मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

कौमारिलात्मा 147

अतिसंकोचविस्तारौ पुत्तिकाहस्तिदेहयोः । अन्तराभवसंचारः तज्ज्ञानाज्ञानकारणे ॥ यद्वियोजितमात्राणामङ्गानां स्फुरणं तु तत् । अभिघातप्रेरितेन वायुनेत्यवधार्यते ॥ दीपप्रभायास्संकोचविकासौ दर्शनान्मतौ । यद्वांशांरम्भनाशाभ्यामुपपत्तिस्तयोर्भवेत् ॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुष इति ये च श्रुतिस्मृती । सूक्ष्मग्रहणयोग्यत्वतत्परे इति बुध्यताम् ॥ अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्षेति यद्वचः । द्वैपायनीयं तदपि काव्यशोभानिबन्धनम् ॥ गीतादिषु हि तेनैव वर्णिताऽनेकरूपतः । सर्वत्र गतता तस्मात् आत्मानो विभवः स्थिताः 9 ननु चैवं व्योमवत्स्यात् ऐकात्म्यमिति चेन्न तत् सुखदुःखव्यवस्थातो नानेति प्रथितं हि तत् ॥ जन्ममृत्याद्यनियमात् पुंसां च बहुतोदिता । सर्वे समानदेशास्स्युरस्पर्शा हि यतस्त्विमे ॥ चैतन्यमात्रात्मकत्वाद्यविभागनिबन्धनः । ऐकात्म्यव्यवहारः स्यात् ततश्चोपनिषत्स्वपि ॥ यथा शरीरमात्रेऽपि मातृगर्भात्मवर्तिनाम् । सुखादीनां व्यवस्थैवं सर्वत्रैषा भविष्यति ॥

148 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके देशव्याप्त्या यदीष्येत सुखादेरुपभोग्यता । ततो दोषः प्रसज्येत योग्यभोगे त्वदुष्टता ॥ 10 चलनादिक्रियाहीनोऽप्यसौ कर्तृत्वमात्रतः । देशान्तरप्रापणादिक्रियार्होऽतो न निष्क्रियः ॥ कर्तैव चाश्रयः तस्य कर्माप्यत्रैव च स्थितम् । अत एव स्थितं ह्येतत्कर्तृत्वं सर्वकर्मसु ॥ यदि स्वसमवैतैव शक्तिरिष्येत कर्मणाम् । तद्विनाशे ततो न स्यात्कर्तृस्था तु न नश्यति । कथमन्यत्रान्यशक्तिः समवैतीति चेत् शृणु । अत्यन्तभेदाभावो हि यागदानक्रियात्मनोः ॥ शक्तिः कार्यानुमेयत्वाद्यद्गतैवोपयुज्यते । तद्गतैवाभ्युपेतव्या स्वाश्रयाऽन्याश्रयाऽपिवा ॥ तादर्थ्येन हि शेषत्वं नाश्रयाश्रयिभावतः । राजार्थौपयिकं नित्यमुष्ट्रो वहति कुङ्कुमम् ॥ आत्माश्रिताङ्गपूर्वाणामेकार्थसमवायतः । प्रधानैस्सह संबन्धात् न तेषां पुरुषार्थता ॥ अर्थापत्तेरिहापूर्वं पूर्वमेकं प्रतीयते । ततस्तत्सिद्धये भूयस्स्यादपूर्वान्तरप्रमा ॥ प्रमाणवन्त्यदृष्टानि कल्प्यन्ते सुबहून्यपि । अदृष्टशतभागोऽपि न कल्प्यो ह्यप्रमाणकः ॥

प्राभाकरात्मा 11 आवृत्तिभिर्यथाऽध्याये संस्कारो भवति क्रमात् । वाक्यावयवरूपेण तथाऽपूर्वं भविष्यति ॥ नैकरूपैव भावानामभिव्यक्तिः प्रतीयते । आत्मस्थोन्मीलनं तेन व्यक्तिरस्य भविष्यति ॥ सर्वावाप्तिसमर्थो वा प्रकृत्याऽऽत्मा सदेष्यते । कश्चित्तु प्रतिबन्धोऽस्य कर्मभिस्सोऽपनीयते ॥ एवं विभुत्वं कर्तृत्वं भोक्तृत्वं तत्समर्थता । भाट्टसिद्धान्तानुरोधादात्मनामिह दर्शितम् ॥ (34) प्राभाकरात्मा. 1 आत्मतत्त्वं प्रकरणपञ्चिकायां निरूपितम् । श्रीमच्छाालिकनाथेन तत्त्वालोकेऽस्य संग्रहः ॥ बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो भिन्न आत्मा विभुर्ध्रुवः । नानाभूतः प्रतिक्षेत्रं अर्थवित्तिषु भासते ॥ भोक्ता च भोगायतनं भोगसाधनमेव च । भोग्यं भुक्तिरिति ह्यत्र भोक्ता त्वात्मेति निश्चितः॥ शरीरं भोगायतनं इन्द्रियं भोगसाधनम् । भोग्यं सुखादिकं भुक्तिः वेदनेति च विश्रुता ॥ आसु पञ्चविधास्वर्थतत्त्वं परिसमाप्यते । जरायुजं चाण्डभवं स्वेदजं च त्रिधा मतम् ॥

