मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

192 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके स्वशक्तौ व्यज्यमानायां प्रयत्नेन समीरिताः । अभ्राणीव प्रचीयन्ते शब्दाद्या इति तन्मतम् ॥ 2 निरोधोत्पत्तिधर्मं च शब्दं वस्त्वन्तरं परे । अनाश्रितं महाभूतसंक्षोभजनितं विदुः ॥ 3 शब्दस्यावयवास्सूक्ष्माः सन्ति केचन पुद्गलाः । तैर्वर्णो जायते तैश्च शब्दोऽन्योऽवयवी भवेत् ॥ स च क्रियाश्रयः स्पर्शगुणवान् त्वग्गोचरः । महत्त्वाणुत्वगुणवानुद्भवाभिभवाश्रयः ॥ स्वभूमेस्सोऽभिनिष्क्रम्य तिर्यगूर्ध्वमधोऽपि च । पुंसां श्रुत्यन्तरं चोपसर्पतीत्यार्हतं मतम् ॥ 4 अजस्रमूर्तिर्यश्शब्दः सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यते । व्यजनाद्वायुरिव सः स्वनिमित्तात्प्रतीयते ॥ स एव कैश्चित्कुशलैराकाश इति पठ्यते । इत्याहुरपरे शब्दसाक्षात्कारविचक्षणाः ॥ 5 अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् । विवर्ततेऽर्थभावेन स्फोटं तं मनुते हरिः ॥ शब्दब्रह्म यदेकं यच्चैतन्यं प्राणिनां तथा । इदं त्रिभुवनं सर्वं यत्परिणाम इत्यपि ॥ हलायुधोऽब्रवीदेवं तथाऽऽलंकारिका विदुः । देवतां कांचिदुद्दिश्य भक्त्या यो वक्ति किंचन ॥

शब्दवादः 193 तस्य दोषं न यत्किंचिन्मनसाऽपि विचिन्तयेत् । इति चोक्तं परमतभङ्गे भागे चतुर्दशे ॥ नादैराहितबीजायां अन्त्येन ध्वनिना सह। आवृत्तपरिपाकायां बुद्धौ शब्दोऽवधार्यते ॥ अप्रच्युतस्वभावस्य तत्त्वादेकस्य वस्तुनः । स विवर्तो विभक्तान्यरूपोपग्राहिता तु या ॥ भेदानुकारेणासत्या स्वाप्नार्थप्रतिभासवत् । तद्वाक्यपदवर्णादिभेदस्सर्वो विकल्पना ॥ 6 अनेकव्यक्त्यभिव्यङ्ग्या जातिः स्फोट इति स्मृता। वर्णाः पदानि वाक्यानि व्यक्तयो व्यक्तिहेतवः ॥ 7 कौष्ठ्यो बहिर्निस्सरति समीरण इति स्फुटम् । स गच्छन् सर्वतोदिक्कः स्तिमितानिलनोदनम् ॥ करोति कर्णाकाशे च प्रयाति श्रुतियोग्यताम् । स मूर्तः प्रसरन् मूर्तैः अपरैः प्रतिहन्यते ॥ कुड्यादिभिरतो नास्य श्रुतिर्व्यवहितात्मनः । इति वायुं तत्क्रियां वा शब्दं शिक्षाविदो विदुः ॥ वायो त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासीति नमोऽस्तु ते । इति शान्तिं तैत्तिरीयाः पठन्त्युपनिषन्मुखे ॥ 8 गन्धादिसहसंस्थानः पञ्चभूतेष्ववस्थितः । शब्दोऽभिव्यक्तिधर्मेति प्रसिद्धं कापिलं मतम् ॥ M.R. 25

