मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

धर्मधर्मिभाववादः 163 घटकुड्यवदन्यत्वेऽनन्यत्वे तु स्वरूपवत् । न गुणस्य गुणत्वं स्यादित्यसत्त्वोक्तिबाधतः ॥ दृष्यादन्यदनन्यद्वा दूषणं नतु दूषणम् । गर्दभादिवदन्यत्वे,ऽनन्यत्वे दूषणीयवत् ॥ सामान्यं वा विशेषं वा वादी नाङ्गीकरोति चेत् । भ्रान्तिबाधौ हि न स्यातां कुत्र किं केन साध्यते ॥ द्रव्यं सत्त्वमथाद्रव्यमसत्त्वमिति शाब्दिकम् । असत्त्वेन मृषात्वं स्यादद्रव्यस्येति चेन्न तत् ॥ असत्त्वं सत्त्वभिन्नत्वं द्योतकत्वादि तन्मतम् । नतु तुच्छं यतश्चार्थक्रियाकारित्वमिष्यते ॥ 7 भेदाभेदे हेतवो ये कीर्तिताः धर्मधर्मिणोः । अभेदधीः प्राक्, परतश्चैकशब्दानुविद्धधीः ॥ सामानाधिकरण्यं च मत्वर्थीयविनाकृतम् । सहोपलम्भनियमः इत्याद्याः, तत्र चोच्यते ॥ नाभेदधीः प्राग्वैशिष्ट्यात् धर्म्यैक्यादेकतामतिः । मत्वर्थीयः पृथक्सिद्धे सहभावोऽपि भेदकः ॥ तदिहाभिन्नधीर्भिन्ने भ्रान्तिः ज्वालैक्यबुद्धिवत् । अभिन्ने भेदधीश्चैवं स्याच्चन्द्रद्वित्वबुद्धिवत् ॥ धर्मधर्मिस्वरूपैक्ये स्यान्नान्यतरधीः क्वचित् । सहधीश्च क्वचिन्न स्यात् सम्मतैक्ये यथा घटे ॥

सहस्रशस्सुप्रयोगास्सन्त्येव ह्यौपचारिकाः । तत्त्वं विनिश्चाययितुं अज्ञानां तैर्न शक्यते ॥ भेदाग्रहादिकारित्वात् धर्मत्वाद्देशसाम्यतः । परिमाणैक्यतश्चेत्याद्यसारं सांख्यकल्पितम् ॥ बाधासिद्ध्यन्यथासिद्धिर्व्यभिचारादिविप्लुताः । हेतवस्तद्विदामेव जुगुप्सामात्रहेतवः ॥ यत्तु भेदे स्वरूपादिविकल्पः तत्र कथ्यते । यद्बुद्धौ यत्र यद्भ्रान्तिः न स्यात्, सा तत्र तद्विदा ॥ अभेदेऽपि स्वरूपादिविकल्पानुपपत्तयः । भेदे यथा तथैव स्युः समाधिश्चोभयोस्समः ॥ 8 तस्माद्धर्मश्च धर्मी च निरपेक्षौ परस्परम् । विवादानवकाशस्स्यादभावे धर्मधर्मिणोः ॥ क्व वा विधीयते किंवा साध्यं किं किंच साधनम् । कः पक्षः कश्च दृष्टान्तः सर्वं खल्विह दुर्घटम् ॥ इदमित्थंत्वयो किंचिद्यदि केनापि भज्यते । इदं नास्तीति वाचोऽपि भङ्गोऽन्यतरभङ्गतः ॥ विसंवादादिसाध्येषु विकल्पत्वादिहेतवः । व्याकुलाः पक्षहेत्वादिबाधाबाधविकल्पतः ॥ व्यवहारो हि जगतो भवत्यालम्बने क्वचित् । न तत्सामान्यतो नास्ति कथंता तु परीक्ष्यते ॥

