यमरः ।

हिन्दी—कल कल निनाद करते हुए झरनों से युक्त, पर्वत की ऊँची भूमि पर गम्भीर प्रतिध्वनि से बढ़ती हुई रथों की ध्वनि को घन-गर्जन की शंका से मयूरों ने गर्दन ऊपर उठा-उठाकर बड़ी उत्कण्ठा से सुना ॥ २२ ॥

सम्भिन्नमविरलपातिभिर्मयूखै-
र्नीलानां भृशमुपमेखलं मणीनाम् ।
विच्छिन्नामिव वनिता नभोऽन्तराले
वप्राम्भःस्रुतिमवलोकयाम्बभूवुः ॥ २३ ॥

अन्वयः—अविरलपातिभिः उपमेखलं नीलानां मणीनां मयूखैः भृशं सम्भिन्नां नभोऽन्तराले विच्छिन्नाम् इव वप्राम्भःस्रुतिम् वनिताः अवलोकयाम्बभूवुः ।

विग्रहः—अविरलं पतन्तीति तैरविरलपातिभिः । मेखलानां निकटे = उपमेखलम् । नभसः अन्तराले = नभोऽन्तराले । वप्राणामम्भांसि तेषां स्रुतिस्ताम् = वप्राम्भःस्रुतिम् ।

अर्थः—अविरलपातिभिः = निरन्तरप्रसारिभिः । उपमेखलं = तटेषु । नीलानाम् = असितानाम् । मणीनाम् = विद्रुमादीनाम् । मयूखैः = किरणैः । भृशम् = महत् । सम्भिन्नाम् = एकीभूताम् । नभोऽन्तराले = वियदन्तराले । विच्छिन्नाम् = प्रच्छन्नाम् । इव । वप्राम्भःस्रुतिं = वप्रोदकधाराम् । वनिताः = अप्सरसः । अवलोकयाम्बभूवुः = अवलोकयामासुः । अत्र सङ्करालङ्कारः ।

कोषः—'श्रोणिस्थानेऽद्रिकटके कटिबन्धेऽसिबन्धने' इति यादवः ।

हिन्दी—सुरसुन्दरियों ने ऊपर से नीचे की ओर अविरल गति से बहते हुए झरनों को देखा कि वे आकाश के अन्तराल में अदृश्य से दिखाई पड़ने लगे क्योंकि इन्द्रकील पर्वत के निचले भाग में नीलमणियों की किरणें बराबर निकल रहीं थीं अतः झरनों का प्रवाह भी नीला-सा लग रहा था ॥ २३ ॥

१०६ | किरातार्जुनीयम्

आसन्नद्विपपदवीमदानिलाय
क्रुध्यन्तो धियमवमत्य धूर्गतानाम्।
सव्याजं निजकरिणीभिरात्तचित्ताः
प्रस्थानं सुरकरिणः कथञ्चिदीषुः ॥ २४ ॥

अन्वयः—धूर्गतानां धियम् अवमत्य आसन्नद्विपपदवीमदानिलाय क्रुध्यन्तः सव्याजं निजकरिणीभिः आत्तचित्ताः सुरकरिणः प्रस्थानं कथंचिद् ईषुः।

विग्रहः—धुरं गतास्तेषां = धूर्गतानाम्। आसन्नायां द्विपपदव्यां यो मदानिलस्तस्मै = आसन्नद्विपपदवीमदानिलाय। व्याजेन सहितं = सव्याजम्। निजैः करिणीभिः = निजकरिणीभिः। आत्तानि चित्तानि येषां ते = आत्तचित्ताः। सुराणां करिणः = सुरकरिणः।

अर्थः—धूर्गतानाम् = नियन्तृणाम्। धियम् = बुद्धिम्, वाज्ञामित्यर्थः। अवमत्य = तिरस्कृत्य। आसन्नद्विपपदवीमदानिलाय = आसन्नवनगजमार्गमदपवनाय। क्रुध्यन्तः = कुप्यन्तः। सव्याजम् = सकपटम्। निजकरिणीभिः = स्वेभीभिः। आत्तचित्ताः = आकृष्टचित्ताः। सुरकरिणः = देवगजाः। प्रस्थानम् = गमनम्। कथञ्चित् = कष्टेन। ईषुः = अभिलेषुः।
कोषः—'कुञ्जरो वारणः करी' इत्यमरः।

