भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

उत्तरमेघः २६७

टिप्पणीप्रवृत्ता—'प्र' उपसर्गपूर्वक 'वृत्' धातु से कर्ता में "क्त" प्रत्यय हुआ है। दक्षिणेन—"दक्षिण" चूंकि यह प्रकृतिवाची शब्द है अतः 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' से यहाँ तृतीया विभक्ति होनी चाहिए, परन्तु महाभाष्यकार पतञ्जलि 'तत्रापि करणत्वस्य प्रतीयमानत्वात्' इत्यादि हेतु देकर 'कर्तृकरणयोस्तृतीया' इसी सूत्र से तृतीया विभक्ति का व्याख्यान करते हैं। स्पृष्टम्—'स्पृश्' धातु से 'क्त' प्रत्यय करके 'स्पृष्टम्' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। भवेत्—यहाँ संभावना में विधि लिङ् 'भू' धातु से आया है। इस श्लोक में सम्भावना का कथन तीन पदों द्वारा किया गया है अतएव यहाँ सम्भावना का अतिशय प्रतिपादन है, यह कहा जा सकता है। वे तीन पद हैं—१ यदि २ किल और 'भू' धातु से संभावना में विधि लिङ् लकार में बने रूप ३ 'भवेत्'।

वाल्मीकिरामायण में भी इसी भाव का श्लोक आता है।

'वाहि वात ! यतः कान्ता तां स्पृष्ट्वा मामपि स्पृशेः।
बद्धेत्तत्काममानस्य शक्यमेतेन जीवितम् ॥' (किष्कि०, १-५३)

संक्षिप्येत क्षण इव कथं दीर्घयामा त्रियामा
सर्वावस्थास्वहरपि कथं मन्दमन्दातपं स्यात् ।
इत्थं चेतश्चटुलनयने ! दुर्लभप्रार्थनं मे
गाढोष्माभिः कृतमशरणं त्वद्वियोगव्यथाभिः ॥४५॥

अन्वयः—दीर्घयामा, त्रियामा, क्षण, इव, कथम्, संक्षिप्येत ? अहरपि, सर्वावस्थासु, कथम्, मन्दमन्दातपम्, स्यात्, हे चटुलनयने ! इत्थम्, दुर्लभप्रार्थनम्, मे, चेतः, गाढोष्माभिः, त्वद्वियोगव्यथाभिः, अशरणम्, कृतम् ॥ ४५ ॥

व्याख्यादीर्घयामा=दीर्घप्रहरा, त्रियामा=रजनी, क्षण इव =अल्पकाल इव, कथम्=केन प्रकारेण, संक्षिप्येत=लघ्वीभवेत्, अहरपि=दिवसोऽपि, सर्वावस्थासु = सकलदशासु, कथम् = केन प्रकारेण, मन्दमन्दाऽऽतपम् = न्यूनाऽऽतपम्, स्यात् = भवेत् ? हे चटुलनयने = चञ्चलनेत्रे ? इत्थम् = अनेन प्रकारेण, दुर्लभ-

२६८ मेघदूतम्

प्रार्थनम् = अप्राप्याभिलाषम्, मे = मम, यक्षस्येत्यर्थः, चेतः = मनः, गाढोष्माभिः = अत्यधिकतापवद्भिः, त्वद्व्यथाभिः = त्वदीयवियोगपीडाभिः, अशरणम् = अनाथम्, कृतम् = सम्पादितम् ॥ ४५ ॥

शब्दार्थः—दीर्घयामा = बड़े प्रहरों वाली, त्रियामा = रात, कथम् = किस प्रकार, क्षण इव = एक पल के समान, संक्षिप्येत = छोटी हो जाये, अहरपि = दिन भी, सर्वाऽवस्थासु = सभी दशाओं में, कथम् = किस प्रकार, मन्दमन्दातपम् = कम सन्तापवाला, भवेत् = हो जाये । हे चतुलनयने = हे चञ्चल नयनों वाली ! इत्थम् = इस प्रकार, दुर्लभ-प्रार्थनम् = अप्राप्य मनोरथवाला, मम = मेरा, चेतः = मन, गाढोष्माभिः = अत्यधिक सन्ताप वाली, त्वद्व्यथाभिः = तुम्हारे वियोग की पीडा से, अशरणम् = असहाय, कृतम् = बना दिया गया है ॥ ४५ ॥

भावार्थः—दीर्घप्रहरा रजनी केन प्रकारेण लघ्वी भवेत् ? दिनमपि सम्पूर्णा-वस्थासु केन प्रकारेण अत्यल्पसन्तापयुक्तं भवेत् ? हे चञ्चलाक्षि ! इत्थं कठिन-प्राप्यमनोरथं मे मनः त्वद्विरहवेदनाभिरनाथं कृतम् ॥ ४५ ॥

हिन्दी—बड़े-बड़े प्रहरों वाली रात किस तरह छोटी हो जाये ? दिन भी सब समयों में कैसे अत्यल्प सन्ताप वाला हो जाये ? हे चपलनयने ! इस तरह कठिनता से प्राप्त मनोरथ वाला मेरा मन तुम्हारे वियोग की व्यथा से अनाथ बना दिया गया है ॥ ४५ ॥

समासः—दीर्घा यामा यस्याः सा दीर्घयामा ( बहु० ) । त्रयो यामा यस्याः सा त्रियामा (बहु०) । सर्वाश्च ता अवस्थाः = सर्वाऽवस्थाः (कर्म०धा०) तासु । मन्दमन्दः आतपो यस्मिंस्तत् = मन्दमन्दातपम् ( बहु० ) । चटुले नयने यस्याः सा = चटुलनयना (बहु०) । तत् सम्बुद्धौ । दुर्लभा प्रार्थना यस्य तत् = दुर्लभप्रार्थनम् ( बहु० ) गाढ ऊष्मा यासां ता गाढोष्माणः ( बहु० ) ताभिः । तव वियोगः = त्वद्वियोगः ( ष० तत्० ) तस्य व्यथाः त्वद्वियोगव्यथाः ( ष० तत्० ) ताभिः । अविद्यमानं शरणं यस्य तत् = ( नञ्० बहु० ) ।

कोशः—शरणं गृहरक्षित्रोः, इत्यमरः । निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा, इत्यमरः । घस्रो दिनाहनी वातु क्लीबे दिवसवासरौ, इत्यमरः ।

उत्तरमेघः २६९

टिप्पणी—एक दिन-रात में आठ प्रहर होते हैं। इस प्रकार यद्यपि रात के भी चार प्रहर होने चाहिए परन्तु, अमरकोश के टीकाकार के मतानुसार रात के आदि के अर्ध प्रहर एवं अन्त के अर्ध प्रहर रात नहीं है अतः 'रात' को त्रियामा कहा जाता है। संक्षिप्यते—'सम्' उपसर्ग पूर्वक 'क्षिप' धातु 'विधि लिङ्' का यह रूप है। सर्वावस्थासु—यहाँ ग्रीष्म ऋतु के लम्बे दिनों की दुपहरी आदि का समय समझना चाहिए। मन्दमन्दातपम्—'मन्दम्' इसका 'प्रकारे गुणवचनस्य' इस सूत्र से द्विरुक्ति हो गयी एवं 'कर्मधारयवदुत्तरेषु' इस सूत्र से कर्मधारयवद्भाव हो जाने से 'सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' इस सूत्र से सुप् का लुक् हो जाता है। दुर्लभप्रार्थनम्—यह पद 'चेतः' इस पद का विशेषण है। गाढोष्माभिः—यहाँ 'उष्मन्' शब्द यद्यपि पुंलिङ्ग है तथापि बहुव्रीहि समास हो जाने पर समस्त शब्द स्त्रीलिङ्ग हो जाने पर 'डावुभ्यामन्यतरस्याम्' इस सूत्र से स्त्रीत्व की विवक्षा में 'डाप्' हो जाने से 'गाढोष्मा' ऐसा रूप निष्पन्न होता है ॥ ४५ ॥