धर्मधर्मिभाववादः 165

सामान्यनिश्चितार्थेन विशेषे तु बुभुत्सिते । परीक्षा वर्तते स्वेष्टप्रमाणोत्पादनात्मिका ॥ संबन्धेऽनुपपत्तिर्या वृत्तित्वे याऽपि तादृशी । स्वीयकार्यविरोधेन सा नात्रोत्प्रेक्षितुं क्षमा ॥ वासनावशतस्सर्वनिर्वाहे शून्यता वरम् । इष्टप्रसक्तिरितिचेदनिष्टं तेऽस्तिवा नवा ॥ नास्ति चेन्नैव दूष्योऽन्योऽप्यस्ति चेत्तत्प्रसज्यते । इष्टानिष्टाविभागस्तु तिरश्चामपि दुर्वचः ॥ भेदमात्रापह्नवस्तु स्वक्रियायां विरुध्यते । न विरोधस्य संत्यागी लौकिको नाप्यलौकिकः ॥ ९ अथ भेदाभेदवादसारांशोऽत्रावधार्यताम् । अर्हत्पातञ्जलकुमारिलप्रभृतिसम्मतः ॥ यदि ह्येकान्ततो भिन्नं विशेष्यात्स्याद्विशेषणम् । स्वानुरूपां सदा बुद्धिं विशेष्ये जनयेत्कथम् ॥ स्फटिकादौ तु लाक्षादिस्वरूपा या मतिर्भवेत् । अव्युत्पन्नस्य सा मिथ्या व्युत्पन्नानां हि भेदधीः ॥ न तु जात्यादिनिर्मुक्तं वस्तु दृष्टं कदाचन । तद्विवेकेन वा तानि लाक्षादिस्फटिकादिवत् ॥ तत्रापि चेन्न दृश्येत भेदः कैश्चित्कदाचन । रक्तादिबुद्धिसम्यक्त्वं विनिवार्येत केन वा ॥

166 | मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

नानिष्पन्नस्य संबन्धो निष्पत्तौ युतसिद्धता । तथाच सति संबन्धे हेतुः कश्चिन्न विद्यते ॥ समवायवियोगाच्च विश्लेषस्स्यात्परस्परम् । तत्कॢप्तावव्यवस्था स्यात्तस्यतस्यान्यसंगतेः ॥ अथ तस्यात्मरूपत्वान्नान्यसंबन्धकल्पना । अभेदात्समवायोऽस्तु स्वरूपं धर्मधर्मिणोः ॥ अतो जात्यादिरूपेण धर्मी यद्गृह्यते नरैः । पाररूप्यं न तस्यास्तीत्यप्रामाण्यं न युज्यते ॥ यो ह्यन्यरूपसंवेद्यः संवेद्येतान्यथापुनः । स मिथ्या नतु तेनैव यो नित्यमवभासते ॥ अत्यन्तभिन्नताऽस्माभिः नैव कस्यचिदिष्यते । सर्वे हि वस्तु रूपेण भिद्यते न परस्परम् ॥ सर्ववस्तुषु बुद्धिश्च व्यावृत्यनुगमात्मिका । तेन नात्यन्तभेदोऽपि स्यात्सामान्यविशेषयोः ॥ तस्मात्सास्नादिमत्स्वेव गोत्वं यस्मात्तदात्मकम् । तादात्म्यमस्य कस्माच्चेत्स्वभावादिति गम्यताम् ॥ स्वरूपसत्त्वमात्रेण नच किंचिद्विशेषणम् । स्वबुद्ध्या रज्यते येन विशेष्यं तद्विशेषणम् ॥ अस्ति ह्यालोचनं ज्ञानं प्रथमं निर्विकल्पकम् । बालमूकादिविज्ञानसदृशं शुद्धवस्तुजम् ॥

धर्मधर्मिभाववादः 167 व्यावृत्तिरनुवृत्तिर्वा तदानीं नानुभूयते । तयोराधारभूता तु व्यक्तिरेवावसीयते ॥ महासामान्यमन्यैस्तु द्रव्यं सदिति चोच्यते । सामान्यविषयत्वं च प्रत्यक्षस्यैवमाश्रितम् ॥ विशेषास्तु प्रतीयन्ते सविकल्पकबुद्धिभिः । ते च केचित्प्रतिद्रव्यं केचिद्बहुषु संश्रिताः ॥ पूर्वोक्तादेव तु न्यायात्सिद्धयेदत्रावयव्यपि । तस्याप्यत्यन्तभिन्नत्वं न स्यादवयवैस्सह ॥ व्यक्तिभ्यो जातिवच्चैष न निष्कृष्टः प्रतीयते । कैश्चिदव्यतिरिक्तत्वं कैश्चिच्च व्यतिरिक्तता ॥ दूषिता साधिता वापि नच तत्र बलाबलम् । कदाचिन्निश्चितं कैश्चित् तस्मान्मध्यस्थता वरम् ॥ ततोऽन्यानन्यते तस्य स्तो न स्तश्चेति कीर्त्यते । तस्मात्स्याच्चित्रवत्सर्वं मृषैव त्वेकरूपता ॥ तदभिन्नादभिन्नस्य तदभेदो न हीष्यते । रसरूपादिभेदस्य विनिपातः प्रसज्यते ॥ वस्त्वनेकान्तवादाच्च न संदिग्धाप्रमाणता । ज्ञानं संदिह्यते यत्र तत्र न स्यात्प्रमाणता ॥ इहानेकान्तिकं वस्त्वित्येवं ज्ञानं सुनिश्चितम् । संदिग्धैकान्तवादो हि स्यात्क्लैब्यैकनिबन्धनः ॥