194 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके 9 आकाशस्य गुणश्शब्दो यस्संयोगविभागजः । वर्णध्वन्यात्मकः गत्वगान्धारत्वादिजातिमान् ॥ उत्पन्नः को विनष्टः कः इति बुद्धेरनित्यता । तदेवौषधमित्यादितुल्यस्सोऽयमिति भ्रमः ॥ क्षणिकस्स्वसजातीयशब्दमारभते पुनः । तारङ्गान्मोकुलाद्वाऽपि न्यायादिति हि तार्किकाः ॥ 10 भगवानुपवर्षोऽपि मतान्येतान्यधिक्षिपन् । गौरित्यत्राथ कश्शब्दः इत्याद्याहेति शाबरम् ॥ वर्णात्मकास्तु ये शब्दा नित्यास्सर्वगतास्तथा । पृथग्द्रव्यतया ते तु न गुणाः कस्यचिन्मताः ॥ वर्णराशिः क्रमव्यक्तः पदमित्यभिधीयते । पदे न वर्णा भिद्यन्ते वर्णेष्ववयवा न च ॥ वाक्यात्पदानामत्यन्तं प्रविवेको न कश्चन । ह्रस्वोदात्तद्रुतत्वादिधर्माः व्यञ्जकसंस्थिताः ॥ अध्यस्ता अपि वर्णेषु प्रतीत्यौपयिका मताः । व्यञ्जकस्तु ध्वनिस्सोऽयं वायुर्वा तद्गुणोऽस्तु वा ॥ अभिव्यञ्जकनानात्वात् वर्णो नानेव लक्ष्यते । नेत्रवृत्तिविभेदेन वर्णस्तैमिरिकैरिव ॥ यथा तुरगदेहस्थो वेगः पुंसोऽर्थसिद्धये । ध्वनिधर्मोऽपि दीर्घादिः वर्णानामुपकारकः ॥

शब्दवादः 195 यथा सर्वगता जातिः पिण्डदेशैव गृह्यते । नच कात्स्न्र्यगृहीताऽपि पिण्डेऽन्यत्र न दृश्यते ॥ तथा सर्वगतश्शब्दः नाददेशेषु गृह्यते । कात्स्न्र्येन च गृहीतोऽपि पुनरन्यत्र गृह्यते ॥ पिण्डोऽभिव्यञ्जको जातेः वर्णस्य व्यञ्जको ध्वनिः। आश्रितानाश्रितत्वादिविशेषः क्वोपयुज्यते ॥ प्रतिभावाक्यवाक्यार्थवादाद्यनवकाशिनी । शब्दस्य नित्यता वर्णलक्षणस्यैव साध्यते ॥ 11 व्यवहारानादितायै सैषा कूटस्थनित्यता । प्रवाहतस्तु नित्यत्वं क्रमस्याभ्युपगम्यते ॥ क्रमस्य कालरूपत्वात् कालो नित्यो विभुस्ततः । क्रमोऽपि कूटस्थनित्य इति केचिद्विदुर्बुधाः ॥ शब्दत्वं परसामान्यमपरं स्वरतादिकम् । गत्वादिकं न सामान्यं एकव्यक्त्याख्यदोषतः॥ वर्णा एवावगम्यन्ते न पूर्वापरवस्तुनी । वर्णकारणभूता येऽवयवाः पूर्वशब्दिताः ॥ गत्वमत्वं चावयवी गोशब्दत्वं गणोऽपि वा । स्फोटश्चेति विकल्पाश्चापरशब्दविवक्षिताः ॥ प्रयोजनं तु यज्जात्या तद्वर्णादेव जायते । व्यक्तिलभ्यं तु नादेभ्यः इति गत्वादिधीः वृथा ॥

196 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके त्रिगुणः पौद्गलो वाऽयं आकाशस्याथवा गुणः । वर्णादन्योऽथ नादात्मा वायुरूपोऽर्थवाचकः ॥ पदवाक्यात्मकः स्फोटः सारूप्यान्यनिवर्तने । एतेषामस्त्वनित्यत्वं नास्माकं तेषु नित्यता ॥ प्रत्यभिज्ञा यदा शब्दे जागर्ति निरवग्रहा । अनित्यत्वानुमानानि सैव सर्वाणि बाधते ॥ नादेन संस्कृताच्छ्रोत्राद्यदा शब्दः प्रतीयते । तदुपश्लेषतस्तस्य बोधं केचित्प्रचक्षते ॥ नैव वा ग्रहणं तेषां शब्दे बुद्धिस्तु तद्वशात् । संस्कारानुकृतेः, यद्वत् महत्त्वाद्यवगम्यते ॥ 12 एवं सिद्धान्तयन्त्यत्र कुमारिलविपश्चितः । अपिचैते स्फोटवादे नैयायिकमतेऽपि नः ॥ व्यक्त्याकृतिकृतो भेदो यद्यप्येकान्ततो भवेत् । वर्णेषु, जैमिनेः पक्षः तथाऽपि न विरोत्स्यते ॥ नित्यत्वयत्नस्सर्वोऽपि गत्वादिषु भविष्यति । गकारादिवचस्त्वेतत्तेष्वेव न विरोत्स्यते ॥ इति स्पष्टं यतः प्राहुः युक्तिज्ञास्सरलाशयाः । अतस्तार्किकसिद्धान्तो नानिष्ट इति गम्यते ॥ कर्मैकं बुद्धिरप्येका जगत्येकस्सितो गुणः । वर्णोऽप्येको गकारादिरिति युक्तिर्गरीयसी ॥