150 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके उद्भिज्जं दैवमिति च द्विविधं तैर्न हीष्यते । इमशाने जायते वृक्ष इत्यादिस्त्वर्थवादगीः ॥ 2 प्रकाशरूप एवात्मा न स्वयं स्वस्य गोचरः । न परोक्षो न चाध्यक्षोऽपरोक्ष इति निर्णयः ॥ अतश्च मोक्षे दृषदा तौल्यमापाद्यते परैः । संवित्तिफलभागिन्यप्यात्मनीष्टा न कर्मता ॥ गन्तृवत्, परगामित्वं फलस्यास्ति विशेषणम् । आत्मा विषयसंवित्तेर्गोचरः सर्वदा ततः ॥ संवित्त्युपायोपरमे सन्मात्रं स्वापवन्मतः । विशेषोऽभिमतः कैश्चिदात्मनां स्वापमोक्षयोः ॥ संवित्तिवत्स्वतस्सिद्धमात्मानमपरे विदुः । निरूपकत्वाश्रयत्वयुता विषयता हि सा ॥ प्रकाशैकस्वरूपत्वात् स्वतो वा परतोऽपि वा । प्रकाशांशानपेक्षत्वं केचिदत्र प्रचक्षते ॥ घटादयो ह्यप्रकाशस्वरूपाः तदपेक्षिणः । विषयव्यपदेश्यास्स्युः आत्मा सर्वविलक्षणः ॥ प्रकाशतत्त्वनिष्कर्षः वासनैकनिबन्धनः । सौगतानां रीतिरन्या तार्किकाणां विलक्षणा ॥ देहादिव्यतिरिक्तत्वयुक्तयः प्राक्प्रपञ्चिताः । न विशेषः विशेषांशस्त्वियानन्यत्र विस्तरः ॥

बादरायणात्मा 19 3 जयन्तन्यायमञ्जर्यां गुरूणामात्मनिर्णयः । कृतः तस्यापि सारांशसंक्षेपात्किंचिदुच्यते ॥ गुरूणामपरोक्षोऽसावात्मा चापरसाधनः । चितिशक्तिस्वभावश्च तस्यैषा विवृतिर्यथा ॥ आत्मा ज्ञानेन जन्येन न चकास्ति घटादिवत् । अपितु स्वत एवासौ संविद्वदवगम्यते ॥ अनेककारकाधीनाऽप्येषा संवित्करोति तम् । आत्मानमेव ज्ञातारं चित्स्वभावोऽतएव सः ॥ संवित्तयैव संवेद्या यथा संवित्तथैव च । स्याद्ग्राहकतयैवात्मा ग्राह्यः ग्राह्यतया न तु ॥ तयोः प्रकाशयोर्मध्ये परोक्षो ज्ञानलक्षणः । व्यापारो जायते तस्य फलं संवित्तिरिष्यते ॥ द्वैरूप्यचोदना यैषा कर्तृता कर्मतेति च । नात्मन्यस्मिन् पक्ष इति दृश्यते न्यायमञ्जरी ॥ अहंप्रत्ययकर्तृत्वेनैव सिद्धिरिहात्मनः । अहंप्रत्ययकर्मत्वेनैवेत्याहुः कुमारिलाः ॥ (35) बादरायणात्मा 1 यत्तु लोकायतः प्राह देहान्न व्यतिरिच्यते । आत्मेति तत्र प्रत्युक्तमाचार्यैर्बादरायणैः॥