नन्वात्मानं बहु विगणयन्नात्मनैवावलम्बे तत्कल्याणि ! त्वमपि नितरां मागमः कातरत्वम् । कस्यात्यन्तं सुखमुपनतं दुःखमेकान्ततो वा नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण ॥४६॥

अन्वयः—ननु बहु विगणयन्, आत्मानम्, आत्मना, एव, अवलम्बे, तत् कल्याणि ! त्वमपि, नितराम्, कातरत्वम्, मा, गमः । कस्य, अत्यन्तम्, सुखम्, दुःखम्, वा, एकान्ततः उपगतम् ? चक्रनेमिक्रमेण, दशा, नीचैः, उपरि, च गच्छति ॥ ४६ ॥

व्याख्या—ननु = हे प्रिये ! बहु=अधिकम्, विगणयन् = विचारयन्, आत्मानम् = स्वम्, आत्मनैव = स्वेनैव, अवलम्बे = धारयामि । तत् = तद्धेतोः, हे कल्याणि = हे सुभगे ! त्वम् = मत्प्रिया अपि, नितराम्=अत्यन्तम्, कातरत्वम्=भीरुत्वम्, मागमः = नोयायाः । कस्य = जनस्य, अत्यन्तम् = अत्यधिकम्, सुखम्

१८ मेघदूत०

२७०मेघदूतम्

= आनन्दः, दुखम् = कष्टम्, वा = अथवा, एकान्ततः = नियमेन, उपनतम् = प्राप्तम् । (किन्तु) चक्रनेमिक्रमेण = स्यन्दनाङ्गप्रधिपरिपाट्या, दशा = अवस्था, नीचैः = अधः, उपरि च = ऊर्ध्वञ्च, गच्छति = याति ॥ ४६ ॥

शब्दार्थः—ननु = हे प्रिये ! वस्तुतः, बहु = बार-बार, विगणयन् = विचार करता हुआ, (मैं) आत्मानम् = अपने को, आत्मनैव — अपने द्वारा ही, अवलम्बे = धीरज बँधाता रहता हूँ । तत् = इस कारण से, हे कल्याणि = हे सौभाग्यवति ! त्वमपि = तुम भी, नितराम् = अत्यधिक, कातरत्वम् = भीरुता को, मागमः = मत प्राप्त करना, (इस संसार में) कस्य = किस व्यक्ति का, अत्यन्तम् = अत्यन्त, सुखम् = आनन्द, दुःखम् = कष्ट, वा = अथवा, एकान्ततः = नियमित, उपनतम् = रहा है। चक्रनेमिक्रमेण = रथ की धुरी के क्रम से, दशा = (व्यक्ति की) अवस्था, नीचैः = नीचे की ओर, उपरि च = ऊपर की ओर, गच्छति = जाती रहती है ॥ ४६ ॥

भावार्थः—हे प्रिये ! बहु विचारयन्नात्मानमात्मनैव धारयामि, तस्मात् कारणात् हे सुभगे ! त्वमपि बहुभीरुतां मा गच्छेः, कस्य जनस्य अत्यधिकं सुखं दुःखं वा नित्यं प्राप्तम्, रथचक्राङ्गपरिपाट्या व्यक्तिदशा नीचैः उपरि च गच्छति ॥ ४६ ॥

हिन्दी—हे प्रिये ! बहुत विचार करता हुआ मैं अपने को स्वयं ही धीरज बँधाता रहता हूँ, इसलिए हे सौभाग्यवति ! तुम भी अधिक भीरुता को मत प्राप्त करना । किस व्यक्ति का अत्यधिक सुख या दुःख नित्य रहता है ? रथ की धुरी के समान व्यक्ति की दशा ( कभी ) ऊपर और ( कभी ) नीचे जाती है ॥ ४६ ॥

समासः—अन्तमतिक्रान्तः—अत्यन्तम् (अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीया) । चक्रस्य नेमिः—चक्रनेमिः ( ष० तत्० ) तस्य क्रमः चक्रनेमिक्रमः (ष० तत्०) तेन ।

कोशः—प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु, इत्यमरः । चक्रं रथाङ्गं तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात् प्रधिः पुमान्, इत्यमरः । चक्रधारा प्रधिर्नेमिः, इति यादवः ।

उत्तरमेघः २७१

टिप्पणी—ननु = यहां इसका ग्रहण आमन्त्रण अर्थ में है। विगणयन्—‘वि’ उपसर्गपूर्वक ‘गण्’ धातु से ‘णिच्’ करके लट् लकार के स्थान पर ‘शतृ’ आदेश करके ‘विगणयन्’ ऐसा रूप उपपन्न होता है। आत्मना—यहाँ ‘प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्’ इस सूत्र से तृतीया विभक्ति हुई है। अवलम्बे—‘अव’ उपसर्गपूर्वक आत्मनेपदी लव+( इ ) धातु से इदित्त्वान्नुम् आदि करके लट्लकार के उत्तमपुरुष एकवचन में ‘अवलम्बे’ ऐसा रूप बनता है। कल्याणि—कल्याण ‘शब्द’ से ‘बह्वादिभ्यश्च’ सूत्र से ङीप् करके ‘कल्याणी’ ऐसा रूप बनाया जाता है। यह सम्बोधन का रूप है। उक्त विशेषण देने का अभिप्राय है कि ‘हे सौभाग्यवति ! मैं तुम्हारे सौभाग्य बल से ही जी रहा हूँ।’ इति। कातरत्वम्—कातराया भावः इस अर्थ में ‘कातरा’ शब्द से ‘तस्य भावस्त्वतलौ’ इस सूत्र से ‘त्व’ प्रत्यय हुआ है और ‘त्वतलोर्गुणवचनस्य’ इस सूत्र से ‘कातरा’ को पुंवद्भाव हो गया है। उपनतम्—उप उपसर्गपूर्वक ‘नम्’ धातु से ‘क्त’ प्रत्यय होकर अनुनासिक का लोप करके ‘उपनतम्’ ऐसा रूप बनता है।

महाकवि भासरचित स्वप्नवासवदत्तम् में— ‘कालक्रमेण जगतः परिवर्तमाना। चक्रारपङ्क्तिरिव गच्छति भाग्यपङ्क्तिः॥ यह श्लोक आया है। कालिदास के इस श्लोक में उसी की छाया है।

शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शार्ङ्गपाणौ शेषान्मासान् गमय चतुरो लोचने मोलयित्वा। पश्चादावां विरहगणितं तं तमात्माभिलाषं निर्वेश्यावः परिणतशरच्चन्द्रिकासु क्षपासु ॥४७॥

अन्वयः—(हे प्रिये !) शार्ङ्गपाणौ, भुजगशयनात्, उत्थिते, मे, शापान्तः। शेषान्, चतुरः मासान्, लोचने, मीलयित्वा, गमय। पश्चात्, आवाम्, विरह-

२७२ | मेघदूतम्

गणितम्, तं तम्, आत्माऽभिलाषम्, परिणतशरच्चन्द्रिकासु, क्षपासु, निर्वेक्ष्यावः ॥ ४७ ॥

व्याख्या — हे प्रिये ! शार्ङ्गपाणौ = विष्णौ, भुजगशयनात् = शेषशय्यातः, उत्थिते = प्रबुद्धे (सति) मे = मम (यक्षस्य) शापान्तः = शापावसानः । शेषान् = अवशिष्टान्, चतुरः = चतुःसंख्याकान्, मासान् = त्रिंशद्दिवसीयकालविशेषान्; लोचने = नेत्रे, मीलयित्वा = निमील्य, गमय = व्यतीतय । पश्चात् = शापावसानान्तरम्, आवाम् = अहञ्च त्वञ्च, विरहगणितम् = वियोग-विगणितम्, तं तम् = अनेकप्रकारकम्, आत्माऽभिलाषम् = निजमनोरथम्, परिणतशरच्चन्द्रिकासु = परिपक्वशरदिन्दुकलासु, क्षपासु = रात्रिषु, निर्वेक्ष्यावः = भोक्ष्यावहे ॥ ४७ ॥