इदं कौमारिलमतमुक्तं तादात्म्यलक्षणम् । पातञ्जलार्हदादीनां सिद्धान्तोऽप्ययमेव हि ॥ अत्रैव च क्वचित्कांचिद्विशेषं परिगृह्य ये । प्रवृत्ता मतभेदास्ते सन्ति वेदान्तिनामपि ॥ सत्यासत्यविभागेनाविरोधं केचिदूचिरे । प्रतीत्यैव विरोधस्य पराहतिरितीतरे ॥ परे विप्रतिपद्यन्ते प्रतीतावेव तादृशि । तत्त्वं देवो विजानाति चित्रा मानुषशेमुषी ॥ (३९) द्रव्यवादः. 1 द्रव्यादिव्यवहारेषु विकल्पोऽथ प्रदर्श्यते । न द्रव्यं नाम वस्त्वस्ति वस्तुत्वेऽपि गुणादितः ॥ नातिरिक्तं पृथक्त्वेऽपि न प्रत्यक्षं तदिष्यते । प्रत्यक्षेऽपि विकल्पोऽयमिति वादः प्रवर्तते ॥ उपलम्भे विश्रमोऽतः तत्रापि शपथोक्तयः । एवं प्रकारस्सर्वत्र विचारः सौगताहृतः ॥ गुणे कर्मणि सामान्ये विशेषादौ प्रवर्तते । विवर्तवासना काचिन्महती तैस्समाश्रिता ॥ तामेवाश्रित्य कतिचित् स्वंस्वं सिद्धान्तमभ्यधुः । तद्विवर्तपदार्थेऽपि विकल्पो विविधोऽस्ति हि ॥

द्रव्यवादः 169 तुच्छं विवर्त्तमपरेऽथानिर्वाच्यं विदुः परे । अन्यथात्वं विदुः केचित् साधारण्यं विदुः परे ॥ २ ख्यातिवादे पुनस्तत्त्वमेतस्य स्फुटमग्रतः । द्रव्यं नित्यं ब्रह्म तत्त्वं परमार्थं च सन्मतम् ॥ इति ब्रह्मविदः प्राहुः अत्रच श्लोकवार्तिकम् । महासामान्यमन्यैस्तु द्रव्यं सदिति भाषितम् ॥ शब्दाद्वैतविदः शब्दं द्रव्यमित्यभिमन्वते । कालाद्वैतविदः कालं द्रव्यमेकमुदैरयन् ॥ स्याद्वादिनां तु सिद्धान्ते त्वेतत्स्याद्द्रव्यलक्षणम् । अनागतपरिणामावस्थं द्रव्यमितीर्यते ॥ तद्वर्त्तमानपर्यायं भाव इत्याभिधीयते । द्रूयन्ते यानि पर्यायैः पर्यायैर्वा द्रवन्त्यपि ॥ द्रव्याणि तानि निर्दिष्टान्यद्रव्याणि द्विधा पुनः । आगन्तवः स्युः पर्यायाः सहजास्स्युर्गुणा इति ॥ सांख्यानां सकलं द्रव्यं अनेकान्तविदामपि । वैशेषिकादिसिद्धान्ते द्रव्यं धर्मितया स्थितम् ॥ गुणकर्मादिधर्माणामिति पूर्वं निरूपितम् । मूर्तं द्रव्यं विदुः केचित् परिणामीति केचन ॥ द्रव्यं शक्तिमदित्येके ह्यद्रव्यं नहि शक्तिमत् । यथा शक्तिरशक्तैवं अद्रव्यं स्वान्यसाधकम् ॥ M.R. 22