152 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके एक आत्मन इत्यादिसूत्रेष्विति हि भाषितम् । श्रीशङ्करादिभिः यत्तत्सारांशोऽत्रावधार्यताम् ॥ यो मन्येतात्मधर्माणां देहभावे तु भावतः । शरीरधर्मतां सोऽसौ देहभावेऽप्यभावतः ॥ अतद्धर्मत्वमेवैषां किं न मन्येत बुद्धिमान् । अपिचैते देहधर्मवैलक्षण्यान्न देहगाः ॥ ये तु रूपादयो धर्माः यावद्देहं भवन्ति ते । प्राणचेष्टादयो न स्युः मृतावस्थे शरीरके ॥ देहधर्मश्च रूपादिः परैरप्युपलभ्यते । नत्वात्मधर्मश्चैतन्यस्मृत्यादिरिति भाव्यताम् ॥ किंच जीवति देहेऽस्मिन्त्येषां भावोऽवगम्यते । असत्यभावो निश्चेतुं तेषां नैव हि शक्यते ॥ कदाचित्पतितेऽप्यस्मिन् देहे देहान्तराश्रयात् । अनुवृत्तिर्भवेदात्मधर्माणामिति शङ्क्यते ॥ न निवर्तयितुं शक्या सहसा विपरीतधीः । इति संशयमात्रेण परपक्षो निषिद्ध्यते ॥ 2 किंच भूतेभ्य उत्पत्तिमिच्छन् धीमन्निदर्शनः । किमात्मकं पुनरिदं चैतन्यं मन्यते भवान् ॥ नहि भूतचतुष्केभ्यः किंचित्त्वं विलक्षणम् । भवान् प्रत्येति येनैतज्जायेत मदशक्तिवत् ॥

बादरायणात्मा 153 तच्चानुभवनं भूतभौतिकानां मतं यदि । विषयत्वात्तर्हि तेषां न तद्धर्मत्वमश्नुते ॥ न ह्यग्निरुष्णः स्वात्मानं दहतीत्युपगम्यते । शिक्षितस्सन्न हि नटः स्वस्कन्धमधिरोक्ष्यति ॥ अतः क्रिया विरुद्धैषा स्वात्मनीति श्रुतं बुधैः । रूपादिभिः स्वस्वरूपं विषयीक्रियते न हि ॥ नह्येवं भूतधर्मेण सता चैतन्यवस्तुना । भूतभौतिकवस्तूनां विषयीकरणं भवेत् ॥ भूतभौतिकवस्तूनि बाह्यान्याध्यात्मिकानि च । तच्चैतन्येन विषयीक्रियन्त इति सम्मतम् ॥ अतो यथैवोपलब्धेः सद्भावोऽभ्युपगम्यते । व्यतिरेकोऽप्येवमस्याः विषयेभ्योऽभ्युपेयताम् ॥ उपलब्धिस্বরূপोऽसावात्मेत्यस्माभिरिष्यते । तस्मात्तथाविधो ह्यात्मा सिद्धो देहविलक्षणः ॥ उपलब्धेरैकरूप्यान्नित्यत्वमपिचात्मनः । अहं वस्त्विदमद्राक्षमिति प्रत्यभिसन्धितः ॥ स्मृतीच्छाद्युपपत्तेश्च विज्ञानं क्षणिकं न सः । 3 युक्त्यन्तरं पुनरिदं वस्तुतस्त्ववधार्यताम् ॥ यथोपलब्धिर्भवति दीपादौ सति साधने । नैतावता दीपधर्मः सोपलब्धिर्भविष्यति ॥ M.R. 20

154 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके तथैव सति देहेऽस्मिन् साधने धीर्भविष्यति । न भविष्यत्यसति च न स्याद्देहगता ततः ॥ देहेनापि नचात्यन्तमुपयोगोऽत्र दृश्यते । निश्चेष्टेऽपिच देहेऽस्मिन् दृश्यन्ते स्वाप्रसंविदः ॥ तस्माद्देहातिरिक्तत्वमनवद्यं तथाऽस्तिता । इत्यात्मचिन्ता युक्तिस्था विज्ञेया बादरायणी ॥ चैत्रस्तारक्ष्वीं स्वप्ने तनुमास्थाय बुध्यते । मानुषीमात्मनः पश्यन् तनुं तदुभयानुगम् ॥ आत्मानमनुसंधत्ते स्वयं देहविलक्षणम् । सर्वलोकप्रसिद्धोऽयं प्रत्ययोऽप्यवमृश्यताम् ॥ (36) वेदान्तात्मा. 1 अथ सर्वार्थसिद्धयुक्तः वैदिकात्मविनिर्णयः । विलिख्यते सुनिष्पन्नः विस्तरोऽन्यत्र दृश्यताम् ॥ मनुष्योऽहं कृशः स्थूलः इत्यादिसार्वलौकिकः । अभेदप्रत्ययोऽह्यस्ति नीलो घट इतीदृशः ॥ मम देहोऽप्यहमिमं जानामीत्यादिभेदधीः । अपिह्यस्ति मम क्षेत्रमित्यादिप्रत्ययो यथा ॥ लोके भेदेऽप्यभेदेन प्रत्ययो दृश्यते यथा । सेयं ज्वाला तथाचायो दहतीत्यादिलक्षणः ॥