हिन्दी—अपने महावतों की आज्ञा का उल्लंघन कर निकटवर्त्ती किसी दूसरे जङ्गली हाथी की मदगन्ध को सूँघने से कुपित बने हुए वे सुरगज, अपनी हथिनियों द्वारा बहाना करके चित्त आकृष्ट हो जाने पर जैसे तैसे आगे बढ़ सके ॥

---

नीरन्ध्रं पथिषु रजो रथाङ्गुन्नं पर्यस्यन्नवसलिलारुणं वहन्ती।
आतेने वनगहनानि वाहिनी सा घर्मान्तक्षुभितजलेव जह्नु्कन्या ॥ २५ ॥

अन्वयः—नीरन्ध्रं पथिषु रथाङ्गुन्नं पर्यस्यन्नवसलिलारुणं रजः वहन्ती सा वाहिनी घर्मान्तक्षुभितजला जह्नु्कन्या इव वनगहनानि आतेने।

विग्रहः—निर्गतं रन्ध्रम् यस्मात् तत् = नीरन्ध्रम्। रथानामङ्गानि तैः नुन्नं = रथाङ्गुन्नम्। नवं सलिलं = नवसलिलम्। पर्यस्यत् नवसलिलमिव अरुणम् = पर्यस्यन्नवसलिलारुणम्। घर्मस्यान्ते = घर्मान्ते क्षुभितं जलं यस्याः सा = घर्मान्तक्षुभितजला। जह्नोः कन्या = जह्नु्कन्या। वनानि च तानि गहनानि = वनगहनानि।

सप्तमः सर्गः १०७

**अर्थः-**नीरन्ध्रम् = सान्द्रम् । पथिषु = मार्गेषु । रथाङ्गतुन्नम् = चक्रप्रेरितम् । पर्यस्यन्नवसलिलारुणम् = प्रसर्पन्नूतनजलारुणम् । रजः = धूलिम् । वहन्ती = प्रापयन्ती । सा = पूर्वोक्ता । वाहिनी = सुरसेना । घर्मान्तक्षुभितजला = प्रावृष्याकुलितनीरा । जह्नु कन्या = जाह्नवी गङ्गा । इव । वनगहनानि = जीर्णकाननानि । आतेने = व्यानशे । अत्र सङ्करालङ्कारः ।

कोषः—'नुत्तनुन्नास्तनिष्ठ्यूताविद्धक्षिप्तेरिताः समाः' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**मार्ग में रथचक्रों से उड़ाई हुई तथा बहते हुए नूतन जल के समान अरुण वर्ण की घनी धूल से व्याप्त वह देवताओं की सेना वर्षा ऋतु में उमड़ते हुए जलवाली गङ्गा के समान, घने जङ्गलों में चारो ओर फैल गई ॥ २५ ॥

सम्भोगक्षमगहनामथोपगङ्गं बिभ्राणां ज्वलितमणीनि सैकतानि ।
अध्यूषुश्च्युतकुसुमाचितां सहाया वृत्रारेरविरलशाद्वलां धरित्रीम् ॥२६॥

**अन्वयः—**अथ वृत्रारेः सहायाः उपगङ्गम् सम्भोगक्षमगहनाम् ज्वलितमणीनि सैकतानि बिभ्राणां च्युतकुसुमाचिताम् अविरलशाद्वलाम् धरित्रीम् अध्यूषुः ।

**विग्रहः—**वृत्रस्यारिस्तस्य = वृत्रारेः । गङ्गायाः समीपे = उपगङ्गम् । सम्भोगाय क्षमा गहना च ताम् = सम्भोगक्षमगहनाम् । ज्वलिताः मणयः येषु तानि = ज्वलितमणीनि । च्युतैः कुसुमैः आचिता ताम् = च्युतकुसुमाचिताम् । अविरलाः शाद्वलाः यस्यां सा ताम् = अविरलशाद्वलाम् ।