शब्दवादः 197 शब्दनित्यत्ववादे हि विस्तरेण निरूपिता । तस्मात्सर्वेऽपि सिद्धान्ताः विश्रान्ताः किल युक्तिषु। 13 इति कौमारिलमतमथ प्राभाकराः पुनः । नभोगुणं ध्वनिं शब्दं वर्णं चापि प्रचक्षते ॥ 14 भर्तृमित्रस्तु वदति श्रोत्रं नाम न किंचन । ध्वनिजन्यो हि संस्कारः श्रोत्रमित्युच्यते त्विति॥ ध्वनिर्विषयसंस्कारं श्रोत्रसंस्कारमेव वा । करोति न तु संस्कारमात्रं श्रोत्रमितीतरे ॥ 15 श्रोत्रमप्राप्यकारीति प्राहुस्तथागताः पुनः । श्रोत्रवृत्तिश्शब्ददेशं गच्छतीति हि कापिलाः ॥ शब्दस्स्वभूमेर्निष्क्रम्य सर्पतीत्यार्हतं मतम् । स्वस्मिन् गृह्णाति संभूतमिति तार्किकपद्धतिः ॥ ध्वनयश्श्रवणग्राह्याः वर्णाः व्यज्यन्त इत्यपि । वर्णनित्यत्वसिद्धान्ते प्राहुर्मीमांसका बुधाः ॥ 16 वेदानित्यत्वभीत्यैव स्थाप्यते वर्णनित्यता । शब्दनित्यत्ववादस्थं वार्तिकं त्ववधार्यताम् ॥ स्थिते कूटस्थनित्यत्वे व्यवहारस्य नित्यता । कूटस्थेन विनैतेन न तस्यालम्बनं भवेत् ॥ प्रसिद्धत्वाद्दृते सर्वो व्यवहारो हि नेष्यते । तस्माद्वेदप्रमाणार्थं नित्यत्वमिह साध्यते ॥

198 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके नित्येषु सत्सु वर्णेषु व्यवहारात्क्रमोदयः । घटादिरचना यद्वत् नित्येषु परमाणुषु ॥ अणुकल्पाश्च वर्णांशाः न सन्त्यनुपलम्भनात् । द्रष्टव्यो विस्तरस्तत्र, चेत्कुतूहलशीलता ॥ तस्माच्छ्रोत्रग्राह्यतैव शब्दलक्षणमिष्यते । अर्थप्रत्यायकत्वं तु स्फोटवादिभिरुच्यते ॥ तत्रेतरैषां सिद्धान्तस्वान्तमित्थं विचिन्त्यते । वर्णानामेव वेदत्वे वाङ्मात्रं नित्यमापतेत् ॥ नहि वर्णाः स्वयं वेदाः वाक्यं तद्व्यपदेशभाक् । अस्वातन्त्र्यं तु संदर्भे स्यात्प्रवाहनिबन्धनम् ॥ तत्र प्रवाहनित्यत्वं संदर्भेऽपि समत्यजन् । तार्किका हीश्वरत्वं स्यात्तदानीं पुष्कलं त्विति ॥ (44) ध्वनिवादः. 1 एवं वर्णविकल्पोऽत्र संगृहीतः प्रमाणतः । अथ ध्वनिविकल्पोऽपि विद्वद्भिः श्रूयतां मुदे ॥ शब्दत्वं नाम सामान्यं ध्वनिमाहुः परे बुधाः । ध्वनिborder/नादश्च -> ध्वनिborder/नादश्च -> ध्वनिborder/नादश्च -> ध्वनिborder: ध्वनिborder -> ध्वनिborder -> ध्वनिनादश्च घोषश्चेत्यनर्थान्तरवादिनः ॥ अतएव हि संस्थासु दूरस्थैः श्रूयते ध्वनिः । न व्यञ्जनं न स्वरो वा न पदं वाक्यमेववा ॥