तथा भेदप्रत्ययोऽपि ह्यभेदेऽपिच दृश्यते । चन्द्रद्वयं घटमठाकाश इत्यादिलक्षणः ॥ बलाबलव्यवस्थायां कर्तव्यायां प्रसज्यते । सर्वत्राप्रामाण्यशङ्का यथा चैषाऽवधार्यताम् ॥ निर्वापितारोपितवत् ज्वालैक्यप्रत्ययस्थले । सादृश्यसाद्देश्यमुखदोषाणां संभवो यथा ॥ अयःपिण्डस्थलेऽन्योन्यव्यतिहारधियामपि । हेतुर्विलक्षणो योगः यथा स्यात्प्रकृते तथा ॥ साद्देश्यसंसर्गमुखदोषसद्भावशङ्कया । स्यादभेदप्रत्ययोऽप्रामाण्यशङ्काकलङ्कितः ॥ तथा भेदप्रत्ययोऽपि शिलापुत्रस्य देहवत् । राहोश्शिरोवदैक्यस्याग्रहणाद्वा भवेदिति ॥ तादृशाप्रामाण्यशङ्काकलङ्कान्न विमुच्यते । घटस्यात्मेत्यादिवत्तु ममात्मेत्यन्यथा भवेत् ॥ 2 एवंच नित्यशास्त्रोत्थसंप्रदायानुसारतः । भेदधीः प्रबला नान्येत्याहुश्शास्त्रैकलोचनाः ॥ यथा चन्द्रे यथा सूर्ये परिमाणाल्पविभ्रमः । दिङ्मोहादिभ्रमश्चैव तलमालिन्यविभ्रमः ॥ एवंलक्षणकस्सर्वश्शास्त्रेणैव निवार्यते । तथा शास्त्रानुग्रहेण बलाबलविनिर्णयः ॥

156 मानमेयरहस्यश्लोकवार्त्तिके ततः स्वतो वा युक्त्या वा योगदर्शनतोऽपिवा । आत्मनः सिद्धिरित्याहुः इति देहात्मसंग्रहः ॥ (37) आर्हतात्मा. 1 आर्हतानामात्मतत्त्वं प्रागेव सुनिरूपितम् । तदेवचात्माऽध्यायेऽस्मिन् अन्यूनत्वाय चिन्त्यते देहेन्द्रियमनःप्राणधीभ्योऽन्योऽनन्यसाधनः । स्वयंप्रकाशप्रत्यक्षसिद्ध आत्मेति निर्णयः ॥ आत्मा चैतन्यरूपस्स्यात्परिणामी करोति च । साक्षाद्भोक्ता स्वीयदेहसमानपरिमाणवान् ॥ प्रतिक्षेत्रं विभिन्नश्च विचित्रश्चाप्यनन्तकः । स च पौद्गलिकादृष्टसंयुतः पुरुषार्थभाक् ॥ आत्मतत्त्वं तु सहजचिद्रूपपरिणामवत् । आवृतिप्रक्षयादेषः सार्वज्ञ्यैकरसः स्वयम् ॥ ज्ञानाद्भिन्नो नचाभिन्नः भिन्नाभिन्नः कथंचन । ज्ञानं पूर्वापरीभूतं सोऽयमात्मेति कीर्तितः ॥ उपादेयं परं ज्योतिरुपयोगैकलक्षणः । उपयोगः कर्मणैकीभूतस्यास्य विवेचनम् ॥ 2 औदयश्चौपशमिकः क्षायिकः पारिणामिकः । एते जीवस्य चत्वारः भावाः पर्यायलक्षणाः ॥

