मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
द्वितीयोऽङ्कः १५५
माथुरः—भट्टा ! तुए दशसुवण्णु कल्लवत्तु, मए एसु विहवु । ( भर्तः ! तव दशसुवर्णं कल्पवर्त्तं, मम एष विभवः । )
दर्दुरकः—यद्येवम्, श्रूयतां तर्हि; अभ्यान् तावत् दशसुवर्णानस्यैव प्रयच्छ । अयमपि द्यूतं शीलयतु ।
माथुरः—ता किं भोदु ? । ( तत् किं भवतु ? )
दर्दुरकः—यदि जेष्यति तदा दास्यति ।
माथुरः—अह ण जिणादि । ( अथ न जयति ? )
दर्दुरकः—तदा न दास्यति ।
दशस्वर्णस्य = दस सोने के सिक्कों के, कारणात् = कारण से, पञ्चेन्द्रियसमायुक्तः = पाँच इन्द्रियों से युक्त, नरः = प्राणियों में श्रेष्ठ मनुष्य को, व्यापाद्यते = मार डाला जाता है ॥ १३ ॥
अर्थ—अरे ! ( माथुर ! ) तुम नीच एवं पतित हो जो कि दश स्वर्ण सिक्कों के कारण एक पाँच इन्द्रियों ( आँख, कान, नाक, जीभ, और त्वचा रूपी पाँच ज्ञानेन्द्रियों ) से युक्त मनुष्य को तुम मार डाल रहे हो ॥ १३ ॥
टीका—अरे = रे माथुर !, त्वम्, दुर्वर्णः = वर्णाधमः, हीनजातिकः असि, विनष्टः = पतितः, असि, यत् = यस्मात्, त्वया = माथुरेण, दशस्वर्णस्य = दशस्वर्णमुद्रायाः, कारणात् = हेतोः, पञ्चेन्द्रियैः = श्रोत्रत्वक्-चक्षूरसनाघ्राणैरिति पञ्चज्ञानेन्द्रियैः, अथवा पञ्चकर्मेन्द्रियैः, समायुक्तः = अलंकृतः, नरः = प्राणिषु श्रेष्ठः मानवः, व्यापाद्यते = हन्यते । काव्यलिङ्गमलङ्कारः, अनुष्टुप् वृत्तम् ॥ १३ ॥
विमर्श—दुर्वर्णः = दुष्टः = निकृष्टः वर्णः यस्य सः, नीच वर्णवाला । विनष्टः—यहाँ धर्मादि से पतित—यह अर्थ लेना चाहिये । पञ्चेन्द्रिय-समायुक्तः = पञ्च ज्ञानेन्द्रिय ( आँख, कान, नाक, जीभ और त्वचा ) अथवा कर्मेन्द्रिय ( पायु, उपस्थ, पाणि, पाद, वाक्) से युक्त । व्यापाद्यते—वि + पद + णिच्—कर्मवाच्य का रूप है। काव्यलिङ्ग अलंकार और अनुष्टुप् छन्द है ॥ १३ ॥
अर्थ—माथुर—राजा साहब ! ( व्यङ्ग्य में है ) दश स्वर्ण सिक्के तुम्हारे लिये कलेवातुल्य तुच्छ हो सकते हैं किन्तु मेरे लिये तो यही सम्पत्ति है ।
दर्दुरक—यदि ऐसी बात है तो सुनो; इसे कुछ देर के लिये दस स्वर्ण सिक्के दे दो । यह ( उनके द्वारा ) फिर से जुआ खेले ।
माथुर—तो इससे क्या होगा ?
दर्दुरक—यदि जीत जायगा तो दे देगा ।
माथुर—यदि नहीं जीता ?
दर्दुरक—तब नहीं देगा ।
| १५६ | मृच्छकटिकम् |
|---|
**माथुरः—**अह ण जुत्तं जप्पिदुं । एवं अक्खन्तो तुमं पअच्छ धूत्त-आ ! अहं वि णाम माथुरो धुत्तु जूदं मिथ्या आदंसाअमि ? अण्णस्स वि अहं ण बिभेमि । धुत्ता ! खण्डिअवउत्तोसि तुमं । ( अथ न युक्तं जल्पितुम् । एवमाचक्षाणस्त्वं प्रयच्छ धूर्त्तक ! अहमपि नाम माथुरो धूर्त्तः द्यूतं मिथ्या आदर्शयामि ? अन्यस्मादपि अहं न बिभेमि । धूर्त्त ! खण्डितवृत्तोऽसि त्वम् । )
**दर्दुरकः—**अरे कः खण्डितवृत्तः ?
**माथुरः—**तुमं हु खण्डिअवउत्तो । ( त्वं खलु खण्डितवृत्तः । )
**दर्दुरकः—**पिता ते खण्डितवृत्तः । ( संवाहकस्य अपक्रमितुं संज्ञां ददाति । )
**माथुरः—**गोसाविआपुत्ता ! णं एवं जूदं तुए सेविदं ? (वेश्यापुत्र ! एवमेव द्यूतं त्वया सेवितम् ? )
**दर्दुरकः—**मया एवं द्यूतमासेवितम् ।
**माथुरः—**अले संवाहआ ! पअच्छ तं दशसुवण्णं । ( अरे संवाहक ! प्रयच्छ तत् दशसुवर्णम् । )
**संवाहकः—**अज्ज दइश्शं, दाव दइश्शं । (अद्य दास्यामि, तावत् दास्यामि ।)
( माथुरः कर्षति । )
**माथुर—**अब ( इस विषय में ) तुमसे बात करना ठीक नहीं है । रे धूर्त ! ऐसा कह रहे हो तो तुम्हीं दे दो । मैं भी माथुर, प्रसिद्ध धूर्त जुआरी बिना मतलब के जुआ का खेल दिखाऊँगा ? और किसी से डरता भी नहीं हूँ । धूर्त ! तुम खण्डितवृत्त ( बेईमान, चरित्रभ्रष्ट ) हो ।
**दर्दुरक—**अरे ! कौन बेईमान है ।
**माथुर—**तुम बेईमान ( चरित्रभ्रष्ट ) हो ।
**दर्दुरक—**तुम्हारा बाप बेईमान है । ( संवाहक को भाग जाने के लिये इशारा करता है ।)
**माथुर—**रण्डी के बच्चे ! तूने ऐसा ही जुआ खेलना सीखा ?
**दर्दुरक—**हाँ, मैंने ऐसे ही खेला है ।
**माथुर—**अरे संवाहक ! वह दश स्वर्ण दो ।
**संवाहक—**आज दूंगा । अभी दूंगा ।
( माथुर खींचता है । )
**टीका—**भतं: ! = राजन् ! इयं व्यङ्ग्योक्तिः । अस्य = अस्मै, प्रयच्छ = देहि, आचक्षाणः = कथयन्, मिथ्या = लाभादिकं विनैव, आदशंयामि = प्रदर्शयामि, अत्र काकुः । खण्डितवृत्तः = द्यूतकरस्य कृते निश्चिताचारणस्यावमन्ता अतः चरित्रहीन इति भावः । अपक्रमितुम् = तत्स्थानादन्यत्र पलायितुम्, संज्ञाम्=
द्वितीयोऽङ्कः १५७
दर्दुरकः—मूर्ख ! परोक्षे खलीकर्त्तुं शक्यते, न ममाग्रतः खलीकर्तुम्। (माथुरः संवाहकमाकृष्य घोणायां मुष्टिप्रहारं ददाति। संवाहकः सशोणितं मूर्च्छां नाटयन् भूमौ पतति। दर्दुरक उपसृत्य अन्तरयति। माथुरो दर्दुरकं ताडयति। दर्दुरको विप्रतीपं ताडयति।)
माथुरः—अले अले दुट्ट ! छिण्णालिआपूत्तअ ! फलं पि पाविहिसि। (अरे अरे दुष्ट ! पुंश्चलीपुत्रक ! फलमपि प्राप्स्यसि।)
दर्दुरकः—अरे मूर्ख ! अहं त्वया मार्गगत एव ताडितः; श्वो यदि राजकुले ताडयिष्यसि, तदा द्रक्ष्यसि।
संकेतम्, एवमेव = अनेनैव प्रकारेण ऋणं दत्त्वा हानिलाभौ परित्यज्येति भावः, आसेवितम् = क्रीडितम्।