अवस्थाधारता द्रव्यमिति स्वायंभुवादयः । आगन्तुकापृथक्सिद्धधर्मोऽवस्थेति कीर्त्यते ॥ स्फुरद्द्रव्यमिळद्धर्मोऽवस्थेत्येके विदुर्बुधाः । अवस्थातद्वतोर्भेदाभेदं तु बहवो विदुः ॥ द्रव्यं नित्यमवस्थास्स्युरनित्या इति भाषितम् । पातञ्जले महाभाष्ये सुवर्णमकुटादिवत् ॥ ३ एवं गुणपदं कर्मपदाद्यमपि दृश्यते । वस्तुमात्रे संप्रयुक्तं कथं तत्त्वव्यवस्थितिः ॥ तस्माद्वस्तुव्यवस्थायां व्यवहारा न चेशते । प्रयोगाल्पत्वभूयस्त्वनिर्णयः प्राज्ञदुश्शकः ॥ तस्माद्विरुद्धसंस्कारशिक्षितानां मनीषिणाम् । अन्योन्यं प्रत्यवस्थाने व्यवहारान्न निर्णयः ॥ अतएव हि शब्दानां सर्वेषां सर्वशक्तताम् । सर्वात्म्यवादिनः प्राहुः व्यवस्थां सहकारिभिः ॥ सहकारिविकल्पस्तु वासनामनुवर्तते । अतश्च वासना सर्वमिति सौगतनिर्णयः ॥ ४ वासनानां तु वैचित्र्यं वस्तुवैचित्र्यमूलकम् । वैचित्र्यं चापि वस्तूनां स्वभावादिति तद्विदः ॥ एवंविधाऽपि काचित्स्याद्वासनेति च सौगताः । साऽपि बाह्यार्थनिष्ठेति विदुर्बाह्यार्थवादिनः ॥

गुणवादः 171 एवंविधविचारे तु प्रतिष्ठा कुत्र शाश्वती । इति संचिन्त्य मध्यस्थाः सम्प्रदायमुपाश्रयन् ॥ सर्वेऽपि हि स्वोपलम्भं वदन्त्यखिलसाक्षिकम् । तथाच लोकानुभवोऽप्येवमेवेति सम्भ्रमात् ॥ तेन वादी स्वोपलम्भं भ्रमबुद्ध्या त्यजेदपि । त्रासितोऽपि बुधैरेवं न बिभेति विशुद्धधीः ॥ भवन्ति बहवः क्लीबाः अचलो यस्स बुद्धिमान् । इत्यतो वादभेदोऽपि सत्त्वाशयवशानुगः ॥ (40) गुणवादः. 1 गुणाः प्रधानं सांख्यानां त्रयस्सत्त्वादिलक्षणाः । अप्रधानं याज्ञिकानां मतं द्रव्यादिलक्षणम् ॥ शक्त्यादयो गुणाः प्रोक्ता ह्यर्थशास्त्रविशारदैः । शोभादयो गुणास्त्विष्टाः काव्यालङ्कारवेदिभिः ॥ शुक्लादयो गुणाः केचित्तार्किकैः परिभाषिताः । दोषप्रतिद्वन्दितया गुणास्स्युस्सर्वसम्मताः ॥ रज्ज्वादिकं तु संघातं वस्त्वस्ति गुणशब्दितम् । तस्मात्सामान्यतो दृष्टौ वस्तुमात्रं गुणो मतः ॥ तथैव सर्वशब्दो हि वस्तुमात्रे प्रयुज्यते । तथापि पारिभाषिक्या वृत्त्या शास्त्रे व्यवस्थितिः॥

गुणे द्रव्यव्यपेक्षेऽपि द्रव्येऽपि गुणकाङ्क्षिणि । अन्योन्यनिरपेक्षे च गुणद्रव्ये प्रसिद्ध्यतः ॥ सर्वेषां वासना प्रायस्तर्कशास्त्रानुसारिणी । यतः पदार्थसंशुद्ध्यै शास्त्रमेतत्प्रवर्तितम् ॥ अतस्तदनुरोधेन गुणोद्देशोऽत्र गृह्यते । रूपं रसस्ततो गन्धस्स्पर्शस्संख्या ततः परम् ॥ परिमाणं पृथक्त्वं च संयोगस्तदनन्तरः । विभागश्च परत्वं चापरत्वं बुद्धिरेवच ॥ ततस्सुखं दुःखमिच्छा द्वेषो यत्नो गुरुत्वकम् । द्रवत्वस्नेहसंस्काराः शब्दोऽदृष्टं गुणा इमे ॥ न गुणानां पृथक्सत्ता व्याहारो द्रव्यसत्तया । इति केचित्तार्किकाश्च प्राहुरित्यपि दृश्यते ॥ स्वरूपमेव संबन्धः स स्वभावनिबन्धनः । इत्याहुर्गुणगुण्यायोस्समवायं द्विषन्ति ये ॥ विशेषसामान्यभेदात् गुणान् द्वेधा विदुर्बुधाः । सामान्यद्रव्यवृत्तित्वे सामान्यगुणेतेष्यते ॥ विशेषद्रव्यवृत्तित्वे तत्त्वं प्राहुः कुमारिलाः । रूपं गन्धो रसः स्पर्शः स्नेहस्सांसिद्धिको द्रवः ॥ बुद्ध्यादिभावनावन्ताश्च शब्दो वैशेषिका गुणाः । संख्यादिरपरत्वान्तः द्रवोऽसांसिद्धिकस्तथा ॥