**अर्थः—**अथ = अनन्तरम् । वृत्रारे = इन्द्रस्य । सहायाः = गन्धर्वाः । उपगङ्गम् = गङ्गासमीपे । सम्भोगक्षमगहनाम् = उपभोगयोग्यवनाम् । ज्वलितमणीनि = दीप्तमणियुक्तानि । सैकतानि = पुलिनानि । बिभ्राणाम् = धारयन्तीम् । च्युतकुसुमाचिताम् = स्वयंपतितपुष्पव्याप्ताम् । अविरलशाद्वलाम् = सान्द्रशाद्वलप्रदेशाम् । धरित्रीम् = भूमिम् । अध्यूषुः = अधितस्थुः । अत्र काव्यलिङ्गमलङ्कारः ।

कोषः—'शाद्वलः शादहरिते' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**इसके बाद इन्द्रदेव के सहायक गन्धर्व गंगा नदी के निकट रमणीक घने जंगलों से युक्त, घनी घास से हरी-भरी बनी हुई स्थली पर ठहर गये जहाँ चमकती हुए मणियों से युक्त बहुत से रेतीले प्रदेश थे और वृक्षों से स्वयं गिरे हुए फूल बिखरे थे ॥ २६ ॥

१०८ | किरातार्जुनीयम्

भूभर्त्तुः समधिकमादधे तदोर्व्याः
श्रीमत्तां हरिसखवाहिनीनिवेशः।
संसक्तौ किमसुलभं महोदयाना-
मुच्छ्रायं नयति यदृच्छयापि योगः ॥ २७ ॥

अन्वयः—तदा हरिसखवाहिनीनिवेशः भूभर्त्तुः समधिकम् श्रीमत्ताम् आदधे। महोदयानां संसक्तौ किम् असुलभम्। यदृच्छया योगः अपि उच्छ्रायम् नयति।

विग्रहः—हरेः सखा = हरिसखा, तस्य या वाहिनी, तस्यः निवेशः = हरिसखवाहिनीनिवेशः। महान्तः उदयाः येषां तेषां = महोदयानाम्। न सुलभम् = असुलभम्।

अर्थः—तदा = तस्मिन् काले। हरिसखवाहिनीनिवेशः = गन्धर्वसेनाशिविरम्। भूभर्त्तुः = पर्वतस्य। उर्व्याः = भूमेः। समधिकम् = पूर्वस्मादधिकम्। श्रीमत्ताम = श्रियम्। आदधे = जनयामास। महोदयानाम् = महताम्। संसक्तौ = सम्यक्सम्बन्धे। किम् असुलभम् = नास्ति किमपि दुर्लभम्। यदृच्छया = दैवात्। योगः = सम्पर्कः। अपि। उच्छ्रायम् = उन्नतत्वम्। नयति = प्रापयति। अत्रार्थापत्तिरलङ्कारः।

कोषः—'निवेशः शिविरोद्वाहविन्यासेषु प्रकीर्तितः' इति शाश्वतः।

हिन्दी—उस समय गन्धर्व सेना द्वारा बनाया गया सैन्य-शिविर इन्द्रकील पर्वत की भूमि की सर्वोत्तम शोभा को उत्पन्न कर रहा था क्योंकि महान् पुरुषों का सम्यक् सम्बन्ध होने पर कुछ भी दुर्लभ नहीं होता है तथा (सज्जनों का) दैवयोग से प्राप्त सम्पर्क भी उन्नति ही करता है ॥ २७ ॥

---

सामोदाः कुसुमतरोर्धियो विविक्ताः
सम्पत्तिः किसलयशालिनीलतानाम्।
साफल्यं ययुरमराङ्गनोपभुक्ताः
सा लक्ष्मीरुपकुरुते यया परेषाम् ॥ २८ ॥