शब्दार्थः—(हे प्रिये !) शार्ङ्गपाणौ = विष्णुभगवान् के, भुजगशयनात् = शेषशय्या से, उत्थिते = उठ जाने पर, मे = मेरे, शापान्तः = शाप का अन्त (होगा) । शेषान् = (तब तक तुम) बचे, चतुरः = चार, मासान् = महीनों को, लोचने = आँखें, मीलयित्वा = मूँदकर, गमय = बिताओ । पश्चात् = चार महीने बाद, आवाम् = हम दोनों, विरहगणितम् = वियोग-संकल्पित, तं तम् = उन-उन (अनेक प्रकार के), आत्माऽभिलाषम् = अपने मनोरथों का, परिणतशरच्चन्द्रिकासु = शरद्ऋतु की परिणत चन्द्रिका वाली, क्षपासु = रातों में, निर्वेक्ष्यावः = उपभोग करेंगे ॥ ४७ ॥

भावार्थः—हे प्रिये ! शेषशय्यातः यदा विष्णावुत्थिते सति मे शापविमुक्तिर्भविष्यति । अतः शेषं मासचतुष्टयं नेत्रे निमील्य यापय । तदनन्तरमावां वियोगसङ्कल्पितमनेकप्रकारं मनोऽभिलाषं शरदिन्दुकलाधवलितासु रात्रिषु भोक्ष्यावहे ॥ ४७ ॥

हिन्दी—हे प्रिये ! शेषशय्या से भगवान् विष्णु के उठ जाने पर मेरे शाप की निवृत्ति होगी । अतः बचे हुए चार महीनों को आँखें मीचकर बिता डालो । पीछे हम दोनों वियोग में विचारे गये उन अनेक प्रकार के अपने मनोरथों का शरत्काल की परिपक्व चन्द्रिका वाली रातों में उपभोग करेंगे ॥ ४७ ॥

उत्तरमेघः २७३

समासः—शाङ्गं पाणौ यस्य स शाङ्गंपाणिः ( व्य० बहु० ) तस्मिन् । भुजग एव शयनम् = भुजगशयनम् ( रूपक० ) तस्मात् । शापस्य अन्तः = शापान्तः ( ष० तत्० ) । विरहे गणितम् = विरहगणितम् ( स० तत्० ) । आत्मनः अभिलाषः आत्माऽभिलाषः ( ष० तत्० ) तम् । परिणताः शरच्चन्द्रिका यासां ताः = परिणतशरच्चन्द्रिकाः ( बहु० ) तासु ।

कोशः—निर्वेशो भृतिभोगयोः, इत्यमरः । त्रियामा क्षणदा क्षपा, इत्यमरः ।

टिप्पणी—भगवान् विष्णु आषाढ़-शुक्ल एकादशी जिसे हरिशयनी एकादशी कहते हैं, शेषशय्या पर सोते हैं और कार्तिक शुक्ल एकादशी जिसे देवोत्थान एकादशी कहते हैं, को जगते हैं, इस प्रकार चार महीने होते हैं । प्रारम्भ में महाकवि ने ‘आषाढ़स्य प्रथमदिवसे’ ऐसा कहा है, तदनुसार चार महीने से १० दिन अधिक होते हैं फिर ‘चतुरो मासान् गमय’ ऐसा प्रयोग कैसे किया गया ? यह शङ्का हो सकती है, परन्तु ‘छत्रिणो यान्ति’ के समान यहाँ भी ‘अजहल्लक्षणा’ से चार महीनों के साथ दश दिन का भी ग्रहण ‘चतुरो मासान्’ इस पद से हो जायेगा । कूर्मपुराण में एक श्लोक आता है—

‘क्षीराब्धौ शेषपर्यङ्के आषाढ्यां संविशेद्धरिः ।
निद्रां त्यजति कार्त्तिक्यां तयोः संपूजयेद्धरिम्’ ॥ इति ।

परिणतशरच्चन्द्रिकासु—दक्षिणावर्तनाथ जी ने आषाढ़ आदि चार मासों के अनन्तर कार्तिक मास में महाकवि ने कैसे ‘शरत् ऋतु’ का प्रादुर्भाव बतलाया है ? ऐसी शंका की है, परन्तु महामहोपाध्याय मल्लिनाथजी ने इसका उत्तर देते हुए लिखा है कि महाकवि ने, कार्तिक महीने के अन्त तक शरत्ऋतु रहती है और एकादशी तिथि तक उसका परिणत हो जाना स्वाभाविक ही है, अतः ‘परिणतशरच्चन्द्रिकासु’ कहा है । न कि ‘शरत् ऋतु’ की उत्पत्ति बतलाया है । मीलयित्वा—णिजन्त ‘मीलि’ धातु से ‘क्त्वा’ प्रत्यय करके ‘मीलयित्वा’ ऐसा रूप बनता है । आवाम्—‘त्वञ्चाहञ्च’ इस विग्रह में ‘त्यदादीनि सर्वैर्नित्यम्’ इस सूत्र से एकशेष और ‘त्यदादीनां मिथः

२७४ | मेघदूतम्

सहोक्तौ यत्परं तच्छिष्यते' इस वार्तिक के नियमानुसार पर रहने के कारण 'अस्मद्' शब्द शेष रह गया। तं तम्—यहाँ वीप्सा में द्विरुक्ति है।

अलङ्कारः—यहाँ 'उदात्त' अलंकार है ॥ ४७ ॥

भूयश्चाह त्वमपि शयने कण्ठलग्ना पुरा मे
निद्रां गत्वा किमपि रुदति सस्वनं विप्रबुद्धा।
सान्तर्हासं कथितमसकृत्पृच्छतश्च त्वया मे
दृष्टः स्वप्ने कितव! रमयन् कामपि त्वं मयेति ॥४८॥

अन्वयः—भूयश्च, आह, (हे प्रिये!) पुरा, शयने, मे, कण्ठलग्ना, अपि; त्वम्, निद्राम्, गत्वा, किमपि, सस्वनम्, रुदति, विप्रबुद्धा। असकृत्, पृच्छतः, मे, 'हे कितव! त्वम्, कामपि, रमयन्, मया, स्वप्ने, दृष्टः' इति, त्वया, सान्तर्हासम्, कथितम्, च ॥ ४८ ॥

व्याख्या—मेघः कथयति यक्षसंवादम्, भूयः=पुनरपि, (त्वत्प्रियः) आह=ब्रवीति, पुरा=वियोगात्पूर्वम्, शयने=तल्पे, मे=मम, कण्ठलग्ना अपि=गलसंलग्ना, 'अपि', त्वम्=मत्प्रिया, निद्राम्=स्वापम्, गत्वा,=लब्ध्वा, किमपि केनाऽपि प्रकारेण, सस्वनम्=शब्दसहितम्, रुदती=रोदनं कुर्वती, विप्रबुद्धा=जागरिता (आसीः) ततश्च असकृत्=पुनः पुनः, पृच्छतः=जिज्ञासां कुर्वतः, मे=मम प्रियस्येतिभावः, हे कितव!=हे धूर्त! त्वम्=मत्प्रियः; कामपि=अपरिचितनामधेयां स्त्रियम्, रमयन्=क्रीडयन्, मया=प्रियया, स्वप्ने=संवेशे, दृष्टः=विलोकितः, इति=एवम्, त्वया=प्रियया, सान्तर्हासम्=अन्तर्हाससहितम्, कथितञ्च=उक्तञ्च ॥ ४८ ॥