विमर्श—भर्त्तः । (प्राकृतभट्टा) यह माथुर का व्यङ्ग्यभरा सम्बोधन है। अस्य = यहाँ सम्बन्धसामान्य मानकर षष्ठी है। अहमपि नाम माथुरो धूर्तः द्यूतं मिथ्याऽऽदर्शयामि ?—इसमें काकु का प्रयोग है। माथुर का यह तात्पर्य है कि मैं भी परमधूर्त जुआरी माथुर हूँ, बिना किसी लाभ के जुआ की प्रदर्शनी नहीं करता हूँ। कुछ लोगों ने दो वाक्यखण्ड माने हैं। और ‘जुआ को छल से खेलता हूँ’ तथा कुछ ने ‘अपने को व्यर्थ प्रधान माने फिरता हूँ’—यह अर्थ किया है। परन्तु ये परम्पराप्राप्त नहीं हैं। इस विषय में काले द्वारा उद्धृत वक्तव्य ध्यान देने योग्य है— “श्रीनिवासाचार्य—अहमपि नाम माथुरो धूर्तो द्यूतं मिथ्याऽऽदर्शयामिति काकुः। पणमप्रतियातितं त्यजन् हि द्यूतमेव वितथयति। नाहमेवं द्यूतस्य व्यपदेशं दूषयामीत्यर्थः। नेदं धनस्पृहया पीडनम्, किं तर्हि ? द्यूतधर्मरक्षार्थमिति भावः।” खण्डितवृत्त—जुआ में जो नियम निर्धारित हैं, उनका पालन न करने वाला।
अर्थ—दर्दुरक—मूर्ख ! मेरे पीठ पीछे (न होने पर) ही सता सकते हो। मेरे सामने नहीं सता सकते हो।
(माथुर संवाहक को खींच कर उसकी नाक पर घूंसा जमाता है। संवाहक खून से लथपथ होकर मूर्च्छा (बेहोशी) का अभिनय करता हुआ पृथ्वी पर गिर जाता है। दर्दुरक समीप पहुँच कर बीच-बचाव कर देता है, दोनों को अलग-२ कर देता है। माथुर दर्दुरक को (भी) पीटने लगता है। दर्दुरक भी जवाब में पीटने लगता है।)
माथुर—अरे अरे दुष्ट ! पुंश्चली=छिनार के बच्चे ! इसका मजा चखोगे (फल भी पाओगे)।
दर्दुरक—अरे मूर्ख ! तुमने सड़क पर जाते हुये (निरपराध) मुझे पीटा है। कल यदि राजदरवार में पीटोगे, तब देखना (उसका फल भोगना)।
| ३५८ | मृच्छकटिकम् |
|---|
माथुरः— एसु पेक्खिस्सं । ( एष प्रेक्षिष्ये । ) दर्दुरकः— कथं द्रक्ष्यसि ? । माथुरः— (प्रसार्य चक्षुषी) एव्वं पेक्खिस्सं । ( एवं प्रेक्षिष्ये । ) ( दर्दुरको माथुरस्य पांशुना चक्षुषी पूरयित्वा संवाहकस्य अपक्रमितुं संज्ञां ददाति । माथुरोऽक्षिणी निगृह्य भूमौ पतति । संवाहकोऽपक्रामति । ) दर्दुरकः— ( स्वगतम् ) प्रधानसभिको माथुरो मया विरोधितः । तन्नात्र युज्यते स्थातुम् । कथितञ्च मम प्रियवयस्येन शर्विलकेन, यथा किल, 'आर्यकनामा गोपालदारकः सिद्धादेशेन समादिष्टो राजा भविष्यति इति सर्वश्च अस्मद्विधो जनस्तमनुसरति' । तदहमपि तत्समीपमेव गच्छामि । ( इति निष्क्रान्तः । ) संवाहकः— (सत्रासं परिक्रम्य दृष्ट्वा) एशे कस्सवि अणपावुदपक्खदुवालके गेहे । ता एत्थ पविशिश्शं । ( प्रवेशं रूपयित्वा वसन्तसेनामालोक्य ) अज्जे !
माथुर— मैं देख लूँगा । दर्दुरक— किस प्रकार देखोगे ? माथुर— (आंखें फैलाकर) इस प्रकार देखूँगा । ( दर्दुरक धूल से माथुर की आँखें भरकर=उसकी आंखों में धूल झोंक कर संवाहक को भागने का इशारा करता है । माथुर आंखें पकड़ कर जमीन पर बैठ जाता है । संवाहक भाग जाता है । ) दर्दुरक— ( अपने आप ) जुआ के प्रधान अध्यक्ष माथुर से मैंने विरोध कर लिया है अतः अब यहाँ रुकना ठीक नहीं है । मेरे प्रिय मित्र शर्विलक ने यह कहा है—'सिद्ध महात्मा के द्वारा बताया गया है कि आर्यक नामक गोपालपुत्र राजा बनेगा । मेरे जैसे सभी लोग उस (गोपालदारक) का अनुगमन (साथ) कर रहे हैं।' इस लिये मैं भी उसी के पास जा रहा हूँ । (ऐसा कह कर चला जाता है।)
टीका— खलीकर्तुम्=वञ्चितुम्, ताडयितुं वा, संशोणितम्—शोणितेन युक्तं यथा स्यात् तथा इति क्रियाविशेषणम् । विप्रतीपम्=विपरीतम् इदमपि क्रिया-विशेषणम् । पुंश्चलीपुत्र=कुलटायाः पुत्र, मार्गगतः=पथिकः सन् न तु अपराध्यन् सन्, पांशुना=धूल्यादिना, संज्ञाम्=संकेतम्, निगृह्य=गृहीत्वा अवलम्ब्य वा, विरोधितः = विरोधविषयीकृतः, शत्रुत्वं प्रापितः, युज्यते = युक्तं भवति, सिद्धा-देशेन = सिद्धिमतो महात्मनः भविष्यत्कथनेन, अस्मद्विधः = अस्मत्सदृशः निर्धनः असहायश्च लोकः।
अर्थ—संवाहक— (घबराहट के साथ घूमकर देखकर) यह किसी का घर है जिसका बगल का दरवाजा खुला है । तो इसमें प्रवेश करता हूँ । ( प्रवेश
द्वितीयोऽङ्कः १५९
शलगणागदे म्हि। (एतत् कस्यापि अनपावृतपक्षद्वारकं गेहम्। तदत्र प्रविशामि। आर्ये ! शरणागतोऽस्मि।)
वसन्तसेना—अभअं सरणागदस्स। हज्जे ! ढक्केहि पक्खदुआरं। (अभयं शरणागतस्य। हञ्जे ! पिधेहि पक्षद्वारकम्।)
(चेटी तथा करोति।)
वसन्तसेना—कुदो दे भअं ? (कुतस्ते भयम् ?)
संवाहकः—अज्जे धणिकादो। (आर्ये ! धनिकात्।)
वसन्तसेना—हज्जे ! संपदं अवावुणु पक्खदुआरं। (हञ्जे ! साम्प्रतमपावृणु पक्षद्वारकम्।)
संवाहकः—(आत्मगतम्) कधं धणिकादो तुलिदं शे भअकारणं। शुट्ठु क्खु एवं वुच्चदि—(कथं धनिकात् तुलितमस्या भयकारणम्। सुष्ठु खल्वेवमुच्यते)
जे अत्तबलं जाणिअ भारं तुलिदं वहेइ माणुस्से।
ताह खलणं ण जायदि णअ कान्तालगदो विविज्जदि ॥ १४ ॥
य आत्मबलं ज्ञात्वा भारं तुलितं वहति मनुष्यः।
तस्य स्खलनं न जायते न च कान्तारगतो विपद्यते ॥ १४ ॥
एत्थ लक्खिदो म्हि। (अत्र लक्षितोऽस्मि।)
करने का अभिनय करके, वसन्तसेना को देख कर) आर्ये ! आपकी शरण में आया हूँ।
वसन्तसेना—शरण में आये तुमको अभयदान है। चेटी ! दरवाजा बन्द कर दो।
(चेटी दरवाज़ा बन्द करती है।)
वसन्तसेना—तुम्हें किससे भय है ?