आर्हतात्मा 157 स स्यादौदयिको भावः यः कर्मोदयलक्षणः । स चौपशमिको भावः यः कर्मोपशमात्मकः ॥ स एव क्षायिको भावः यस्स्यात् मोक्षपदाभिधः । स पारिणामिको भावः सहजः चित्स्वभावता ॥ समनस्कोऽमनस्कश्च स जीवो द्विविधो मतः । संज्ञिनस्समनस्काः स्युः अमनस्काः त्रसाः स्थिराः गुणपर्यायवद्द्रव्यं तत्रस्थाः निर्गुणाः गुणाः । चैतन्यसुखदुःखाद्याः पर्यायगुणलक्षणाः ॥ 3 सत्कर्मपुद्गलाः पुण्यं पापं तस्य विपर्ययः । पूरयन्ति गलन्तीति पुद्गला इति निर्णयः ॥ धर्मः प्रवृत्तिहेतुः स्यादधर्मः स्थितिकारणम् । अधर्मे गलिते धर्मः स्यादूर्ध्वगतिसाधनम् ॥ आत्मनश्चलनं योगः तेन कर्म पुमानयम् । आदत्ते सलिलं विष्वक् तप्तायःपिण्डवत् सदा ॥ तदेव पौरुषं ज्योतिः इन्द्रियेभ्यस्स्रवत्सदा । स्पृशच्च विषयान् तद्धीरूपेण परिणाम्यदः ॥ स चास्रवः, तस्य धीरैः कर्तव्यस्संवरस्सदा । आस्रवस्स्रोतसो द्वारं संवृणोतीति संवरः ॥ इति मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके प्रमेयकाण्डे प्रथमः परिच्छेदः

अथ प्रमेयकाण्ड द्वितीय परिच्छेद प्रारम्भः. (38) धर्मधर्मिभाववादः. 1 अथ मीमांस्यते धर्मधर्मिभावे विदां मतम् । सर्वेषां च विवादानां प्रायशोऽत्रैव विश्रमः ॥ सदसत्कार्यवादो वा नित्यानित्यविकल्पना । क्षणास्थिरविवादश्च सृष्टिप्रळयकल्पना ॥ द्वैताद्वैतविवादश्च मोक्षवादोऽपि तादृशः । तदुपायविवादो वा वादेऽस्मिन् पर्यवस्यति ॥ अद्रव्यवादिनः केचित्केचिद्द्रव्यैकवादिनः । तदैक्यवादिनः केचित् केचित्तद्भेदवादिनः ॥ भेदाभेदं वदन्त्यन्ये केचित्सन्मात्रवादिनः । असन्मात्रविदः केचित् तेषां भावोऽवमृश्यताम् । 2 स्पर्शादीन् जगतो धातून् पञ्च वैभाषिका विदुः शब्दात्मनश्चतुर्ष्वेव केचिदित्यपरेऽब्रुवन् ॥ स्पर्शाद्येकद्वित्रिचतुस्स्वभावानपरे विदुः । निर्धर्मका निराधाराः न चेत्स्यादनवस्थितिः ॥ धर्मोपकारशक्तीनां भेदे तास्तस्य किं यदि । नोपकारस्ततस्तासां, तथा स्यादनवस्थितिः ॥ 158

धर्मधर्मिभाववादः 159 नानोपाध्युपकाराङ्गशक्त्यभिन्नात्मनो ग्रहे । सर्वात्मनोपकार्यस्य को भेदस्स्यादनिश्चितः ॥ एकोपकारके ग्राह्ये नोपकारास्ततोऽपरे । दृष्टे तस्मिन्नदृष्टेऽपि तद्ग्रहे सकलग्रहः ॥ त्वगाद्येकैकेन्द्रियस्य ग्राह्या इत्यपि तत्स्थितिः । तेषां पुञ्जः प्रपञ्चोऽयं संबन्धस्यानवस्थितेः ॥ क्षीणानि चक्षुरादीनि रूपादिष्वेव पञ्चसु । न षष्ठमिन्द्रियं द्रव्यग्राहकं विद्यते बहिः ॥ तत्र धर्मातिरेकेण धर्मिणोऽनुपलम्भनात् । संघातमात्र एवायं गवादिस्स्यादनादिवत् ॥ सिद्धे ज्ञानसुखादीनां गुणत्वे गुणिकल्पना । न तु तत्सिद्धमस्माकं तावन्मात्रोपपत्तितः ॥ एत एव विशेषैकवादिनोऽद्रव्यवादिनः । प्रायो वैभाषिका एते यथाच वनवादिनः ॥ ३ अथ केचन सन्मात्रं विदुः तत्तु स्वलक्षणम् । तदेतत्सर्वसामान्यसहमित्यपि तैः स्मृतम् ॥ द्रव्यं गुणः कर्म जातिः नाम चेत्यपि पञ्चधा । विकल्प्यते वासनया वस्तुभावेन तद्यथा ॥ गोविन्दो वेणुमान् श्यामः गोपोऽयं गायतीत्यपि । प्रतीतिर्व्यवहारश्च वर्तते न तु वस्तुतः ॥