शब्दार्थः—भूयश्च=(तुम्हारे पति ने) पुनः, आह=कहा, (हे प्रिये!) पुरा=पहले, शयने=शय्या पर, मे=मेरे, कण्ठलग्ना अपि=गले में लिपटी भी, त्वम्=तुम, निद्राम्=नींद को, गत्वा=प्राप्त कर, किमपि=न जाने क्यों? सस्वनम्=शब्दों सहित अर्थात् ऊँचे स्वर से, रुदती=रोती हुई, विप्रबुद्धा=जाग पड़ी थी। (पीछे) असकृत्=बहुत, पृच्छतः=पूछने पर, 'हे कितव!=

उत्तरमेघः २७५

हे धूर्त ! त्वम् = तुम, कामपि = किसी अज्ञात नाम वाली स्त्री के साथ, रमयन् = रमण करते हुए, मया = मेरे द्वारा, स्वप्ने = स्वप्न में, दृष्टः = देखे गये हो” इति = इस प्रकार, त्वया = तुम्हारे द्वारा, सान्तर्हासम् = मन्द-मन्द हँसी के साथ, कथितञ्च = कहा भी गया ।। ४८ ।।

भावार्थः—हे अबले ! मन्मुखेन त्वत्प्रियः पुनरप्याह—हे प्रिये ! पूर्वं त्वं पर्यङ्के मत्कण्ठमालिङ्ग्य शयनाऽपि सशब्दं रुदती सहसा जागरिताऽऽसीः । पश्चान्मया बहुशः जिज्ञासिते “हे धूर्त ! त्वं स्वप्ने कयाऽपि कामिन्या क्रीडन्मया दृष्टः” इति त्वयाऽन्तर्हाससहितमुक्तञ्च ।। ४८ ।।

हिन्दी—हे अबले ! मेरे द्वारा तुम्हारे पति ने पुनः कहा—हे प्रिये ! पहले तुम पलंग पर मेरे कण्ठ से लिपट कर सोयी हुई भी सहसा ऊँचे स्वर से रोती हुई जाग पड़ी थी । पीछे मेरे द्वारा बहुत प्रश्न करने पर ‘'हे धूर्त ! सपने में मैंने किसी रमणी के साथ तुम्हें रमण करते हुए देखा है'’ ऐसा मन्द-मन्द मुस्कान के साथ तुमने कहा भी था ॥ ४८ ॥

समासः—कण्ठे लग्ना = कण्ठलग्ना ( स० तत्० ) । स्वनैः सहितं यथा स्यात्तथा सस्वनम् ( तुल्ययोग बहु० ) । न सकृत् = असकृत् ( नञ् त० ) । अन्तः स्थितो हासः = अन्तर्हासः ( मध्यम-पद-लोपी ) । अन्तर्हासेन सहितं यथा-स्यात्तथा = सान्तर्हासम् ( तुल्ययोग बहु० ) ।

कोशः—स्यात् प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा, इत्यमरः ।

टिप्पणी—किमपि—यहाँ 'किम्' और 'अपि' दो अव्यय पद संयुक्त होकर प्रयुक्त हुए हैं । यहाँ शारदारञ्जन राज जी ने 'रुद्' धातु को सकर्मक माना है और तदनुसार इसको उक्त पद का कर्म माना है । परन्तु यह मत असमीचीन है, क्योंकि सकर्मक धातु का लक्षण है 'फलव्यधिकरण-व्यापार-वाचकत्वं सकर्मकत्वम्' अर्थात् जिस धातु का फलांश अन्य अधिकरण में एवं व्यापारांश अन्य अधिकरण में रहे वह सकर्मक धातु होता है । परन्तु यहाँ तो 'अश्रुपात' आदि रुद् धातु का फल, एवं नेत्र का झिल-मिलाना आदि व्यापार दोनों 'यक्षप्रिया' रूप एक ही अधिकरण में हैं, अतः यह धातु अकर्मक

२७६ मेघदूतम्

है। अकर्मक का लक्षण है 'फलसमानाधिकरण-व्यापार-वाचकत्वमकर्मकत्वम्' इति। अतएव मल्लिनाथजी ने 'अनुरोदिति' इस स्थान पर 'अनु' उपसर्ग के योग को हेतु देकर अकर्मक 'रुद्' धातु को सकर्मक माना है। अन्यथा हेतु देना व्यर्थ ही होता। रुदती—'रुद्' धातु से लाये गए लट् लकार के स्थान पर शतृ आदेश करके 'ङीप्' करके रुदती ऐसा रूप निष्पन्न होता है। रमयन्—यह शब्द णिजन्त 'रमि' धातु से लट् लकार लाकर उसके स्थान में 'शतृ' आदेश करके उत्पन्न होता है। इस सन्देश के द्वारा यक्ष अपनी प्रिया के इस सन्देह का निराकरण करता है कि 'क्या यह मेघ सच मुच मेरे पति का मित्र है ? क्या यह जो कह रहा है, वह सत्य है ? इत्यादि'। यदि यह मेघ सच-मुच यक्ष का मित्र न होता तो तुम्हारे और यक्ष के बीच हुई प्रेम-घटना का रहस्य यह कैसे जान पाता। इस प्रकार ॥ ४८ ॥

एतस्मान्मां कुशलिनमभिज्ञानदानाद्विदित्वा
मा कौलीनादसितनयने ! मय्यविश्वासिनी भूः।
स्नेहानाहुः किमपि विरहे ध्वंसिनस्ते त्वभोगा-
दिष्टे वस्तुन्युपचितरसाः प्रेमराशीभवन्ति ॥४९॥

अन्वयः—हे असितनयने ! एतस्मात्, अभिज्ञानदानात्, माम्, कुशलिनम्, विदित्वा, कौलीनात्, मयि, अविश्वासिनी मा भूः। स्नेहान्, विरहे, किमपि ध्वंसिनः, आहुः, तु, ते अभोगात्, इष्टे वस्तुनि, उपचितरसाः, प्रेमराशीभवन्ति ॥ ४९ ॥

व्याख्या—हे असितनयने = हे कृष्णाक्षि ! एतस्मात् = पूर्वकथितात्, अभिज्ञान-दानात् = घटना-विशेष रूप-लक्षण-वितरणात्, माम् = प्रियम्, कुशलिनम् = क्षेमवन्तम्, विदित्वा = ज्ञात्वा, कौलीनात् = लोकाऽपवादरूपहेतोः, मयि = प्रियतमे (विषये) अविश्वासिनी = प्रत्ययरहिता, मा भूः = मा स्याः। स्नेहान् = प्रणयान्, विरहे = वियोगे, किमपि = केनापि प्रकारेण, ध्वंसिनः = विनाशशीलान्, आहुः = निगदन्ति, वस्तुतः नेयं वार्ता, तु = अपितु, ते = प्रणयाः, अभोगात्-उपभोगाऽभा-

उत्तरमेघः २७७

वात्, इष्टे = ईप्सिते, वस्तुनि = पदार्थे, उपचितरसाः = समृद्धाऽभिलाषाः (सन्तः) प्रेमराशीभवन्ति = प्रणयराशीभवन्ति, विरहसहिष्णुतां प्राप्नुवन्ति ॥ ४९ ॥

शब्दार्थः—हे असितनयने = हे कृष्णनयने ! एतस्मात् = इस ( पूर्व कहे गये ) कारण से, अभिज्ञानदानात् = घटनाविशेष रूप 'निशानी' देने से, माम् = मुझको, कुशलिनम् = कुशलपूर्ण, विदित्वा = जानकर, कौलीनात् = लोकापवाद के कारण, मयि = मेरे विषय में, अविश्वासिनी = विश्वासरहित, मा भूः = मत होओ। स्नेहान् = स्नेह को, विरहे = वियोग में, किसी-किसी कारण से, ध्वंसिनः = विनष्ट होने वाले, आहुः = ( कुछ लोग ) कहते हैं, तु = किन्तु, ते = वे स्नेह, अभोगात् = न भोगे आने के कारण, इष्टे = अभिलषित, वस्तुनि = पदार्थ के विषय में, उपचितरसाः = बढ़े हुए रस ( अभिलाष ) वाले (होकर) प्रेमराशी भवन्ति = प्रेमपुञ्ज हो जाते हैं ॥ ४९ ॥