संवाहक—आर्ये ! धनी आदमी से।
वसन्तसेना—चेटी ! अब दरवाजा खोल दो।
संवाहक—(अपने आप) क्यों, धनिक से होने वाले भय को हल्का (साधारण) समझ रही है ? यह ठीक ही कहा जाता है —
अन्वयः—यः, मनुष्यः, आत्मबलम्, ज्ञात्वा, तुलितम्, भारम्, वहति, तस्य, स्खलनम्, न, जायते, कान्तारगतः, च, सः, न, विपद्यते ॥ १४ ॥
शब्दार्थ—यः = जो, मनुष्यः = आदमी, आत्मबलम् = अपने बल को, सामर्थ्य को ज्ञात्वा = समझ कर, तुलितम् = तौले हुये, भारम् = बोझा को, वहति = ढोता है, तस्य = उसका, स्खलनम् = पतन, गिरना, न = नहीं, जायते = होता है, च = और, कान्तारगतः = वन अथवा दुर्गम मार्ग में फँसा हुआ, सः = वह व्यक्ति, न = नहीं, विपद्यते = नष्ट होता है, मरता है ॥ १४ ॥
| १६० | मृच्छकटिकम् |
|---|
माथुरः-- ( अक्षिणी प्रमृज्य द्यूतकरं प्रति ) अरे ! देहि देहि। ( अरे ! देहि देहि। )
**द्यूतकरः--**भट्ठा ! जावदेव अम्हे दद्दुरेण कलहाइदा, तावदेव सो गोहो अवक्कन्तो। ( भर्तः ! यावदेव वयं दर्दुरेण कलहायिताः, तावदेव स पुरुषोऽपक्रान्तः। )
**माथुरः--**तस्स जूढकलस्स मुट्टिप्पहालेण णासिका भग्गा आसि। ता एहि, रुहिरपहं अणुसरेम्ह। ( तस्य द्यूतकरस्य मुष्टिप्रहारेण नासिका भग्ना आसीत्। तदेहि, रुधिरपथमणुसरावः )
( अनुसृत्य )
**द्यूतकरः--**भट्ठा। वसन्तसेणागेहं पविट्ठो सो। ( भर्तः ! वसन्तसेनागेहं प्रविष्टः सः। )
**अर्थ—**जो आदमी अपने सामर्थ्य को समझ कर ( उसके अनुसार ) तौले हुये बोझ को उठाता है वह न तो ( कहीं ) गिरता है और न दुर्गम मार्ग ( या जंगल ) में जाता हुआ मरता है = कष्ट भोगता है ॥ १४ ॥
मैं इस कथन का लक्ष्य = उदाहरण बन गया हूँ।
टीका—यः मनुष्यः = पुरुषः, आत्मबलम् = स्वकीयं सामर्थ्यम्, ज्ञात्वा = विदित्वा, विचिन्त्य वा, तुलितम् = तुलादिना परिमापितं स्वसामर्थ्यानुरूपमिति भावः, भारम् = भारभूतं पदार्थम्, वहति = धारयति, तस्य = जनस्य, स्खलनम् = मार्गे गर्त्तादौ पतनम्, न जायते = न भवति, च = तथा, कान्तारगतः = दुर्गममार्गं गच्छन्, वनं वा गच्छन्, न = नैव, विपद्यते = विनष्टो भवति, म्रियते इति यावत्। अत्राप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। आर्यावृत्तम् ॥ १४ ॥
**विमर्श—**आत्मबलं ज्ञात्वा—संवाहक का आशय यह है कि जो व्यक्ति अपनी स्थिति को ठीक से न समझ कर भारतुल्य त्रुटियाँ कर डालता है। उसे उनका फल भोगना ही पड़ता है। तुलितम्—उन्मानार्थक √तुल् + क्त। विपद्यते --वि + पद् + श्यन् = य + लट् प्र. पु. ए. व. ॥१४॥
अर्थ—माथुर—( आँखें साफ करके, द्यूतकर से ) अरे ! दे, दे।
**द्यूतकर—**जब तक हम लोग दर्द्दुरक से लड़ रहे थे तब तक वह पुरुष ( संवाहक ) भाग गया।
**माथुर—**घूंसे के प्रहार से उस जुआरी की नाक फूट गयी थी ( अर्थात् खून निकलने लगा था )। इस लिये, चलो, खूनी रास्ते का अनुसरण करें।
( पीछे चलकर )
द्यूतकर— स्वामिन् ! वह वसन्तसेना के घर में घुस गया है।
द्वितीयोऽङ्कः । १६१
माथुरः--भूदाइं सुवण्णाइं । ( भूतानि सुवर्णानि । )
द्यूतकरः--लाअउलं गदुअ णिवेदेम्ह ? । ( राजकुलं गत्वा निवेदयावः ? )
माथुरः--एस धूत्तो अदो णिक्कमिअ अण्णत्त गमिस्सदि; ता उअरोधे-णेढव गेण्हेम्ह । ( एष धूर्त्त अतो निष्क्रम्य अन्यत्र गमिष्यति; तदुपरोधेनैव गृह्णीवः । )
( वसन्तसेना मदनिकायाः संज्ञां ददाति । )
मदनिका--कुदो अज्जो ? को वा अज्जो ? कस्स वा अज्जो ? किं वा वित्तिं अज्जो उवजीअदि ? कुदो वा भअं ? । (कुत आर्य्यः ? को वा आर्य्यः ? कस्य वा आर्य्यः ? किं वा वृत्तिम् आर्य्य उपजीवति ? कुतो वा भयम् ? )
संवाहकः-शुणादु अज्जआ । अज्जे ! पाडलिउत्ते मे जन्मभूमी, गहवइ-दालके हग्गे, संवाहअश्श वित्तिं उवजीआमि । ( शृणोतु आर्या । आर्ये ! पाटलिपुत्रं मे जन्मभूमिः, गृहपति-दारकोऽहम् । संवाहकस्य वृत्तिमुपजीवामि । )
माथुर--बहुत स्वर्ण ( मिलेंगे । )
द्यूतकर--क्या राजकुल ( पुलिस थाने में ) सूचित कर दें ?
माथुर--यह धूर्त यहां से निकल कर कहीं दूसरी जगह जायगा । अतः इसे निकलने का रास्ता घेरकर ही पकड़ें ।
( वसन्तसेना मदनिका को पूछने के लिये इशारा करती है । )
मदनिका--श्रीमन् आप कहाँ से आये हैं ? आप कौन हैं ? किसके सम्बन्धी हैं ? कौन सा व्यापार करके जीवन-यापन करते हैं ? तथा आपको किससे डर है ?
टीका--अत्र=श्लोक-प्रतिपादिताथंविषये, लक्षितः=लक्ष्यभूतः, कलहायिताः=कलहं कृतवन्तः इत्यर्थे 'शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्य करणे' ( पा. सू. ३.१.१७ ) इत्यनेन क्यङ्, ततो निष्पन्नात् नामधातोः क्त प्रत्ययः। भग्ना=विदीर्णा। रुधिरपथम्=पतितरक्तविन्दुयुक्तमार्गम्, अनुसृत्य=अनुसरणं कृत्वा । भूतानि सुवर्णानि=प्रचुराणि स्वर्णखण्डानि, मिलिष्यन्तीति शेषः । निवेदयावः=सूचयावः, अत्र काकुः । अतः=वसन्तसेनागृहात्, निष्क्रम्य=निर्गत्य, तत्=तस्मात्, उपरोधेनैव=निर्गममार्गावरोधेनैव, गृह्णीवः=धारयावः । संज्ञां ददाति=अस्य शरणागतस्य नामादिकं पृच्छेति कटाक्षेण सूचयतीत्यर्थः । कुतः=कस्मात् स्थानात् आगत इति शेषः, कस्य=कस्य सम्बन्धीतिभावः । वृत्तिम्=जीविकाम्, उपजीवति=आश्रयतीति भावः, कुतः=कस्मात् जनादिकात्, भयम्=भीतिः-इद सर्वं कथयतु इति भावः ।
अर्थ--संवाहक--आर्या ! सुनें । मेरी जन्मभूमि पटना है । मै गृहपति ( ग्रामप्रधान ) का पुत्र हूँ । संवाहक=शरीर दबाने की वृत्ति=नौकरी से जीविका चलाता हूँ ।
११ मृ०
१६२ | मृच्छकटिकम्
वसन्तसेना—सुउमारा क्खु कला सिक्खिदा अज्जेण । ( सुकुमारा खलु कला शिक्षिता आर्येण । )
संवाहकः—अज्जए ! कलेत्ति सिक्खिदा, आजीविआ दाणि संवृत्ता । ( आर्ये ! कलेति शिक्षिता, आजीविका इदानीं संवृत्ता । )
चेटो—अदिणिव्विणं अज्जेण पडिवअणं दिण्णं, तदो तदो ? ( अतिनिर्विष्णमार्येण प्रतिवचनं दत्तम् । ततस्ततः ? )
संवाहकः—तदो अज्जए ! एशे णिजगेहे आहिण्डकाणां मुहादो शुणिअ, अपुव्व-देश-दंशण-कुदूहलेण इह आगदे । इह वि मए पविशिअ उज्जइणि एक्के अज्जे शुश्शूशिदे, जे तालिशे पिअदंशणे पिअवादी, दइअ ण कित्तेदि, अवकिदं विशुमलेदि । किं बहुणा उत्तेण, दक्खिणदाए पलकेलअं विअ अत्ताणं अवगच्छदि, शलणागअवच्छले अ । ( तत आर्ये ! एष निजगृहे आहिण्डकानां मुखात् श्रुत्वा अपूर्वदेश-दर्शन-कुतूहलेन इहागतः । इहापि मया प्रविश्य उज्जयिनीम् एक आर्य्यः शुश्रूषितः, यस्तादृशः प्रियदर्शनः, प्रियवादी, दत्वा न कीर्त्तयति, अपकृतं विस्मरति । किं बहुना उक्तेन, दक्षिणतया परकीयमिव आत्मानमवगच्छति, शरणागतवत्सलश्च । )
चेटी--को दाणि अज्जआए मणोरहन्तरस्स गुणाइं चोरिअ उज्जइणिं अलंकरेदि ? । ( क इदानीमार्य्याया मनोरथान्तरस्य गुणान् चोरयित्वा उज्जयिनीमलङ्करोति ? )
वसन्तसेना—श्रीमन् ने बहुत कोमल कला सीखी है ।
संवाहक—आर्ये ! कला मान कर सीखी थी, किन्तु इस समय जीविका-साधन बन गयी है ।
चेटी—आपने बहुत ही दुःखपूर्वक उत्तर दिया है । इसके बाद ?
संवाहक—आर्ये ! इसके बाद, अपने घर पर आने वाले भ्रमणप्रिय लोगों के मुख से सुनकर इस अपूर्व ( अद्भुत ) नगरी को देखने की इच्छा से मैं यहाँ आया । यहाँ भी उज्जैन नगरी में प्रवेश करके मैंने एक आर्य=महापुरुष की सेवा ( नौकरी ) की, जो इतने सुन्दर, प्रियवक्ता, कि ( किसी को कुछ भी ) दान करके उसके बारे में प्रचार नहीं करते हैं, अपकार को भूल जाने वाले हैं । ( किसी से बदला लेने वाले नहीं है ।) अधिक कहने से क्या लाभ ? अत्यधिक उदार होने के कारण वे अपने को भी ( आत्मा को भी ) दूसरे का सा समझते हैं ( अर्थात् स्वार्थपरता का पूर्ण अभाव है ) और शरण में आने वालों की स्नेह से रक्षा करने वाले हैं ।
चेटी--आर्या ( वसन्तसेना ) के मनोभिलषित ( चारुदत्त ) के गुणों को चुरा कर इस समय कौन उज्जैन नगरी को सुशोभित कर रहा है ?