60 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके एकस्यार्थस्वभावस्य प्रत्यक्षस्य सतस्स्वयम् । कोऽन्यो न दृष्टो भागस्स्यात् यः प्रमाणैः परीक्ष्यते॥ स्वलक्षणः स प्रत्यक्षः निर्विकल्पकगोचरः । इत्याहुस्ते हि सन्मात्रवादिनः धर्मिवादिनः ॥ सामान्यवादिनश्चापि तथैवापोहवादिनः । बाह्याद्वैतिन इत्येवं कथ्यन्ते बहुरूपतः ॥ भेदे धर्मिस्वरूपे तु भ्रमः क्वापि न संभवेत् । धर्मरूपेऽनवस्था स्यात् अन्योन्याश्रयताऽपि वा ॥ भेदकाग्रहणे भेदो न गृह्येत कथंचन । तस्य चाग्रहणे सोऽपि न गृह्येतेति संग्रहः ॥ अभावस्य यथा देशकालाद्यैः सिद्धिरन्यथा । तथा रूपादिवस्तूनां किं न स्यात्सिद्धिरन्यथा ॥ साधारणोऽथान्यथा वा संबन्धो धर्मधर्मिणोः । आद्ये सकलसांकर्यं अन्त्ये भेदो न सिद्ध्यति ॥ आधाराधेयभावोऽपि न भेदे व्यवतिष्ठते । स्वभावात्रियमश्चेत्स्यात् स्वभावादेव चैकता ॥ 4 सौत्रान्तिकानां सिद्धान्तः प्रायेणायमिति स्थितः। द्रव्याद्रव्यैक्यसिद्धान्तस्त्वथ कापिलसम्मतः ॥ वस्तुजातं प्रतीत्यैव व्यवस्थाप्यं हि सर्वशः । धर्मी धर्मः प्रतीयेते नातोऽन्यतरनिह्नवः ॥

धर्मधर्मिभाववादः 1 कार्यकारणयोर्द्रव्यगुणयोः कर्मकर्मिणोः । जातिव्यक्त्योरभेदोऽयं सम्मतोऽयुतसिद्धयोः ॥ धर्मत्वादथ कार्यत्वात् संयोगाप्राप्त्यसंभवात् । संवित्त्युत्पत्तिसत्तानां भेदेनानवभासनात् ॥ धर्मोऽसौ धर्म्यभिन्नस्स्यादिति सांख्यव्यवस्थिति कथंचिदाश्रितत्वादिः स्यात्तु भेदविवक्षया ॥ यथेह कानने सन्ति तिलका इति गीस्तथा । 5 वैशेषिकादयः केचिद्भेदमेकान्ततो विदुः ॥ प्रतीतिं व्यवहारं च प्रमाणं तेऽपि मन्वते । दर्शनस्पर्शनाभ्यां चाप्येकार्थग्रहणादिति ॥ अबाधिता प्रत्यभिज्ञा धर्म्यभावे हि दुर्घटा । धर्माभावः पट्वपटुप्रत्ययानुपपत्तितः ॥ पीतशङ्खभ्रमादेश्चाप्ययोगान्न हि संभवी । स एवच तदैवान्यैः शुक्लत्वेनोपलभ्यते ॥ अधिष्ठानस्य कार्त्स्न्येन भानेऽभाने च न भ्रमः भाताभाताकृतिर्भिदा कथं निर्धर्मके भवेत् ॥ आविर्भावतिरोभावधर्मकेष्वनुयायि यत् । तद्धर्मि यत्र वा ज्ञानं प्राग्धर्मग्रहणाद्भवेत् ॥ ग्राह्यभेदे ग्राहकाणां भेदस्स्यादन्यथापुनः । अन्योन्यसंश्रयापत्त्या विजयी मध्यमागमः ॥ M.R. 21