भावार्थः—हे प्रिये ! पूर्वकथित-घटना-विशेषरूपाभिज्ञानदानात् मां कुशलिनं ज्ञात्वा लोकापवादान्मयि विश्वास-रहिता मा भूः । ( केचित् ) स्नेहान् वियोगे विनश्वराः कथयन्ति परन्तु वस्तुस्थितिस्तु नैतादृशी; अपितु ते स्नेहाः वियोगे उपभोगाऽभावादभिलषितपदार्थे प्रवृद्धाऽभिलाषाः सन्तः प्रेम-पुञ्जीभवन्ति ॥ ४९ ॥

हिन्दी—हे कृष्णाक्षि ! पहले कहे गये अभिज्ञान के देने से मुझे सकुशल जानकर लोकापवाद के कारण मेरे विषय में अविश्वास मत करो ! ( कुछ लोग ) स्नेह को वियोग में विनाशशील कहने हैं परन्तु वे स्नेह तो वियोग काल में न भोगे जाने के कारण अभिलषित पदार्थ के विषय में अभिलाषा के अधिक हो जाने के कारण प्रेमपुञ्ज हो जाते हैं ॥ ४९ ॥

समासः—न सिते = असिते ( नञ्० ) असिते नयने यस्याः सा असितनयना ( बहु० ) तत्सम्बुद्धौ । न भोगः अभोगः ( नञ् ० ) तस्मात् । उपचितो रसो येषु ते = उपचितरसाः ( बहु० ) ।

कोशः—मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्षः, इत्यमरः । स्यात्कौलीनं लोकवादे युद्धे पश्वहि-पक्षिणाम्, इत्यमरः । रसो गन्धे रसः स्वादे तिक्तादौ विषरागयोः, इति विश्वः ।

२७८ मेघदूतम्

टिप्पणी—अभिज्ञानदानात्—यहाँ 'हेतौ' इस सूत्र से पञ्चमी हुई है। 'अभिज्ञान' का अर्थ है चिह्न, जिसे बोलचाल की भाषा में 'निशानी' कहते हैं। महाकवि ने इस अभिज्ञान का प्रयोग अपने अन्य कृतियों में भी किया है। जैसे 'शकुन्तला नाटक' का पूर्ण नाम ही 'अभिज्ञानशाकुन्तलम्' है, उसमें राजा दुष्यन्त 'शकुन्तला' को अपना अभिज्ञान स्वनामाङ्कित 'अँगूठी' देते हैं, जो उस नाटक के नामकरण का मुख्य आधार है। इसी तरह 'विक्रमोर्वशीय' में भी 'संगम-मणि' अभिज्ञान रूप ही है। इसी तरह 'मालविकाग्निमित्र' में भी सर्पचिह्न से चिह्नित मुद्रिका अभिज्ञान रूप में आती है। इसी तरह यहाँ भी यक्ष 'निद्रां गत्वा' आदि अभिज्ञान मेघ की सच्चाई एवं अपनी कुशलता की जानकारी के लिए देता है। कुशलिनम्—कुशलमस्यास्तीति कुशली, यहाँ 'कुशल' शब्द से 'अत इनिठनौ' इस सूत्र से 'इन्' प्रत्यय हुआ है। कौलीनात्—कुले (जनसमूहे) भवः=कुलीनः 'कुल' शब्द से 'कुलात्खः' इससे 'ख' प्रत्यय होता है, और 'आयनेयीनीयियः' इत्यादि सूत्र से 'ख' के स्थान पर 'ईन' आदेश करके 'कुलीन' शब्द बनता है। पश्चात् 'कुलीनस्य भावः' या 'कुलीनस्य कर्म' किसी भी विग्रह में 'हायनान्त-युवादिभ्योऽण्' इस सूत्र से 'अण्' प्रत्यय करके आदिवृद्धि करके 'कौलीन' ऐसा रूप बनता है। तस्मात् कौलीनात्। यहाँ महामहोपाध्याय मल्लिनाथ जी ने 'कुले जनसमूहे भवात् कौलीनात्=लोकप्रवादात्' लिखा है, जो कि उनकी न्यूनता कही जायेगी, क्योंकि उन्होंने प्रकृति प्रत्ययादि का निर्देश नहीं किया है। 'अस्तु', 'कौलीन' का अर्थ लोकापवाद होता है, जो दो प्रकार का होता है—( १ ) सामान्य और ( २ ) विशेष। मल्लिनाथजी ने सम्भवतः 'कुशलिनं मां विदित्वा' इस पूर्व पङ्क्ति को आधार मानकर यहाँ सामान्य लोकापवाद का ही ग्रहण किया है कि 'यदि तुम्हारे पति (यक्ष) जीवित होते तो तुम्हारे पास अवश्य आ गये होते' इसलिए यक्ष कहता है—हे प्रिये मुझे कुशल समझकर मेरे विषय में विश्वास मत छोड़ दो, मैं जीवित हूँ। सम्भवतः इसीलिए यक्ष अपने हर एक सन्देश-पद्य में अपनी प्रिया के लिए, अविघवे !, सुभगे, आदि का प्रयोग करके यह प्रदर्शित

उत्तरमेघः २७९

करना चाहता है कि मैं जीवित हूँ, और एक पतिव्रता स्त्री के लिए अपने पति पर परस्त्रीगमन का संदेह होना असंभव है, यह युक्ति भी महामहोपाध्याय जी ने दी है। कुछ लोग यहाँ लोकापवाद से विशेष लोकापवाद का ग्रहण करते हैं। उनका कहना है कि 'तुम्हारे पति किसी दूसरी स्त्री में आसक्त हो गये, नहीं तो अब तक तुम्हारे पास आ गये होते' यही लोकापवाद है, इस प्रकार यक्ष समझा रहा है कि हे प्रिये ! मुझ पर अविश्वास मत करो। मैं किसी दूसरी स्त्री में आसक्त नहीं हूँ। यहाँ दोनों अर्थ युक्ति-युक्त हैं, क्योंकि स्त्रियों के मन में अपने पति के लिए वियोगावस्था में इस प्रकार के दोनों भाव सदा उत्पन्न होते ही रहते हैं। अविश्वासिनी—'वि' उपसर्गपूर्वक 'श्वस्' धातु से घञ् प्रत्यय करके 'विश्वास' शब्द निष्पन्न होता है। और न विश्वासः अविश्वासः। तथा अविश्वास अस्त्यस्याः, इस विग्रह में 'अत इनिठनौ' इस सूत्र से इनि प्रत्यय करके स्त्रीत्व की विवक्षा में ङीप् करके 'अविश्वासिनी' रूप बनता है। ध्वंसिनः—ध्वंसन्तीति तच्छीलाः इस विग्रह में 'णिनि' प्रत्यय करके 'ध्वंसिन्' शब्द बनता है, यह प्रथमा के बहुवचन का रूप है। अभोगात्—'नञ्' दो प्रकार के होते हैं—( १ ) पर्युदास ( २ ) प्रसज्य-प्रतिषेध। इन दोनों का स्वरूप थोड़ा समझ लें—

(१) पर्युदास—जहाँ प्रतिषेध पर बल नहीं रहता, अपितु विधि की प्रधानता रहती है, इसलिए नञ् का सम्बन्ध क्रिया के साथ न होकर प्रातिपदिक के साथ रहता है वहाँ 'पर्युदास' होता है। जैसे अविद्वान्, असुखी इत्यादि।