द्वितीयोऽङ्कः १६३
वसन्तसेना—साहु, हञ्जे ! साहु ! मए वि एव्वं ज्जेव हिअएण मन्तिदं ।
( साधु हञ्जे ! साधु । मयापि एवमेव हृदयेन मन्त्रितम् । )
चेटो—अज्ज ! तदो तदो ? ( आर्य्य ! ततस्ततः ? )
संवाहकः—अज्जए ! शे दाणि अणुकक्रोशकिदेहिं पदाणेहिं...... !
( आर्ये ! स इदानीमनुक्रोशकृतैः प्रदानैः...... ! )
वसन्तसेना—किं उवरदविहवो संवृत्तो ? ( किमुपरतविभवः संवृत्तः ? )
संवाहकः—अणाजक्खिदे ज्जेव कहं अज्जआए विण्णादं ? । ( अनाख्यात-
मेव कथमार्यया विज्ञातम् ? )
वसन्तसेना—किं एत्थ जाणीअदि । दुल्लहा गुणा विहवा अ । अपेएसु
तडाएसु बहुदरं उदअं भोदि । ( किमत्र ज्ञायते । दुर्लभा गुणा विभवाश्च ।
आपेयेषु तडागेषु बहुतरमुदकं भवति । )
चेटी—अज्ज ! किंणामधेओ क्खु सो ? । ( आर्य ! किंनामधेयः खलु सः ? )
वसन्तसेना—वाह दासी ! वाह । मैंने भी मन में ऐसा ही सोचा ।
**टीका—पाटलिपुत्रम्=**एतन्नामकं स्थानम्, **गृहपतिदारकः=**गृहपतिर्ग्रामाध्यक्षः इति पृथ्वीधरः, तस्य ग्रामाध्यक्षस्य पुत्रः, **संवाहकस्य=**संवाहयति=मर्दयति-इति संवाहकः = शरीरयन्त्रमर्दकः तस्य, **सुकुमारा=**अतीवकोमला, **कला=**विद्या, **आजीविका=**आजीवयतीति, जीवनपालनसाधनम्, **अतिनिर्विण्णम्=**अति=अत्यधिकम्, **निर्विण्णः=**खेदो यस्मिन् तत् महाखेदयुतम्, **आहिण्डकानाम्=**स्वगृहपर्यटकानां जनानाम्, विभिन्नस्थानावलोकनार्थं भ्रमणप्रियाणां वा, **अपूर्वस्य=**अद्भुतस्य, **देशस्य=**नगरस्य, **दर्शनस्य=**अवलोकनस्य, **कुतूहलेन=**औत्सुक्येन, **इह=**अत्र उज्जयिन्याम्, **एकः=**पूज्यत्वात् अगृहीतनामा, **प्रियदर्शनः=**सुरूपः, **कीर्त्तयति=**प्रचारयति, **अपकृतम्=**अपकारम्, **दक्षिणतया=**उदारतया, **परकीयमिव=**अन्यदीयमिव, **शरणागतानाम्=**रक्षार्थमाश्रितानाम् **वत्सलः=**अनुरागी, **मनोरथान्तरस्य=**मनोरथस्यान्तरः, तस्य, मनोरथाभिमुखस्येत्यर्थः, **अलङ्करोति=**विभूषयतीत्यत्र काकुः, **मन्त्रितम्=**चिन्तितम् ।।
अर्थ--चेटी--आर्य ! इसके बाद ?
संवाहक--आर्ये ! वे इस समय करुणावश किये गये दानों के कारण...... ।
वसन्तसेना--क्या निर्धन हो गये ?
संवाहक--बिना कहे हुये ही आप कैसे समझ गयीं ?
वसन्तसेना--इसमें जानना क्या ? सद्गुणों और धन का ( एक व्यक्ति में ) मिलना कठिन है । जिनका पानी नहीं पीने योग्य=अपेय होता है उन्हीं तालाबों में खूब पानी रहता है ।
चेटी--आर्य ! उन महानुभाव का नाम क्या है ?
१६४ | मृच्छकटिकम्
संवाहकः—अज्जे ! के दाणिं तस्स भूतल-मिअंकस्स णामं ण जाणादि । शो क्खु सेट्ठिचत्तले पडिवशदि शलाहणिज्जणामधेए अज्जचालुदत्ते णाम । ( आर्ये ! क इदानीं तस्य भूतलम्गाङ्कस्य नाम न जानाति । स खलु श्रेष्ठिचत्वरे प्रतिवसति श्लाघनीयनामधेय आर्यचारुदत्तो नाम । )
वसन्तसेना—(सहर्षमासनादवतीर्य) अज्जस्स अत्तणकेरकं एदं गेहं ! हञ्जे ! देहि अस्स आसणं, तालवेण्ठअं गेण्ह । परिस्समो अज्जस्स बाधेदि । ( आर्यस्य आत्मीयमेतद्गेहम् । हञ्जे ! देहि अस्य आसनम्, तालवृन्तकं गृहाण, परिश्रम आर्यस्य बाधते । )
संवाहक—आर्ये ! पृथ्वीतल के चन्द्रमा उनका नाम कौन नहीं जानता है । (अर्थात् चन्द्रतुल्य सुख देने वाले चारुदत्त के नाम से सभी परिचित हैं।) वे सेठों (धनिकों) के चौक (बस्ती) में रहते हैं। प्रशंसनीय नामवाले वे पूज्य चारुदत्त जी हैं।
टीका—अनुक्रोशकृतैः=अनुक्रोशः=करुणा, तया सम्पादितैः, करुणाऽर्द्रतया विहितैरिति भावः, प्रदानैः=विपुलदानैः, उपरतविभवः=उपरतः=समाप्तः विभवः=धनादिकं यस्य सः निर्धन इत्यर्थः, अषाख्यातमेव=अकथितमेव, अत्र=अस्मिन् विषये, दुर्लभाः=एकस्मिन् पुरुषे सद्गुणानां धनादीनां च स्थितिर्दुष्प्राप्येति भावः, अपेयेषु=दूषणतया पातुमयोग्येषु, तडागेषु=जलाशयेषु, बहुतरम्=अत्यधिकम्, उदकम्=जलम्, भूतलम्गाङ्कस्य=मृगः छाया अङ्के यस्य सः मृगाङ्कः, भूतलस्य=पृथिव्याः चन्द्र इत्यर्थः, श्लाघनीयम्=प्रशंसनीयं नामधेयं यस्य सः, चारु=सुन्दर यथा स्यात् दत्तं येन सः चारुदत्तः इत्यन्वर्थकनामा महापुरुषो वर्तते ।
विमर्श—अनुक्रोशकृतैः प्रदानैं...... । अनुक्रोश-करुणा, करुणावश किये गये अनवरत दानों से—यह बहुवचन साभिप्राय है। दुर्लभा गुणा विभवाश्च—संसार में गुणवान् अपने सद्गुणों के कारण नश्वर धन का संग्रह नहीं करते हैं। धन सदैव उसी के पास रहता है जो कंजूस है। भूतलम्गाङ्कस्य—पृथ्वी के चन्द्रमा । चन्द्रमा जिस प्रकार सभी को सुख देना है उसी प्रकार ये भी सभी को सुख देने वाले ही हैं। दूसरे की सुखचिन्ता ही प्रधान मानने वाले । श्लाघनीय-नामधेयः=जिनका नाम प्रशंसा करने योग्य, चारुदत्तः—चारु=अच्छा, सन्तोष-जनक, दत्त=दान है जिनका, अर्थात् जो सभी को सन्तुष्ट करने लायक दान देने वाले अन्वर्थक नाम वाले-चारुदत्त हैं।
वसन्तसेना—(प्रसन्नता के साथ अपने आसन से उतर कर) आर्य ! यह आपका अपना ही घर है। दासी ! इन्हें बैठने के लिये आसन दो । पंखा लो (इन पर हवा करो ।) आर्य ! आपको थकावट कष्ट दे रही है। (अतः आराम कर लो।)
द्वितीयोऽङ्कः १६५
( चेटी तथा करोति )
संवाहकः—(स्वगतम्) कथं अज्जचारुदत्तस्स णामशङ्कोत्तणेण ईदिशे मे आदले । शाहु, अज्जचारुदत्त ! शाहु, पुहवीए तुमं एक्के जीवशि शेशे उण जणे शशदि । ( इति पादयोर्निपत्य ) भोदु, अज्जए ! भोदु । आशणे णिशीददु अज्जआ ! ( कथम् आर्यचारुदत्तस्य नामसङ्कीर्त्तनेन ईदृशो मे आदरः । साधु, आर्यचारुदत्त ! साधु, पृथिव्यां त्वमेको जीवसि; शेषः पुनर्जनः श्वसिति । भवतु, आर्ये ! भवतु, आसने निषीदतु आर्या । )
वसन्तसेना—( आसने समुपविश्य ) अज्ज ! कुदो सो घणिओ ? ( आर्ये ! कुतः स धनिकः ? )
( चेटी उसी प्रकार करती है ।)