162 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके वेद्यहेतुफलाकारैः भिन्नैरेका समेति धीः । तथा बाह्येऽपि दृष्टत्वात् युगपत्क्रमशोऽपिवा ॥ प्रतिसंबन्ध्यनेकत्वं यथा नैकस्य बाधकम् । तथा संबन्ध्यनेकत्वं नाश्रयैकत्वबाधकम् ॥ अनादाविह संसारे पूर्वपूर्वोपदॆशतः । शिक्ष्यमाणाः पुनर्बालाः व्युत्पद्यन्ते तथातथा ॥ सर्वोऽपि भेदो युगपत्सहसैवोपलभ्यते । सेनावनसभातारामण्डलादिविभागवत् ॥ आगन्तुकोऽथवाऽवस्था धर्मो मिथ्येति न क्षमः । जननादेश्च मिथ्यात्वे नित्यत्वं वाऽथ तुच्छता ॥ नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वाऽहेतोरन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावानां कादाचित्कत्वसंभवः ॥ अस्तीहीति प्रतिज्ञाने नास्तीहीत्युत्तरं क्षमम् । प्रवृत्तिभिर्विशिष्टार्था बालमूकादिधीरपि ॥ 6 ननु निर्धर्मको धर्मः उत वा स्यात्सधर्मकः । आद्येऽभिलपनं न स्यात् अन्त्ये स्यादनवस्थितिः॥ केचिद्धर्माः धर्मिणः स्युः स्वान्यनिर्वाहकाः परे । गोत्वादिनिष्कर्षशब्दे धर्मी धर्मविशेषकः॥ सत्त्वं प्रामाणिकत्वाख्यं प्रमेयत्वं च वाच्यता । पदार्थत्वादिकं सर्वैः स्वस्ववृत्तीति सम्मतम् ॥

धर्मधर्मिभाववादः 163 घटकुड्यवदन्यत्वेऽनन्यत्वे तु स्वरूपवत् । न गुणस्य गुणत्वं स्यादित्यसत्त्वोक्तिबाधतः ॥ दृष्यादन्यदनन्यद्वा दूषणं नतु दूषणम् । गर्दभादिवदन्यत्वे,ऽनन्यत्वे दूषणीयवत् ॥ सामान्यं वा विशेषं वा वादी नाङ्गीकरोति चेत् । भ्रान्तिबाधौ हि न स्यातां कुत्र किं केन साध्यते ॥ द्रव्यं सत्त्वमथाद्रव्यमसत्त्वमिति शाब्दिकम् । असत्त्वेन मृषात्वं स्यादद्रव्यस्येति चेन्न तत् ॥ असत्त्वं सत्त्वभिन्नत्वं द्योतकत्वादि तन्मतम् । नतु तुच्छं यतश्चार्थक्रियाकारित्वमिष्यते ॥ 7 भेदाभेदे हेतवो ये कीर्तिताः धर्मधर्मिणोः । अभेदधीः प्राक्, परतश्चैकशब्दानुविद्धधीः ॥ सामानाधिकरण्यं च मत्वर्थीयविनाकृतम् । सहोपलम्भनियमः इत्याद्याः, तत्र चोच्यते ॥ नाभेदधीः प्राग्वैशिष्ट्यात् धर्म्यैक्यादेकतामतिः । मत्वर्थीयः पृथक्सिद्धे सहभावोऽपि भेदकः ॥ तदिहाभिन्नधीर्भिन्ने भ्रान्तिः ज्वालैक्यबुद्धिवत् । अभिन्ने भेदधीश्चैवं स्याच्चन्द्रद्वित्वबुद्धिवत् ॥ धर्मधर्मिस्वरूपैक्ये स्यान्नान्यतरधीः क्वचित् । सहधीश्च क्वचिन्न स्यात् सम्मतैक्ये यथा घटे ॥

सहस्रशस्सुप्रयोगास्सन्त्येव ह्यौपचारिकाः । तत्त्वं विनिश्चाययितुं अज्ञानां तैर्न शक्यते ॥ भेदाग्रहादिकारित्वात् धर्मत्वाद्देशसाम्यतः । परिमाणैक्यतश्चेत्याद्यसारं सांख्यकल्पितम् ॥ बाधासिद्ध्यन्यथासिद्धिर्व्यभिचारादिविप्लुताः । हेतवस्तद्विदामेव जुगुप्सामात्रहेतवः ॥ यत्तु भेदे स्वरूपादिविकल्पः तत्र कथ्यते । यद्बुद्धौ यत्र यद्भ्रान्तिः न स्यात्, सा तत्र तद्विदा ॥ अभेदेऽपि स्वरूपादिविकल्पानुपपत्तयः । भेदे यथा तथैव स्युः समाधिश्चोभयोस्समः ॥ 8 तस्माद्धर्मश्च धर्मी च निरपेक्षौ परस्परम् । विवादानवकाशस्स्यादभावे धर्मधर्मिणोः ॥ क्व वा विधीयते किंवा साध्यं किं किंच साधनम् । कः पक्षः कश्च दृष्टान्तः सर्वं खल्विह दुर्घटम् ॥ इदमित्थंत्वयो किंचिद्यदि केनापि भज्यते । इदं नास्तीति वाचोऽपि भङ्गोऽन्यतरभङ्गतः ॥ विसंवादादिसाध्येषु विकल्पत्वादिहेतवः । व्याकुलाः पक्षहेत्वादिबाधाबाधविकल्पतः ॥ व्यवहारो हि जगतो भवत्यालम्बने क्वचित् । न तत्सामान्यतो नास्ति कथंता तु परीक्ष्यते ॥