(२) प्रसज्यप्रतिषेध—पर्युदास के ठीक विपरीत जहाँ प्रतिषेध पर बल, विधि की प्रधानता न होकर निषेध की प्रधानता तथा क्रिया के साथ नञ् का सम्बन्ध होता है वहाँ प्रसज्यप्रतिषेध होता है, जैसे—न करोति। यहाँ क्रिया के साथ सम्बन्ध न होने के कारण पद असमस्त ही रहते हैं।

अब प्रकृत पर ध्यान दीजिए, उपर्युक्त विवेचनानुसार यहाँ 'प्रसज्यप्रतिषेध' है और तब उचित था कि नञ् का सम्बन्ध क्रिया के साथ होता परन्तु नहीं किया गया है, अतः यहाँ 'अविमृष्टविधेयांश' नामक काव्य-दोष की आपत्ति हो सकती है, परन्तु; 'वामनाचार्य' ने अपने काव्यालङ्कारसूत्रवृत्ति में

२८० मेघदूतम्

पाणिनि के 'आदेच उपदेशेऽशिति' इस सूत्र के 'अशिति' इस सूत्र का निर्देश देकर 'प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि समासोऽस्ति' ऐसा लिखा है, अतः यहाँ उक्त दोष का निवारण हो सकता है ।

प्रेमराशी-भवन्ति—वियोगावस्था में व्यक्ति अभिलषित वस्तु का उपभोग तो कर पाता नहीं अपितु उसके विषय में सतत कुछ-न-कुछ सुन्दर कल्पना करता रहता है, परिणाम यह होता है कि उस वस्तु के लिए उसके हृदय में अभिलाषा बढ़ती रहती है और एक ऐसा समय आ जाता है कि वह व्यक्ति उस अभिलषित वस्तु के बिना रह ही नहीं सकता, उसे ही प्रेम कहते हैं। स्नेह और प्रेम में यही सूक्ष्म अन्तर है कि 'अभीष्ट' वस्तु के लिए व्यापार करना स्नेह है और उसके बिना नहीं रह पाना, उसके वियोग को न सह सकना ही प्रेम है। अतः यक्ष कहता है। 'स्नेह मरता नहीं अपितु वियोग में वह प्रेमपुञ्ज बन जाता है' संयोग की सात अवस्थाएँ होती हैं जिसमें स्नेह और प्रेम का अलग-अलग कथन है—

प्रेक्षा दिदृक्षा रम्येषु तच्चिन्तातवभिलाषकः ।
रागस्तत्सङ्गवृद्धिः स्यात्स्नेहस्तत्प्रवणक्रिया ॥
तद्वियोगाऽसहं प्रेम रतिस्तत्सहवर्तनम् ।
शृङ्गारस्तत्समं क्रीडा संयोगः सप्तधा क्रमात् ॥

अलङ्कारः—यहाँ अर्थान्तरन्यास नामक अलङ्कार है ॥ ४९ ॥

आश्वास्यैवं प्रथमविरहोदग्रशोकां सखीं ते
शैलादाशु त्रिनयनवृषोत्खातकूटान्निवृत्तः ।
साभिज्ञानप्रहितकुशलैस्तद्वचोभिर्ममापि
प्रातःकुन्दप्रसगशिथिलं जीवितं धारयेथाः ॥५०॥

अन्वयः—प्रथमविरहोदग्रशोकाम्, ते, सखीम्, एवम्, आश्वास्य, त्रिनयनवृषोत्खातकूटात्, शैलात्, आशु, निवृत्तः, साऽभिज्ञानप्रहित-कुशलैः, तद्वचोभिः, प्रातःकुन्दप्रसवशिथिलम्, मम, अपि, जीवितम्, धारयेथाः ॥ ५० ॥

व्याख्या—प्रथमविरहोदग्रशोकाम् = आद्यवियोगतीव्र-दुःखाम्, ते = तव, सखीम् = भ्रातृजायाम्, मत्प्रियामिति भावः, एवम् = अनेन प्रकारेण, आश्वास्य =

उत्तरमेघः २८१

उपजीव्य, त्रिनयनवृषोत्खातकूटात् = शङ्कर-वृषभ( नन्दि )-विदीर्णसानोः, शैलात् = पर्वतात्, कैलासादिति भावः, आशु = शीघ्रम्, निवृत्तः = प्रत्यागतः, साऽभिज्ञानप्रहित-कुशलैः = सचिह्नप्रेषितक्षेमैः, तद्वचोभिः = मत्प्रियावचनैः, प्रातःकुन्द-प्रसवशिथिलम् = प्रात्यूषिकमाध्यपुष्पदुर्बलम्, मम अपि = यक्षस्यापि, जीवितम् = जीवनम्, धारयेथाः = धारणं कुर्याः ॥ ५० ॥

शब्दार्थः—प्रथमविरहोदग्रशोकम् = अभूतपूर्ववियोग के कारण तीव्रदुःख-वाली, ते = तुम (अपनी), सखीम् = भाभी को (मेरी प्रिया को), एवम् = पूर्वोक्त प्रकार से, आश्वास्य = आश्वासन देकर, त्रिनयनवृषोत्खातकूटात् = शिवजी के बैल (नन्दी) के द्वारा विदीर्ण किये गये शिखरों वाले, शैलात् = पर्वत (कैलास) से, आशु = शीघ्र ही, निवृत्तः = लौटा हुआ, साऽभिज्ञानप्रहित-कुशलैः = लक्षण युक्त कुशल वार्ता वाले, तद्वचोभिः = उसके संदेशों से, प्रातःकुन्दप्रसवशिथिलम् = प्रातःकालिक खिले हुए कुन्द (चमेली) के फूल के समान दुर्बल, ममापि = मेरे भी, जीवितम् = जीवन की, धारयेथाः = रक्षा करना ॥ ५० ॥

**भावार्थः—**हे मेघ ! अभूतपूर्वं-वियोगेनातीवदुःखां मत्प्रियतमामेवमाश्वास्य कैलास-पर्वतात् त्वरितं प्रत्यागतः सलक्षणप्रेषितसन्देशैः मत्प्रियावचोभिस्त्वं प्राभातिक-कुन्द-पुष्प-दुर्बलं मम जीवनमपि रक्ष ॥ ५० ॥

**हिन्दी—**हे मेघ ! इस प्राथमिक वियोग के कारण तीव्र दुःखवाली अपनी भाभी ( मेरी प्रिया ) को इस प्रकार आश्वासन देकर कैलास पर्वत से शीघ्र लौटा हुआ तुम लक्षणयुक्त सन्देशों वाले मेरी प्रिया के वचनों से प्रातःकाल में खिले चमेली के फूल के समान दुर्लभ मेरे जीवन की भी रक्षा करना ॥५०॥

**समासः—**प्रथमश्चासौ विरहश्च प्रथमविरहः (कर्म०) उद्गतमग्रं यस्य स उदग्रः ( बहु० ); उदग्रः शोको यस्याः सा उदग्रशोका ( बहु० ) प्रथमविरहेण उदग्रशोका = प्रथमविरहोदग्रशोका (तृ० तत्०) ताम् । त्रीणि नयनानि यस्य सः त्रिनयनः (बहु०) तस्य वृषः = त्रिनयनवृषः (ष० तत्०) उत्खाताः कूटा यस्य स उत्खातकूटः ( बहु० ) त्रिनयन-वृषेण उत्खातकूटः = त्रिनयनवृषोत्खातकूटः ( तृ० तत्० ) तस्मात् । अभिज्ञानेन सहितम् = साऽभिज्ञानम् (तुल्य० बहु०) । प्रहितं कुशलं येषु तानि प्रहित-कुशलानि ( बहु० ) साभिज्ञानं यथा स्यात्तथा

२८२ मेघदूतम्

प्रहित-कुशलानि = साभिज्ञान-प्रहित-कुशलानि (सुप्सुपा०) तैः । तस्याः वचांसि तद्वचांसि (ष० तत्०) तैः । प्रातर्भवः कुन्द-प्रसवः = प्रातर्कुन्दप्रसवः (मध्यम-पदलोपी समास), प्रातःकुन्दप्रसव इव शिथिलम् = प्रातःकुन्दप्रसवशिथिलम् ( उपमान कर्म धा० ) ।