संवाहक—( अपने आप ) आर्य चारुदत्त का नाम ले लेने से ही मेरा इतना आदर क्यों ? धन्य हो आर्य चारुदत्त ! धन्य हो । इस पृथिवी पर अकेला तुम्हारा ही जीना सफल है और दूसरे लोग तो सांसें भर रहे हैं । ( इस प्रकार वसन्तसेना के पैरों पर गिर कर ) बहुत हो गया आर्ये ! बहुत हो-गया ( बस करें ), अब आप अपने आसन पर बैठ जाँय ।
वसन्तसेना—( आसन पर बैठ कर ) आर्य ! वे धनी कैसे रह सकते ? ( अर्थात् दानी चारुदत्त का धनी रह सकना सम्भव ही नहीं है ।)
**टीका—**आत्मीयम्=स्वकीयमेवेत्यर्थः । अस्य=अस्मै, आर्यस्य=श्रीमन्तः, कर्म-त्वाविवक्षायां षष्ठी, ईदृशः=वसन्तसेनाऽपि सत्कारलग्ना जातेति भावः, जीवसि=सफलं जीवनं धारयसि, श्वसिति=चर्मभस्त्रावत् केवलं श्वासोच्छ्वासं करोति, निषीदतु=तिष्ठतु । आर्ये ! कुतः स धनिकः ? सस्तादृशो दानी केन प्रकारेण धनी भवितुमर्हति, अतस्तस्य महानुभावस्य दरिद्रत्वं निश्चितमिति भावः । केचन 'कुतः सः धनिकः' इत्यस्येयं व्याख्यां कुर्वन्ति 'कस्मात् स्थानात् कारणाद् वा स धनिकः त्वां पीडयति'—परन्तु उत्तरवाक्यैरसङ्गत्या नेदं युज्यते, उत्तरे चारुदत्तस्यैव यशो-वर्णनादिति तत्त्वम् ।
**विमर्शः—**आत्मीयम्--वसन्तसेना ने जब संवाहक को चारुदत्त का सेवक समझ लिया तो उसका स्नेह उमड़ पड़ा । और वह अपने घर को उसी का घर मानने के लिये कहने लगी, अतः भय का कोई कारण नहीं है । 'आर्ये ! कुतः स धनिकः ?' इसका प्रसंगानुकूल यही अर्थ है-आर्य, अत्यन्त दानी होने से आर्य चारुदत्त धनी कैसे रह सकते हैं ।' कुछ लोगों ने 'वह पकड़ने वाला धनिक कहाँ से आ रहा है' यह अर्थ किया है । परन्तु आगे के श्लोक में पुनः चारुदत्त की हीं प्रशंसा करने के कारण यहाँ भी 'धनिकः' का सम्बन्ध चारुदत्त से ही करना तर्क-संगत है ।
१६६ | मृच्छकटिकम्
संवाहकः- शक्कालधणे खु सज्जणे काह ण होइ चलाचले धणे ? । जे पूइदं पि जाणादि शे पूआविशेर्श पि जाणादि ॥ १५ ॥ ( सत्कारधनः खलु सज्जनः कस्य न भवति चलाचलं धनम् । यः पूजयितुमपि जानाति स पूजाविशेषमपि जानाति ॥ १५ ॥)
अन्वयः—सज्जनः, सत्कारधनः, खलु, ( भवति ), कस्य, धनम्, चलाचलम्, न, भवति ? यः पूजयितुम्, अपि, न, जानाति, सः, पूजाविशेषम्, अपि जानाति ? ( न जानातीति भावः ) ॥ १५ ॥
शब्दार्थ—सज्जनः=सत्पुरुष, सत्कारधनः=दूसरों का सत्काररूपी धनवाला, खलु=निश्चित रूप से, भवति=होता है, (अर्थात् उसका धन है दूसरों का सत्कार करना), कस्य=किसका, धनम्=धन, चलाचलम्=चञ्चल, न=नहीं, भवति ?=होता है ? अर्थात् अवश्य होता है; यः=जो व्यक्ति, पूजयितुम्=सामान्यरूप से, पूजा=सम्मान करना, अपि=भी, न=नहीं, जानाति=जानता है, सः=वह व्यक्ति, पूजाविशेषम्=सम्मान के प्रकारविशेष को भी, जानाति ? = क्या जानता है ? अर्थात् नहीं जानता है ॥ १५ ॥
अर्थ—संवाहक—दूसरों का सत्कार करना ही सज्जन व्यक्ति का धन होता है । किसका धन अस्थिर=विनाशी नहीं है ? अर्थात् सभी का धन नश्वर होता है । जो व्यक्ति सामान्य सम्मान करना भी नहीं जानता है वह क्या सम्मान के विशेष प्रकार को जानता है ? अर्थात् नहीं जानता है ॥ १५ ॥
टीका—सज्जनः=सत्पुरुषः, सत्कारधनः=परेषां सत्कारः=सम्मानमेव धनं यस्य सः, खलु=निश्चयेन, भवति, कस्य जनस्य, धनम्=लक्ष्मीः, चलाचलम्=अत्यन्तं चञ्चलमस्थिरम् न भवति=नैव वर्तते, अर्थात् सर्वस्यापि धनं कदाचित् नश्यति एव । सज्जनत्वं धनमूलकं नैव भवति, अपि तु गुणमूलकमेवेति भावः । यः=पुरुषः, पूजयितुम्=सामान्यतया सभाजयितुं सत्कर्तुम्, न=नैव, जानाति=वेत्ति, सः=तादृशो जनः, पूजाविशेषम्=पूजायाः=सम्मानस्य, विशेषम्=प्रकारभेदम्, अपि जानाति किम् ? अर्थात् नैव जानातीति भावः, विशेषज्ञानस्य सामान्यज्ञानपूर्वकत्वनियमादिति भावः । अत्राप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः । मात्रासमकं वृत्तम् ॥ १५ ॥
विमर्श—सत्कारधनः—सज्जन व्यक्ति की धनवत्ता लक्ष्मी से नहीं होती है अपितु दूसरों का सत्कार करने से । इसलिये सज्जनत्व को धनमूलक न समझकर गुणमूलक ही समझना चाहिये । अतः चारुदत्त निर्धन नहीं है क्योंकि वह अभी भी दूसरों का पूर्ण सम्मान करता है । पूजाविशेषमपि जानाति—जिस व्यक्ति को सम्मान करने का साधारण रूप भी नहीं मालूम रहता है वह विशेषरीति से सम्मान करना किसी भी प्रकार नहीं जान सकता है । क्योंकि सामान्यज्ञान के बाद ही
द्वितीयोऽङ्कः १६७
वसन्तसेना--तदो तदो ? । ( ततस्ततः ? )
संवाहकः--तदो, तेण अज्जेण शंवित्ती पलिचालके किदोम्हि । चालित्तावसेसे अ तस्सिं जूदोवजीवि म्हि शंबुत्ते । तदो, भाअधेअविस-मदाए दश शुवण्णं जूदे हालिदं । ( ततः तेन आर्येण संवृत्तिः परिचारकः कृतोऽस्मि । चारित्र्यावशेषे च तस्मिन् द्यूतोपजीवी अस्मि संवृत्तः । ततो भागधेय-विषमतया दशसुवर्णं द्यूते हारितम् । )
माथुरः--उच्छादिदो म्हि । मुसिदो म्हि । (उत्साहितोऽस्मि मुषितोऽस्मि ।)
संवाहकः--एदे दे शहिअ-जूदिअरा मं अणुशंधअन्ति । शंपदं शुणिअ अज्जआ पमाणं । ( एतौ तौ सभिकद्यूतकरौ मामनुसन्धत्तः । साम्प्रतं श्रुत्वा आर्या प्रमाणम् । )
वसन्तसेना --- मदणिए ! वास-पादव-विशण्ठुलदाए पक्खिणो इदो तदो वि आहिण्डन्ति । हज्जे ! ता गच्छ, एदाणं सहिअजूदिअराणं 'अअं अज्जो ज्जेव पडिवादेदि' त्ति इमं हत्थाभरणं तुमं देहि । ( मदनिके ! वास-पादप-विसंष्ठुलतया पक्षिण इतस्ततोऽपि आहिण्डन्ते । हञ्जे ! तद् गच्छ, एतयोः सभिक-द्यूतकरयोः, 'अयमार्य एव प्रतिपादयति' इति इदं हस्ताभरणं त्वं देहि । ) [ इति हस्तात् कटकमाकृष्य चेट्याः प्रयच्छति । ]
विशेष ज्ञान सम्भव है । यहाँ अप्रस्तुतप्रशंसा अलंकार है । मात्रासमक वैतालीय छन्द है । इसका लक्षण -
षड् विषमेऽष्टौ समे कलास्ताश्च समे स्युर्नो निरन्तराः ।
न समाऽत्र पराश्रिता कला, वैतालीयेऽन्ते रलौ गुरु ॥ १५ ॥
अर्थ--वसन्तसेना--इसके बाद ?