गुणवादः 173 गुरुत्ववेगौ सामान्यगुणा इति हि तार्किकाः । अथ रूपादिस्तूनां विकल्पोऽप्यवधार्यताम् ॥ 2 चक्षुर्ग्राह्यः गुणो रूपं तत्सप्तविधमुच्यते । तार्किकैरिति सिद्धान्तः सर्वेषामेव विश्रुतः ॥ चित्रं रूपं नोपयन्ति मीमांसकविपश्चितः । अवयव्यतिरेके तु चित्रं रूपं मतं भवेत् ॥ भेदाभेदेऽप्यभेदे वा नोपगन्तव्यमेव तत् । अंशैरेवान्यथासिद्धेः नव्यैरप्येवमिष्यते ॥ मन्त्रशास्त्रे तु वस्तूनां रूपादिस्स्याद्विलक्षणः । विलक्षणो वैद्यशास्त्रे वेदान्तेऽपि विलक्षणः ॥ प्रत्यक्षेणापि बहुधा वैलक्षण्यं समीक्ष्यते । निर्वाहस्तूपदेशास्स्यादिति केचित्प्रचक्षते ॥ चित्रं यद्यतिरिक्तं स्यात् स्पर्शो गन्धः तथा रसः । एवमाद्याः किंनु चित्रा न भवेयुरितीवरे ॥ दुरालभादिवस्तूनां स्पर्शास्सन्ति विलक्षणाः । कस्तूरीप्रभृतीनां तु गन्धास्सन्ति विलक्षणाः ॥ एवं रसादिभेदाश्च सर्वानुभवसाक्षिकाः । व्यवहाराय सामान्यात्तीर्थकृद्भिर्विभज्यते ॥ अतिरिक्तं रूपमाहुः स्निग्धत्वं वर्णलक्षणम् । तथैव पिच्छिलत्वं च, स्याद्गुणान्तरमन्यथा ॥

174 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके नैल्यादयो गुणा विभ्व्यः एकैकव्यक्तिलक्षणाः । तेषामाश्रयभेदेन भेदधीरिति शाबराः ॥ 3 रसस्तु रसनाग्राह्यः स च षड्विध इष्यते । मधुरादिविभेदेन स्थूलदृष्ट्या बुधैरिह ॥ रसानां सूक्ष्मभेदस्तु सर्वज्ञस्यापि दुर्ग्रहः । इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यस्यान्तरं महत् ॥ तथापि न तदाख्यातुं सरस्वत्याऽपि शक्यते । इति दण्ड्यादयः प्राहुः विद्वद्रसिकशेखराः ॥ तदाश्रयविकल्पोऽपि विविधः परिदृश्यते । चिन्तनानलसाश्चापि सन्ति दुश्शकनिर्णयाः ॥ 4 घ्राणग्राह्यो गुणोगन्धः स च द्विविध इष्यते । सुगन्धश्चाथ दुर्गन्धः इत्यत्र तु विचार्यते ॥ तत्तदन्यविभेदेन विभागो न हि दुश्शकः । सूक्ष्मभेदाविवक्षा चेत् रूपादा सा प्रसज्यते ॥ सौगतादिप्रबन्धेषु विभागोऽस्ति विलक्षणः । विचाररसिकानां तु केवलं दिक्प्रदर्शनम् ॥ 5 स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्राह्यस्स च त्रिविध इष्यते । अनुष्णाशीतशीतोष्णभेदादिति हि तार्किकैः ॥ वह्निरुष्णो जलं शीतं समस्पर्शस्तथाऽनिलः । पृथिव्यपि तथैवेति सर्वैरभ्युपगम्यते ॥