अन्वयः—सामोदाः कुसुमतरोर्धियः, विविक्ताः किसलयशालिनीलतानाम्

सप्तमः सर्गः १०९

सम्पत्तिः, अमराङ्गानोपभुक्ताः साफल्यम् ययुः । यया परेषां उपकुरुते सा लक्ष्मीः ।

विग्रहः—मोदेन सहिताः = सामोदाः । कुसुमतक्ष्णाम् श्रियः = कुसुमतहरुश्रियः । किसलयशालिन्यः लताः, तासाम् = किसलयशालिनीलतानाम् । अमराणामङ्गनास्ताभिः उपभुक्ताः = अमराङ्गानोपभुक्ताः ।

अर्थः—सामोदाः = ससौरभाः । कुसुमतहरुश्रियः = पुष्पवृक्षशोभाः । विविक्ताः = विजनप्रदेशाः । किसलयशालिनीलतानाम् = नवपल्लवयुक्तवल्लीनाम् । सम्पत्तिः = समृद्धिः । अमराङ्गानोप्भुक्ताः = देवाङ्गानोपभुक्ताः सत्यः । साफल्यम् = सफलताम् । ययुः = अगमुः । यया = लक्ष्म्या । परेषाम् = अन्येषाम् । उपकुरुते = उपकारो विधीयते । सा = सैव । लक्ष्मीः । नान्या इत्यर्थः ।

कोषः—'विविक्तविजनच्छन्ननिःशलाकास्तथा रहः' इत्यमरः ।

हिन्दी—सौरभसम्पन्न, फूलोंवाले वृक्षों की शोभा, विजन-प्रदेश तथा नूतन पल्लवयुक्त लताओं की सम्पत्ति, ये सब वस्तुएँ देवाङ्गनाओं के द्वारा उपयुक्त होने पर सफल हो गईं । परोपकार में काम आनेवाली लक्ष्मी ही वास्तविक लक्ष्मी होती है ॥ २८ ॥

क्लान्तोऽपि त्रिदशवधूजनः पुरस्ता-
ल्लीनाहिश्वसितविलोलपल्लवानाम् ।
सेव्यानां हतविनयैरिवावृतानां
सम्पर्कं परिहरति स्म चन्दनानाम् ॥ २९ ॥

अन्वयः—क्लान्तः अपि त्रिदशवधूजनः पुरस्तात् लीनाहिश्वसितविलोलपल्लवानाम् चन्दनानां सम्पर्कं हतविनयैः आवृतानाम् सेव्यानाम् इव परिहरतिस्म ।

विग्रहः—त्रिदशानां वधूजनः = त्रिदशवधूजनः । लीनानाम् अहीनाम् श्वसितानि, तैः विलोलाः पल्लवाः येषां तेषाम् = लीनाहिश्वसितविलोलपल्लवानाम् । हतः विनयः यैस्तैः = हतविनयैः ।

अर्थः—क्लान्तः = श्रान्तः । अपि । त्रिदशवधूजनः = देवाङ्गनालोकः । पुरस्तात् = अग्रे । लीनाहिश्वसितविलोलपल्लवानाम् = संश्रितसर्पनिःश्वासलोलदलानाम् । चन्दनानाम् = चन्दनवृक्षाणाम् । सम्पर्कम् = योगम् । हतविनयैः=

११० किरातार्जुनीयम्

दुर्जनैः। आवृतानाम् = परिवृतानाम्। सेव्यानाम् = प्रभूणाम्। इव = समम्। परिहरति स्म = त्यजति स्म।

कोषः—'अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुराः।' इत्यमरः।

हिन्दी—मार्ग में चलने से थकी होकर भी वे अप्सरायें सामने पड़नेवाले, छिपे हुए सर्पों की फुफकार से हिलते हुए पत्तों वाले चन्दन वृक्षों को छोड़ देती थीं अर्थात् सेव्य होकर भी वे चन्दन पादपों के नीचे विश्राम नहीं कर रही थीं। यथा—दुष्टों के साथ-साथ रहने के कारण लोग सज्जनों को भी छोड़ बैठते हैं॥ २९॥