संवाहक--इसके बाद उन महानुभाव ने समुचित वेतन पर मुझे नौकर बना लिया । कुछ समय बाद उनकी केवल सच्चरिता ही बच पायी थी, धन नष्ट हो गया था, अर्थात् जब वे निर्धन बन गये तब मैं जुआरी बन गया । इसके बाद दुर्भाग्य से जुये में दश स्वर्ण ( सिक्के ) हार गया ।
माथुर--मेरा नाश हो गया, मैं लुट गया ।
संवाहक--ये सभिक ( द्यूतक्रीडाध्यक्ष ) और जुआरी मुझे खोज रहे हैं । अब इसको सुनकर आर्या जो उचित समझें, करें ।
वसन्तसेना--मदनिके ! ( आश्रय = बसेरा वाले ) वास-वृक्ष के सूख जाने पर या हिल जाने पर पक्षीगण इधर-उधर भी भटकने लगते हैं । दासी ! जाओ, 'आर्य संवाहक ही दे रहें हैं' ऐसा कहकर सभिक ( द्यूतक्रीडाध्यक्ष ) और जुआरी को यह हाथ का आभूषण ( कंगन ) तुम दे दो । ( ऐसा कहकर हाथ से उतार कर कंगन दासी को देती है । )
१६८
मृच्छकटिकम्
चेटी--( गृहीत्वा ) जं अज्जआ आणवेदि । ( यदार्या आज्ञापयति । )
(इति निष्क्रान्ता ।)
**माथुरः--**उच्छादिदो म्हि, मुसिदो म्हि । (उत्सादितोऽस्मि, मुषितोऽस्मि ।)
चेटी-जधा एदे उद्धं पेक्खन्ति, दीहं णीससन्ति, विसूरअन्ति अहिलहन्ति अ दुआर-णिहिद--लोअणा; तधा तक्केमि--एदे दे सहिअजूदिअरा हुविस्सन्ति । ( उपगम्य ) अज्ज ! वन्दामि । ( यथा एतौ ऊर्ध्वं प्रेक्षेते, दीर्घं निश्वसितः, विचारयतः अभिलपतश्च द्वारनिहितलोचनौ, तथा तर्कयामि-एतौ तौ सभिकद्यूतकरौ भविष्यतः । आर्य ! वन्दे । )
माथुरः सुहं तुए होदु । ( सुखं तव भवतु । )
**चेटी--**अज्ज ! कदमो तुम्हाणं सहिओ ? । ( आर्य ! कतरो युवयोः सभिकः ? )
माथुः--
कस्स तुमं तणुमज्झे ! अहरेण रद-दट्ठ-दुव्विणीदेण ।
जप्पसि मणहल-वअणं आलोअन्ती कडकखेण ॥ १६ ॥
चेटी--( लेकर ) आप की जैसी आज्ञा । ( इस प्रकार निकल जाती है । )
**टीका--**उत्सादितः=उत्सन्नताम्=विनाशतां प्रापितः, मुषितः=दशस्वर्णानि अपहृत्य पलायितेन संवाहकेन चोरितः, वञ्चितः इति भावः, अनुसन्धत्तः=अन्वेषयन्तौ अनुसरत:, प्रमाणम्=निर्णयकर्त्री, वासपादपविसंठुलतया=अस्थिरतया शुष्कतयेति भावार्थः, आहिण्डन्ते=भ्राम्यन्ति, प्रतिपादयति=ददाति ।
**अर्थ--माथुर--**मैं मार डाला गया, मैं लूट लिया गया ।
**चेटी--**चूंकि ये दोनों ऊपर देख रहे हैं, लम्बी सांसें ( आहें ) ले रहे हैं, विचार कर रहे हैं, ) दरवाजे की ओर आंखें गड़ाये हुये ( देखते हुये ) आपस में बातचीत कर रहे हैं । इसलिये मैं सोच रही हूँ कि ये दोनों सभिक और जुआरी ही होंगे । ( पास जाकर ) आर्य ! प्रणाम करती हूँ ।
**माथुर--**तुम्हें सुख मिले, ( खुश रहो । )
**चेटी--**आर्य ! आप दोनों में सभिक ( द्यूतक्रीडाध्यक्ष ) कौन है ?
**अन्वयः--**तनुमध्ये ! कटाक्षेण, आलोकयन्ती, त्वम्, रतदष्ट-दुर्विनीतेन, अधरेण, मनोहरवचनम्, कस्य, जल्पसि ? ॥ १६ ॥
**शब्दार्थ--**तनुमध्ये ! = हे पतली कमरवाली सुन्दरि, कटाक्षेण=तिरछी नजर से, आलोकयन्ती=देखती हुई, त्वम्=तुम, रतदष्टदुर्विनीतेन=संभोगकाल में काटे गये और चञ्चल, अधरेण=होंठ से, मनोहरवचनम्=मीठी-मीठी बातें, कस्य=किससे, जल्पसि=कर रही हो ? ॥ १६ ॥
**अर्थ--**हे पतली कमरवाली सुन्दरि ! तिरछी नजर से देखती हुई तुम
| द्वितीयोऽङ्कः | १६६ |
|---|
( कस्य त्वं तनुमध्ये ! अधरेण रत-दष्टदुर्विनीतेन ।
जल्पसि मनोहरवचनमालोकयन्ती कटाक्षेण ।। १६ ।। )
णत्थि मम विहवो, अण्णत्त व्वज । ( नास्ति मम विभवः, अन्यत्र व्रज ! )
**चेटी--**जइ ईदिसाइं ण मन्तेसि, ता ण होसि जूदिअरो । अत्थि को वि तुम्हाणं धारओ ? ( यदि ईदृशानि ननु मन्त्रयसि, तदा न भवसि द्यूतकरः । अस्ति कोऽपि युष्माकं धारकः ? )
माथुरः- अत्थि, दशसुवण्णं धालेदि । किं तस्य ? । ( अस्ति, दशसुवर्णं धारयति । किं तस्य ? )
**चेटी-**तस्स कारणादो अज्जआ इमं हत्थाभरणं पडिवादेदि । ण हि
सम्भोग काल में काटे गये और चञ्चल ओष्ठ से मन को खुश करने वाली बातें किससे कर रही हो ? ।। १६ ।।
मेरे पास धन नहीं है । किसी दूसरे के पास जाओ ?
**टीका--**तनुमध्ये=तनु=क्षामम्, मध्यम्=उदयं कटिप्रदेश इति यावत्, यस्या-स्तत्सम्बुद्धौ, कृशोदरि ! इत्यर्थः, कटाक्षेण = वक्रदृष्ट्या, आलोकयन्ती=पश्यन्ती, त्वम्=चेटी, रतदष्टदुर्विनीतेन=रते=सम्भोगे दष्टः=कृतन्तक्षतः, दुर्विनीतश्च=अत्यन्तचञ्चलश्च यस्तेन, तादृशेन, अधरेण=निम्नोष्ठेन, मनोहरम्=मधुरम्, चित्ता-कर्षकम्, कस्य=कम् सम्बन्धविवक्षायां षष्ठी, जल्पसि=वदसि ? तवायं भ्रमः यत् आवां धनिकावागतः । अतोऽन्यं कञ्चन धनिकं गत्वा मधुरवचनैराकर्षयेति भावः । आर्या वृत्तम् ।। १६ ।।
**विमर्श--**रतदष्टदुर्विनीतेन-रत=संभाग में, दष्ट- √दंश + क्त काटे गये, और दुर्विनीत धृष्ट, लाक्षणिकार्थ है--अत्यन्त चञ्चल । कस्य-इसका भाव कुछ विद्वानों ने 'असि' जोड़ कर किया है - कस्य दासी असि ?' किसकी सेविका हो ? परन्तु इसमें अध्याहार करने आदि की अपेक्षा कर्मत्व की अविवक्षा करके सम्बन्ध-सामान्य में षष्ठी मानकर-कस्य जल्पसि ? किससे बातें कर रही हो ? यह अर्थ करना अधिक तर्कसंगत है । इसमें आर्या छन्द है । लक्षण--