कोशः—कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गम्, इत्यमरः । अविलम्बितमाशु च; इत्यमरः । कुशलं क्षेममस्त्रियाम्, इत्यमरः । उच्चः प्रांशून्नतोदग्रः, इत्यमरः ।

टिप्पणीआश्वास्य—'आङ्' उपसर्गपूर्वक 'श्वस्' धातु से णिच् करके पुनः क्त्वा प्रत्यय लाकर उसके स्थान में 'ल्यप्' आदेश करके 'आश्वास्य' रूप बनता है । त्रिनयन—यहाँ 'क्षुभ्नादिषु च' इस सूत्र से णत्व का निषेध किया गया है । साऽभिज्ञानप्रहित-कुशलैः—यक्ष प्रिया के सन्देश में भी स्वयं की ही तरह 'अभिज्ञान' चाहता है । यह मेरी प्रिया का ही संदेश है या स्वयं बनाकर कुछ कह रहा है, इस शङ्का की निवृत्ति के लिए यहाँ साभिज्ञान पद दिया गया । प्रातःकुन्दप्रसव-शिथिलम्—प्रातःकाल में चमेली का फूल बहुत शिथिल होता है, अतः यक्ष ने प्राण की उपमा उससे दी है कि प्रिया-विरह के कारण मेरा प्राण भी वैसा ही दुर्लभ है । धारयेथाः—'धारणार्थक' 'धृ' धातु से 'हेतुमति च' इस सूत्र से 'णिच्' प्रत्यय करके लिङ् लकार लाकर उसके स्थान में मध्यमपुरुष एकवचन में 'थास्' आदेश करके 'धारयेथाः' ऐसा रूप निष्पन्न होता है । यहाँ 'णिचश्च' इस सूत्र से आत्मनेपद का विधान किया जाता है ।

यहाँ प्रार्थना अर्थ में 'लिङ्' लकार आया है ॥ ५० ॥

कच्चित् सौम्य ! व्यवसितमिदं बन्धुकृत्यं त्वया मे
प्रत्यादेशान्न खलु भवतो धीरतां कल्पयामि ।
निःशब्दोऽपि प्रदिशसि जलं याचितश्चातकेभ्यः
प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सतामीप्सितार्थक्रियैव ॥५१॥

अन्वयः—हे सौम्य ! इदम्, मे, बन्धुकृत्यम्, त्वया, व्यवसितम्, कच्चित्, प्रत्यादेशात्, भवतः, धीरताम्, न, कल्पयामि; खलु । याचितः ( सन् ) निः

उत्तरमेघः २८३

शब्दः, अपि, चातकेभ्यः, जलम्, प्रदिशसि । हि, सताम्, प्रणयिषु, ईप्सितार्थ-क्रिया, एव, प्रत्युक्तम् ॥ ५१ ॥

व्याख्या—हे सौम्य ! = हे सज्जन ! इदम् = एतत्, मे = मम, बन्धुकृत्यम् = सखाकार्यम्, त्वया = मेघन, व्यवसितं कच्चित् = करिष्यामीति निश्चितं किम् ? प्रत्यादेशात् = प्रत्याख्यानात्, खलु भवतः = मेघस्य, धीरताम् = गाम्भीर्यम्, न कल्पयामि = नानुमोदयामि । याचितः = प्रार्थितः सन्, निःशब्दः अपि = स्तनितरहितोऽपि, चातकेभ्यः = सारङ्गेभ्यः, जलम् = तोयम्, प्रदिशसि = प्रयच्छसि । हि = यस्मात्, सताम् = सज्जनानाम्, प्रणयिषु = प्रार्थिषु, (विषये) ईप्सितार्थक्रिया एव = अभिलषित-कार्य-करणमेव, प्रत्युक्तम् = प्रतिवचनम्, अभीष्ट-कार्यसम्पादनमेव प्रार्थितोत्तरं भवतीति भावः ॥ ५१ ॥

शब्दार्थः—हे सौम्य ! = हे भद्र ! इदम् = इस सन्देश पहुँचाना रुप, मे = मेरे, बन्धुकृत्यम् = मित्रता के कार्य को, त्वया = तुमने, व्यवसितं कच्चित् = करूँगा क्या यह सोच लिया है, प्रत्यादेशात् = ठुकरा देने के कारण ही, भवतः = तुम्हारी, धीरताम् = गम्भीरता को, न कल्पयामि = मैं कल्पना नहीं करता । याचितः = प्रार्थना करने पर, निःशब्दोऽपि = गर्जन किये बिना भी, चातकेभ्यः = चातकों के लिए, जलम् = पानी, प्रदिशसि = देते हो । हि = क्योंकि, सताम् = सज्जनों का, प्रणयिषु = याचकों के प्रति, ईप्सितार्थ-क्रियैव = अभीष्ट कार्य का सम्पादन ही, प्रत्युक्तम् = उत्तर (होता है) ॥ ५१ ॥

भावार्थः—हे भद्र ! त्वया मत्कार्यं करिष्यते इति हृदये निश्चितं किम् ? यस्त्वं याचितः सन् स्वीकृत्तिरूपं स्तनितमकृत्वाऽपि चातकेभ्यः तोयं प्रददासि, स त्वं मत्सन्देशवाहनरूपं कार्यमस्वीकरिष्यसीति त्वद्गाम्भीर्येन नाऽहङ्कल्पयामि । यतः सज्जनानां प्रार्थिषु अभिलषित-कृत्य-सम्पादनमेव प्रतिवचनं भवति ॥ ५१ ॥

हिन्दी—हे सज्जन ! क्या तुमने मेरे इस बन्धु-कार्य को करने के लिए निश्चय किया है ? जो तुम माँगने पर स्वीकृतिसूचक गर्जन किये बिना भी चातकों को जल देते हो, वह तुम मेरी प्रार्थना को ठुकरा दोगे, ऐसी कल्पना तुम्हारी गम्भीरता के कारण मैं नहीं कह रहा हूँ । क्योंकि सज्जनों का याचकों के प्रति अभिलषित प्रयोजन का सम्पादन ही प्रत्युत्तर हुआ करता है ॥ ५१ ॥

२८४ | मेघदूतम्

समासः—बन्धोः कृत्यम् = बन्धुकृत्यम् ( ष० तत्० )। निर्गतः शब्दः यस्मात् सः निःशब्दः ( बहु० )। ईप्सितश्चासौ अर्थः = ईप्सितार्थः (कर्म धा०) तस्य क्रिया = ईप्सितार्थक्रिया ( ष० तत्० )।

कोशः—कच्चित् काम प्रवेदने, इत्यमरः। उक्तिराभाषणं वाक्यमादेशो वचनं, इति शब्दार्णवः। प्रत्याख्यानं निरसनं प्रत्यादेशो निराकृतिः, इत्यमरः।

टिप्पणीमे—अस्मद् शब्द की षष्ठी विभक्ति के एकवचन ‘मम’ के स्थान में ‘तेमयावेकवचनस्य’ इस सूत्र से ‘मे’ आदेश होता है। इस ‘मे’ पद का ‘बन्धु-कृत्यम्’ घटक बन्धोः के साथ अपेक्षा होने पर ‘गमकत्वात्’ समास हुआ है। गमकत्व वहाँ होता है जहाँ की समास-वृत्ति एवं विग्रह (वृत्ति के अर्थ का अवबोधन करनेवाला वाक्य) में एक समान ही उपस्थिति होती है क्योंकि लक्षण है ‘वृत्तिविग्रहयोः समानप्रकारोपस्थितिजनक्त्वं गमकत्वम्’ इति। कच्चित्—यह अव्यय पद है। इसका प्रयोग अभिप्राय प्रगट करने के अर्थ में होता है। प्रत्यादेशात्—‘प्रति’ पूर्वक एवं ‘आङ्’ पूर्वक ‘दिश’ धातु से ‘घञ्’ प्रत्यय करके ‘प्रत्यादेश’ शब्द निष्पन्न होता है। यहाँ हेतु में पञ्चमी है।