उत्सृष्टध्वजकुथकङ्कटा धरित्री मानीता विदितनयैः श्रमं विनेतुम्। आक्षिप्तद्रुमगहना युगान्तवातैः पर्य्यस्ता गिरय इव द्विपा विरेजुः॥ ३०॥

अन्वयः—उत्सृष्टध्वजकुथकङ्कटाः विदितनयैः श्रमं विनेतुं धरित्रीम् आनीताः द्विपाः युगान्तवातैः आक्षिप्तद्रुमगहनाः पर्य्यस्ताः गिरयः इव विरेजुः।

विग्रहः—उत्सृष्टाः ध्वजाः कुथाः कङ्कटाश्च येभ्यस्ते=उत्सृष्टध्वजकुथकङ्कटाः। विदितो नयः यैस्तैः = विदितनयैः। युगान्ताय वाताः इव वातास्तैः = युगान्तवातैः। द्रुमाणां गहनानि = द्रुमगहनानि, आक्षिप्तानि द्रुमगहनानि येभ्यस्ते आक्षिप्तद्रुमगहनाः।

अर्थः—उत्सृष्टध्वजकुथकङ्कटाः = आक्षिप्तध्वजास्तरणतनुत्राः। विदितनयैः = शिक्षाभिज्ञैः यन्तृभिः। श्रमम् = क्लमम्। विनेतुम् = अपनेतुम्। धरित्रीम् = पृथ्वीम्। आनीताः = निवेश्यमानाः। द्विपाः=गजाः। युगान्तवातैः = प्रलयङ्करपवनैः। आक्षिप्तद्रुमगहनाः = उद्धृतवृक्षकाननाः। पर्यस्ताः = विपर्य्यासिताः। गिरय इव = पर्वता इव। विरेजुः = शुशुभिरे।

कोषः—'प्रवेण्यास्तरणं वर्णः परिस्तोमः कुथो द्वयोः' इत्यमरः।

हिन्दी—गजचालन में कुशल महावतों ने हाथियों की थकावट दूर करने के लिए उन पर से ध्वजा, झूल तथा कवचों को उतार कर भूमि पर रख दिया। अब वे हाथी इधर-उधर बैठे हुए उसी प्रकार से शोभित हुए जैसे कि आँधी में उखड़े हुए विशाल वृक्ष और पहाड़ शोभित होते हैं॥ ३०॥

प्रस्थानश्रमजनितां विहाय निद्रा- मामुक्ते गजपतिना सदानपङ्के।

सप्तमः सर्गः १११

शय्यान्ते कुलमलिनां क्षणं विलीनं
संरम्भच्युतमिव शृङ्खलं चकाशे ॥ ३१ ॥

अन्वयः—गजपतिना प्रस्थानश्रमजनितां निद्रां विहाय आमुक्ते सदानपंके शय्यान्ते क्षणं विलीनम् अलिनां कुलं संरम्भच्युतम् शृङ्खलम् इव चकार ।

विग्रहः—गजानां पतिस्तेन = गजपतिना । प्रस्थानश्रमेण जनितान् = प्रस्थानश्रमजनितान् । दानेन जातं पङ्कम् = दानपङ्कम् । दानपङ्केन सहितं, तस्मिन् = सदानपङ्के । शय्यायाः अन्ते = शय्यान्ते । संरम्भेण च्युतम् = संरम्भच्युतम् ।

अर्थः—गजपतिना = गजेन्द्रेण । प्रस्थानश्रमजनिताम् = यात्राक्लमोत्पन्नाम् । निद्राम् = स्वापम् । विहाय = त्यक्त्वा । आमुक्ते = विमुक्ते । सदानपंके = गजमदयुक्ते । शय्यान्ते = शयनीयप्रदेशे । क्षणम् = मुहूर्त्तम् । विलीनम् = लीनम् । अलिनाम् = भ्रमराणाम् । कुलम् = समूहम् । संरम्भच्युतम् = उत्थानसम्भ्रमभ्रष्टम् । शृङ्खलम् = निगडम् । इव । चकाशे = शुशुभे । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः—'अथ शृङ्खले । अन्दुको निगडोऽस्त्री स्यात्' इत्यमरः ।