शब्दाः स्युस्तन्मते नूनं स्वरव्यञ्जनलक्षणाः । ततो विशेषसामान्यभा क्स्स्यात् ध्वनिशब्दयोः ॥ २ शब्दत्वव्याप्यसामान्यं ध्वनित्वं कतिचिद्विदुः । मतमेतत्तु बहुशो भवेत्तार्किकसम्मतम् ॥ ३ अनेकव्यक्त्यभिव्यङ्ग्या जातिः स्फोट इति स्मृता । शाब्दिकैः व्यक्तयस्तास्तु ध्वनित्वेन प्रकल्पिताः ॥ तन्मते ध्वनयो ज्ञेयाः स्वरव्यञ्जनलक्षणाः । ४ अनित्यस्फोटपक्षे तु ध्वनितत्त्वमिदं मतम् ॥ यः शब्दः प्रथमं जातः स स्फोट इति कीर्त्यते । तद्रूपप्रतिबिम्बावग्राहिणः सर्वतोमुखाः ॥ मन्दप्रदीपप्रकाशरूपभानक्रमेण ये । भासमानाः श्रुतिं वाणीं ध्वनयो विभजन्ति ते ॥ ५ स्फोटानित्यत्वपक्षे तु यस्संयोगविभागजः । स ध्वनिः तदभिव्यङ्ग्यः स्फोटो वर्णविभागशः ॥ ६ आदौ कारणतो जातः शब्दः कैश्चित् ध्वनिः स्मृतः। नादो द्वितीयादिशब्दः तद्व्यङ्ग्यः स्फोट इष्यते ॥ ७ तथाऽऽकाशगुणश्शब्दः ध्वनिस्स्यात् गौरवे मते । वर्णास्ते तदभिव्यङ्ग्याः तेऽप्याकाशगुणा मताः ॥ ८ वायुसंयोगादिरेव संयुक्तादिस्स एव वा । ध्वनिरित्याहुरपरे वायव्यध्वनिवादिनः ॥

200 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके यद्वा वायुगुणश्शब्दो ध्वनिनादपदाभिधः । पूर्वकल्पेऽतीन्द्रियस्स्यात् द्वितीये श्रुतिगोचरः ॥ 9 ध्वनिनादश्च घोषश्च वीणाघण्टादिभेदतः । प्रायेण व्यवहारेण विभिन्ना लोकविश्रुताः ॥ एवं ध्वनिविकल्पस्तु बहुधा प्रसमीक्ष्यते । शब्दनित्यत्वाधिकृतौ वाक्यपद्यां च विस्तृतः ॥ (45) अदृष्टवादः. 1 धर्माधर्मावदृष्टं स्याद्धर्मः स्वर्गादिसाधनम् । गङ्गास्नानादियागादेः व्यापारस्स तु कीर्तितः ॥ नाश्यस्त्वसौ कर्मनाशास्पर्शसंकीर्तनादिना । अधर्मो नरकादीनां हेतुर्निन्दितकर्मजः ॥ प्रायश्चित्तादिना नाश्यः जीववृत्ती त्विमौ गुणौ । संस्कारः पुंस एवेष्टः प्रोक्षणाभ्युक्षणादिभिः ॥ स्वगुणाः परमाणूनां विशेषाः पाकजा मताः । इमौ तु तत्त्वविज्ञानादपि क्वापि विनश्यतः ॥ अपूर्वं कर्मनिर्वर्त्यं वृद्धमीमांसका विदुः । 2 शाबरा ब्रुवते धर्मं कर्म यागादिलक्षणम् ॥ तस्मात्फले प्रवृत्तस्य यागादेश्शक्तिमात्रकम् । उत्पत्तौ वाऽपि पश्चादेः अपूर्वं न ततः पृथक् ॥

अदृष्टवादः 20 3 अपूर्व एव वाक्यार्थः नियोगः धर्मशब्दितः । इति प्राभाकराः प्राहुः ते वाच्यापूर्ववादिनः ॥ 4 कर्मजन्यो हि संस्कारः पुंसो बुद्ध्यादिवद्गुणः । तस्य चाफलसंयोगादवस्थितिरुपेयते ॥ स यागदानहोमादिजन्यो धर्मगिरोच्यते । ब्रह्महत्यादिजन्यस्तु सोऽधर्म इति कथ्यते ॥ इति कौमारिलाः प्राहुः ते कल्प्यापूर्ववादिनः । 5 सांख्याः पुनः प्राहुरन्तःकरणस्याचिदात्मनः ॥ बुद्धेः वृत्तिविशेषं तत् अदृष्टमिति कल्पितम् । 6 धर्मः स्यात् शाक्यभिक्षूणामदृष्टा चित्तवासना ॥ 7 धर्मत्वेन व्यपदिशन्त्यार्हताः पुण्यपुद्गलान् । विभुरूपं तत्तु तत्त्वान्तरं चेत्यपि कीर्त्यते ॥ 8 आराध्यदेवताप्रीतिरिति वैयासिकं मतम् । स च सर्वेश्वरस्यैव सङ्कल्प इति निर्णयः ॥ 9 विस्तरस्तस्य च पुनर्विवेकाय विलिख्यते । शास्त्रैकसमधिगम्यं श्रेयसस्साधनं तु यत् ॥ स धर्म इति जैमिन्याचार्यैर्लक्षणमुच्यते । तस्यैव शाबरो भाट्टो गौरवो निर्णयः कृतः ॥ द्रव्यक्रियागुणादीनां धर्मत्वं स्थापयिष्यते । तेषामैन्द्रियकत्वेऽपि न ताद्रूप्येण धर्मता ॥ M.R. 26