यस्याः प्रथमे पादे द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेपि ।
अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश साऽऽर्या ।। १६ ।।
**अर्थ--चेटी--**यदि इस प्रकार की बातें कर रहे हो तो जुआरी नहीं हो सकते । क्या तुम्हारा कोई कर्जदार भी है ?
**माथुर--**है, दश स्वर्ण (खण्ड या सिक्के) उस पर उधार हैं । उसका क्या ?
**चेटी--**उसी के कारण आर्या ( वसन्तसेना ) ने यह हाथ का गहना दिया
१७० | मृच्छकटिकम्
ण हि, सो ज्जेव पड़िवादेदि । ( तस्य कारणात् आर्या इदं हस्ताभरणं प्रतिपादयति । नहि नहि, स एव प्रतिपादयति । )
माथुरः---( सहर्षं गृहीत्वा ) अरे ! भणेशि तं कुलपुत्तं--'भूदं तुए गण्डे । आअच्छ, पुणो जूदं रमअ ।' (अरे ! भणिष्यसि तं कुलपुत्रम्--'भूतस्तव गण्डः, आगच्छ पुनर्द्यूतं रमय ।)
(इति निष्क्रान्तौ ।)
चेटी---( वसन्तसेनामुपसृत्य ) अज्जए ! पडितुट्ठा गदा सहिअजूदिअरा। ( आर्ये ! परितुष्टौ गतौ सभिक-द्यूतकरौ । )
वसन्तसेना---ता गच्छदु, अज्ज बन्धुअणो समस्ससदु । ( तद्गच्छतु, अद्य बन्धुजनः समाश्वसितु । )
संवाहकः---अज्जए ! जइ एव्वं, ता इअं कला पलिअणहत्थगदा कलीअदु । ( आर्ये ! यद्येवम्, तदियं कला परिजनहस्तगता क्रियताम् । )
वसन्तसेना---अज्ज ! जस्स कारणादो इअं कला सिक्खीअदि, सो ज्जेव अज्जेण सुस्सूसिद-पुरुव्वो सुस्सूसिदव्वो । ( आर्य ! यस्य कारणादियं कला शिक्ष्यते, स एव आर्येण शुश्रूषितपूर्वः शुश्रूषितव्यः । )
है। नहीं, नहीं, उसी ने दिया है।
माथुर---( बड़ी खुशी से लेकर ) अरी, उस कुलीन व्यक्ति से कह देना--'तुम्हारा वादा पूरा हो गया, आओ फिर से जुआ खेलो।'
( यह कह कर दोनों निकल जाते हैं । )
चेटी---( वसन्तसेना के पास जाकर ) आर्ये ! सभिक और जुआरी दोनों सन्तुष्ट होकर चले गये ।
वसन्तसेना---तो आप भी जायें, आज आपके बन्धु लोग समाश्वस्त ( निश्चिन्त ) हो जायें ।
संवाहक---आर्ये ! यदि ऐसा है तो यह कला अपनी नौकरानी को ( मेरे द्वारा ) सिखलवा दें । ( अथवा मुझ नौकर को अपनी सेवा का अवसर दें । )
वसन्तसेना---आर्य ! जिसके कारण यह कला सीखी, श्रीमान् जी उस पूर्व सेवित ( चारुदत्त ) की ही सेवा करो ।
टीका---धारकः=अधमर्णः, प्रतिपादयति=ददाति, गण्डः=पुनर्दानाय वाचिको निश्चयः, परितुष्टौ=सन्तुष्टौ समाश्वसितु=समाश्वस्तो भवतु, परिजनहस्तगता=स्वकीयकिंकरहस्तगता शिक्षिता क्रियतामित्यर्थः यद्वा मद्रूपपरिजनहस्तगता=पुनः तत्कलायां प्रवृत्तो स्यामिति अनुग्रहः क्रियताम्, पूर्वं शुश्रूषित=सेवितः शुश्रूषितव्यः=सेवितव्यः, 'न तु निर्धनतया तं परित्यज्यान्यो जनः सेवितव्य इति भावः ।
१७१
द्वितीयोऽङ्कः
संवाहकः—(स्वगतम्) अज्जआए णिउणं पच्चादिट्ठो म्हि । कथं पच्चुवकलिश्शं ! । (प्रकाशम्) अज्जए ! अहं एदिणा जूदिअलावमाणेण शक्कशमणके हुविश्शं । ता संवाहके जूदिअले शक्कशमणके शंवुत्तेति शुमिलदव्वा अज्जआए एदे अक्खलु । (आर्यया निपुणं प्रत्यादिष्टोऽस्मि । कथं प्रत्युपकरिष्ये ? । आर्ये ! अहमेतेन द्यूतकरापमानेन शाक्यश्रमणको भविष्यामि । तत् संवाहको द्यूतकरः शाक्यश्रमणकः संवृत्त इति स्मर्त्तव्यानि आर्यया एतानि अक्षराणि ।)
वसन्तसेना—अज्ज ! अलं साहसेण । (आर्य ! अलं साहसेन ।)
संवाहकः—अज्जए ! कले णिच्छए । (इति परिक्रम्य) (आर्ये ! कृतो निश्चयः ! )
जूदेण तं कदं मे जं वीहत्थं जणश्श सव्वश्श ।
एण्हि पाअड़शीशे णलिन्दमग्गेण विहलिश्शं ॥ १७ ॥
संवाहक—(अपने आप में) आर्या (वसन्तसेना) ने बड़ी चतुरता के साथ अस्वीकार कर दिया है। किस प्रकार प्रत्युपकार करूँ ? (प्रकट रूप से) आर्ये ! मैं इस जुआरी द्वारा किये गये अपमान के कारण बौद्ध संन्यासी बन जाऊँगा । 'जुआरी संवाहक बौद्ध संन्यासी बन गया' इन अक्षरों (शब्दों) को आप अवश्य याद रखना ।
वसन्तसेना—इतनी शीघ्रता मत करो (अर्थात् संन्यासी मत बन जाओ ।)
संवाहक—आर्ये ! मैंने निश्चय कर लिया है (यह कह कर घूमकर)
अन्वयः—द्यूतेन, मम, तत्, कृतम्, यत्, सर्वस्य, जनस्य, विहस्तम्, इदानीम्, प्रकटशीर्षः, नरेन्द्रमार्गेण, विहरिष्यामि ॥ १७ ॥
शब्दार्थः—द्यूतेन=जुआ ने, मम=मेरा, तत्=वह कर दिया है, यत्=जो, सर्वस्य=सभी, जनस्य=लोगों की, विहस्तम्=हाथ की पहुँच के परे । इदानीम्=अब ऋण मुक्त होता हुआ, मैं, प्रकटशीर्षः=सिर ऊँचा किये हुये, नरेन्द्रमार्गेण=राजमार्ग से, विहरिष्यामि=घूमूँगा ।। १७ ।।
अर्थ—जुआ ने मेरी वह हालत कर डाली है जहाँ तक कोई नहीं पहुँचता । अब (कर्जमुक्त होकर) सिर उठाये हुये मैं राजमार्ग पर घूम सकूँगा ॥१७॥
टीका—द्यूतेन=द्यूतक्रीडनेन, मम=संवाहकस्य, तत्, कृतम्=विहितम्, यत्, सर्वस्य जनस्य=लोकस्य, विहस्तम्=विगतः हस्तो यत्र तत् हस्तशक्तिबहिर्भूतम्, यत्र कर्मणि कस्यापि हस्तो न समर्थः तत् मत्कृते द्यूतेन सम्पादितमिति भावः । यद्वा–विहस्तव्याकुलौ समौ, इत्यमरकोशमनुरुध्य—सर्वस्य जनस्य विहस्तम्=व्याकुलम्, अपमानितमिति भावः । अत्र यदि 'विहसितं सर्वस्य जनस्य' इति
१७२ | मृच्छकटिकम्
( द्यूतेन तत् कृतं मे यद्विहस्तं जनस्य सर्वस्य ।
इदानीं प्रकटशीर्षो नरेन्द्रमार्गेण विहरिष्यामि ॥ १७ ॥
( नेपथ्ये कलकलः )
संवाहकः—(आकर्ण्य) अले ! किं ण्णेदं ! ( आकाशे ) किं भणाध ? 'एशे क्खु वसन्तशेणाआए खुण्टमोडके णाम दुट्ठहत्थी विअलेदि'त्ति । अहो ! अज्जआए गन्धगअं पेक्खिशं गदुअ । अहवा किं मम एदिणा । जधाववशिदं अणुचिट्ठिश्शं । ( अरे किं विन्दम् ? किं भणथ ? एष खलु वसन्तसेनायाः खुण्टमोडको नाम दुष्टहस्ती विकलयतीति । अहो ! आर्याया गन्धगजं प्रेक्षिष्ये गत्वा । अथवा, किं मम एतेन, यथाव्यवसितमनुष्ठास्यामि । )
(इति निष्क्रान्तः ।)
पाठःस्यात् तदा अर्थबोधः सुकरः । सर्वजनस्य यद् विहस्तं—हस्तशब्देन हस्तशस्त्रम्, विगतहस्तशस्त्रं भवति—निर्भयमित्यर्थः इति लल्लादीक्षितः । इदानीम्=द्यूतदेयदशसुवर्णसमर्पणानन्तरं साम्प्रतम्, प्रकटशीर्षः=प्रकटम्=उन्नमितम्, यद्वा ऋणमुक्तत्वात् भिक्षुकतया कस्मादप्यभीतेः, प्रकाशितम्, शीर्षम्=मस्तकं यस्य सः तथाभूतः, नरेन्द्रमार्गेण=राजपथेन, विहरिष्यामि=सञ्चरिष्यामि । अत्रार्यावृत्तम् ॥१७॥
**विमर्शः—**इस श्लोक में 'वीहत्थम्' प्राकृत का 'विहस्तम्'—संस्कृतरूप है। इसके अर्थ पर विवाद है । विगतः हस्तः यस्मिन् कर्मणि तत् जहाँ किसी का हाथ नहीं पहुँच पाता है, ऐसा दुष्कर कार्य कर डाला । (२) 'विहस्तभ्याकुलो समौ' इस अमरकोश के अनुसार व्याकुल—भावप्रधाननिर्देश मानकर—व्याकुलत्वं कृतम् । लल्लादीक्षितने—हस्तशब्देन हस्तशस्त्रं विगतहस्तशस्त्रं भवति निर्भयमित्यर्थः । वास्तव में इसका सीधा अर्थ कठिन ही है । यदि किसी प्रकार यहाँ 'विहसितम्' अथवा कुछ लोगों द्वारा स्वीकृत 'बीभत्सम्' पाठ मान लिया जाय तो अर्थबोध में कठिनता नहीं होगी । द्यूत ने मेरा यह किया कि सभी लोग मुझ पर हंसने लगे । अथवा बीभत्स कर दिया—कि अब संन्यासी बनने के अतिरिक्त कोई रास्ता नहीं रह गया है । चूंकि कर्जा उतर गया है अतः मुक्त होकर शिर मुड़ा कर अथवा उठाकर घूमने में कोई भय नहीं है ॥ १७ ॥
( नेपथ्य में कोलाहल )
अर्थ—संवाहक—( सुन कर ) अरे ! यह क्या है ? ( आकाश में—ऊपर की ओर ) क्या कह रहे हो—वसन्तसेना का खुण्टमोडक नामक दुष्ट हाथी घूम रहा है । अहो ! आर्या के मदगंधवाले हाथी को देखता हूँ । अथवा, मुझे इससे क्या ? निश्चय के अनुसार काम करूँगा ( अर्थात् संन्यासी बन जाऊँगा । )
( यह कह कर निकल जाता है । )
द्वितीयोऽङ्कः १७३.