धर्मधर्मिभाववादः 165

सामान्यनिश्चितार्थेन विशेषे तु बुभुत्सिते । परीक्षा वर्तते स्वेष्टप्रमाणोत्पादनात्मिका ॥ संबन्धेऽनुपपत्तिर्या वृत्तित्वे याऽपि तादृशी । स्वीयकार्यविरोधेन सा नात्रोत्प्रेक्षितुं क्षमा ॥ वासनावशतस्सर्वनिर्वाहे शून्यता वरम् । इष्टप्रसक्तिरितिचेदनिष्टं तेऽस्तिवा नवा ॥ नास्ति चेन्नैव दूष्योऽन्योऽप्यस्ति चेत्तत्प्रसज्यते । इष्टानिष्टाविभागस्तु तिरश्चामपि दुर्वचः ॥ भेदमात्रापह्नवस्तु स्वक्रियायां विरुध्यते । न विरोधस्य संत्यागी लौकिको नाप्यलौकिकः ॥ ९ अथ भेदाभेदवादसारांशोऽत्रावधार्यताम् । अर्हत्पातञ्जलकुमारिलप्रभृतिसम्मतः ॥ यदि ह्येकान्ततो भिन्नं विशेष्यात्स्याद्विशेषणम् । स्वानुरूपां सदा बुद्धिं विशेष्ये जनयेत्कथम् ॥ स्फटिकादौ तु लाक्षादिस्वरूपा या मतिर्भवेत् । अव्युत्पन्नस्य सा मिथ्या व्युत्पन्नानां हि भेदधीः ॥ न तु जात्यादिनिर्मुक्तं वस्तु दृष्टं कदाचन । तद्विवेकेन वा तानि लाक्षादिस्फटिकादिवत् ॥ तत्रापि चेन्न दृश्येत भेदः कैश्चित्कदाचन । रक्तादिबुद्धिसम्यक्त्वं विनिवार्येत केन वा ॥

166 | मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

नानिष्पन्नस्य संबन्धो निष्पत्तौ युतसिद्धता । तथाच सति संबन्धे हेतुः कश्चिन्न विद्यते ॥ समवायवियोगाच्च विश्लेषस्स्यात्परस्परम् । तत्कॢप्तावव्यवस्था स्यात्तस्यतस्यान्यसंगतेः ॥ अथ तस्यात्मरूपत्वान्नान्यसंबन्धकल्पना । अभेदात्समवायोऽस्तु स्वरूपं धर्मधर्मिणोः ॥ अतो जात्यादिरूपेण धर्मी यद्गृह्यते नरैः । पाररूप्यं न तस्यास्तीत्यप्रामाण्यं न युज्यते ॥ यो ह्यन्यरूपसंवेद्यः संवेद्येतान्यथापुनः । स मिथ्या नतु तेनैव यो नित्यमवभासते ॥ अत्यन्तभिन्नताऽस्माभिः नैव कस्यचिदिष्यते । सर्वे हि वस्तु रूपेण भिद्यते न परस्परम् ॥ सर्ववस्तुषु बुद्धिश्च व्यावृत्यनुगमात्मिका । तेन नात्यन्तभेदोऽपि स्यात्सामान्यविशेषयोः ॥ तस्मात्सास्नादिमत्स्वेव गोत्वं यस्मात्तदात्मकम् । तादात्म्यमस्य कस्माच्चेत्स्वभावादिति गम्यताम् ॥ स्वरूपसत्त्वमात्रेण नच किंचिद्विशेषणम् । स्वबुद्ध्या रज्यते येन विशेष्यं तद्विशेषणम् ॥ अस्ति ह्यालोचनं ज्ञानं प्रथमं निर्विकल्पकम् । बालमूकादिविज्ञानसदृशं शुद्धवस्तुजम् ॥