गुणवादः 175 आयुर्वेदे शीतगुणो मारुतस्संप्रकीर्तितः । तच्चिकित्सानियत्यर्थमिति सर्वार्थसिद्धिकृत् ॥ संयोगभेद एवायं स्पर्श इत्यपरे विदुः । संबन्धवादे संयोगविचारेऽस्त्यस्य विस्तरः ॥ काठिन्यमार्दवाद्यास्स्युः स्पर्शा हि विविधा भुवि। तेषां संयोगरूपत्वे का शीताद्युपकारिता ॥ 6 सर्ववस्तुषु संख्याया व्यवहारो हि दृश्यते । तेन संख्याऽतिरिक्तोऽर्थः सा चैकत्वादिलक्षणा ॥ बहुत्वं नातिरिक्तं स्यात्किंतु त्रित्वादिलक्षणम् । इति प्राभाकराः प्राहुः अथ कौमारिलाः पुनः ॥ वैशेषिकादिवत्संख्यां गुण इत्यभिमन्यते । द्रव्य एवाहि दृश्यन्ते व्यवहारास्तु भूयसा ॥ संख्यायामपि संख्यायाः व्यवहारस्य दर्शनात् । अनवस्था प्रसज्येत यदि संख्याऽतिरिच्यते ॥ गुणादावपि संख्यायाः व्यवहारस्य दर्शनम् । एकार्थसमवायादिसंसर्गादन्यथा भवेत् ॥ अपेक्षा बुद्धिरेव स्यात्संख्या द्वित्वादिलक्षणा । अपेक्षाबुद्धिजन्यं तत् इति प्राञ्चः प्रचक्षते ॥ संघातः पुनरेकत्वमिति संख्यापलापिनः । ऐक्यं भेदाभावरूपमिति भूषणनिर्णयः ॥

स्वरूपभेद एव स्यात् द्वित्वाद्यपिच तन्मते । वस्तुतस्सर्ववस्तूनि संख्या ग्रसितुमर्हति ॥ वनादौ नियतापेक्षाबुद्ध्यभावेऽपि दृश्यते । बहुत्वं, न शतत्वादि, तद्बहुत्वातिरिक्कता ॥ इति श्रीधरसिद्धान्तः तत्र चोदयन् पुनः । सेनेयं महती याति सैषा सेना महत्तरा ॥ इत्यादिव्यवहारेण ह्यतिरेकं निषेधति । त्रित्वाद्येकाधिकरणं बहुत्वमिति शांकरः ॥ 7 एकत्वं त्वसहायत्वं मुख्यत्वं वाऽन्यतां जगुः । भावत्वेनैव वेद्यत्वात् अमुख्येष्वपि दर्शनात् ॥ स्वास्मिन्नप्यैक्यबुद्धेश्च त्रितयं नैक्यमिष्यते । संघातैक्यं तु राज्यादाविव स्यादौपचारिकम् ॥ तस्मादसंघातसंस्थमेकत्वं निरुपाधिकम् । अपेक्षाबुद्धिभेदैः स्यात् द्वित्वादीनां निराक्रिया ॥ इति सर्वार्थसिद्धौ हि वेदान्ताचार्यनिर्णयः । अभूदैक्यभ्रमो भेदादर्शनादिति वेदनात् ॥ ऐक्यं स्वसत्त्वमेवेति निरणैषुः परे बुधाः । स्वरूपादतिरिक्तं तत्पक्षयोरुभयोरपि ॥ यतः स्वरूपे ज्ञातेऽपि द्वित्वव्यामोहदर्शनम् । प्रामाणिकः स्वभावो यः तत्स्वरूपमिति स्थितम् ॥

आभिज्ञाग्राह्यमेकत्वमन्यत् तस्माद्विलक्षणम् । प्रत्यभिज्ञाग्राह्यमिति विपश्चिद्भिर्निरूपितम् ॥ देशकालादिभेदेन भेदो यस्तु प्रसज्यते । तद्विरोधैक्यमेतत्स्यादिति तल्लोकसाक्षिकम् ॥ तेनैव क्षणभङ्गं तं निरुन्धन्ति विपश्चितः । प्रत्यभिज्ञाविचारस्तु क्षणवादे प्रतिष्ठितः ॥ 8 मानव्यवहृतेर्हेतुः परिमाणमितीर्यते । महद्दीर्घमणु ह्रस्वमिति तत्स्याच्चतुर्विधम् ॥ परमाणुरणुः ज्ञेयः त्र्यणुकाद्यं महत् मतम् । द्व्यणुकं स्यादणु ह्रस्वं तदूर्ध्वं दीर्घमिष्यते ॥ विभुद्रव्याणि परममहान्तीति विनिर्णयः । परमाणौ विभौ चापि मानं नास्तीति केचन ॥ परिमाणं तु परितो भाववेष्टनलक्षणम् । तच्चापरिमितख्यातेः विभौ नास्तीति केचन ॥ देशव्याप्तिविशेषः स्यात् परिमाणमितीतरे । राज्यादिषु महत्त्वादिः देशसंबन्ध एवहि ॥ आर्जवेनैकदिग्योगो दीर्घतेत्येवमूह्यताम् । वक्रत्वं चतुरश्रत्वं कुण्डलत्वादिकं तथा ॥ परिमाणं हि परितो मानमित्यभिधीयते । आकाशधातुरेवायं स तुच्छ इति सौगताः ॥ M.R. 23