प्रत्यादेश शब्द का अर्थ महामहोपाध्याय मल्लिनाथजी ने प्रतिवचन अर्थात् प्रत्युत्तर माना है, उनका प्रमाण है शब्दार्णव कोश की ‘उक्तिराभाषणं वाक्यमादेशो वचनं वचः’ यह उक्ति है। तदनुसार अर्थ यह हो सकता है कि ‘उत्तर देकर तुमने मेरी प्रार्थना को स्वीकार कर लिया है इसलिए मैं तुम्हारी गम्भीरता का समर्थन नहीं कर पाता, जो तुम माँगने पर बिना शब्द किए ही चातकों को जल देते हो क्योंकि सज्जनों का याचकों के प्रति अभीष्ट प्रयोजन सम्पादन ही प्रत्युत्तर होता है। इति। परन्तु महाभाष्य आदि ग्रन्थों में प्रत्या-देश का प्रत्याख्यान, निरादर आदि अर्थ में ही प्रयोग मिलता है। अतः एतदनुसार ही व्याख्या की गई है।

कल्पयामि—णिजन्त ‘कल्पि’ धातु के लट् लकार के उत्तमपुरुष के एक-वचन का रूप है। ‘प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सतामीप्सितार्थक्रियैव’ इसके उदाहरण स्वरूप मल्लिनाथजी ने निम्नलिखित श्लोक दिया है—

उत्तरमेघः २८५

गर्जन्ति शरदि न वर्षन्ति, वर्षति वर्षासु निःस्वनो मेघः।
नीचो वदति न कुरुते, न वदति सुजनः करोत्येव॥

नैषधचरित में इसी भाव का कथन है—
ब्रुवते हि फलेन साधवो न तु कण्ठेन निजोपयोगिताम्।
(नैषध०, २।४८।)

अलङ्कारः—यहाँ तृतीय चरणोक्त वाक्यार्थ का समर्थन चतुर्थ चरण कथित वाक्य के द्वारा होता है। अतः ‘अर्थान्तरन्यास’ नामक अलङ्कार है।

एतत्कृत्वा प्रियमनुचितप्रार्थनावर्तिनो मे
सौहार्दाद्वा विधुर इति वा मय्यनुक्रोशबुद्ध्या।
इष्टान्देशान् विचर जलद ! प्रावृषा सम्भृतश्री-
र्माभूदेवं क्षणमपि च ते विद्युता विप्रयोगः ॥५२॥

अन्वयः—हे जलद ! सौहार्दात्, वा, विधुर इति वा, मयि, अनुक्रोशबुद्ध्या, वा, अनुचितप्रार्थनावर्तिनो, मे, एतत्, प्रियम्, कृत्वा, प्रावृषा, संभृतश्रीः, इष्टान्, देशान्, विचर। क्षणमपि, ते, विद्युता, विप्रयोगः, एवम्, मा, भूत् ॥ ५२ ॥

व्याख्या—इदानीं यक्षः स्वकार्यार्थं मेघं प्रार्थमानः तं विसृजति एतदिति। हे जलद !=हे पयोधर ! सौहार्दात् =मित्रभावात्, वा = अथवा, विधुर इति वा =प्रियावियुक्त इति कारणात्, वा =अथवा, मयि=यक्षे, (विषये) अनुक्रोशबुद्ध्या =दयामत्या, वा =अथवा, अनुचितप्रार्थनावर्तिनः=अननुरूपयाचकस्य, मे =यक्षस्य, एतत् = सन्देशहरणरूपम्, प्रियम् =अभिप्सितं कार्यम्, कृत्वा = सम्पादयित्वा; प्रावृषा =वर्षाभिः, संभृतश्रीः =परिवर्धितशोभः सन्, इष्टान् = निजाभिलषितान्, देशान् =प्रान्तान्, विचर =गच्छ, अन्ते च मेघमाशिषमुक्त्वा स्ववक्तव्यं यक्ष उपसंहरति माभूदिति। क्षणमपि =निमेषमात्रमपि, ते =मेघस्य, विद्युता =चपलया, प्रेयसीरूपयेति भावः, विप्रयोगः =वियोगः, एवम् =मत्सदृशम्, माभूत् =न भवेत् ॥ ५२ ॥

१९ मे० दूत०

२८६ | मेघदूतम्

**शब्दार्थः—**हे जलद ! हे मेघ, सौहार्दात् = मित्र भाव से, वा = अथवा, विधुर इति = ( मेरे ) प्रिया वियुक्त होने के कारण, वा = अथवा, मयि = मेरे विषय में, अनुक्रोशबुद्ध्या = करुणाबुद्धि से, अनुचितप्रार्थनावर्तिनः = अनुपयुक्त प्रार्थना करने वाले, मे = मेरे, एतत् = इस सन्देश पहुँचाने रूप, प्रियम् = अभिलषित कार्य को, कृत्वा = करके, प्रावृषा = वर्षारितु के कारण, संभृतश्रीः = समृद्ध शोभा वाला, ( होता हुआ ) इष्टान् = अभिलषित, देशान् = देशों में, विचर = विहार करो ( घूमो ) । अन्त में आशीर्वाद देकर यक्ष अपना वक्तव्य समाप्त करता है । क्षणमपि = एक मिनट भी, ते = तुम्हारा, विद्युता = बिजली से अर्थात् अपनी प्रियतमा से, विप्रयोगः = वियोग, एवं = मेरे जैसा, माभूत् = न हो ॥ ५२ ॥

**भावार्थः—**हे मेघ ! मित्रभावाद्वा, एष प्रिया-विप्रयुक्त इति कारणाद्वा मद्द्विषये करुणाबुद्ध्या वा मत्प्रिया-सन्देशहरणरूपमभीष्टकृत्यं सम्पाद्य वर्षर्तुनोपचितशोभस्त्वं स्वाभिलषितान्देशान् विहर । मत्सदृशः ते विद्युत्कान्ता-वियोगः एकं क्षणमपि न भवेदिति ॥ ५२ ॥

**हिन्दी—**हे मेघ ! मित्र-भाव से, या यह 'प्रिया से बिछुड़ा हुआ है' इस कारण अथवा मेरे विषय में करुणाबुद्धि से अनुचित प्रार्थना करने वाले मेरे इस 'प्रिया सन्देश हरण' रूप अभिलषित कार्य को करके अपने अभिलषित देशों में विहार करो । ( अन्त में यक्ष आशीर्वाद देकर अपना वक्तव्य समाप्त करता है ) ।

मेरे समान तेरा अपनी प्रियतमा बिजली से एक क्षण भी वियोग न हो ॥ ५२ ॥

**समासः—**जलं ददातीति जलदः ( उपपद० ) तत्सम्बुद्धौ । शोभनं हृदयं यस्य सः सुहृत् ( बहु० ) । अनुक्रोशस्य बुद्धिः अनुक्रोशबुद्धिः ( ष० तत्० ) तया न उचिता = अनुचिता ( नञ्० ) अनुचितः चासौ प्रार्थना = अनुचित-प्रार्थना ( कर्म० धा० ) । संभृता श्रीर्यस्य सः सम्भृतश्रीः ( बहु० ) ।

**कोशः—**विधुरन्तु प्रविश्लेषे, इत्यमरः । अथ मित्रं सखा सुहृत्, इत्यमरः । स्त्रियां प्रावृट् स्त्रिया भूम्नि वर्षा, इत्यमरः । कृपाद्याऽनुकम्पा स्यादनुक्रोशः, इत्यमरः ।