हिन्दी—सेना के किसी गजराज को मार्ग में थक जाने के कारण नींद आ गई थी । अतः वह नींद को छोड़कर मदजल से उत्पन्न कीचड़ वाले शयनीय स्थान से सहसा उठ खड़ा हुआ । मद-गन्ध के कारण मद की कीचड़ पर भौंरे मँडरा रहे थे । हाथी के सहसा उठने पर वे भौंरे उसकी टूट कर गिरी हुई सांकल के समान शोभित हुए ॥ ३१ ॥

आयस्तः सुरसरिदोघरुद्धवर्त्मा
सम्प्राप्तुं वनगजदानगन्धिरोधः ।
मूर्धानं निहितशिताङ्कुशं विधुन्वन्
यन्तारं न विगणयाञ्चकार नागः ॥ ३२ ॥

अन्वयः—वनगजदानगन्धिरोधः सम्प्राप्तुम् आयस्तः सुरसरिदोघरुद्धवर्त्मा नागः निहितशिताङ्कुशम् मूर्धानं विधुन्वन् यन्तारं न विगणयांचकार ।

विग्रहः—वनस्य गजस्य दानं = वनगजदानम्, तस्य गन्धोऽस्यास्तीति रोषः यस्य सः = वनगजदानगन्धिरोधः । सुराणाम् सरित् = सुरसरित् तस्याः ओघेन

११२	किरातार्जुनीयम्

रुद्धम् वर्त्म यस्य सः = सुरसरिदोघरुद्धवर्त्मा। निहितः शितः अङ्कुशो यस्मिन्, तम् = निहितशिताङ्कुशम्।

अर्थः— वनगजदानगन्धरोधः = वनकरिमदगन्धिरोधः, परकूलम् इत्यर्थः। सम्प्राप्तुम् = गन्तुम्। आयस्तः = उत्सुकः। सुरसरिदोघरुद्धवर्त्मा = गङ्गाप्रवाह-रुद्धमार्गः। नागः = गजः। विहितशितांकुशम् = दत्ततीक्ष्णसृणिम्। मूर्धानं = मस्तकम्। विधुन्वन् = कम्पयन्, रोषादिति भावः। यन्तारम् = हस्तिपकम्। न विगणयाञ्चकार = न विगणयामास।

कोषः— 'अङ्कुशोऽस्त्री सृणिः स्त्रियाम्'। इत्यमरः।

हिन्दी— दूसरा हाथी गङ्गा के विशाल तट को जो कि जंगली हाथियों के मदजल से सुगन्धित था, पहुँचने के लिए उत्सुक हो रहा था। परन्तु गङ्गा के प्रवाह के कारण उसका मार्ग रुका हुआ था, अतएव महावत के द्वारा तीक्ष्ण अंकुश मारने पर वह केवल अपना शिर हिलाकर महावत की बात न मानना प्रकट कर रहा था॥ ३२॥

---

आरोढुः समवनतस्य पीतशेषे साशङ्कम् पयसि समीरिते करेण।
सम्मार्जन्नरुणमदस्रुती कपोलौ सस्यन्दे मद इव शीकरः करेणोः॥ ३३॥

अन्वयः— समवनतस्य करेणोः करेण पीतशेषे पयसि आरोढुः साशङ्कम् समीरिते शीकरः अरुणमदस्रुती कपोलौ सम्मार्जन् मद इव सस्यन्दे।

विग्रहः— पीतस्य शेषे = पीतशेषे। अरुणे मदस्रुती ययोस्तौ = अरुणमदस्रुती। आशङ्कया सहितं = साशङ्कम्।

अर्थः— समवनतस्य = (जलपानार्थम्) आनतपूर्वकायस्य। करेणोः = हस्तिन्याः। करेण = शुण्डेन। पीतशेषे पयसि = पानशिष्टे जले। आरोढुः = हस्तिपकात्। साशङ्कम् = सभयम्। समीरिते = क्षिप्ते सति। शीकरः = अम्बुकणः। अरुणमदस्रुती = अरुणमदधारयुक्तौ। कपोलौ = गण्डस्थलौ। सम्मार्जन् = प्रमृजन्। मद इव = मदसदृशः। सस्यन्दे = सुस्राव। अत्रोपमाऽलङ्कारः।