178 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके अणूनां स्यात्परिमितिराकाशमिततैव हि । तस्मादवच्छेदभेदान्महदित्यादिधीरिति॥ विभुत्वं तर्हि सर्वेषां स्यादित्यापाद्यते बुधैः । परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः ॥ सर्वप्रकारपरिमित्यभावो विभुतैव हि । सर्वोत्कृष्टपरीमाणं विभुत्वमिति केचन ॥ अवस्थैव परीमाणं प्रकृतेरिति कापिलाः । उपाधिभिः पार्श्वभेदः परमाणोरितींतरे ॥ स प्रदेशा निरंशोऽपि स्वभावादिति चार्हताः । उपाधीनामुपाधिश्चेत् भवेदेवानवस्थितिः ॥ 9 पृथक्त्वं भेद इत्यन्ये वैशिष्ट्यमिति केचन । परे वैधर्म्यमित्याहुः गुणान्तरमितीतरे ॥ अयमस्मात्पृथगिति प्रतीतेः भिन्न इत्यसौ । विलक्षणा प्रतीतिः स्यादित्याहुर्वृद्धतार्किकाः ॥ वैशिष्ट्यस्य पृथक्त्वे तु व्योम्नि शब्दविशेषिते । व्यवहारः पृथक्त्वेनापाद्यते प्रागपेक्षया ॥ वैधर्म्यस्य पृथक्त्वे तु पाकरक्ते घटे पुनः । श्यामाद्घटात्पृथगिति व्यवहारः प्रसज्यते ॥ पृथक्त्वं भेद एवेति नव्यतार्किकनिर्णयः । भेद एव पृथक्त्वं स्यात् भिन्नः पृथगसाविति ॥

गुणवादः 179

सामानाधिकरण्येन व्यपदेशो न विद्यते । पृथक्त्वं लक्षणं भेद इत्यनर्थान्तरं विदुः ॥ भेदोऽप्यसाधारणोऽसौ धर्म एवेति तात्त्विकाः । एकद्वित्रिपृथक्त्वादि संख्यावदिति निर्णयः ॥ वैशेषिकविशेषाणां पृथक्त्वेनान्यथा गतेः । नित्यानां निष्प्रमाणोऽयं विशेष इति वैदिकाः ॥ 10 अप्राप्तिपूर्विका प्राप्तिः संयोगस्सार्वलौकिकः । अबाधिता प्रतीतिश्च संयुक्त इति तद्वति ॥ नान्यथाऽवयवी सिद्धयेत् उत्पत्तिरपि पाकजा । न स्याच्च जगतः सृष्टिः तथा यन्त्रादिकल्पना ॥ आलानादिविनिर्माणं संसर्गश्चेन्द्रियार्थयोः । संबन्धो बीजजलयोः शौचाशौचव्यवस्थितिः ॥ न स्याच्छब्दोत्पत्तिरपि जगत्स्यादपि निश्चलम् । विभोर्न च्छिद्रमणुना नाणूनां विभुना च तत् ॥ यथाप्रमाणं संबन्धमात्रमेव तयोर्भवेत् । न विभज्यते गच्छद्भिः न विहन्ति गतिं च यत् ॥ अस्पर्शात्तथाभूतं विभु वाऽविभु वाऽस्तिहि । कौमारिलास्त्वजमपि संयोगं श्रोत्रशब्दयोः ॥ विभ्वोरिच्छन्ति तत्पक्षे स्याद्विभागोऽपि तादृशः । इत्याक्षेपस्तार्किकाणां नचेष्टापत्तिसंभवः ॥