( ततः प्रविशति अपटीक्षेपेण प्रहृष्टो विकटोज्ज्वलवेषः कर्णपूरकः । )
कर्णपूरकः— कहिं ! कहिं अज्जआ ? ( कस्मिन् कस्मिन् आर्या ? )
चेटी— दुम्मणुस्स ! किं ते उव्वेअकारणं जं अग्गदोवट्ठिदं अज्जअं ण पेक्खसि ? ( दुर्मनुष्य ! किं ते उद्वेगकारणम् यदग्रतोऽवस्थितामार्याँ न प्रेक्षसे ? )
कर्णपूरकः— ( दृष्ट्वा ) अज्जए ! वन्दामि । ( आर्ये ! वन्दे । )
वसन्तसेना— कण्णऊरअ ! परितुट्ठमुहो लक्खीअदि, ता किं ण्णेदं ? ) ( कर्णपूरक ! परितुष्टमुखो लक्ष्यसे, तत् किंन्विदम् ? )
कर्णपूरकः— ( सविस्मयम् ) अज्जए ! वञ्चिदासि, जाए अज्ज कण्णऊरस्स परिक्कमो ण दिट्ठो । ( आर्ये ! वञ्चितासि, यया अद्य कर्णपूरकस्य पराक्रमो न दृष्टः )
वसन्तसेना— कण्णऊरअ ! किं किं ? ( कर्णपूरक ! किं किम् ? )
कर्णपूरकः— सुणादु अज्जआ, जो सो अज्जआए खुण्टमोडओ णाम दुट्ठहत्थी सो अलाणत्थम्भं भञ्जिअ, महामेत्तं वावादिअ महन्तं संखोभं करन्तो राअमग्गं ओदिण्णो । तदो एत्थन्तरे उग्घुट्टं जणेण— ( शृणोतु आर्याः, यः स आर्यायाः खुण्टमोडको नाम दुष्टहस्ती, स आलानस्तम्भं भंक्त्वा, महामात्रं व्यापाद्य महान्तं संक्षोभं कुर्वन्, राजमार्गवतीर्णः । ततः अत्रान्तरे उदघुष्टं जनेन )——
( इसके बाद बिना परदा हटाये प्रसन्न, विकट उज्ज्वल वस्त्रोंवाला कर्णपूरक प्रवेश करता है । )
कर्णपूरक— आर्या कहाँ है, कहाँ ?
चेटी— अरे दुष्ट पुरुष ! तुम्हारी व्यग्रता किस लिये है जो सामने बैठी हुई भी आर्या ( वसन्तसेना ) को नहीं देख पा रहे हो ?
कर्णपूरक— ( देख कर ) आर्ये ! प्रणाम करता हूँ ।
वसन्तसेना— कर्णपूरक ! तुम्हारा मुख बहुत खुश दिखाई दे रहा है । इसका क्या कारण है ?
कर्णपूरक— ( विस्मयपूर्वक ) आर्ये ! आप वंचित रह गईं जो आपने आज कर्णपूरक का पराक्रम नहीं देखा ।
वसन्तसेना— कर्णपूरक ! क्या, क्या ?
कर्णपूरक— आर्या आप सुनें—आपका वह जो खुण्टमोडक नामक दुष्ट हाथी है, वह अपने बन्धनस्तम्भ को तोड़कर, महावत को मारकर भीषण उपद्रव करता हुआ, प्रधान मार्ग पर आ गया । इसके बाद लोगों ने घोषणा की कि —
टीका— विकलयति = व्याकुलो भूत्वा भ्राम्यति, अत्र 'विचरति' इति पाठान्तरम्, गन्धगजम् - गन्धप्रधानो गजः, गन्धराजः । तदुक्तं पालकप्ये—
| १७४ | मृच्छकटिकम् |
|---|
अवणेध वालअजणं तुरिदं आरुहध वूक्ख-पासादं ।
कि ण हु पेक्खध पुरदो दुट्ठो हत्थी इदो एदि ॥ १८ ॥
( अपनयत बालकजनं त्वरितमारोहत वृक्षप्रासादम् ।
किं नु खलु प्रेक्षध्वं पुरतो दुष्टो हस्ती इत एति ॥ १८ ॥ )
यस्य गन्धं समाघ्राय न तिष्ठन्ति प्रतिद्विपाः ।
तं गन्धहस्तिनं प्राहुर्नृपतेर्विजयावहम् ॥
प्रेक्षिष्ये=अवलोकयिष्ये, एतेन=हस्तिदर्शनादिना, यथाव्यवसितम् = निश्चयानुसारम् = अनुष्ठास्यामि = करिष्यामि, कस्मिन्, कस्मिन् = कुत्र, कुत्र इति इति पाठान्तरम्, दुर्मनुष्य = दुष्टमनुष्य !, अवस्थिताम्=विराजमानाम्, न=नैव प्रेक्षसे=अवलोकयसि, परितुष्टमुखः=परितुष्टम्=प्रसन्नम् मुखं यस्य सः, हृष्टाननः, वञ्चितासि=अलब्धावसराऽसि, आलानस्तम्भम् = बन्धनस्तम्भम्, भङ्क्त्वा=सन्त्रोट्य, महामात्रम्=हस्तिपकम्, व्यापाद्य=मारयित्वा, संक्षोभम्=सन्त्रासं कुर्वन्, अत्रान्तरे=एतन्मध्ये, जनेन=लोकेन, इति जातावेकवचनम्, लोकैरित्यर्थः ।
**अन्वयः—**बालकजनम्, अपनयत, वृक्षप्रासादम्, आरोहत, पुरतः, किम्, नु, प्रेक्षध्वम्, दुष्टः, हस्ती, इतः, ( एव ), एति ॥ १८ ॥
**शब्दार्थ—**बालकजनम् = बच्चों को, अपनयत = दूर हटाओ, वृक्षप्रासादम् = पेड़ और मकानों पर, त्वरितम् = जल्दी से, आरोहत = चढ़ जाओ, पुरतः = आगे, किम् = क्या, नु खलु = नहीं, प्रेक्षध्वम् = देख रहे हो, दुष्टः = दुष्ट बिगड़ा हुआ, हस्ती = हाथी, इतः = इसी ओर, एति = जा रहा है, ( आ रहा है ) ॥ १८ ॥
**अर्थ—**बच्चों को हटाओ । पेड़ों और मकानों पर जल्दी से चढ़ जाओ । क्या सामने नहीं देख रहे हो ? दुष्ट ( बिगड़ा हुआ ) हाथी इसी ओर आ रहा है ॥ १८ ॥
**टीका—**बालकजनम् = शिशुजनम्, अपनयत = दूरं कुरुत, वृक्षप्रासादम् = वृक्षः = तरुः, प्रासादः, = भवनम्-एषां समाहारद्वन्द्वः, त्वरितम् = शीघ्रम्, आरोहत = समारोहत, आरुह्यात्मानं रक्षेतेति भावः, पुरतः = अग्रे, समक्षम्, किम्, न खलु = नैव खलु प्रेक्षध्वम् = पश्यथ, दुष्टः = मत्त: बन्धनमुक्तः, हस्ती = गजः, इतः = अस्यां दिश्येव, एति = आगच्छतीत्यर्थः । अत्र प्रेक्षध्वमिति लोट् न युक्तः, प्रेक्षध्वे इति लट् एव समीचीनः । आर्या वृत्तम् ॥ १८ ॥
**विमर्श—**अपनयत-अप + √णीञ् + लोट् म. पु. ब. व. । आरोहत - आङ् + √रुह् + लोट् म. पु. ब. व. । वृक्षप्रासादम्-वृक्षाश्च प्रासादश्च इत्येतेषां समाहारद्वन्द्वः, इसी लिये एकवचन है । किम् न खलु प्रेक्षध्वम्-यहाँ कि नु खलु यह भी पाठ है । प्रेक्षध्वम्-इस लोट् की अपेक्षा प्रेक्षध्वे-यह लट् प्रयोग अधिक उचित है। एति- गत्यर्थक √इण् + लट् प्र. पु. ए. व. । यहाँ तात्पर्यवश 'आता है' यह अर्थ करना चाहिये । इसमें आर्या छन्द है ॥ १८ ॥