202 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके श्रेयस्साधनता ह्येषां नित्यं वेदात्प्रतीयते । ताद्रूप्येण च धर्मत्वं तस्मान्नेन्द्रियगोचरः ॥ कार्यमात्रे कारणं तत् अदृष्टमिति वैदिकाः । तत्र लोकायताः प्राहुः कुतोऽदृष्टं प्रकल्प्यते ॥ नित्यसत्त्वा भवन्त्येके नित्यासत्त्वाश्च केचन । विचित्राः केचिदित्यत्र तत्स्वभावो नियामकः ॥ वह्निरुष्णो जलं शीतं समस्पर्शस्तथाऽनिलः । केनेदं चित्रितं तस्मात् स्वभावाद्द्व्यवस्थितिः ॥ दृष्टेषु कारणेष्वेव सूक्ष्मो भेदः प्रकल्प्यताम् । किं धर्म्यन्तरक्लृप्त्येति तत्रेत्थं यौक्तिका विदुः ॥ 10 जगतो यच्च वैचित्र्यं सुखदुःखादिभेदतः । कृपिसेवादिसाम्येऽपि विलक्षणफलोदयः ॥ अकस्मान्निधिलाभश्च विद्युत्पातश्च कस्यचित् । क्वचित्फलमयत्नेऽपि यत्नेऽप्यफलता क्वचित् ॥ तदेतद्दुर्धटं दृष्ट्वा कारणाव्यभिचारिणः । तेनादृष्टमुपेतव्यमस्य किंचन कारणम् ॥ अदृष्टो भूतधर्मस्तु जगद्वैचित्र्यकारणम् । यदि कश्चिदुपैयेत को दोषः कर्मकल्पने ॥ संज्ञामात्रे विवादश्च तथा सत्यावयोर्भवेत् । भूतवद्भूतधर्मस्य नच दृश्यत्वसंभवः ॥

अदृष्टवादः 20. दृष्टश्च साध्वीसुतयोर्यमयोः तुल्यजन्मनोः । विशेषो वीर्यविज्ञानसौभाग्यारोग्यसम्पदाम् ॥ स्वाभाविकत्वं कार्याणां बहुधा सुनिराकृतम् । तस्मात्कर्मभ्य एवैष विचित्रजगदुद्भवः ॥ सापेक्षत्वादनादित्वात् वैचित्र्याद्विश्ववृत्तितः । प्रत्यात्मनियमाद्भुक्तेरस्ति हेतुरलौकिकः ॥ चिरध्वस्तं फलायालं न कर्मातिशयं विना । संभोगो निर्विशेषाणां न भूतैस्संस्कृतैरपि ॥ अथ स्यात्कर्मवैचित्र्यं कर्मान्तरकृतं यदि । अनवस्था स्वतः तस्माज्जगत्स्यादिति चेन्न तत् । कर्मणां शास्त्रतो ज्ञाता विचित्रफलशक्तता । दृष्टार्थेषु च वाक्येषु दृष्टा प्रत्यक्षतश्च सा ॥ तस्माद्दृष्टस्य कार्यस्य युक्ता कारणकल्पना । कारणस्य त्वदृष्टत्वे किं हेत्वन्तरचिन्तया ॥ हेत्वन्तरनिमित्तेऽपि कर्मवैचित्र्यकल्पने । संसारस्य ह्यनादित्वात्नानवस्था भयावहा ॥ शपता यत्कृतं पुण्यं शप्यमानमुपैति तत् । शप्यमानस्य यत्पापं शपन्तमुपगच्छति ॥ तथाच पुण्यः पुण्येन पापः पापेन कर्मणा । जायते जन्तुरित्येवं धर्मशास्त्रेषु पठ्यते ॥