विरोधस्य परित्यागप्रसङ्गादिति तात्त्विकाः । इति वैशेषिकाः प्राहुरेषा सौगतपद्धतिः ॥ असिद्धः क्षणभङ्गेन संयोगस्स्यात्सहेतुकः । स्याच्चाविरलदेशस्योत्पत्त्या वा सिद्धिरन्यथा ॥ तस्मात्संयोगसंबन्धो विकल्प इति ते विदुः । संबन्धतत्त्वापलापः प्राग्रूपं शून्यसंपदः ॥ नैरन्तर्यं त्वन्तरालाभावरस्संयोग एव चेत् । अभावस्स्यादसन् तुच्छः न कार्यं नापि कारणम् संयोगेऽन्तर्भावयन्ति पदार्थं कर्मलक्षणम् । केचिद्दार्शनिकाः केचित्तार्किकाः भूषणानुगाः ॥ संयोगमेव विषयविषयित्वं विदुः परे । द्रव्ययोरेव संयोगनियमं न प्रचक्षते ॥ अतीतेऽनागते चापि संयोगस्यास्ति संभवः । समकालिकयोरेव संयोग इति नेष्यते ॥ 11 संयोगयुक्तिरेवात्र विभागेऽपि विपर्ययात् । शक्याऽनुसंधातुमिति क्रियते नात्र विस्तरः ॥ संयोगाभावरूपश्चेद्विभक्त इति शेमुषी । भवेद्विज्ञानवादेन सर्वापह्नवसंभ्रमः ॥ विभागो यदि संयोगनाशः किं न विपर्ययः । मिथो विनिगमाभावे तूभयं चेह निर्भयम् ॥

गुणवादः 18 पूर्वसंयोगनाशश्चेदौत्तरो योग उच्यते । विभक्तसंयुक्ताधियां सांकर्यं दुर्निवारणम् ॥ 12 परत्वं चापरत्वं च दैशिकं कालिकं द्वयम् । आद्यं संयुक्तसंयोगभूयस्त्वाल्पत्वधीकृतम् ॥ कालिकं सूर्यचलनभूयस्त्वाल्पत्वधीकृतम् । भूयस्त्वाल्पत्वबुद्धी ते अपेक्षाबुद्धिसंज्ञिते ॥ ताभ्यामेवान्यथासिद्धिं तयोः केचिद्विदुर्बुधाः । बुद्धयधीने हि विज्ञानवादशङ्का प्रसज्यते ॥ विद्यावृत्ताभिजात्यादौ परताऽपरताऽपिच । गुणे गुणमजानाद्भिः अखिलैर्व्यपदिश्यते ॥ द्विपरत्वादयो न स्युः द्विपृथक्त्वादिवत्पुनः । नीलाविमौ द्वावितिवत् द्वाविमौ च पराविति ॥ सदाऽनवाधिकत्वेन प्रतीतेरिति गम्यताम् । द्वित्वैकार्थत्वतश्चापि तेषां स्यादन्यथागतिः ॥ परत्वादिगुणाभावे चाभावो देशकालयोः । तद्विस्तरः कालवादे स्थित इत्युपरम्यते ॥ 13 गुरुत्वमाद्यपतनासमवायितया गुणः । अतीन्द्रियं चाम्बुभूम्योः कल्प्यते किल तार्किकैः नव्यास्तन्नोपगच्छन्ति वस्त्वधोदेश एवहि । गुरुत्वबुद्धिविषयः ततस्स्यात्पतनादिकम् ॥

2 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके ततश्चांशप्रभेदः स्याद्गुरुत्वं ततएव हि । मारुतः पवते वायुः पोपवीतीति कथ्यते ॥ वह्निः ज्वलति सप्ताचिः जाज्वल्यत इतीर्यते । एवं जले च भूमौ च क्रियासमभिहारतः ॥ पततीति प्रयोगस्स्यात् अंशभेदनिबन्धनः । लघुत्वमतिरिक्तं च किंवा न स्याद्विभागवत् ॥ तिर्यगूर्ध्वाधोगुरूणीत्याहुः केचिद्दिधात्रयम् । तानि वाय्वग्निवारीणि क्रमादिह निदर्शनम् ॥ गुरुत्वातिशयोऽप्येषः यदाक्रमणमुच्यते । सांख्यैस्तमःकार्यभूतं गुरुत्वमभिधीयते ॥ पृथिवीजलवृत्त्येतत्पतनस्य प्रयोजकम् । तेजःपवनयोरूर्ध्वगतिहेतुर्लघुत्वकम् ॥ सत्त्वकार्यं ह्येषितव्यमिति तान्प्रत्युदीर्यते । अदृष्टकारितत्वोक्तिः पृथिव्यादावपीष्यताम् ॥ 14 आद्यस्यन्दनहेतुस्तु द्रवत्वमभिधीयते । सांसिद्धिकं द्रवत्वं स्यात् नैमित्तिकमथापरम् ॥ सांसिद्धिकं तु सलिले द्वितीयं क्षितितेजसोः । पृथिव्यां घृतजत्वादौ सुवर्णादौ च तेजसि ॥ मसृणत्वं तद्विशिष्टं गुरुत्वं स्यन्दयेज्जलम् । माषादिषु तथा दृष्टेः द्रवत्वं नातिरिच्यते ॥