कोषः— 'करेणुरिभायां स्त्री नेभे' इत्यमरः।

हिन्दी— आगे की ओर झुके हुए (जल पीते समय) हाथी ने सूंड से जल पीकर बचे हुए जल को महावत से डरकर अपने ऊपर उड़ेल लिया। उस जल के कण (बिन्दु) मद से अरुण बने हुए हाथी के दोनों गालों पर से मद के समान टपकने लगे॥ ३३॥

सप्तमः सर्गः । ११३

आघ्राय क्षणमतितृष्यतापि रोषादुत्तीरं निहितविवृत्तलोचनेन ।
सम्पृक्तं वनकरिणां मदाम्बुसेकैर्नाचेमे हिममपि वारि वारणेन ॥३४॥

अन्वयः—अतितृष्यता अपि क्षणम् आघ्राय रोषाद् उत्तीरं निहितविवृत्तलोचनेन वारणेन हिमम् अपि वनकरिणां मदाम्बुसेकैः सम्पृक्तं वारि न आचेमे ।

विग्रहः—निहिते विवृत्ते लोचने यस्य तेन = निहितविवृत्तलोचनेन । वनस्य करिणस्तेषां = वनकरिणाम् । मदस्याऽम्बूनि, तेषां सेकैः = मदाम्बुसेकैः ।

अर्थः—अतितृष्यता अपि = अतितृषामतापि । क्षणम् = मुहूर्तम् । आघ्राय = घ्रात्वा । रोषात् = क्रोधात् । उत्तीरं = परतीरे । निहितविवृत्तलोचनेन = धृतघूर्णितनयनेन । वारणेन = गजेन । हिमम् = शीतम् । अपि । वनकरिणां = वनगजानाम् । मदाम्बुसेकैः = मदजलवारामिः । सम्पृक्तम् = संसिक्तम् । वारि = जलम् । न आचेमे = न पीतम् ।

कोषः—‘कुञ्जरो वारणः करी’ इत्यमरः ।

हिन्दी—उस सेना का कोई हाथी प्यास से अत्यन्त व्याकुल होकर भी वन-गजों के मद से मिश्रित जल को क्षण भर सूंघ कर गङ्गा नदी के दूसरे तट की ओर क्रोध से घूरने लगा । उसने शीतल होते हुए भी मद-सिक्त जल को नहीं पिया ॥ ३४ ॥

प्रश्च्योतन्मदसुरभीणि निम्नगायाः क्रीडन्तो गजपतयः पयांसि कृत्वा ।
किञ्जल्कव्यवहितताम्रदानलेखैरुत्तेरुः सरसिजगन्धिभिः कपोलैः ॥ ३५ ॥

अन्वयः—क्रीडन्तः गजपतयः निम्नगायाः पयांसि प्रश्च्योतन्मदसुरभीणि कृत्वा किञ्जल्कव्यवहितताम्रदानलेखैः सरसिजगन्धिभिः कपोलैः उत्त्तेरुः ।

विग्रहः—गजानां पतयः = गजपतयः । प्रश्च्योतद्भिः मदैः सुरभीणि = प्रश्च्योतन्मदसुरभीणि । किञ्जल्कैः व्यवहिताः ताम्राः दानलेखाः येषु तैः = किञ्जल्कव्यवहितताम्रदानलेखैः । सरसि जातानि सरसिजानि तेषां गन्धिभिः = सरसिजगन्धिभिः ।

अर्थः—क्रीडन्तः = विहरन्तः । गजपतयः = मत्तकरिणः । निम्नगायाः = गङ्गायाः । पयांसि = जलानि । प्रश्च्योतन्मदसुरभीणि = क्षरन्मदगन्धीनि । कृत्वा = विधाय । किञ्जल्कव्यवहितताम्रदानलेखैः = केसरतिरोहितताम्रमदराजिभिः । सर-
८ कि०