204 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके 11 इति यौक्तिकसिद्धान्ते धर्मादिरनुमीयते । चोदनैकाधिगम्यत्वसिद्धान्ते किंचिदुच्यते ॥ विहितप्रतिषिद्धत्वे मुक्त्वाऽन्यत् न च कारणम् । धर्माधर्मावबोधस्य तेनायुक्ताऽनुमानगीः ॥ अनुग्रहाच्च धर्मत्वं पीडातश्चाप्यधर्मताम् । वदतो जपसीध्वादिपानादौ नोभयं भवेत् ॥ क्रोशता हृदयेनापि गुरुतल्पादिगामिनाम् । भूयान् धर्मः प्रसज्येत भूयसी ह्युपकारिता ॥ अनुमानप्रधानस्य प्रतिषेधानपेक्षिणः । हृदयक्रोशनं कस्मात् दृष्टां पीडामपश्यतः ॥ पीडातश्चाप्यधर्मत्वं तथा पीडामधर्मतः । अन्योन्याश्रयमाप्नोति विना शास्त्रेण साधयन् ॥ तस्मादनुग्रहं पीडां तद्भावमपास्य च । धर्माधर्मार्थिभिर्नित्यं मृग्यौ विधिनिषेधकौ ॥ हिंसायाः विषयो यादृक् प्रेत्य कर्तुस्तथाविधम् । फलं प्रजायते यद्वच्छास्त्रोक्ते दानकर्मणि ॥ मां स भक्षयिताऽमुत्र यस्य मांसमिहाद्म्यहम् । एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ य एवमाह तस्यापि गुरुस्त्रीगमनादिभिः । सुरापानादिभिश्चापि विपक्षैः व्यभिचारिता ॥

अदृष्टवादः 20 क्षत्रं क्षत्रस्य यद्धर्मः नास्ति तस्मात्परं भुवि । इति सृष्टिप्रकरणे श्रुता शातपथी श्रुतिः ॥ 12 इत्याहुर्धर्ममीमांसाविदो यद्यपि युक्तितः । तथापीदं बुधास्तत्र विमृशन्ति धिया यथा ॥ अनुग्रहो निग्रहो वा नैकस्यात्र विवक्षितः । अन्यथा दण्ड्यदण्डादावपि पापादि संभवेत् ॥ निग्राहकं भूयसां यत् यच्चानुग्राहकं तथा । विवक्षितं तदेवात्र जपादिष्वपि चास्ति तत् ॥ यत्परंपरया साक्षाद्वा स्याच्चेदुपकारकम् । भूयसां धर्म एवासौ विपरीतं विपर्ययः ॥ यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ आर्याः प्रशंसन्ति यत्तु क्रियमाणमितीरितम् । आपस्तम्बादिभिः व्यासमहर्षिप्रमुखैः पुनः ॥ श्लोकार्धेन प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ग्रन्थकोटिभिः । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ॥ इत्युदीरितमेतेन निष्कृष्टार्थोऽयमुच्यते । एतावज्जन्मसाफल्यं प्राणिनामिह देहिषु ॥ प्राणैरर्थैर्धिया वाचा श्रेयआचरणं सदा । निष्कर्षोऽयं सर्वनरदेशकालानुपप्लुतः ॥

206 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके 13 कर्मानुष्ठानजनितदेवताबुद्धिरेव हि । अदृष्टमिति सिद्धान्तः बादरायणसम्मतः ॥ यागो हि देवतापूजा पूजनं प्रीणनं मतम् । अतो यज्ञाराधितस्सन् फलं देवः प्रयच्छति ॥ नच प्रीतेरपूर्णत्वं नच कोपात्सदुःखता । फलप्रदित्सारूपत्वादुभयोरपि कर्मणोः ॥ विग्रहो हविरादानं युगपत्कर्मसन्निधिः । प्रीतिः फलप्रदानं च देवतानां न विद्यते ॥ इति लाघवयुक्तिस्तु शास्त्रेणैव व्यपोद्यते । प्रजया पशुभिश्चैव तृप्त एनं समर्धयेत् ॥ अन्नादो वसुदानश्चेत्याद्याः बह्वीरधीयते । यथा स्वर्गपरो वेदः तथा वै देवतापरः ॥ प्रत्यक्षमुभयं कस्माद्देवताद्वेषसंभवः । कृष्यादौ मर्दनादौ च फलं स्यात्स्वस्वशक्तितः । न तद्वदेव शास्त्रीये कर्मण्यपि कुतो भवेत् । नहि दृष्टान्तमात्रेण श्रुतस्य त्याग इष्यते ॥ राज्ञामाज्ञानुवृत्त्यादेः प्रीतिकोपौ हि सिध्यतः । प्रधानकर्मवत्प्रीतिः गुणकर्मस्वपीष्यते ॥ केचित्सत्त्वसमुद्रेकं द्रव्यादिष्वनुजानते । सोऽपीशसंकल्पनिघ्नः तं विना न तृणं चलेत् ॥

अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च । इत्याह भगवान् देवः सर्वदेवमयोऽच्युतः ॥ आत्मनां विभुतासिद्धयै गीताऽधीता कुमारिलैः । अन्यत्र विस्मृता कस्मात् प्रमादो धीमतामपि ॥ तस्मादिन्द्राद्यपायेऽपि न फलस्य च्युतिः क्वचित् । सुप्तिर्मृतिः यस्य न स्तः तस्य चाज्ञा श्रुतिः स्मृतिः ॥ पितृत्वं देवतात्वं च केषां चित्कर्मणां फलम् । तेषां समाराध्यताऽतः द्वारं तत्सर्वशासितुः ॥ बहुधा दृश्यते धर्मः दुर्ज्ञानः सूक्ष्म इत्यपि । महर्षयोऽपि धर्मज्ञाः प्राहुरन्यत्र विस्तरः ॥ (46) कर्मविभागवादः. 1 वेदेन सकलं कर्म काम्यमेवोपदिष्यते । इत्येतत् भर्तृमित्रादेः मतमित्यूहितुं क्षमम् ॥ यतस्ते नोपगच्छन्ति फलं नित्यनिषिद्धयोः । इति कौमारिलाः प्राहुरित्यूचे पार्थसारथिः ॥ निषिद्धस्य फलाभावे न त्याज्यमितिचेन्न तत् । द्विजातिकर्मणो हानिः परत्रासिद्धिरित्यपि ॥ तमेते नरकं प्राहुरिति गौतमसूत्रणम् । नरकं स्यान्त्यक्करणं नीचैर्गमनमेव वा ॥

208 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

नास्यास्मिन् रमणं वेति निरुक्तं यास्कसूरिणा । इति गौतमशास्त्रस्य भाष्ये मस्करिणोदितम् ॥ विहितस्याननुष्ठानान्निन्दितस्य च सेवनात् । अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ॥ हिंसास्तेयानृताब्रह्मचर्यग्रहणभेदतः । निषिद्धं कर्म सकलं संजग्राह पतञ्जलिः ॥ यत् शौचसंतोषतपस्स्वाध्यायेश्वरसेवनम् । विहितस्य च सर्वस्य पञ्चधा संग्रहो ह्ययम् ॥ 2 नित्यकाम्यविभेदेन विहितं द्विविधं पुनः । काम्यमेव हि कर्मेति यदि मीमांसका विदुः ॥ सर्वस्यैव च काम्यत्वे कामना न भवेद्यदि । सर्वोऽपि वैदिकः पन्थाः भवेद्दत्तजलाञ्जलिः ॥ कैश्चित्तु सकलं कर्म नित्यमेवेति भण्यते । तथात्वे पुरुषाशक्त्या शास्त्रं हि स्यादवत्सलम् ॥ तन्नित्यकाम्यभेदेन विभागो न्यायविन्मतः । तत्र नित्यं तु शक्याङ्गं काम्यमुक्ताङ्गकं मतम् ॥ नित्यकाम्यस्वरूपैक्ये विनियोगपृथक्त्वतः । फलार्थं क्रियमाणेऽपि नित्यं भवति तन्त्रतः ॥ नित्येन काम्यसिद्धिं तु कल्पकाराः प्रचक्षते । प्रत्यवायपरीहारफलं नित्यं प्रचक्षते ॥

हिंसावादः 209 पापक्षयफलं केचित् काम्यं चापि क्वचित् यदा । आरब्धे कामनाहानादुक्ताङ्गशक्तिसंभवे ॥ नित्यं सामान्यफलतः काम्यं फलविशेषतः । पापक्षयादिस्सामान्यं पश्वादिस्तु विशेषतः ॥ प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते । एवमेव प्रवृत्तिश्चेच्चैतन्येनास्य किं फलम् ॥ 3 नैमित्तिकं कर्मभेदं प्रायश्चित्तादिलक्षणम् । प्राहुः परे तत्तु कर्म काम्यमेवेति केचन ॥ (47) हिंसावादः. 1 कर्माङ्गपशुहिंसादिः हिंसेत्येव हि कापिलाः । यत्पशुर्मायुमित्यादिमन्त्रलिङ्गेन सा दृढा ॥ तत्त्याज्यं दोषवदिति चान्ववादीद्यदूत्तमः । यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चाब्रवीत् ॥ 2 अपि पापं निषिद्धं स्यात् श्येनस्य विहितत्वतः यागाङ्गपशुहिंसावत् हिंसात्वं नेति केचन ॥ 3 साक्षान्मरणहेतुर्यः स हिंसाशब्दशब्दितः । श्येनस्यातादृशत्वेन न हिंसेत्यपरे विदुः ॥ अदृष्टद्वारकत्वेन मृतिः कैश्चिद्विवक्ष्यते ।

[Header] मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

अभिचारे कृते प्रायश्चित्तस्यापि विधानतः । अधर्म एव श्येनादिरिति तार्किकपद्धतिः ॥ धर्मस्त्विष्टस्य बलवदनिष्टाननुबन्धिनः । साधनं स्यात्ततो हिंसानिषेधश्श्येनगोचरः ॥ 4 मीमांसकास्तु श्येनस्य धर्मत्वमनुजानते । तत्र कौमारिलमते हिंसा श्येनफलं मतम् ॥ अभिचारो हि मरणानुगुणव्यापृतिर्मता । श्येनो विधीयते तस्मान्न निषेधस्य गोचरः ॥ तथाऽपि तामसत्वेन शिष्टास्तावन्न कुर्वते । प्रभाकरमते श्येनापूर्वं कर्तव्यमिष्यते ॥ यागो निषेधविषयः विरोधविरहस्ततः । प्रायेणाधर्म इत्येव परेषामिव सम्मतः ॥ कर्मस्वपि च काम्येषु विधिरेव प्रवर्तकः । फलरागात्प्रवृत्तिश्चेत् निषिध्येत क्रतौ वधः ॥ साध्यसाधनविध्यन्तलक्षणांशत्रयस्थिता । हिंसा तत्र फलांशस्था निषेधविषयो मता ॥ अङ्गद्वये तु या नाम तन्निषेधाभिधायिनाम् । अविशेषेण यच्छास्त्रं शिरोवदिति चोत्तरम् ॥ निषेधेनानवष्टब्धे विषये न ह्यनर्थता । प्रत्यक्षादेरशक्यत्वात् कल्प्यते निष्प्रमाणिका ॥

हिंसावादः 21 ज्ञानमेव च शक्तीनां नावापोद्वापनक्रियाः । ज्ञायन्ते शास्त्रतस्तास्तु क्रियाभेदव्यवस्थिताः ॥ व्यवस्थाश्चाशक्तिभेदानां दृष्टार्थेष्वपि कर्मसु । अभिन्नत्वेऽपि दृश्यन्ते भुजेः स्वस्थातुरेष्वपि ॥ इति वार्तिककारीययुक्तिसिद्धान्तसंग्रहः । 5 अथ वेदान्तिनां तत्त्वविदां सिद्धान्तसंग्रहः ॥ अनर्थपर्यवसितः दुःखस्य जनकश्च यः । व्यापारस्त हि हिंसेति श्रीरामानुजनिर्णयः ॥ सर्वापहारे नाव्याप्तिः नातिव्याप्तिश्चिकित्सने । यज्ञे वधोऽवधो यस्मात्पशुर्देवत्वमृच्छति ॥ यत्किंचिदपि कार्यं तु नियोगादेव कुर्वताम् ॥ न प्रत्यवायशङ्काऽस्ति शासनादिव भूभृताम् ॥ श्येनादिवचनं शत्रुहिंसायत्तवतां स्वतः । उपायबोधनपरमिति वैषम्यकल्पना ॥ तत्र प्रायश्चित्तकाम्यपश्वालम्भनकर्मणाम् । प्रत्यवायापादकत्वप्रसङ्गः श्येनसाम्यतः ॥ अकुर्वन् विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् । प्रसजंश्चेन्द्रियार्थेषु प्रायश्चित्ती भवेन्नरः ॥ इत्यादिशास्त्राद्विहिताकरणादिनिमित्ततः । प्रत्यवायाद्धि भीतोऽसौ प्रायश्चित्तमिहेच्छति ॥